Kamienne kręgi na Pomorzu: ślady pradawnych rytuałów i nieznanych cywilizacji
Kręgi kamienne w Polsce od lat rozpalają wyobraźnię turystów i badaczy. Niezwykłe konstrukcje z północy kraju przyciągają tajemnicą, historią i siłą natury, która je otacza.
Spis treści: Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Z daleka wyglądają jak rozsypane przypadkiem kamienie, ale im bliżej się podejdzie, tym silniejsze ma się uczucie, że te miejsca skrywają coś więcej niż tylko pozostałości po dawnych czasach. Kamienne kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy od lat pobudzają wyobraźnię – zarówno badaczy, jak i poszukiwaczy tajemnic. Dla jednych to relikty pogańskich rytuałów, dla innych – miejsca o niezwykłej energii, a nawet dawne lądowiska obcych cywilizacji. Tajemnicze kamienne kręgi Pomorza – co skrywają legendy, energia i... kosmos? Według legend kaszubskich, kamienne kręgi były grobami olbrzymów lub zabawkami stolemów – mitycznych gigantów przybyłych z północy. Inne podania głoszą, że to zaklęci w kamień tancerze albo miejsca przeklęte przez siły nieczyste, w których diabeł miał zostawić swój ślad. Radiesteci i bioenergoterapeuci (choć ich rewelacje są dementowane rzez naukowców) wierzą, że kręgi w Odrach, Węsiorach i Grzybnicy emitują silne pole energetyczne, które rzekomo wpływa na ludzki organizm, poprawia samopoczucie i pomaga w medytacji. Z kolei ufolodzy od lat sugerują, że mogą to być pozostałości po lądowiskach obcych cywilizacji, wskazując na precyzyjne rozmieszczenie kamieni i ich rzekome powiązania z konstelacjami gwiazd. Co więcej, wśród lokalnych mieszkańców krążą opowieści o dziwnych dźwiękach i światłach pojawiających się nocą w okolicach kręgów. Część badaczy spekuluje, że kręgi mogły pełnić funkcję punktów orientacyjnych dla podróżników lub rytualnych miejsc uzdrawiających, choć brak na to jednoznacznych dowodów. Fascynacja trwa – tak jak od wieków, te zagadkowe struktury wciąż stawiają więcej pytań niż dają odpowiedzi. Archeologiczne fascynacje – od Stonehenge po Odry Nic dziwnego, że tajemnicze kamienne kręgi szybko przyciągnęły uwagę naukowców i badaczy przeszłości. Pierwsze próby ich dokumentacji na Pomorzu miały miejsce już w XIX wieku, kiedy to podejrzewano, że są one dziełem ludów epoki kamienia lub wczesnych Słowian. Jednak przełom w badaniach nastąpił na początku XX wieku, gdy do Odry trafił Paul Stephan – poznański mierniczy i pasjonat astronomii, zafascynowany odkryciami ze słynnego Stonehenge. To właśnie poznanianin jako jeden z pierwszych zasugerował, że kręgi w Odrach – będące największym tego typu zespołem w Polsce, zajmującym aż 17 hektarów – mogły pełnić rolę starożytnych obserwatoriów astronomicznych. Zauważył, że niektóre z kamieni są ustawione w liniach wyznaczających wschody i zachody słońca podczas przesileń, co może świadczyć o zaawansowanej znajomości cykli niebieskich u ich twórców. W kolejnych dekadach koncepcja ta inspirowała kolejne pokolenia badaczy – dziś wiadomo, że niektóre układy kręgów rzeczywiście mogą być powiązane z kalendarzem solarno-księżycowym, co tylko dodaje kolejną warstwę tajemniczości tym pozornie prostym konstrukcjom z głazów. Goci i kultura wielbarska – skandynawskie korzenie pomorskich kręgów Dziś badacze coraz częściej wiążą te dawne cmentarzyska z monumentalnymi kamiennymi konstrukcjami z obecnością Gotów na ziemiach polskich – starożytnego ludu germańskiego, który odegrał istotną rolę w historii Europy. Kręgi, kurhany, brukowane ścieżki i stele w centrum okręgów, niekiedy o średnicy sięgającej nawet kilkudziesięciu metrów, są interpretowane jako elementy pogrzebowych i rytualnych praktyk Gockich klanów. Fascynującą historię tego ludu opisał Jordanes, gocki kronikarz z VI wieku n.e., w swoim dziele „Getica” („Historia Gotów”). Według przekazu Jordanesa Goci przybyli ze Skandynawii w I wieku n.e. pod wodzą legendarnego króla Beriga i osiedlili się właśnie na Pomorzu. Przez kolejne stulecia rozwijali swoją kulturę, dziś nazywaną wielbarską – od miejscowości Wielbark, gdzie odkryto jedno z najważniejszych cmentarzysk tej społeczności. Kultura wielbarska odróżniała się od wcześniejszych i sąsiednich cywilizacji zarówno pod względem obrządku pogrzebowego, jak i stylu życia. Jej charakterystyczne cechy to brak broni w grobach mężczyzn, obecność ozdobnej biżuterii w pochówkach kobiet oraz właśnie kamienne kręgi, które mogły mieć znaczenie rytualne lub społeczne. Około III wieku n.e. Goci opuścili Pomorze i wyruszyli w długą migrację na południowy wschód, ku brzegom Morza Czarnego, gdzie odegrali kluczową rolę w upadku Cesarstwa Rzymskiego. Obrządek śmierci i rytuały Gotów – groby, biżuteria i krwawe ofiary Goci wyróżniali się na tle innych ludów zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski specyficznymi praktykami pogrzebowymi. Ich zmarłych zarówno palono, jak i chowano w stanie nienaruszonym, co świadczy o zróżnicowanym i zapewne symbolicznym podejściu do śmierci. Zadziwiające jest, że mężczyznom nie wkładano do grobów broni ani narzędzi – w przeciwieństwie do tradycji wielu innych ludów epoki. W ich miejsce czasem znajdowano ostrogi, których funkcja do dziś pozostaje zagadką – być może miały znaczenie ceremonialne lub symbolizowały pozycję społeczną. Z kolei kobiety żegnano z wyjątkowym przepychem. Do grobów trafiały ozdoby z srebra i złota, bogato zdobione technikami filigranu (cienkie, skręcane druciki) i granulacji (drobne kuleczki metalu). Szczególną uwagę przyciągają bransolety ze stylizowanymi głowami węży, esowate klamerki do koli z paciorków, a także wisiory w kształcie gruszek i kul. Do tego dochodzą kunsztowne fibule – zapinki do szat, które ukazują wysoki poziom rzemiosła gockich złotników. Funkcja samych kamiennych kręgów nadal pozostaje przedmiotem debat. Najbardziej rozpowszechniona teoria głosi, że służyły one jako miejsca wieców plemiennych, tzw. thingów, gdzie podejmowano decyzje w ważnych sprawach – być może w obecności duchów przodków. Rytualne zgromadzenia, ofiary ze zwierząt i ucztowanie miały prawdopodobnie miejsce podczas przesileń lub świąt związanych z cyklami przyrody. Niepokojącym elementem są jednak ślady, które mogą świadczyć o krwawych rytuałach. Według relacji Jordanesa Goci składali ofiary z jeńców wojennych, wierząc, że tylko ludzka krew może zyskać przychylność Marsa – boga wojny. Takie praktyki mogły być jednym z elementów obrzędów odbywających się właśnie wewnątrz tych kręgów – między grobami, w cieniu kamiennych stel. Jak zwiedzać kamienne kręgi na Pomorzu – Odry, Węsiory i Grzybnica w praktyce Jeśli chcesz poczuć energię dawnych wieców i stanąć w cieniu tajemniczych kamiennych kręgów, Pomorze oferuje aż trzy główne lokalizacje, które możesz odwiedzić podczas weekendowego wypadu lub wakacyjnej trasy. Każda z nich ma nieco inny charakter, ale wszystkie przyciągają nie tylko miłośników historii, lecz także osoby poszukujące kontaktu z naturą i duchową ciszą. Odry to największy i najlepiej zachowany zespół kamiennych kręgów w Polsce – aż 17 hektarów z kurhanami, brukami i stelami. Znajduje się około 40 km na północny wschód od Tucholi, w sercu Wdeckiego Parku Krajobrazowego. W sezonie letnim obowiązuje niewielka opłata za wstęp – 4 zł (ulgowy 2 zł). Na miejscu znajduje się małe muzeum i tablice edukacyjne, a całość trasy jest dostępna dla turystów pieszych i rowerzystów. Kontakt telefoniczny: 052 398 61 30. Węsiory, położone 20 km na północny zachód od Kościerzyny, oferują bardziej kameralne doświadczenie. Opiekę nad stanowiskiem sprawuje Stowarzyszenie Badań Kamiennych Kręgów, które prowadzi także lokalne działania edukacyjne i organizuje spotkania dla pasjonatów archeologii. Kręgi znajdują się tuż przy jeziorze, co czyni to miejsce idealnym na letni piknik lub kontemplację wśród przyrody. Grzybnica, usytuowana ok. 25 km na południowy wschód od Koszalina, to część rezerwatu przyrody „Grzybnica” i jedna z najbardziej malowniczych lokalizacji. Na teren można dotrzeć ścieżką przyrodniczą, a informacje dostępne są na stronie internetowej www.manowo.pl. Kręgi położone są w sosnowym lesie, a wokół rozciągają się trasy piesze i rowerowe – idealne dla rodzin i osób szukających spokojnej eksploracji. Pamiętaj, aby na wycieczkę zabrać wygodne obuwie, wodę i odpowiednie ubranie na pogodę, ponieważ większość lokalizacji to tereny leśne bez zabudowań. Na miejscu nie znajdziesz komercyjnych atrakcji – za to czeka tam spotkanie z przeszłością, która mimo upływu wieków wciąż tętni tajemniczą energią. Źródło: National Geographic Traveler, OdkryjPomorze.pl, BoryTucholskie24.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jest starszy od Stonehenge. Archeolodzy odkryli w Skandynawii zagadkowy megalit sprzed 5,5 tysiąca lat
Megalit, czyli duża kamienna budowla, odkryty w Tiarp w Skandynawii jest starszy nawet od słynnego Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Wewnątrz znaleziono szczątki kilkunastu osób. Ale brakuje ich czaszek.
W tym artykule: Zagadkowy dolmen ze Szwecji Bardzo stary dolmen Kim byli zmarli pochowani w megalitach? Konstrukcje megalityczne (z greckiego megas – wielki i lithos – kamień) to fenomen znany nie tylko z pradziejów Europy. Na naszym kontynencie konstrukcje wykonane z wielkich głazów powstawały w przybliżeniu między 5000 a 2000 rokiem p.n.e. Stosunkowo późno takie budowle wznoszone były na północnych rubieżach Europy, ale archeolodzy odkrywają coraz wcześniejsze dowody na ich obecność. Zagadkowy dolmen ze Szwecji Zespół szwedzkich i niemieckich naukowców ogłosił właśnie na łamach „The Journal of Neolithic Archaeology” wyniki badań dolmenu z południowo-zachodniej Szwecji, a konkretnie Tiarp koło miasta Falköping. Dolmen to szczególny rodzaj megalitu, bo pełnił funkcję grobowca. Jest to czworokątna w planie skrzynia kamienna nakryta głazem. Archeolodzy oceniają, że grób pozostał nietknięty od okresu neolitu. Dziwne jest jednak to, że szkielety pochowanych w nim osób są niekompletne. – Brakuje czaszek i dużych kości, które mogły zostać usunięte z grobu. Nie wiemy, czy ma to związek z rytuałami pogrzebowymi, czy też powód był inny – mówi prof. Karl-Göran Sjögren z Wydziału Studiów Historycznych na Uniwersytecie w Göteborgu, główny autor artykułu. W grobie znaleziono kości dłoni i stóp, fragmenty żeber i zęby. Ale czaszki i większe kości, takie jak udowe i ramienne, są bardzo nieliczne. – Różni się to od tego, co zwykle widzimy w grobach megalitycznych, w kamiennych grobach komorowych z okresu neolitu. Zazwyczaj brakuje w nich mniejszych kości stóp i dłoni – zauważa prof. Sjögren. Co ciekawe, w grobowcu złożono kości co najmniej dwunastu osób, w tym niemowląt i ludzi starszych. Ale archeolodzy nie wiedzą jeszcze, co było przyczyną zgonów. – Nie odnotowaliśmy żadnych obrażeń na pochowanych osobach, więc nie sądzimy, aby w grę wchodziła przemoc. Kontynuujemy jednak badania ich DNA, które pokażą, czy cierpieli na jakieś choroby – informuje prof. Sjögren. Bardzo stary dolmen Obszar Falbygden, gdzie położony jest dolmen z Tiarp, znany jest z licznych śladów obecności człowieka w epoce kamienia. Znajduje się tam ponad 250 dużych grobów korytarzowych zbudowanych z kamiennych bloków, które powstały około 3300 lat p.n.e. – Ale ten dolmen jest wcześniejszy. Jest o około 200 do 150 lat starszy niż groby korytarzowe, co czyni go jednym z najstarszych grobów w formie komór wykonanych z kamieni w Szwecji i całej Skandynawii – podkreśla archeolog. Oznacza to też, że grobowiec ten jest nawet starszy od słynnego kamiennego kręgu Stonehenge w Anglii, który został wzniesiony około 4500 lat temu. Dolmen ze Skandynawii powstał zatem tysiąc lat wcześniej. Inna była też funkcja obiektów. Dolmen był grobowcem, a Stonehenge? Oto jest pytanie. Zapewne świątynią i jednocześnie obserwatorium astronomicznym. Cyfrowe narzędzia wkraczają do archeologii. Czy wykopaliska to przeżytek? Skanowanie laserowe, drony, sztuczna inteligencja i badania geofizyczne – archeolodzy wykorzystują przeróżne nowoczesne, w tym cyfrowe narzędzia. Ile romantyzmu pozostało w archeologii? O ty... Kim byli zmarli pochowani w megalitach? Wszystko wskazuje, że zmarli pochowani we wszystkich skandynawskich megalitach byli rolnikami, którzy hodowali również zwierzęta. Znajomość uprawy roli dotarła w te rejony Europy około 4000 lat p.n.e., czyli dobre pół tysiąca lat przed powstaniem pierwszych konstrukcji megalitycznych. W dolmenie z Tiarp znaleziono szczątku kilkunastu osób. Archeolodzy zastanawiają się, czy ludzie ci byli spokrewnieni. Odpowiedź na to pytanie przyniosą analizy DNA. Pobrano szereg próbek. Naukowcy uważają, że materiał genetyczny zachował się dobrze. Oznacza to, że będą w stanie zrekonstruować powiązania między zmarłymi. Źródło: Journal of neolithic archaeology. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Stonehenge jednak nie było kalendarzem? Naukowcy obalają teorię, że budowla służyła do mierzenia czasu
Najsłynniejsza budowla megalityczna dobrze strzeże swoich tajemnic. Mimo setek lat badań nadal nie wiadomo, do czego służyła. Najnowsza teoria – że Stonehenge było wielkim kamiennym kalendarzem – została właśnie obalona.
W tym artykule: Jak zbudowane jest Stonehenge? Czy Stonehenge to kalendarz? Kontrowersyjna teoria Budowle megalityczne rozsiane są po całym świecie. To ogromne kamienne bloki ustawione na sztorc jeden obok drugiego. Często na nich ułożone są na płask kolejne kamienie. Struktury te mogą być rozbudowane i tworzyć grobowce albo świątynie. Kiedy stoją w kręgu, nazywa się je kromlechami. To jeden z przykładów sztuki prehistorycznej. Najsłynniejszym kromlechem jest Stonehenge. Znajduje się ok. 13 km od miasta Salisbury w hrabstwie Wiltshire, w południowej Anglii. Ta ogromna konstrukcja powstawała stopniowo. Zaczęto ją wznosić ok. 3 tys. lat temu, zakończono ok. 1600 roku p.n.e. Budowla jest ogromna, a to, kto ją wzniósł i w jaki dokładnie sposób powstała, do dzisiaj stanowi zagadkę. Inną tajemnicą, nad którą łamią sobie głowę naukowcy, jest to, do czego właściwie Stonehenge miało służyć? Wskazywano, że mogła to być świątynia, miejsce odprawiania rytuałów, obserwatorium astronomiczne albo nawet rodzaj kalendarza. Jak zbudowane jest Stonehenge? Stonehenge pierwotnie otoczone było ziemnym wałem. Za nim znajdowały się kamienne pierścienie. Zewnętrzny tworzyło 30 kamieni zwanych sarsenami, kolejny – małe niebieskie kamienie (tzw. bluestones). Sensacyjne odkrycie w Hiszpanii: znaleziono olbrzymi megalityczny kompleks składający się z ponad 500 kamieni Archeolodzy twierdzą, że megalityczny kompleks jest prawdopodobnie jednym z największych w Europie. Kto go zbudował? W środku znajdowały się jeszcze dwie podkowy. Większa składała się z pięciu trylitów – czyli czegoś, co przypomina kamienną bramę, zbudowaną z dwóch bloków skalnych postawionych na sztorc i trzeciego położonego na nich niczym daszek. Mniejszą podkowę tworzyły bluestone’y. Co istotne, obie podkowy zostały zbudowane tak, by otwierać się w kierunku, z którego wschodzi Słońce w najdłuższym dniu w roku. Czyli w czasie letniego przesilenia. Jeśli tego dnia o świcie stoi się w samym serce Stonehenge, oświetlają nas pierwsze promienie słońca. Pojawia się ono tuż po lewej od tzw. heel stone – ogromnego kamienia ustawionego siedemdziesiąt metrów za okręgiem. Naukowcy przypuszczają, że kiedyś miał on sąsiada, stojącego obok. W czasie przesilenia pierwsze rozbłyski słońca pojawiały się dokładnie między nimi. Czy Stonehenge to kalendarz? Dwa miesiące temu w czasopiśmie „Antiquity” ukazała się ciekawa praca o Stonhenge. Timothy Darvill, profesor archeologii z Bournemouth University w Wielkiej Brytanii, postawił w niej tezę, że Stonehenge było ogromnym kalendarzem. Jego zdaniem, 30 sarsenów oznaczało 30 dni miesiąca. Pomnożone przez dwanaście dawało to 360 dni w roku. Brakujące pięć dni reprezentowało pięć trylitów. Cztery mniejsze kamienie, które znajdowały się zostały poza okręgiem, miały pomóc obliczać rok przestępny, wypadający co cztery lata. Wyznaczenie początku obliczeń była łatwe dzięki temu, że Stonhenge został precyzyjnie zbudowany tak, by „rejestrować” letnie przesilenie. Kontrowersyjna teoria Czy ta teoria jest słuszna? Niekoniecznie. W tym samym czasopiśmie naukowym ukazała się właśnie praca, która podważa opisaną wyżej hipotezę. Jej autorzy, Gulio Magli z Politechniki Milańskiej i Juan Antonio Belmonte z Uniwersytetu de La Laguna na Teneryfie, określili propozycję Darvilla jako „bezpodstawną, opartą na kombinacji numerologii, błędów astronomicznych i nieuzasadnionych analogiach”. Ich zdaniem, po pierwsze, mimo że Stonhenge wyznacza przesilenie letnie, to jako „urządzenie” jest zbyt mało dokładne, by stanowić zegar. I choć wskazuje na zainteresowanie budowniczych cyklem słonecznym, konstrukcja z wielkich kamiennych bloków nie byłaby w stanie służyć do precyzyjnego odmierzania upływu dni. Po drugie, zdaniem Magli i Belmonte’a, przypisywanie znaczenia liczbom związanym ze Stonhenge jest bardzo ryzykowne. Jeśli struktura to kalendarz, dlaczego nie ma w niej ujętej jego kluczowej liczby – 12? Co więcej, „dane” wyczytane ze Stonehenge wykorzystywane są wybiórczo. Portal wiodący do Stonehenge składał się z dwóch kamieni – dlaczego to zostało zignorowane? Teoria Darvilla to przykład wybiórczej selekcji. Wykorzystane w niej zostały tylko te informacje, które wspierają wyjściową tezę. Archeolodzy porównali odkrycie na dnie Jeziora Bodeńskiego do Stonehenge. Co tam znaleźli? Jezioro Bodeńskie imponuje nie tylko rozmiarami. Archeolodzy od kilku lat badają kamienne konstrukcje na jego dnie. Mówią, że to „szwajcarskie Stonehenge”. Trzeci argument dotyczy wpływów kulturowych. Budowniczy Stonhenge mieli zaczerpnąć koncepcję kalendarza od Egipcjan. Tylko że Egipcjanie uważali, że rok składa się z 365 dni – dodatkowy dzień dodawany raz na cztery lata pojawił się dopiero w czasach rzymskich. Co więcej, Egipcjanie nie znali koncepcji „budowli działającej jak kalendarz”. A zatem, twórcy Stonehenge musieliby wykazać się niemałą pomysłowością, ulepszając pomysły Egipcjan. Które – nota bene – dotarły do nich nie wiadomo jak. W zapisach archeologicznych nie ma nic, co pozwalałoby przypuszczać, że 2600 lat p.n.e. jakiekolwiek idee i wzorce docierały z Egiptu na Wyspy Brytyjskie. Podsumowując, Magli i Belmonte są pewni, że teoria „Stonehenge to kalendarz” nie ma uzasadnienia. Co oznacza, że przeznaczenie tej wspaniałej budowli nadal pozostaje tajemnicą, czekającą na rozwikłanie. Źródła: EurekAlert, Antiquity, British Museum. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Sensacyjne odkrycie w Hiszpanii: znaleziono olbrzymi megalityczny kompleks składający się z ponad 500 kamieni
Archeolodzy twierdzą, że megalityczny kompleks jest prawdopodobnie jednym z największych w Europie. Kto go zbudował?
W tym artykule: Naukowcy odnaleźli jeden z największych kompleksów megalitycznych w Europie Na działce znajdowało się łącznie 526 kamieni Najpopularniejszą budowlą megalityczną wciąż pozostaje Stonehenge Budowle megalityczne odnajdowane były na całym świecie. Naukowców wciąż intryguje i zaskakuje ich aura tajemniczości oraz to, że niektóre znaczenie niektórych wciąż pozostaje niewyjaśnione. Pierwsze megality w Europie powstawały nawet 7 tysięcy lat temu, w epoce kamienia. Archeolodzy uważają, że w zależności od kultury i miejsca, w którym powstały, miały różne zastosowanie. Czasem pełniły funkcję miejsca kultu, niekiedy grobowców, a nawet obserwatoriów astronomicznych. Jednym z najbardziej znanych kompleksów megalitycznych jest Stonehenge, które znajduje się w Wielkiej Brytanii. Naukowcy odnaleźli jeden z największych kompleksów megalitycznych w Europie Teraz do listy konstrukcji wykonanych z pokaźnych kamieni dopisać należy kompleks odnaleziony w Hiszpanii. Archeolodzy natknęli się na niego na południowym zachodzie kraju, w prowincji Huelva. To region położony przy granicy z Portugalią. Badacze prowadzili wykopaliska na 600-hektarowej działce, która wkrótce miała stać się polem pod olbrzymią uprawę awokado. – To największa i najbardziej zróżnicowana kolekcja megalitów tworzących jedną całość, którą odnaleziono na Półwyspie Iberyjskim – twierdzi Jose Antonio Linares, profesor z Uniwersytetu Huelva i główny autor odkrycia. Uczony uważa, że najstarsze kamienie, które znajdują się w miejscu nazwanym La Torre-La Janera, zostały wzniesione w drugiej połowie VI–V wieku p.n.e. Na działce znajdowało się łącznie 526 kamieni Prof. Linares przekazał również, że kompleks składał się z megalitów różnego rodzaju, które układały się m.in. w dolmeny. To prostokątne grobowce, które składają się z trzech lub czterech płyt. Ustawione są one pod kątem prostym do podłoża i przykryte od góry jednym masywnym blokiem. Tysiące ludzi przyjechały pod Stonehenge świętować przesilenie letnie. Wśród nich druidzi i poganie Stonehenge to nie tylko zabytek i historyczna zagwozdka, ale też miejsce kultu dla tysięcy ludzi uważających się za współczesnych druidów. Pierwszy raz od pandemii tłumy uczciły najdłuż... Archeolodzy odnaleźli w sumie 526 kamieni. O swoim odkryciu poinformowali na łamach hiszpańskiego czasopisma archeologicznego „Trabajos de Prehistoria". Badacze opisali w artykule, że większość spośród megalitów wciąż była ustawiona w nienaruszonej formie. Kamienie miały od jednego do trzech metrów wysokości. Jak to się stało, że tak olbrzymia kolekcja megalitów pozostawała wcześniej niezauważona? Otóż większość kamieni zakopana była głęboko pod ziemią. Primitiva Bueno Ramírez, archeolożka, która była zaangażowana w badania, zauważyła, że odkrycie jest niezwykłe głównie ze względu na to, że współcześnie odnajdowanie tak dużych kompleksów megalitycznych nie zdarza się często. Najpopularniejszą budowlą megalityczną wciąż pozostaje Stonehenge Oprócz dolmenów w La Torre-La Janera znaleziono również menhiry i koliste kromlechy. Przykładem tej drugiej konstrukcji jest wspomniany wcześniej Stonehenge. Co ciekawe, w marcu opublikowano badania, w których opisano, że brytyjski megalit miał pełnić funkcję kalendarza słonecznego. Naukowiec Timothy Darvill stwierdził, że kamienie, które znajdują się we wnętrzu Stonehenge, miały wyznaczać „początek cyklu danego okresu”. Uczony stwierdził, że m.in. dodatkowe pięć trylitów, które są we wnętrzu okręgu, miało być „dodatkowymi pięcioma dniami”, które uzupełniałyby cykl 365 dni roku. Tym samym badacz dolał oliwy do ognia w debacie na temat tego, czym w rzeczywistości było Stonehenge. Konstrukcja ta bowiem rozpala dyskusje akademickie i jest częstym przedmiotem sporów profesorów, którzy zajmują się tym tematem. Co ciekawe, w Polsce również odnajdowano megality. Budowle te związane były występowaniem dwóch kultur neolitycznych: pucharów lejkowatych i amfor kulistych. Najbardziej znane konstrukcje megalityczne znajdują się w Sarnowie i Wietrzychowicach na Kujawach oraz na Pomorzu w okolicy wsi Łupawy. Podobne kompleksy megalitów lub kurhany dawnych ludów, które żyły na ziemiach polskich odkrywano również na Kaszubach. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Kraina wikingów, którą najlepiej zwiedzisz... na rowerze!
Ślady wikingów? Kamienne kręgi? Romantyczne wieczory nad brzegiem morza? Marzyła nam się Szwecja. To blisko i wbrew pozorom wcale nie tak drogo. Wystarczy przebyć Bałtyk, żeby znaleźć się w legendarnej krainie trolli, skandynawskich sag, zamczysk i absolutnego spokoju.
Samochód wtacza się na prom płynący z Gdyni do Karlskrony, gdzie zacznie się nasza wyprawa po południowej Szwecji. Miasto jest stolicą regionu Blekinge położonego na kamienistym wybrzeżu Bałtyku. To jeden z najcieplejszych i najpiękniejszych obszarów w tym kraju. Znajduje się tu 950 jezior i aż 12 rzek! Sama Karlskrona, czyli „korona Karola” także słynie z pięknych widoków, najefektowniej prezentuje się od strony morza. Po dziesięciogodzinnym rejsie z niecierpliwością czekamy więc na wejście do portu. Podchodzący do brzegu prom mija dwie twierdze: z lewej Drottningskär na wyspie Aspö, z prawej zaś Kungsholmen. Przez trzysta lat swego istnienia nie oddały ani jednego strzału – nie było takiej potrzeby. W promieniach zachodzącego słońca obie budowle wyglądają niemal bajkowo. Przewodniki chętnie informują, że „w architekturze Karlskrony zostały umiejętnie połączone morskie fortyfikacje i miejska przestrzeń”. Miasto wzniesione na trzydziestu trzech wyspach, połączonych mostami i mostkami, założył król Karol IX. Leżą one tak blisko siebie, że nie wiadomo, kiedy przechodzi się z jednej na drugą Pierwsze kroki kierujemy na należącą niegdyś do wojska wyspę Stumholmen. Dawniej cywile mieli tu zakaz wstępu. Dziś znajduje się tu siedziba Muzeum Morskiego otoczonego terenami piknikowymi, ze stanowiskami do łowienia ryb. Wyspa stała się idealnym miejscem do odpoczynku. Można na niej nawet przenocować. Dzięki tradycji znanej jako Allemansrätten (prawo każdego) w Szwecji wolno rozbić namiot praktycznie wszędzie. Prawo to pozwala też na spędzenie jednej nocy pod namiotem bez zezwolenia, jeżeli postawimy go w rozsądnej odległości od budynków mieszkalnych i zostawimy porządek. Muzeum Morskie kryje niezwykłą ekspozycję. Szczególne wrażenie robi drewniany model łodzi podwodnej z XVII w., który bardziej przypomina maszynę tortur niż pojazd do eksploracji morskich głębin. Jak to jest być na dnie morza? Sprawdzamy to osobiście. Muzeum zostało wybudowane na molo, pod podłogą znajduje się podwodny tunel. Schodzimy więc do kadłuba okrętu, oczywiście podwodnego. Z jego okien widać pozostałości Göta Lejon, szwedzkiej jednostki, która zatonęła u wybrzeży Karlskrony ponad 300 lat temu. Turysta czuje się tu jak archeolog eksplorujący morskie przestrzenie. Nieco gorsze samopoczucie mamy na ekspozycji wnętrz statku z XVII w. Muzealnicy zadbali o szczegóły. W mięsie przewożonym przez marynarzy widać realistyczne robaki, zaś na pokładzie tak śmierdzi, że szybko odechciewa się bycia romantycznym wilkiem morskim. W dzielnicy Björkholmen na wyspie Trossö wciąż stoją kolorowe, miniaturowe domki z XVIII w. Jako niewątpliwa atrakcja turystyczna należą do najdroższych – tydzień kosztuje nawet 2 500 zł. Jednak mieszkanie w tych baśniowych chatkach może przyprawić o depresję: są niziutkie, mają maleńkie okienka. Niegdyś chatki należały do marynarzy i pracowników stoczni. Ich żony instalowały lusterka na oknach, by z wyprzedzeniem wiedzieć, czy gospodarz już wraca. Lusterka wiszą do dziś. Przeciwwagą dla miniaturowej zabudowy jest największy w Szwecji drewniany kościół Admiralitetskyran. Stoi przed nim drewniana figura Dziadka Rosenbom, wielkiej skarbonki. Kto chce złożyć ofiarę na kościół, musi wejść po schodkach, uchylić ciężki kapelusz i przez otwór w czubku głowy dziadka wrzucić monetę. Maks Rosenbom niegdyś był robotnikiem w stoczni, ale którejś zimy stracił pracę. Zamarzł, czekając na wsparcie. Jego fi gurę wyrzeźbił artysta, który nie dość, że odmówił mu pomocy w potrzebie, to jeszcze zrzucił kapelusz. Podczas świąt z portu rusza przez miasto specjalna drezyna, której trasa prowadzi częściowo tunelami. Przebiegają one nawet pod dzwonnicą w Parku Admiralicji. Do Karlskrony przypłynęliśmy, niestety, w zwykły dzień nikt niczego nie świętuje, wybieramy więc wycieczkę na wyspę Aspö. Z portu pływa na nią co godzinę bezpłatny prom. Nie zabieramy auta, wyspę najlepiej zwiedza się na rowerze. Ścieżki wiodą przez malownicze wioski. Wesołe skrzynki na listy, pomalowane w kotki, pieski, łódki, motyle, przywołują niewinną atmosferę z książek o wesołej Pippi Langstrump. Wojną za to pachnie największa budowla na wyspie – twierdza Drottningskär, ta sama, którą podziwialiśmy z promu podczas wpływania do portu. Koło niej znajduje się marina, można więc tu przybyć własną łodzią – jeśli się ją ma. Pewnie warto rozbić tu namiot, ale jeszcze tego samego dnia chcemy jechać dalej. Niedaleko leży druga co do wielkości i chyba najbardziej tajemnicza wyspa Szwecji – Olandia. Wyspę tę łączy z lądem imponujący most długości ponad sześciu kilometrów. Gdy pokonujemy go samochodem, mam wrażenie, że właściwie odbywamy rejs. Po bokach bezkres morza, przed nami skrawek niezwykle płaskiej ziemi, z najwyższym wzniesieniem, które ma zaledwie 56 m. Legenda mówi, że Olandia to pozostałość wielkiego motyla. Jest wąska jak korpus tego owada – ma 137 km długości i tylko 16 km szerokości. Można ją zwiedzić w jeden dzień, my jednak postanowiliśmy zostać tu na noc. Wyspa jest bowiem miejscem magicznym. Krajobrazy przypominają holenderskie za sprawą ponad 400 wiatraków. Charakterystyczne są też kamienne kręgi i napisy runiczne. Czas stoi tu w miejscu od wieków. Eketorp, gród otoczony świetnie zachowanym murem obronnym, pamięta wydarzenia sprzed 300 lat p.n.e. Na północy rozciąga się Puszcza Trolli – las powyginanych w najdziwniejsze kształty drzew. Ta niewielka wyspa z surowymi piaszczystymi plażami ma nawet swój zamek – XII-wieczny Borgholm, niegdyś jedną z najważniejszych budowli królestwa. Królewskie akcenty daje się zresztą zauważyć na Olandii do dzisiaj. Nie dość, że ceny domów należą do najwyższych w Szwecji, to swoją letnią rezydencję – Solliden Park – wybudowała tu rodzina królewska. Natomiast wielu młodym Polakom ten skrawek lądu kojarzy się z wyjazdami na... zbiór truskawek. Namiot rozbijamy na południowym krańcu wyspy, który jest znakomitym miejscem do obserwacji ptaków. W oddali, na stałym lądzie, majaczy latarnia Lange Erik. W dzień można z niej podziwiać Olandię i bezkres Bałtyku. Zaczynamy tęsknić do „cywilizacji”. Wracamy mostem na ląd, na chwilę zatrzymujemy się w Kalmarze, jednym z najważniejszych miast średniowiecznej Szwecji, by obejrzeć imponujący zamek. Później udajemy się na południowy zachód, w kierunku Karlskrony, ale omijamy ją od północy i wzdłuż wybrzeża zmierzamy przez wioski do Skanii. To najbardziej wysunięta na południe część Szwecji. Swoje ślady zostawił tu słynny, urodzony w Darłowie król pirat, Eryk Pomorski, znany z upodobania do kobiet, wybuchowego charakteru i niepokornej duszy. Drewniane domki w zbyt zdecydowanych kolorach (przeważa tzw. czerwień faluńska) wyglądają, jakby zamierzały wskoczyć do morza. Pogoda bywa tu kapryśna i najwyraźniej zamierza popsuć nam szyki. Ale Skania w deszczu też ma swój urok. Kiedy słońce chowa się za chmurami, trudno się dziwić, że właśnie w tej części świata powstają najbardziej dramatyczne dzieła filmowe i literackie. Zaczyna się sztorm, auto co chwila wpada w wibracje. W Simrishamn robimy krótką przerwę na obiad. Choć miasteczko słynie z dorocznego Dnia Śledzia, otwarta jest tylko... tajska restauracja. Jedziemy dalej. Naszym celem są słynne Ales Stenar – „szwedzkie Stonehenge”. Deszcz leje już jak z cebra. W taką pogodę robi się podwójnie tajemniczo. Kamienny krąg znajduje się na wzgórzu, niedaleko krawędzi stromego morskiego klifu. W latach 90. XX w. prowadzący tu badania archeolodzy z uniwersytetu z Lund uznali, że Ales Stenar to grobowiec z przełomu VI–VII w., z epoki przodków wikingów. Inni twierdzą, że krąg mógł być miejscem kultu religijnego, choć pewności nie ma do dziś. Równie dobrze mógł służyć za kalendarz solarny, stąd porównanie do Stonehenge. Oglądane z lotu ptaka kamienie układają się w kształt kadłuba statku długości 67 m i 19 m szerokości. Tworzy go 59 ogromnych głazów. Cztery z nich to piaskowce przetransportowane łodzią z wybrzeża Simrishamn odległego o 40 km. Z Ales Stenar roztacza się piękny, surowy, a więc typowy dla Szwecji widok. Wystarczy stanąć blisko krawędzi urwiska, podskoczyć i już ma się wrażenie, że się odlatuje – tak silne są prądy powietrza! Szwedzi słusznie twierdzą, że w tym miejscu morze spotyka się z niebem. Kamienne pomniki przeszłości stoją w pobliżu sennej rybackiej wioski Kaseberga. Ludzie przyjeżdżają tu, żeby popływać na desce i zjeść świeżo wędzone ryby. Zostajemy na kilka godzin. W deszczowy dzień pod Ales Stenar łatwo znaleźć inspirację do jakiejś mrocznej opowieści. W drodze na zachód nie sposób ominąć Ystad, jednego z najważniejszych portów południowej Szwecji. W centrum miasta stoi XIII-wieczny kościół św. Marii. Kilkusetletnia tradycja nakazuje, by każdej nocy między 21.15 a 1.00 trębacz co kwadrans wygrywał z kościelnej wieży hejnał na cztery strony świata. W ten sposób oznajmia, że nie widzi pożaru i że miastu nie grozi żadne niebezpieczeństwo. W czasie II wojny światowej, kiedy zwyczaj zarzucono, mieszkańcy się skarżyli, że... trudno im się śpi w ciszy. Z Ystad możemy popłynąć promem do Świnoujścia, ale ciągnie nas jeszcze na kolejną wyspę – Ven. Ruszamy więc dalej wybrzeżem, zatrzymując się w Malmö, mieście parków. Raczej trudno się w nim zakochać na całe życie, ma jednak kilka urokliwych zakątków oraz słynny wieżowiec Turning Torso. Ten 190-metrowy kolos wygląda jak skręcony betonowo-szklany paluszek, każda jego kolejna kondygnacja jest przekręcona o 15 stopni. Wieczorem robi niesamowite wrażenie, jakby miał się zawalić. Turning Torso to ikona miasta, ale sercem jest plac Lila Torg, gdzie można się powłóczyć między miniaturowymi kamienicami. Jedno spędzone tu popołudnie w zupełności nam wystarcza, żeby poznać klimat miejsca. Nocujemy w schronisku młodzieżowym, a rankiem zaglądamy do Torups, miasteczka położonego obok Malmö, z XVI-wiecznym zamkiem. Jak głosi legenda, jego pierwszej właścicielce sen zakłócało poranne muczenie krów, dlatego kazała wybudować zamek na środku jeziora. Jadąc na Ven mijamy akademickie Lund i w Landskronie i wsiadamy na kolejny prom, tym razem płatny. Turyści nie mogą zabrać ze sobą samochodu, natomiast na pokład wjeżdżają wozy z paszą dla koni. Leżąca w cieśninie Sund wyspa Ven w zamierzchłych czasach miała być świętym miejscem wikingów. Po wyspie kursuje specjalny autobus, ale i tak większość przybyszów woli ją zwiedzać na rowerze albo na własnych nogach. Sielsko tu i anielsko. Przy domach stoją malowane kanki na mleko. Po półgodzinnym marszu dochodzimy do miejsca, gdzie w XVI w. mieszkał Tycho Brahe, sławny astronom i astrolog. Brytyjscy naukowcy odkryli niedawno, że został on zamordowany przez swego kuzyna, prawdopodobnie na polecenie duńskiego króla. Chrystian IV podejrzewał, że Brahe miał niegdyś romans z jego matką. Mogło to nawet oznaczać, że król jest... synem astronoma. Podobno z tej historii Szekspir czerpał inspirację do Hamleta. Wybitnego naukowca docenił za to poprzednik Chrystiana IV – król Fryderyk II. Podarował on Tycho wyspę. Astronom zbudował na niej zamek, w którym mieszkali jego liczni goście, głównie inni badacze przybywający z najdalszych zakątków Europy. Zamek został nazwany Uraniborg – od Uranii, muzy astronomii. Tycho Brahe spędził w nim 21 lat. Tu opracowywał mapy nieba i wyliczał trajektorie planet, studiował właściwości ziół i budował nowe instrumenty astronomiczne. Założył też podziemne obserwatorium. Dziś po zamku nie ma śladu, odwiedzamy jednak kościół Wszystkich Świętych z kolekcją przyrządów astronomicznych i pamiątek po mistrzu. Schodzimy też do obserwatorium. Ciasno w nim i klaustrofobicznie, na wyobraźnię działa jednak fakt, że z tego miejsca astronom odkrywał nowe gwiazdy. Na wyspie zaznaczono punkty, które odzwierciedlają położenie planet. Niektórych brakuje – nie zmieściły się na Ven. Brahe umieścił je w swojej wyobraźni gdzieś na wodzie. Rozbijamy namiot przy niewielkiej plaży. To nasza ostatnia noc, choć nie koniec podróży. Musimy podjąć decyzję: czy jedziemy na północ i w Helsingborgu wsiadamy na prom do Danii, czy wracamy na południe i z Trelleborgu płyniemy na niemiecką Rugię. Wybieramy drugą opcję. Dzięki temu przed powrotem do Polski zaznajemy jeszcze magii dawnych czasów. Ale to już zupełnie inna opowieść.
Problemem jest, że nie chcemy uwierzyć w to, co wiemy. A wiemy, że nasz klimat się zmienia, że w ciągu 10 lat najpewniej stopi się pokrywa lodowa Arktyki, co doprowadzi do zagłady populacje polarnych niedźwiedzi. Według WWF-u obecnie co czwarty gatunek ssaków, co ósmy ptaków i aż co trzeci płazów może. Miasta duszą się w smogu. To, jak będzie wyglądała nasza rzeczywistość za 5 czy 10 lat, powinno być dla nas istotne. Ale czy jest? Kiedy zastanawiamy się, co jest ważne, do głowy przychodzą nam dziesiątki rzeczy: bezpieczeństwo, zdrowie, miłość, wykształcenie, mieszkanie, samochód, podróże. Jednak gdy zejdziemy do poziomu pierwotnych potrzeb, okaże się, że ze wszystkich ważnych rzeczy najważniejsza jest natura, bo sami jesteśmy jej częścią i bez niej nas też nie będzie. Brzmi to złowrogo jak na pierwszy edytorial nowej redaktor naczelnej, którą mam zaszczyt być od miesiąca. Ale z NG związana jestem już od 15 lat i pracuję tu właśnie dlatego, że nam nie jest wszystko jedno. Naszą misją jest inspirowanie ludzi do dbania o naszą planetę. Bo nie ma dziś chyba bardziej palącego problemu. Pokazujemy go często przez pryzmat pięknych zdjęć, ale robimy to nie bez powodu.
20 WIKINGOWIE Wojownicy, grabieżcy, kupcy, odkrywcy, dandysi. Nie ma jednej prawdy o wikingach, a co pewien czas dowiadujemy się o nich czegoś nowego. I może dlatego ci nieustraszeni mieszkańcy północnych krain Europy tak dobrze zadomowili się w zbiorowej wyobraźni. Tekst Heather Pringle Zdjęcia Robert Clark i David Guttenfelder 46 ŚWIAT DZIEWCZĄT Są kraje, w których bycie dziewczynką oznacza konieczność poddania się okrutnym tradycjom i nie mniej okrutnej społecznej rzeczywistości. W Sierra Leone dziewczęce marzenia są skromniejsze niż gdzie indziej. Tekst Alexis Okeowo Zdjęcia Stephanie Sinclair 66 MAM 9 LAT Dzieci z różnych części świata opowiadają, jak widzą swoją przyszłość – szczerze, bo nie ulegają jeszcze, jak nastolatki, autocenzurze, żeby dostosować się do innych. Tekst Eve Conant Zdjęcia Robin Hammond 80 MORZE SPORÓW Azjatyckie morze, wokół którego leży wiele ludnych krajów, w tym potężne Chiny, jest źródłem cennych zasobów, ale też konfliktów. Każdy chciałby wyszarpnąć jak najwięcej dla siebie.Środowiskiem nie przejmuje się nikt. Tekst Rachel Bale Zdjęcia Adam Dean 92 PUSZCZA DLA IROKEZA Dzięki zaskakującej internetowej sławie pewnego makaka czubatego imieniem Naruto cały gatunek na chwilę skupił na sobie uwagę. Być może dzięki takiemu rozwojowi wypadków widoki na ocalenie tych małp są nieco lepsze. Tekst Jennifer S. Holland Zdjęcia Stefano Unterthine 112 METROPOLIS Świat urbanizuje się w oszałamiającym tempie i Martin Roemers postanowił pokazać ten proces, a raczej jego skutek. Zrobił więc portrety megamiast – takich, w których żyje ponad 10 mln ludzi. Zobaczcie, jak mogą być różne. Tekst i zdjęcia Martin Roemers
Brytyjscy archeolodzy na tropie prehistorycznych, kamiennych kręgów
Archeologia to nauka, której głównym celem jest odtwarzanie społeczno-kulturowej przeszłości człowieka na podstawie znajdujących się w ziemi, na ziemi lub w wodzie źródeł archeologicznych.
Tak brzmi definicja. W praktyce archeologia opiera się przede wszystkim na badaniach, poszukiwaniach, analizie i pozyskiwaniu źródeł archeologicznych. O nowym odkryciu bardzo często decyduje przypadek, łut szczęścia, zdobyta wiedza lub … pożar, tak jak miało to miejsce w Parku Narodowym North York Moors koło Scarborough w Anglii. Do tej pory park ten znany był przede wszystkim z największych wrzosowisk, występujących na terenie Zjednoczonego Królestwa, jednak w wyniku pożaru, który strawił około 26 hektarów lasu, sytuacja diametralnie się zmieniła. Oględziny dokonane przez archeologów z English Heritage potwierdziły odsłonięcie kamiennych struktur, pochodzących z końca epoki kamienia. Najwcześniejsze wzmianki dotyczące kamiennych kręgów w North York Moors pochodzą z przełomu XVIII i XIX wieku. Paradoksalnie to właśnie po pożarze dostęp do tego miejsca jest dużo łatwiejszy. Stanowisko, na którym pracować będą latem 2010 roku angielscy archeolodzy, ma charakter miejsca świętego - odbywały się tu bowiem obrzędy i uroczystości religijne. Podobne stanowisko, również z tego okresu, także po pożarze lasu, odkryte zostało w 2003 roku w Fylingdales Moor. Tekst: Agnieszka Budo