Kampinoski Park Narodowy leży tuż obok Warszawy. Można w nim spotkać łosie i wilki
25 km od Pałacu Kultury i Nauki można się natknąć na wilka. Kampinoski Park Narodowy zachwyca piękną przyrodą i ciekawą historią.
W tym artykule: Kampinoski Park Narodowy – podział Wilki w Puszczy Kampinoskiej Szlaki turystyczne i krajobrazy Kampinoskie wydmy Kampinoski Park Narodowy – informacje praktyczne Kampinoski Park Narodowy ma wśród warszawiaków swoich zagorzałych zwolenników – i nic dziwnego. To jedyny tej wielkości park narodowy przy stolicy w Europie. Komunikacją miejską każdy może dostać się do lasu z prawdziwego zdarzenia. Samochodem z centrum można tu dojechać w pół godziny. To prawie 40 tys. ha lasów, wydm i bagien. Jeden z najważniejszych naszych nizinnych rezerwatów. Tylko 8 proc. parku to rezerwat ścisły, reszta jest dostępna dla turystów. A jest to 350 km szlaków pieszych i 200-kilometrowy szlak rowerowy. Symbolem puszczy jest łoś reintrodukowany na tych terenach na początku lat 50. Kampinoski Park Narodowy powstał w 1959 r. Ma 385,44 km kw. powierzchni. To drugi największy park narodowy w Polsce. W 2000 r. Kampinoski Park Narodowy został uznany przez UNESCO za światowy rezerwat biosfery. Kampinoski Park Narodowy – podział Przyjęło się dzielić Puszczę Kampinoską na dwie części. Przy czym granicą jest droga nr 579 przez Roztokę. To, co po jej wschodniej stronie, to dla wielu warszawiaków las na niedzielne spacery. Co innego zachodnia. Tam komunikacji publicznej nie ma, trudniej ze szlaków skonstruować pętlę na parogodzinną wycieczkę. Opuszczone wsie – jedna z najciekawszych atrakcji Puszczy Kampinoskiej Puszcza Kampinoska kusi przez cały rok nie tylko przyrodą, ale również bogatą historią. Co warto zobaczyć w podwarszawskich lasach? W efekcie to właśnie zachodnia część jest tym prawdziwym parkiem narodowym, gdzie człowiek rzadko się zapuszcza. I to tam głównie obserwowano do tej pory kampinoskie wilki. Wilki w Puszczy Kampinoskiej Pierwszy raz zobaczyłem je w rezerwacie na Ławskich Łąkach. Były za duże na któreś z parzystokopytnych. I ta sierść – niestrawiona, zdradzająca drapieżnika. Zrobiłem zdjęcie i w domu porównałem z tym, co wie internet. Wątpliwości większych nie było – odchody wilka. O tym, że wilki wróciły do Puszczy Kampinoskiej, trąbiono od paru lat. Przez kilka dekad podwarszawski park narodowy żył bez nich, po tym jak niemal całkowicie wytępiono je w czasach PRL-u. Ale teraz co rusz obserwowano je w kolejnych kompleksach leśnych. Szlaki turystyczne i krajobrazy Szedłem zielonym szlakiem do Żelazowej Woli. Ścieżka miała metr szerokości. Krajoznawca Lechosław Herz, który pół wieku temu zaprojektował większość tutejszych szlaków, wyznawał zasadę, że ma być jak w górach – wąsko, by każdy musiał iść gęsiego. Nieopodal Granicy, gdzie zaparkowałem samochód, tę wizję zrealizował chyba najlepiej, jak mógł. Szlak omijał leśne dukty, wił się, kręcił. Po trzech kwadransach doszedłem do Dębu Powstańców z 1863 r., a potem już na ocean łąk. Skupiała się tu cała prawda o Puszczy Kampinoskiej, jej przyrodzie i historii. Na mapie wygląda to tak, jakby ktoś w pradolinę Wisły wmalował zebrę. Zaczyna się, idąc od góry, współczesnym korytem rzeki. Potem jest jej taras zalewowy, zarośnięte lasem wydmy, pas bagien, znów las na piaskach. Wreszcie – kolejny pas bagien. Ta różnorodność form terenowych daje przyrodzie ogromne pole do popisu. Nad Wisłą żerują bieliki, nad leśnymi strugami czarne bociany, po bagnach brodzą łosie. Małą architekturę wodną rozwijają bobry, a oprócz wilka popłoch wśród jeleniowatych sieją też rysie. Wprawdzie najbardziej gonne sosny pochodzą z nasadzeń, ale sporo tu również naturalnych olsów, których człowiek nigdy nie rąbał, bo nie miał ani jak, ani po co. Całą resztę przez wieki traktowano jako plantację desek. Korzystali z niej zaborcy, Niemcy, ale i okoliczna biedota. Trzeba było ustanowienia w 1959 r. parku narodowego, by odzyskać te lasy dla natury. Wcześniej była też polem walk, a Dąb Powstańców stał się tego wymowną pamiątką, zresztą jedną z wielu na terenie puszczy. Kampinoskie wydmy Szlak przeskoczył z lasu na dawno osuszone Błoto Bieliny. Wszystko ginęło we mgle. Po paruset metrach w tym abstrakcyjnym krajobrazie skręciłem ponownie w las. Ścieżka cięła pas wydm, wspinając się to na jedną, to na drugą. Na najwyższej z nich – mapa nazwała ją Górą koło św. Teresy, bo na pobliskim dębie ktoś powiesił kapliczkę z podobizną świętej – kusiła stalowa wieża pożarowa. A potem wreszcie wyszedłem na polanę Izabelina Leśnego. Wśród traw znalazłem stare cegły, resztki ogrodzenia, słupy po linii wysokiego napięcia. To nie jest jednak tragiczna historia wysiedleń czy pogromów. Raczej opowieść o niewyobrażalnej biedzie życia wśród piachów, na których nie sposób gospodarzyć. Dlatego kiedy w latach 60. XX wieku park narodowy zaczął wykupywać objęte ochroną grunty, ludzie brali te pieniądze z pocałowaniem ręki i uciekali w siną dal. Kampinoski Szlak Rowerowy w dwa dni. Fryderyk Chopin, nawiedzone wsie i dlaczego warto zabrać śrubokręt Kampinoski Szlak Rowerowy to idealna propozycja dla rowerzystów, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z dłuższymi wycieczkami. Doświadczeni cykliści również nie będą się nudzić. J... Do Granicy wracałem po własnych śladach. Na Błocie Bieliny mgła się rozwiewała. Z lornetką przy oczach zataczałem łuk po łąkach, ale nagle zatrzymałem wzrok przy odległej wiklinowej kępie. Coś się przy niej ruszało. Jedno, dwoje, troje dużych zwierząt z nosami w trawie. Wierciły się, chodziły wkoło, sprawiały wrażenie, że coś podgryzają. Ale to wszystko było za daleko, by dostrzec coś więcej niż tylko zarys psowatych sylwetek. Reszta pozostała więc domysłem. Kampinoski Park Narodowy – informacje praktyczne Wstęp na teren Kampinoskiego Parku Narodowego jest bezpłatny. Znajduje się w nim kilka dużych parkingów, m.in. w Granicy, Truskawiu, Wólce Węglowej, Roztoce. W Palmirach, w sercu puszczy, znajduje się cmentarz z grobami 2 tys. Polaków zamordowanych w czasie II wojny światowej. Więcej informacji: kampn.gov.pl Źródło: archiwum NG.
Włoskie wakacje Są nieprawdopodobnie piękne i majestatyczne. W zależności od pory dnia zmieniają kolory od różowego, srebrnego po szary, pomarańczowy, fioletowy albo czerwony. Tak jakby zostały stworzone do podziwiania i zachwycania się nimi. Często otula je mgła, i ta mgła jeszcze bardziej je zaczarowuje. Nadaje im niemal mistyczny charakter. Ale to, co mnie w nich najbardziej fascynuje, to nieprawdopodobna przestrzeń, pustka i cisza. Na szlaku często jesteśmy tylko my i one – Dolomity to jedno z moich ulubionych miejsc we Włoszech. Wracam tam co roku, by poczuć radość z pokonywania własnych słabości i tę energię, która pojawia się po intensywnym wysiłku i totalnym odcięciu od świata, co możemy poczuć jedynie w górach. Ostatnio byłam tam w towarzystwie samych kobiet, więc polecam Dolomity również na babskie wypady. Włochy to taki kraj, który chyba jak żadne inne miejsce na świecie zaspokaja nasze wszystkie wakacyjne potrzeby. Ma naturę, kulturę, sztukę, przygodę i oczywiście pyszną kuchnię. Wystarczy przywołać w myślach toskańskie lub umbryjskie krajobrazy, pofalowane wzgórza z uroczymi willami ocienionymi szpalerami cyprysów, by natychmiast zamarzyć o wybraniu się tam na urlop. W tym wydaniu Travelera poza miejscami oczywistymi, jak Florencja czy Rzym, znajdziecie też wiele propozycji podróży mniej popularnymi szlakami słonecznej Italii. Co nie znaczy mniej atrakcyjnymi, bo we Włoszech takich miejsc po prostu nie ma. REDAKTOR NACZELNA Agnieszka Franus
Opuszczone wsie – jedna z najciekawszych atrakcji Puszczy Kampinoskiej
Puszcza Kampinoska kusi przez cały rok nie tylko przyrodą, ale również bogatą historią. Co warto zobaczyć w podwarszawskich lasach?
W tym artykule: Puszcza Kampinoska – mapa miejsc pamięci Opuszczone wsie w Puszczy Kampinoskiej Szlaki w Puszczy Kampinoskiej Złośliwi twierdzą, że Warszawa jest miastem betonu i reklam. Władze stolicy od lat walczą ze szkodliwymi stereotypami i obecnie parki oraz mniejsze skwerki można znaleźć nawet w samym centrum miasta. Jeśli marzy nam się jednak dłuższy spacer na łonie natury, to rzeczywiście warto wychylić nos poza granice Warszawy – zakładając oczywiście, że znamy już wszystkie ścieżki i polany w Lasach Kabackim czy Młocińskim. Puszcza Kampinoska – mapa miejsc pamięci Puszcza Kampinoska to jedno z ulubionych rekreacyjnych miejsc nie tylko mieszkańców Warszawy. Sezon trwa tu dwanaście miesięcy, bo przecież las żyje przez cztery pory roku i zawsze potrafi nas czymś zaskoczyć. Turyści i spacerowicze chętnie odwiedzają Puszczę Kampinoską nie tylko ze względu na jej walory przyrodnicze. To też miejsce o szczególnym znaczeniu historycznym. W lasach tłumnie ukrywali się uczestnicy powstania styczniowego nazywani Dziećmi Warszawy. Na cześć ich pamięci przy zielonym szlaku pieszym stanęła Mogiła Powstańców 1863 r. Idąc czarnym szlakiem, trafimy z kolei na Kamień Orlika przypominający o zwycięstwie polskich tankietek nad niemieckimi czołgami we wrześniu 1939 r. W starciu zginął Wiktor IV Albrecht von Ratibor, dowódca hitlerowskich oddziałów. Miejsc pamięci w Puszczy Kampinoskiej jest znacznie więcej i jeden dzień nie wystarczy, żeby zobaczyć wszystkie. Opuszczone wsie w Puszczy Kampinoskiej Nie mniej ciekawe są nieoficjalne pomniki historyczne Puszczy Kampinoskiej. Mowa o pozostałościach zabudowań po nieistniejących już wioskach. Co się z nimi stało? Część z nich wyludniła się w naturalny sposób – młodzi ludzie wyjeżdżali do miasta w poszukiwaniu lepszego, łatwiejszego życia. Co ciekawe, dziś obserwujemy zupełnie odwrotny trend. Domki położone na peryferiach większych miast, a nawet na oddalonych wsiach cieszą się coraz większą popularnością na rynku nieruchomości. Od 1975 r. prowadzony jest też wykup prywatnych gruntów. W efekcie pola zastępuje las, a wiejska zabudowa jest wyburzona. Spacerując po Puszczy Kampinoskiej, trudno uwierzyć w to, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu wsie, osady i tereny rolnicze zajmowały jej ogromną część. Dziś pozostały po nich ruiny czy wejścia do piwnic (ziemianek), wykorzystywanych obecnie jako spokojne schronienie dla nietoperzy. Przydrożne kapliczki również przypominają o tym, że Puszcza Kampinoska jeszcze nie tak dawno temu wyglądała inaczej. Zamość to jedna z niewielu nadal zamieszkałych wiosek w Puszczy Kampinoskiej. Niewielka grupa mieszkańców dba o to, żeby Zamość była nie tylko nic nieznaczącym napisem na mapie. Miejscowe kapliczki są odmalowywane, a figury przystrajają świeże kwiaty. W sezonie na polach można spotkać rolników. Podobnych miejsc jest w Puszczy coraz mniej, toteż szczególnie latem w okolice wyjątkowej wsi chętnie zapuszczają się rowerzyści. Pojedyncze zamieszkane gospodarstwa stoją także między innymi w Łubcu, Szymanówku czy Grabinie. W okolicach Famułek Brochowskich i Królewskich, Ław, Cisowych czy Bielin zastaniemy już tylko rozebrane pozostałości zabudowy wiejskiej. Szczególną sławą cieszy się nieistniejąca już wieś Bromierzyk. Niektórzy mieszkańcy Puszczy Kampinoskiej i okolic twierdzą, że w tym miejscu straszy. Zarówno w nocy, jak i za dnia, silniki samochodów mają nagle gasnąć, a za plecami można usłyszeć szepty lub odgłosy łańcuchów. To oczywiście tylko legendy, ale jak w każdej z nich i tu można znaleźć ziarenko prawdy. W lasach miała w końcu miejsce niejedna krwawa bitwa. Szlaki w Puszczy Kampinoskiej Puszczę Kampinoską można eksplorować zarówno pieszo, jak i rowerem. Z pomocą przychodzą wytyczone szlaki turystyczne: łącznie 360 km dla piechurów i 200 km dla rowerzystów. Wycieczki spokojnie można zatem rozplanować na kilka weekendów. Trasy prowadzą przez najważniejsze i najciekawsze miejsce w lasach. Główny Szlak Puszczy Kampinoskiej jest oznaczony kolorem czerwonym i prowadzi ze wschodu na zachód, a konkretnie z Dziekanowa Leśnego do Brochowa – trasa ma w sumie 55,8 km długości. Na pierwszy raz warto jednak rozważyć krótsze szlaki, przykładowo Podwarszawski Szlak Pamięci (11,7 km) lub Szlak im. Kazimierza W. Wójcickiego (11,5 km). Oba są oznaczone czarnym kolorem. Źródła: Kurier Kampinoski, Kampinoski Park Narodowy
Szybki wypad za miasto? Podpowiadamy, co zwiedzić w województwie mazowieckim
Mazowsze nie należy do regionów, które umieszczamy na szczycie listy miejsc do odwiedzenia. Niesłusznie, bo centralna część Polski to nie tylko Warszawa. Tamtejsze atrakcje zapewniają świetną rozrywkę i sprawiają, że każdy miło spędza tam czas, bez względu na to, czy lubimy przechadzki śladami historii, szlakami prowadzącymi wśród dzikiej przyrody czy bardziej odpowiada nam błogie lenistwo nad brzegiem malowniczego jeziora. Województwo mazowieckie skrywa wiele atrakcji, dzięki czemu tak samo dobrze sprawdzi się w roli miejsca weekendowego wypadu, jak i destynacja wakacyjna. Co warto zobaczyć, będąc na miejscu? Zapraszamy na wycieczkę po malowniczym Mazowszu.
W tym artykule: Województwo mazowieckie: co warto zobaczyć? Z czego słynie Mazowsze? Warszawa Żelazowa Wola Twierdza Modlin Góra Kalwaria Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu Pałac w Starejwsi Kampinoski Park Narodowy Zamek Czersk Jezioro Białe O pięknie tego regionu, w wierszu „Wisła", rozpisywał się sam Władysław Broniewski - jeden z największych poetów XX wieku, który urodził się w Płocku i znaczną część swojego życia związał z Mazowszem. Współczesne Mazowsze jest regionem o dwóch obliczach, gdzie nowoczesność i metropolitarny klimat spotyka się z historią i tradycją. Nie brakuje tam także urokliwych zakątków, gdzie człowiek musi ukorzyć się w obliczu potęgi natury. Województwo mazowieckie: co warto zobaczyć? Historyczne warownie kojarzą ci się z Małopolską i Dolnym Śląskiem? Słusznie, nie można jednak zapomnieć, że królewskie fortece i szlacheckie rezydencje są też jednym z atrybutów Mazowsza. Zamki w mazowieckim należą do tych obiektów, które bez dwóch zdań warto umieścić w planie wycieczki. Wymieniając największe atrakcje na Mazowszu, nie można pominąć tamtejszych muzeów. Wiele z nich traktuje o burzliwej historii i przypomina czasy, w których codziennością mieszkańców regionu była walka z okupantem. Należy jednak wspomnieć, że znajdziemy tam także wiele obiektów, których ekspozycja jest poświęcona życiu wybitnych osób, rozsławiających Polskę na całym świecie. Dla większości z nas, najpiękniejsze obszary przyrodnicze kryją się na Pomorzu i w południowej części Małopolski. Nie można jednak zapomnieć, że zachwycająca flora występuje także na Mazowszu. Skoro o przyrodzie mowa, nie trzeba jechać na Mazury, by wypocząć nad brzegiem wielkiego jeziora. Piękne akweny znajdziemy też w mazowieckim. Z czego słynie Mazowsze? Bądźmy jednak szczerzy - tym, co w największym stopniu rozsławia Mazowsze, jest Warszawa. Każdy Polak przynajmniej raz w życiu powinien odwiedzić stolicę kraju. Oczywiście, nie jest to metropolia kalibru Paryża czy Londynu, ale miastu stołecznemu trudno odmówić uroku. Zwarta zabudowa kamieniczna kontrastująca z nowoczesnymi wieżowcami, miejsca pamiętające burzliwą historię XX wieku - to tylko kilka pozycji z długiej listy przykładów świadczących o atrakcyjności stolicy. Warszawa Skoro miasto stołeczne jest uznawane za najbardziej wyrazistą atrakcję Mazowsza, naszą wycieczkę rozpoczniemy właśnie w tym miejscu. Co warto zobaczyć w Warszawie? Plac Zamkowy, Stare Miasto, Krakowskie Przedmieście, Pałac w Wilanowie, Łazienki, a żeby poczuć klimat dawnej stolicy - Pragę. To ledwie początek długiej listy atrakcji warszawskich, na której powinny znaleźć się jeszcze tamtejsze muzea, placówki naukowo-oświatowe i wiele innych obiektów (nie wykreślając Pałacu Kultury i Nauki). Żelazowa Wola Ze stolicy przenosimy się do Żelazowej Woli. To niezwykle klimatyczne miejsce, gdzie możemy zwiedzić dom, w którym urodził się Fryderyk Chopin, wybrać się na spacer alejkami niezwykle nastrojowego parku i odwiedzić kino, w którym wyświetlane są filmy przybliżające życie najsłynniejszego polskiego kompozytora. Cyklicznie odbywają się tam też Niedzielne Recitale Chopinowskie, podczas których można posłuchać muzyki najwybitniejszych polskich i światowych pianistów. Twierdza Modlin Potężna Twierdza Modlin spodoba się nie tylko miłośnikom historii. Ogromna fortyfikacja powstała na początku XIX wieku, z polecenia Napoleona Bonaparte. Obiekt można zwiedzać na własną rękę, ale zdecydowanie polecamy zdecydować się na wycieczkę z przewodnikiem, który w zajmujący sposób przybliży historię tej niezwykłej fortecy. Góra Kalwaria Nasz kolejny punkt to Góra Kalwaria. Podobnie jak Jerozolima, miasto zostało wzniesione na planie krzyża. Powstała z inicjatywy biskupa poznańskiego Stefana Wierzbowskiego. W drugiej połowie XVII wieku kościelny, na miejscu, gdzie wcześniej mieściła się rycerska osada, dostojnik nakazał budowę miasta wzorowanego na największym ośrodku Ziemi Świętej. Do dziś zachował się tam oryginalny układ ulic „Nowej Jerozolimy", a także wiele kaplic i kościołów. To jedno z tych miejsc, które po prostu trzeba zobaczyć. Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu Następna polecana przez nas atrakcja mieści się w Sierpcu. Tamtejszy skansen rozciąga się na powierzchni 60 ha. Zgromadzono tam oryginalne wiejskie zabudowania z XIX i XX wieku oraz elementy wyposażenia domów i gospodarstw. Drzwi domów są otwarte, więc każdy zwiedzający może wejść do środka i na własne oczy przekonać się, jak kiedyś wyglądało życie na tych ziemiach. Pałac w Starejwsi Na Mazowszu nie brakuje ociekających przepychem rezydencji, a jedną z najwspanialszych jest zabytkowy pałac w Starejwsi. Neogotycki obiekt, wybudowany na polecenie rodu Radziwiłłów, pochodzi z XVI wieku. Jego niezwykły styl łączy elementy architektury rezydencjonalnej z atrybutami warowni obronnych. Kampinoski Park Narodowy Nasza kolejna propozycja przypadnie do gustu miłośnikom dzikiej przyrody. Na terenie parku wytyczono setki kilometrów tras pieszych, rowerowych i konnych. Nie brakuje tam ścieżek dydaktycznych, nie tylko o charakterze przyrodniczym, ale także historycznym. Zamek Czersk Zamki w mazowieckim stanowią jedną z największych atrakcji tego regionu. Wymieniając te, które obowiązkowo należy uwzględnić w planie wycieczki, nie można nie wziąć pod uwagę warowni w Czersku. Ruiny średniowiecznej siedziby książąt mazowieckich robią ogromne wrażenie. Na terenie zamku organizowane są pokazy rycerskie i rekonstrukcje średniowiecznych wydarzeń, co dodatkowo podnosi atrakcyjność tego miejsca. Jezioro Białe Jeziora w mazowieckim nie dorównują mazurskim akwenom? Niekoniecznie, a najlepszym tego przykładem jest Jezioro Białe, rozciągające się w pobliżu wsi Lucień. Położone w malowniczej scenerii, jest oazą ciszy i spokoju. Świetnie poczują się tam osoby lubiące leniuchować na plaży, ale także wędkarze i nurkowie.
W poszukiwaniu watahy. Wyprawa do Puszczy Kampinoskiej
Pierwszy raz zobaczyłem je w rezerwacie na Ławskich Łąkach. Były za duże na któreś z parzystokopytnych. I ta sierść – niestrawiona, zdradzająca drapieżnika. Zrobiłem zdjęcie i w domu porównałem z tym, co wie internet. Wątpliwości większych nie było – odchody wilka. O tym, że wilki wróciły do Puszczy Kampinoskiej, trąbiono od paru lat.
Przez kilka dekad podwarszawski park narodowy żył bez nich, po tym jak niemal całkowicie wytępiono je w czasach PRL-u. Ale teraz co rusz obserwowano je w kolejnych kompleksach leśnych. W parku narodowym twierdzą, że mają około pięciu osobników. To w sam raz na obszar niecałych 400 km². Wąsko jak w górach Przyjęło się dzielić Puszczę Kampinoską na dwie części, przy czym granicą jest droga nr 579 przez Roztokę. To, co po jej wschodniej stronie, to dla wielu warszawiaków las na niedzielne spacery. Co innego zachodnia – tam komunikacji publicznej nie ma, trudniej ze szlaków skonstruować pętlę na parogodzinną wycieczkę. W efekcie to właśnie zachodnia część jest tym prawdziwym parkiem narodowym, gdzie człowiek rzadko się zapuszcza. I to tam głównie obserwowano do tej pory kampinoskie wilki. Szedłem zielonym szlakiem do Żelazowej Woli. Ścieżka miała metr szerokości. Krajoznawca Lechosław Herz, który pół wieku temu zaprojektował większość tutejszych szlaków, wyznawał zasadę, że ma być jak w górach – wąsko, by każdy musiał iść gęsiego. Nieopodal Granicy, gdzie zaparkowałem samochód, tę wizję zrealizował chyba najlepiej, jak mógł. Szlak omijał leśne dukty, wił się, kręcił. Po trzech kwadransach doszedłem do Dębu Powstańców z 1863 r., a potem już na ocean łąk. Skupiała się tu cała prawda o Puszczy Kampinoskiej, jej przyrodzie i historii. Na mapie wygląda to tak, jakby ktoś w pradolinę Wisły wmalował zebrę. Zaczyna się, idąc od góry, współczesnym korytem rzeki, potem jest jej taras zalewowy, zarośnięte lasem wydmy, pas bagien, znów las na piaskach, wreszcie kolejny pas bagien. Ta różnorodność form terenowych daje przyrodzie ogromne pole do popisu. Nad Wisłą żerują bieliki, nad leśnymi strugami czarne bociany, po bagnach brodzą łosie, małą architekturę wodną rozwijają bobry, a oprócz wilka popłoch wśród jeleniowatych sieją też rysie. Wprawdzie najbardziej gonne sosny pochodzą z nasadzeń, ale sporo tu również naturalnych olsów, których człowiek nigdy nie rąbał, bo nie miał ani jak, ani po co. Całą resztę przez wieki traktowano jako plantację desek. Korzystali z niej zaborcy, Niemcy, ale i okoliczna biedota. Trzeba było ustanowienia w 1959 r. parku narodowego, by odzyskać te lasy dla natury. Wcześniej była też polem walk, a Dąb Powstańców stał się tego wymowną pamiątką, zresztą jedną z wielu na terenie Puszczy. Życie w piachu Szlak przeskoczył z lasu na dawno osuszone Błoto Bieliny. Wszystko ginęło we mgle. Po paruset metrach w tym abstrakcyjnym krajobrazie skręciłem ponownie w las. Ścieżka cięła pas wydm, wspinając się to na jedną, to na drugą. Na najwyższej z nich – mapa nazwała ją Górą koło św. Teresy, bo na pobliskim dębie ktoś powiesił kapliczkę z podobizną świętej – kusiła stalowa wieża pożarowa. A potem wreszcie wyszedłem na polanę Izabelina Leśnego. Wśród traw znalazłem stare cegły, resztki ogrodzenia, słupy po linii wysokiego napięcia. To nie jest jednak tragiczna historia wysiedleń czy pogromów. Raczej opowieść o niewyobrażalnej biedzie życia wśród piachów, na których nie sposób gospodarzyć. Dlatego kiedy w latach 60. ub. wieku park narodowy zaczął wykupywać objęte ochroną grunty, ludzie brali te pieniądze z pocałowaniem ręki i uciekali w siną dal. Do Granicy wracałem po własnych śladach. Na Błocie Bieliny mgła się rozwiewała. Z lornetką przy oczach zataczałem łuk po łąkach, ale nagle zatrzymałem wzrok przy odległej wiklinowej kępie. Coś się przy niej ruszało. Jedno, dwoje, troje dużych zwierząt z nosami w trawie. Sprawiały wrażenie, że coś podgryzają. Ale to wszystko było za daleko, by dostrzec coś więcej niż tylko zarys psowatych sylwetek. Reszta była domysłem. Adam Robiński
Rowerem przez Mazowsze. Ruszamy do Kampinosu śladem Fryderyka Chopina
Nasza trasa rowerowa liczy sobie ok. 36 km. Zaczyna się i kończy w Żelazowej Woli, a prowadzi przez nieutwardzone ścieżki Kampinoskiego Parku Narodowego, wzdłuż rzeki Bzury i linii kolejki wąskotorowej. Jest lekka, przyjemna i urozmaicona! Poleca Aleksandra Świstow, znana jako Pojechana.
Mazowsze tropem Chopina Zaczynam od Żelazowej Woli. Tu w 1810 r., w dworku hrabiostwa Skarbków, urodził się nasz największy kompozytor. Pewnie mało kto się orientuje, że klasycystyczny budynek, z którego okien w wiosenne i letnie weekendowe popołudnia wysłuchać można popisów pianistów*, był domem nie dla państwa, a dla pracowników dworu. W odrestaurowanych wnętrzach znajduje się muzeum z pamiątkami po Fryderyku. Jednak na mnie największe wrażenie zrobiło to, co na zewnątrz. Otóż dom stoi w pięknie zagospodarowanym parku, przez który przepływa poprzecinana romantycznymi mostkami rzeka Utrata. Z głośników płyną chopinowskie sonaty, do których swoją partię doćwierkać próbują ptaki. Pięknie tak, że chciałoby się po tych zadbanych trawnikach pospacerować boso. Ale to tylko punkt startowy do rowerowej wycieczki przez nieutwardzone ścieżki Kampinoskiego Parku Narodowego, wzdłuż rzeki Bzury i linii kolejki wąskotorowej. Trasą lekką, przyjemną i urozmaiconą. Czas więc wsiadać na rower! Przez łąki i pola Po wyjeździe z dworu ruszamy w lewo i po chwili uciekamy z głównej trasy w zielony szlak, którym będziemy jechać przez większość naszej wycieczki. Od samego początku widoki zachwycają: jedziemy pod arkadami starych wierzb, obok łąk, na których trawiastemu lenistwu oddają się krowy. Mijamy prostokąty pól uprawnych i niewielkie jeziorka. Kierujemy się na Wólkę Smolaną, która jest niezależną „wyspą” Kampinoskiego Parku Narodowego. Tu wciąż asfaltowa i zupełnie pusta droga prowadzi przez las, powietrze pachnie mchem i igliwiem, a brzozowe pnie aż się proszą, by je przytulić. Gdy tylko kończy się ta miniaturka Kampinosu, skręcamy w prawo, by pedałując przez typowy mazowiecki nizinny krajobraz, dojechać do kolejnej gęstej od drzew wysepki: lasu Sianno. Stąd mamy już tylko kilka ruchów pedałami do Brochowa – następnego ważnego miejsca na mapie życia Chopina. To w tutejszym gotycko-renesansowym kościele pod wezwaniem św. Rocha i św. Jana Chrzciciela rodzice wybitnego pianisty wzięli ślub, a sam Fryderyk został ochrzczony. O ile nie jestem wielką fanką zwiedzania budowli sakralnych, ta w Brochowie jest wyjątkowa – to jedna z nielicznych w Polsce bazylik obronnych. Czerwona cegła, cylindryczne wieże, mur z narożnymi bastionami i zbiornik wodny przypominający fosę sprawiają, że wygląda trochę jak zamek. W tej malutkiej miejscowości znajduje się też dwór z XIX w. i oczywiście pomnik Fryderyka Chopina, spod którego ruszamy w kierunku Witkowic przez łąki i pola kukurydzy. Przy moście przez Bzurę znajduje się pomnik bohaterów jednej z najbardziej dramatycznych bitew kampanii wrześniowej 1939 r. Od teraz nasza trasa biegnie wzdłuż malowniczo wijącej się rzeki, już nie asfaltem, a wyjeżdżonymi przez traktory i wydeptanymi przez krowy ścieżkami, przez Mazowsze spokojne i sielskie, zielone aż po horyzont. Dojeżdżamy do progu wodnego, gdzie zostawiamy Bzurę, by utwardzoną ścieżką podążyć w górę kanału Łasica. Do Kampinosu wjeżdżamy w Wilczach Tułowskich, przy ostatniej stacji kolejki wąskotorowej. Dziś początek tu bierze 2,5-kilometrowa ścieżka dydaktyczna „Przez Wilczą Górę”, z której tablic możemy dowiedzieć się sporo na temat tutejszej fauny i flory. My trzymamy się czerwonego szlaku, na którym wesołym stukaniem wita nas dzięcioł. Jedziemy u podnóża Wilczej Góry, przez lasy liściaste wyrosłe na dawnych łąkach. Głęboko oddychamy czystym powietrzem i raź- nie pedałujemy, by wkrótce dotrzeć do terenów wydmowych Białych Gór Śladowskich. Tam ścieżka robi się wyraźnie węższa i bardziej piaszczysta, a wokół nas wyrastają bory sosnowe i borówkowe krzewy. Gdy wyjedziemy z lasu, droga poprowadzi nas przez kampinoskie bagna i mokradła. Ostatni raz zachwycimy się mazowieckimi krajobrazami, by w Żelazowej Woli zamknąć naszą pętlę. To koniec rowerowej wycieczki, ale moja podróż z Chopinem trwa dalej. * W domu urodzenia Fryderyka Chopina w każdą sobotę i niedzielę od maja do września – o godz. 12 i 15 – odbywają się koncerty chopinowskie. Aleksandra Świstow
Fotopułapka potwierdza: wilki wróciły do Puszczy Kampinoskiej!
Po pół wieku przerwy Puszcza Kampinoska znów stała się domem dla wilków. Wiadomość potwierdziły władze Kampinoskiego Parku Narodowego.
O tym, że w puszczy są mogą być wilki, władze parku wiedziały już od kilku lat. Do tej pory uważano jednak, że są to osobniki migrujące ze wschodu na zachód Polski. Teraz jednak Adam Olszewski z Kampinoskiego Parku Narodowego poinformował, że wilki żyją w KPN na stałe. Na dowód opublikował na facebookowym profilu parku zdjęcie dorosłego wilka z fotopułapki. – Analizujemy zgłoszenia od turystów, zbieramy odchody, znajdujemy tropy, cały czas śledzimy informacje i z pewnością możemy stwierdzić, że wilki zadomowiły się w puszczy – potwierdza w rozmowie z "Gazetą Stołeczną" Magdalena Kamińska, rzeczniczka KPN, dodając, że nie wiadomo jeszcze o ilu osobnikach jest mowa. Wilki zniknęły z Puszczy Kampinoskiej w 1964 roku. Wtedy to, podczas inspirowanej przez władze PRL akcji wybito niemal wszystkie wilki w kraju, doprowadzając krajową populację na skraj wyginięcia. Dziś gatunek stopniowo się odbudowuje. Szacuje się, że Polskę zamieszkuje już około tysiąca wilków.
Kampinoski Park Narodowy ma trzy nowe szlaki. Powstały w okolicach dawnej szkoły cyrkowej w Julinku.
Tam, gdzie kiedyś mieściła się placówka edukacyjna, rozwija się obecnie działalność turystyczno-rekreacyjną. Właściciele ośrodka wypoczynkowego w Julinku porozumieli się z władzami parku narodowego i w ten sposób powstały trzy nowe szlaki turystyczne: dwa spacerowe i jeden rowerowy. Szlaki wkrótce zostaną oznakowane w terenie. Na razie wskazuje je opublikowana przez KPN mapa. Jak informuje serwis puszczakampinoska.blogspot.com, czarny szlak rowerowy ma przebieg równoleżnikowy i będzie skrótem na zielonym Kampinoskim Szlaku Rowerowym pomiędzy Traktem Napoleońskim a Wierszowską Drogą. Dwa szlaki spacerowe (nie mylić z pieszymi!) oznaczone zostaną kwadratami podzielonymi na pół. Oba ułożone zostały na pętli, co ma ułatwić korzystanie z nich turystom jednodniowym. Start i meta w przypadku obu nowych szlaków znajdują się nieopodal parkingu w Julinku. Fot. Kampinoski Park Narodowy
Biegać na nartach można wszędzie: po śniegu w mazowieckich lasach, na Roztoczu, w dolinach Beskidu Niskiego czy we włoskich dolomitach
Przez torfy do domu magnata Z centrum Otwocka pod Warszawą ruszamy ulicą Andriollego. Warto zwrócić uwagę na leżący przy niej kirkut założony na początku XX w. Na cmentarzu macewy (płyty nagrobne) w dobrym stanie przetrwały czasy Holocaustu i okres powojennej dewastacji. Dalej suniemy ulicą Andriollego w rejon rezerwatu Na Torfach – w skutych lodem wodach jeziorka występuje kilkanaście gatunków ryb słodkowodnych, z rzadką szczeżują wielką, zaś w okolicznych lasach mieszkają łosie, kuny leśne i borsuki. Stamtąd, obierając kierunek zachodni, suniemy do Karczewa i dalej na południe, do Otwocka Małego i potem Otwocka Wielkiego, z jedną z najciekawszych barokowych rezydencji magnackich w Polsce. Trasa jest łatwa, nie ma na niej przewyższeń, należy przeznaczyć na nią około połowy dnia. Marszrutę można z powodzeniem wydłużyć, biegnąc na północ przez piękne starorzecza do ujścia Świdra. Następnie należy, trzymając się lewego brzegu rzeczki, sunąć do stacji kolejowej. Wycieczka zamieni się w całodniową – w tym wariancie pokonamy na śladówkach niemal 30 km. Długość trasy 13 km www.otwock.pl www.kirkuty.xip.pl Zapraszamy również do zapoznania się z tekstem naszego użytkownika szy_: Góry Stołowe otwierają sezon biegówkowy W pradolinie Wisły W krajobrazie Puszczy Kampinoskiej dominują pasy wydm i bagien – park leży w pradolinie Wisły, która niegdyś rozlewała się na szerokość niemal 20 km. Z sieci 360 km znakowanych szlaków wybieramy fragment Południowego Szlaku Krawędziowego. Pierwsze 4 km wiodą w poprzek pasa podmokłych łąk z Kampinosu do Granicy, gdzie znajduje się niewielkie muzeum przyrodnicze. Od tego miejsca będą już nas otaczać lasy. Mimo że trasa nie wkracza na tereny ściśle chronione, mamy spore szanse spotkać herbowe zwierzę Kampinoskiego Parku Narodowego – łosia. Zaledwie 1 km dalej zaczyna się założony w 1936 r. rezerwat Granica. Przeważają tu bory sosnowe z domieszką dębów, na terenach podmokłych szumią graby, czarne brzozy i osiki. Po kolejnych 2 km zaczyna się rezerwat Nart obejmujący najstarszy, mający ponad 200 lat drzewostan Kampinoskiego Parku Narodowego. Po kolejnych 3 km przystajemy u wejścia na wały wczesnośredniowiecznego grodziska. Wzniesiono je ponad tysiąc lat temu z drewna i ziemi w miejscu z natury obronnym – na granicy wydm i bagien. Za zamczyskiem teren wznosi się na grzbiet wydmowego pasa Karpat (1 km od grodziska), najwyższych w puszczy wydm, sięgających niemal 100 m n.p.m. Pasmo ciągnie się ponad 2 km. Opuszczamy wydmy krótkim, łatwym zjazdem na groblę, która przecina podmokłe łąki, dzielące puszczę od Leszna. Do miasta mamy około 4 km. Długość trasy 17 km Opisy szlaków i ciekawostki przyrodnicze: www.kampinoski-pn.gov.pl Droga przez Arkadię Startujemy na stacji kolejowej Rawka. Dawna wieś nazwana od przecinającej ją rzeki Rawki jest dziś peryferyjną dzielnicą Skierniewic. Jeśli później chcemy uniknąć poszukiwania przeprawy, najlepiej od razu biegnijmy lewym brzegiem rzeki w kierunku północnym. Uwaga, dolne odcinki dopływów, starorzecza i pasy gruntów na brzegach szerokości 10 m są objęte ochroną. Po 5 km, nasyciwszy oczy krajobrazem gąszczu nadrzecznych łęgów, zmieniamy kierunek na północno-zachodni. Lasami Puszczy Bolimowskiej docieramy do pałacu w Nieborowie (około 10 km od rzeki). Niestety, jest on nieczynny do końca lutego; można jedynie spacerować po parkach – otaczającym pałac ogrodzie francuskim i oddalonym 5 km parku angielskim Arkadia. W tym miejscu mamy dwie możliwości. Sportową (na nartach) – do Łowicza jest stąd około 7 km – albo rekreacyjną, pociągiem relacji Skierniewice–Łowicz. To drugie wyjście może się okazać konieczne, jeśli w Nieborowie zabawiliśmy dłużej w Oberży pod Złotym Prosiakiem, która kusi domową kuchnią. W Łowiczu, oprócz zabytków związanych z historią miasta i założonego w czasach napoleońskich Księstwa Łowickiego, warto obejrzeć dwie plenerowe ekspozycje dawnej kultury materialnej wsi łowickiej. Długość trasy ok. 27 km www.nieborow.art.pl www.muzeum.low.pl www.zlotyprosiak.pl Na świętą Górę Jawor Góry Hańczowskie to najbardziej „górski” region całego Beskidu Niskiego, teren niezwykle zróżnicowany pod względem kulturowym, religijnym i etnicznym. Na rozgrzewkę warto wybrać 2-kilometrową trasę z Wysowej na św. Górę Jawor. Do miasta dojeżdżamy samochodem, główna droga prowadzi obok drewnianej cerkwi św. Michała Archanioła, wzniesionej w 1779 r. By ją zwiedzić, wystarczy zapukać do męskiego domu zakonnego mieszczącego się naprzeciwko. Przy cerkwi znajduje się węzeł tras turystycznych. Zostawiamy auto i rozpoczynamy wędrówkę, kierując się w stronę wsi Blechnarka. Skręcamy w prawo, w drogę oznaczoną zielonym szlakiem. Przekraczamy rzekę Ropę i pokonujemy początkowo strome 700-metrowe podejście łąkami. Skręcamy w lewo, na szlak wytyczony czerwono-białymi kwadracikami. Trzeba wykazać się czujnością. Brakuje tu drzew, aby dobrze oznakować trasę, bo mała tabliczka z napisem „na Jawor” jest słabo widoczna, a zawiane śniegiem pola utrudniają odnalezienie drogi. Biegniemy pod górę, mijając po prawej stronie trzy samotne sosny. Po około 300 m docieramy do skrzyżowania tras, wybieramy drogę na wprost. Kierujemy się dalej w górę, wzdłuż głębokiego potoku. Od tego miejsca do kapliczki na górze Jawor pozostało do pokonania zaledwie 500-metrowe podejście. Spragnionym kolejnych wrażeń narciarzom można polecić nieco dłuższą trasę, prowadzącą spod cerkwi w Wysowej. Pierwsze kroki należy skierować na zielony szlak na Kozie Żebro, który pomoże trafić na drogę biegnącą przez Dolinę Łopacińskiego. Dalej trzymamy się już żółtych, rowerowych oznaczeń, które doprowadzą nas aż do wsi Hańczowa. Trasa kończy się nieopodal XVIII-wiecznej cerkwi i domu proboszcza łemkowskiej parafii. – Marcin Branas Długość trasy 2–20 km Warto dowiedzieć się, które drogi leśne i szlaki są otwarte Leśnictwo Hańczowa: 18 353 20 06. W Kotlinie Orawskiej Trasa biegnie przez wschodnie partie Podtatrza, pograniczem Podhala i polskiej części Spisza. Zaczynamy w centrum Nowego Targu, skąd dotrzemy do mostu na Białym Dunajcu i prawym brzegiem rzeki będziemy zmierzać na południe, do widocznej z daleka ściany lasu. Biegnąc wzdłuż niej na wschód, trafiamy na skraj torfowiska Bór na Czerwonem (z Nowego Tragu 3 km). Dalej przez łąki, utrzymując kierunek południowo-wschodni, zmierzamy do szosy nr 49 z Nowego Targu do Zakopanego. Przez mostek na Czerwonym Potoku przedostajemy się na drugą jej stronę i po kilku minutach stajemy w centrum Gronkowa (4 km od torfowiska; skrzyżowanie z drogą z Szaflar). Stąd polną drogą jedziemy na wschód. 2 km za Gronkowem ujrzymy porośniętą sosnami Cisową Skałę, wyrastającą 55 m ponad otaczające łąki. Stąd po 3 km dotrzemy przez łąki do Przełomu Białki. Na wierzchołek Obłazowej można wejść bez nart, ale bywa tu ślisko. W południowej ścianie góry znajduje się jaskinia, w której odkryto bumerang z ciosu mamuta mający 23 tys. lat, ludzki szkielet sprzed 20 tys. lat, krzemienne narzędzia oraz kości niedźwiedzia jaskiniowego i reniferów. Zmieniamy kierunek na południowy i biegniemy wzdłuż szosy z Nowej Białej do Trybsza. W 1567 r. wzniesiono tu niewielki kościół św. Elżbiety z polichromiami z 1647 r. Przekraczamy most na Białce i sunąc wzdłuż szosy do Łapsz i Niedzicy, docieramy do szerokiej polnej drogi, która prowadzi do dolinki Durścińskiego Potoku. Stąd możemy biec dalej na wschód, do Dursztyna (4 km z Trybsza). Ciekawiej jest jednak skręcić w dół potoku, na północ, i dobiec do wsi Krempachy (7 km z Trybsza). Centralne miejsce zajmuje XVI-wieczny kościół św. Marcina – świątynia o gotyckiej bryle z dzwonnicą ozdobioną renesansową attyką. Długość trasy ok. 25 km Połączenia PKS z Nowym Targiem: www.parafiatrybsz.bnx.pl Bieg z karabinkiem Jamrozowa Polana to jedno z najlepszych miejsc do uprawiania narciarstwa biegowego w Polsce. Można tu również postrzelać z karabinka sportowego na profesjonalnej strzelnicy. Zarzucam broń i ruszam w trasę. Na początek wybieram około 3-kilometrową pętlę wiodącą przez lasy za polaną. Pierwsze wyzwanie to podbieg do mostka nad rzeczką. Łatwizna. Dopiero wtedy dostrzegam, że czeka mnie kilkadziesiąt metrów stromego zjazdu. Staram się nie nabierać prędkości, ale to niemożliwe. Pędzę niczym Tomasz Sikora po medal. Na zakręcie próbuję hamować pługiem, ale drewniane deski bez metalowych okuć nie pozwalają zakrawędziować jak narty zjazdowe. Jazdę wzbogacam więc o niekontrolowany układ choreograficzny w postaci młynka rękami i wiatraka nogami. Dalej droga wiedzie przez las, potem wypadam na otwartą przestrzeń. Wreszcie dojeżdżam do strzelnicy. Na stanowiskach z miękkiej gumy czeka sprzęt gotowy do strzału. Trener nie spuszcza z oczu ćwiczących tu zawodników – we wprawnych rękach karabinkiem można z odległości 50 m dosięgnąć celu wielkości paznokcia. Ruszam na kolejną pętlę, tym razem 1250-metrową. W okresie międzywojennym polana tętniła życiem. Były tu tor saneczkowy, skocznia narciarska, a nawet tor bobslejowy. Potem ośrodek podupadł i dopiero pod koniec lat 80. XX w. wybudowano centrum narciarstwa klasycznego i biathlonu. Dziś władze pobliskich Dusznik inwestują w Jamrozową Polanę niemałe pieniądze. Ścieżki biegowe pokryto asfaltem, latem można tu jeździć na rolkach i rowerach.” – Paweł Kempa Długość trasy 12,5 km Wypożyczenie nart 20 zł za dzień, trasy sztucznie naśnieżane www.jamrozowapolana.hg.pl Jakuszyce O tej dzielnicy Szklarskiej Poręby słyszał każdy, kto choć odrobinę interesuje się narciarstwem biegowym. Jest tam rozgrywany Bieg Piastów (w tym roku 3–7 marca). Na Polanie Jakuszyckiej biorą początek szlaki wiodące stokami Gór Izerskich, m.in. do centrum Szklarskiej Poręby czy schroniska Orle. Narciarze mają do dyspozycji około 80 km przygotowanych tras (na wielu są założone tory do jazdy stylem klasycznym) o różnym stopniu trudności. Najbliżej polany znajdują się trasy wyczynowe, z homologacją Międzynarodowej Federacji Narciarskiej. Najbardziej malownicze trasy biegną wokół Cichej Równi. Dobry dla początkujących, a przy tym ładny widokowo jest np. szlak wiodący do Rozdroża pod Cichą Równią, a następnie do Jeleniej Łąki. Wypożyczenie nart, butów i kijków na Polanie Jakuszyckiej – 30 zł za dzień www.jakuszyce.info.pl Bieg Marcialonga Trasa prowadzi doliną rzeki Avisio, łącząc znane ośrodki narciarskie Dolomitów Val di Fiemme i Val di Fassa. W styczniu co roku ścigają się nią (w tę i z powrotem) setki uczestników biegu Marcialonga. Szlak przygotowany jest do biegu techniką klasyczną i krokiem łyżwowym. Startujemy w Cavalese, głównej miejscowości Val di Fiemme. Otaczające je gęste lasy są ozdobą doliny i źródłem dochodów (drewno i owoce leśne na owocowe likiery). Początkowo nad trasą wznosi się od północnej strony masyw postrzępionego, skalistego Latemaru (2814 m n.p.m.), pierwsze od tej strony wielkie gniazdo Dolomitów, z największym kompleksem narciarskim w dolinie. Stąd biegniemy w górę doliny, mijając Téséro. Warto tam zajrzeć, jednak by się dostać do wioski, trzeba się wdrapać pod górę. Następnie docieramy do miejscowości Ziano di Femme. Po 3,5 km dojedziemy do Predazzo – na tutejszej skoczni trenują również nasi zawodnicy z Adamem Małyszem na czele. Miasteczko ma przepiękne zaułki ze starymi kamienicami, których zewnętrzne ściany ozdobione są freskami. Najstarsze pochodzą nawet z XVI w. Za Predazzo wpadamy w węższy odcinek doliny. Po północno-zachodniej stronie wciąż mamy stoki Latemaru, od wschodu ograniczają dolinę stoki kolejnego gniazda Dolomitów, Cima Bocche (2745 m). Przed nami najdłuższy odcinek, do Moeny (9,5 km). Malownicza starówka jest niewielka, ale na rynku jest tak dużo lokali, że trudno się zdecydować, gdzie zjeść zasłużony obiad. Długość trasy 22 km www.visittrentino.it/pl www.dolomitisuperski.com Na słowackie pierogi Zaczynamy pod gospodą Spišský salaš nieopodal miasteczka Spišské Podhradie, przy szosie z Lewoczy do Preszowa (12 km za Lewoczą). Biegniemy na północ przez niewielki lasek na odkryty grzbiet z kaplicami kalwaryjskimi. Kierujemy się na wschód, do zachodniej bramy otoczonej murami Spišskej Kapituly, siedziby biskupów. Górują nad nią wieże katedry św. Marcina. Główną uliczką biskupiego zespołu suniemy do bramy po wschodniej stronie. Gdy ją przekroczymy, ujrzymy w dole miasteczko Spišské Podhradie i wznoszące się nad nim ruiny zamku Spišsky hrad, jednego z największych w środkowej Europie. Drogą albo łąkami podbiegamy stamtąd pod główną bramę. Zamczysko powstało na przełomie XI i XII w., później było przebudowywane. (Niestety, od 1 stycznia do 31 marca muzeum jest zamknięte). Spod bram zamkowych drogą na południe wychodzimy na Drevenik (609 m), rozległy płaskowyż najeżony wapiennymi skałkami i poprzecinany skalnymi rozpadlinami krasowymi. Klucząc między skałkami i wąwozami, biegniemy wzdłuż wschodniego skraju płaskowyżu. Zjeżdżamy wprost na wiejskie łąki. Wszystkie drogi prowadzą stąd do centrum wsi Žehra i kościoła (4 km od zamku). Do Spišskego Salašu możemy wrócić, obiegając Drevenik oraz zamek łąkami po wschodniej i północnej stronie. Budowla prezentuje się z tamtej strony szczególnie okazale. Tym wariantem do Podhradia jest około 7 km; wraca się przez kompleks Kapituly (3 km). Długość trasy 20 km www.spisskysalas.sk www.zehra.tym.sk Z pieca do łaźni Wycieczka na biegówkach czy śladówkach pozwoli z nieco innej perspektywy spojrzeć na najsłynniejszy zimowy region Czech.Trasa pokrywa się z fragmentem długiego, zorganizowanego specjalnie dla biegaczy szlaku zwanego Krkonoška cesta. Przygotowany ślad dla poruszających się krokiem klasycznym i wyrównana bieżnia dla jadących krokiem łyżwowym wyznaczają tablice z biało-czerwonymi rombami. Narty zapinamy w kurorcie Pec pod Snežkou. Jeśli chcemy sobie zaoszczędzić podbiegania, możemy skorzystać z wyciągu krzesełkowego na grzbiet Černej hory. Jedziemy odkrytym grzbietem, potem na wierzchołek. Trzymamy się głównego szlaku, aż trafimy na skraj lasów nad Janskimi Laznami. Niezbyt stromymi trasami zjedziemy w dół, do kurortu Janské Lázne (około 4 km). Dalej bieg przez kurort do miejscowości Černy Dul. (około 7 km) i doliną między szczytami Černá hora i Špicak (4 km, zjazd około 2 km). Trasa wcale nie jest monotonna, nie biegniemy po bezdrożach ani pustej okolicy. Na szlaku mijamy liczne boudy, schroniska z czeskimi daniami. Długość trasy około 15 km www.holidayinfo.cz www.cerna-hora.cz Harce w Górach Harzu W Wernigerode bierzemy narty w dłonie i wsiadamy w stuletnią parową ciuchcię Harzer Schmalspurbahn. Dotrzemy nią na szczyt Brockenu (1142 m n.p.m.). Niegdyś sądzono, że na tym osnutym chmurami wierzchołku goszczą czarownice. Teraz powstało tam muzeum z symulatorem lotu na miotle. Po zabawie w wiedźmy zielonym szlakiem jedziemy do kurortu Bad Harzburg (około 10 km). Tam zmieniamy szlak na niebieskie koła i już bardziej wyrównanym terenem na skraju lasów biegniemy na zachód, do miasteczka Goslar (około 12 km). Na rynku warto wsłuchać się w miejskie kuranty z korowodem historycznych postaci. Są tam i rycerze twórcy nowożytnego państwa niemieckiego Henryka I Ptasznika, i górnicy z Rammelsbergu. W Goslar zobaczyć też można najstarszą niemiecką rezydencję cesarską – Kaiserpfalz Długość trasy 30 km www.hsb-wr.de www.rammelsberg.de www.goslar.de www.nationalpark-harz.de
Książęta Puszczy Białowieskiej. Rysie, nasze leśne koty
Ma cętki, krótki ogon, na uszach pędzelki, a po obu stronach pyska bokobrody. Wszyscy wiemy, jak wygląda największy kot Europy. Ale kto go widział w naturze? Garstka wybrańców. I to jedynie dzięki naukowym podstępom!
Na świeżym śniegu widniał dowód rodzinnego szczęścia. Odcisk łapy z wyraźnie zaznaczonymi opuszkami, a tuż obok – drugi, podobny, nieco mniejszy. Matka z młodym musiała przejść tędy całkiem niedawno. Puszczę Białowieską, ostatni skrawek naturalnego nizinnego lasu porastającego kiedyś całą Europę, spowijała grudniowa cisza. Gdzieś w leśnych ostępach przyczaiła się samica rysia i jej dziecko. Może nawet koty patrzyły skądś na mnie niezauważone, bo ubarwienie ich futra zapewnia doskonały kamuflaż? Zimą nabiera ono srebrnego odcienia, dzięki czemu kontury sylwetki giną na tle ośnieżonych pni i runa. Dlatego dr Krzysztof Schmidt z Zakładu Badania Ssaków w Białowieży, który na badanie biologii rysia eurazjatyckiego poświęcił 16 lat, zaledwie kilka razy widział jego sylwetkę, cień przemykający leśnym duktem. Metoda prostych obserwacji nie wchodzi tu w grę. Skąd zatem czerpać wiedzę na temat zachowań rysi? Rozwiązaniem jest telemetria. Ale żeby ją zastosować, trzeba kota schwytać. – Zależy nam, żeby nawet włos z cennego futra nie wypadł – śmieje się naukowiec. – Odnajdujemy ofiarę rysia i zastawiamy przy niej specjalnie skonstruowane pułapki. Gdy zwierzę w nią wpadnie, pułapka wysyła sygnał, a my szybko nadjeżdżamy. Kot dostaje zastrzyk usypiający. Bezwładnego rysia trzeba przenieść na płachtę zabezpieczającą przed wychłodzeniem. Nie jest to trudne, bo nawet największy ryś waży nie więcej niż 30 kg. Dorosłe samce osiągają 20–25 kg, samice zaś od 17–19 kg. Po zmierzeniu, zważeniu, pobraniu próbek, np. do analiz genetycznych, i sfotografowaniu kot dostaje obrożę z nadajnikiem radiowym. Gdy się obudzi, zmyka, a naukowcy od tej chwili mogą śledzić każdy jego ruch, namierzając go z odległości ok. 0,5 km. – To wystarczający dystans, by rysia tropić, ale go nie płoszyć – zapewnia dr Schmidt. – Te koty są przyzwyczajone do obecności ludzi. W końcu las jest „przedsiębiorstwem hodowli drewna”. Zauważyłem, że spokojnie odpoczywają nawet, gdy 50 m dalej trwa wycinka! W ciągu ostatnich kilkunastu lat dr Schmidt i współpracujący z nim biolodzy spędzili tysiące godzin, śledząc 25 rysi. Dzięki nim wiemy, jak wygląda rok z życia kota i kiedy skończy się rodzinne szczęście matki z młodym. Styczeń wyznacza początek pory godowej. Samce zaczynają wtedy chodzić niespokojne po lesie – szukają samic w rui. Wędrują z prędkością 2 km/godz. Zwykle chodzą dostojniej, pokonując w ciągu godziny 1,5 km. Teraz od zmierzchu do świtu chcą zlustrować jak największy obszar swojego terytorium, obejmującego ponad 200 km2. Intensywniej też znakują teren, by sąsiad wiedział, że nie należy naruszać granic. A konkurent te znaki szanuje. – Gdy łapiemy rysie, nawet w czasie zalotów, nie widzimy oznak walk między rywalami – przekonuje dr Schmidt. – Żadnych poszarpanych uszu czy ran pyska, jakie muszą opatrywać właściciele domowych kocurów. Rysie płci męskiej są mniej agresywne niż koty domowe, ale poza tym ich gody przypominają marcowanie Mruczków. Trwają krótko, są intensywne. Przy sporej dozie szczęścia można czasem usłyszeć w lesie głębokie warczenie i coś w rodzaju przeciągłego poszczekiwania. Samica spotyka się z kilkoma samcami, samiec z kilkoma samicami. Kiedy znajdują odpowiedniego partnera, wiążą się w parę. Ale najwyżej na kilka dni, bo rysie to samotniki. W kwietniu koty się uspokajają i wracają do normalnego, leniwego trybu życia, czyli odpoczynku przerywanego polowaniami. A zjadają średnio 4 sarny i 1 jelenia na miesiąc. Myśliwi nazywają największego kota Europy „ostrowidzem”, bo spostrzeże zdobycz, nim ta choćby wyczuje jego obecność. Wykorzystanie dobrego wzroku wymaga jednak wolnej przestrzeni, ta zaś utrudnia podejście do zwierzyny i niespodziewany atak. Ostrowidz rozwiązuje ten problem, polując w specyficznych miejscach: na polanach, obszarach odnowień lasu. Słowem tam, gdzie drzewa rosną rzadziej i gdzie różnorodność roślin runa wabi stada saren czy jeleni. Drapieżnik przed atakiem precyzyjnie ocenia odległość, a otwarta przestrzeń umożliwia mu nabranie prędkości, zanim dopadnie do gardła jelenia lub skoczy na grzbiet sarny. Gdzie się chowa przed skokiem? Za wykrotami, kępami gęstych zarośli, pniami zwalonych drzew – W Puszczy Białowieskiej ilość martwego drewna może miejscami dochodzić do 120 m3 na hektar – opowiada dr Schmidt. – W innych polskich lasach, takich jak Puszcza Augustowska, gdzie też występują rysie, drewna jest wielokrotnie mniej i kotom znacznie trudniej jest skradać się do zdobyczy. Dlatego, mimo że Puszcza Augustowska ma dwukrotnie większy obszar od Białowieskiej, daje schronienie dwu-, a nawet trzykrotnie mniejszej liczbie rysi! Mazurskie lasy są też znacznie mniej różnorodne, a ryś, kiedy już upoluje zdobycz na bardziej otwartej przestrzeni, szuka innego środowiska – nieprzebytej gęstwiny. Teraz chce ukryć siebie i ofiarę, która ma mu wystarczyć na kilka dni ucztowania. Zaciąga ją więc w gęsty młodnik, zjada część, resztę przysypuje liśćmi, kawałkami mchu, gałązkami i ziemią. Chodzi o to, żeby zapach padliny nie zwabił konkurentów – wilków, innych rysi czy dzików. Sam myśliwy oddaje się błogiemu lenistwu. – Ryś siedzi w ukryciu średnio przez 17 godzin na dobę – obliczył naukowiec. – Zdobycz zaś chomikuje w odległości od 2 do 150 m od miejsca schwytania. Dobra kryjówka, dająca poczucie bezpieczeństwa, jest ważna dla kotów obu płci po udanym polowaniu i dla samic, które szykują się do porodu. Młode, od 1 do 4 w miocie, przychodzą na świat w maju. Pierwsze dni spędzają pod karpą wywróconego drzewa, w pustym środku starego, spróchniałego pnia, pod stosem gałęzi. Są ślepe, pokryte delikatnym futerkiem, a ważą ok. 300 g. W 12. dniu otwierają oczy. Matka przez pierwsze dwa miesiące nie odchodzi od gniazda na odległość większą niż 3 km i zabija mniejszą zwierzynę. Dzięki temu może ją zjeść od razu i nie musi martwić się o ukrycie i obronę resztek przed konkurencją. W drugim miesiącu kociaki zaczynają uzupełniać mleczną dietę mięsem. Samica musi polować dla całej rodziny. Latem kotki stają się więc bardziej aktywne, czasem nawet wędrują i polują w dzień. Obszar, który penetrują, rośnie wraz z wiekiem kociąt, osiągając maksimum późną zimą. – Największą efektywność łowiecką stwierdziliśmy w przypadku samic z trzema kociakami – mówi dr Schmidt. – Takie rysice zabijają sarny lub jelenie z częstotliwością średnio co dwa dni! Najmniej efektywne są młode rysie, które niedawno się usamodzielniły. Ssaki kopytne padają ich ofiarą średnio co 8 dni. W międzyczasie głodna młodzież „pogryza” przekąski: zające, jarząbki, myszy, nawet żaby. Pierwsze samodzielne łowy mają miejsce między marcem a kwietniem. Wtedy to matki zostawiają młodzież i ta musi zacząć życie na własny rachunek. Córki odchodzą niechętnie. Nawet jeśli opuszczają rodzinne terytorium, starają się trzymać jak najbliżej. Synowie są odważniejsi, szukają wolnego rewiru nawet w odległości 100 km, jednak napotykają na poważny problem, który zwie się „fragmentacja lasów”. Między dużymi kompleksami leśnymi na północnym wschodzie Polski brakuje zadrzewionych połączeń. Tymczasem rysie boją się otwartej przestrzeni i trudno im pokonywać pola oddzielające je od innych połaci lasów, co jest konieczne dla migracji i wymiany genów. W konsekwencji rozmnażają się osobniki coraz bliżej spokrewnione i różnorodność genetyczna maleje. Zespół białowieskich naukowców zauważył, że rysie z północno-wschodniej Polski różnią się wyglądem od tych zamieszkujących Estonię i Łotwę, z bardziej zwartego zasięgu. – Poza naszym krajem te koty mają bardzo zmienny układ cętek na futrze – dr Schmidt pokazuje zdjęcia z Estonii. – Rysie z tamtej populacji mogą mieć cętki bardziej okrągłe lub podłużne, ciemniejsze lub jaśniejsze, gęściej lub rzadziej rozmieszczone. Ale bywają też całkowicie płowe, pozbawione cętek. Polskie rysie zaś są zaskakująco podobne. Cętki naszych kotów z północnego wschodu kraju koncentrują się głównie na łapach. Ich boki i grzbiety są gładkie, szarorude. A wszystko to prawdopodobnie z powodu braku „świeżej krwi”. Koty z puszczy Białowieskiej i Knyszyńskiej są w „kontakcie genetycznym” tylko z kotami z Białorusi. Od zwartego zasięgu występowania gatunku dzieli je obszar rzadko zamieszkany przez rysie, szczególnie na Litwie. Podobnie jest w Karpatach. Tamtejsze rysie różnią od nizinnych wyraźne, ciemne cętki i paski na futrze oraz potężniejsza budowa. Od 1997 r. ich poczynania bada zespół naukowców z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie pod kierunkiem prof. Henryka Okarmy. – Rysie w Karpatach zadowalają się mniejszymi terytoriami niż te żyjące w nizinnych lasach – zauważa profesor. – Zachowują się też inaczej: chętnie zjadają padlinę zwierząt upolowanych przez inne drapieżniki, a jeśli same polują, zdarza się (chociaż niezwykle rzadko!), że zdobycz taszczą na drzewa, jak pantery. Ostatnie badania pozwoliły stwierdzić, że rysie karpackie stanowią odrębny podgatunek. W Polsce są jeszcze dwie odrębne grupy rysi. Pierwsza to koty w Puszczy Kampinoskiej. Potomstwo zwierząt z różnych ogrodów zoologicznych w Europie, które w 1992 r. – po okresie aklimatyzacji i szkolenia – zostało wypuszczone na wolność w ramach programu reintrodukcji. W 1994 r. przyszły na świat pierwsze kocięta i od tej pory rysie radzą sobie nieźle. – Na terenie parku żyje 10, może 15 kotów – szacuje Jerzy Misiak, dyrektor Kampinoskiego Parku Narodowego. – Drugie tyle wyemigrowało – do Puszczy Bolimowskiej, Lasów Spalskich i Gostyńsko-Włocławskich. Z reintrodukcji pochodzą też rysie występujące w Puszczy Piskiej. Jaka jest więc sytuacja rysia w naszym kraju? – Podczas gdy w Europie Zachodniej rysi przybywa, w Polsce ich liczba maleje – alarmują dr Schmidt i prof. Okarma. – Obecnie żyje ich w naszym kraju ok. 200. Potrzebne są szybkie działania ochronne. Jakie? Trzeba zapewnić rysiom pokarm (ograniczyć odstrzał saren i jeleni), warunki do polowania i odpoczynku (zostawiać więcej martwego drewna w lesie) i zmienić sposób użytkowania lasu (obok gęstych młodników powinny też być polany z samosiewem). Trzeba wreszcie stworzyć bezpieczne trasy wędrówek – czyli system korytarzy leśnych między puszczami porastającymi teren naszego kraju. Ten ostatni postulat jest najtrudniejszy do zrealizowania, ale odpowiednia dokumentacja jest już sporządzona. Teraz czekamy na ruch Ministerstwa Środowiska.