Tajlandia już nie jest tak bezpieczna? Mówi się o „znacznej eskalacji napięć”
Granica między Tajlandią a Kambodżą, licząca ponad 800 kilometrów, od lat pozostaje jednym z najbardziej zapalnych punktów Azji Południowo-Wschodniej. Grudniowa eskalacja napięć, obejmująca doniesienia o ostrzale artyleryjskim i działaniach zbrojnych, wzbudziła niepokój wśród turystów planujących podróże do jednych z najczęściej wybieranych kierunków wypoczynkowych w regionie.
W grudniu sytuacja na pograniczu tajsko-kambodżańskim uległa gwałtownemu zaostrzeniu. Ministerstwa Spraw Zagranicznych kilku państw zalecają powstrzymanie się od wszelkich podróży w pasie do 50 kilometrów od granicy obu krajów. Punkt kulminacyjny napięć nastąpił 8 grudnia, gdy Tajlandia przeprowadziła naloty na obiekty określane przez władze w Bangkoku jako instalacje wojskowe po stronie kambodżańskiej. Phnom Penh stanowczo zaprzeczyło tym doniesieniom, a obie strony wzajemnie oskarżyły się o rozpoczęcie ostrzału. Mimo dyplomatycznych deklaracji, konflikt graniczny pozostaje nierozwiązany, a jego rozwój jest uważnie obserwowany przez społeczność międzynarodową i branżę turystyczną. Eskalacja konfliktu na pograniczu Tajlandii i Kambodży Fala starć na pograniczu Tajlandii i Kambodży wybuchła zaledwie dwa miesiące po ogłoszeniu planu pokojowego, który miał ustabilizować sytuację po letnich walkach. Jego realizację już wcześniej zahamował listopadowy wybuch miny lądowej, a w grudniu konflikt ponownie wszedł w fazę otwartej eskalacji. Jak poinformowała ambasada USA w swoim alercie bezpieczeństwa, nastąpiła „znaczna eskalacja napięć”, a obie strony zgłaszały przypadki ostrzału transgranicznego, przez co sytuacja była „dynamiczna i nieprzewidywalna”. W oficjalnych zaleceniach podróżnym nadal rekomenduje się unikanie obszarów położonych w promieniu około 50 kilometrów od granicy ze względu na działania zbrojne. Według dostępnych danych w starciach zginęły co najmniej 52 osoby, a skala kryzysu humanitarnego szybko narosła, gdyż ponad 700 tysięcy mieszkańców prowincji przygranicznych zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów i schroniło się w tymczasowych obozach. Choć przez długi czas walki koncentrowały się w odległych, słabo zaludnionych rejonach, które nie miały znaczenia dla ruchu turystycznego, to grudniowe ostrzeżenia rządowe wskazywały na stopniowe przesuwanie się strefy zagrożenia. Szczególną uwagę zwróciła tajska prowincja Trat, w pobliżu której leżą popularne wśród turystów wyspy Koh Chang, Koh Kood i Koh Mak. Incydenty zbrojne sprawiły, że konflikt po raz pierwszy znalazł się tak blisko kurortów wypoczynkowych. Jednocześnie w kilku prowincjach granicznych (Chanthaburi, Trat oraz Sa Kaeo) wprowadzono stan wojenny, co miało bezpośredni wpływ na infrastrukturę i transport. Co więcej, połączenia kolejowe z Bangkoku kończą się w Aranyaprathet, a nie – jak wcześniej – przy samym przejściu granicznym. Ruch lądowy pomiędzy Tajlandią a Kambodżą jest w praktyce wstrzymany, co uniemożliwia podróżnym przemieszczanie się tą drogą między krajami, ze względu na obowiązujące ograniczenia bezpieczeństwa. Równocześnie, według kambodżańskich władz lotniczych, loty między Bangkokiem, Phnom Penh i Siem Reap odbywają się normalnie, choć część przestrzeni powietrznej pozostaje zamknięta. Zawieszenie broni, ale bez pełnej stabilizacji przy granicy Choć pod koniec grudnia pojawił się sygnał deeskalacji, sytuacja na pograniczu Tajlandii i Kambodży wciąż daleka jest od normalizacji. 27 grudnia 2025 r. oba państwa zgodziły się na natychmiastowe zawieszenie broni, które – zgodnie z oficjalnymi deklaracjami – miało objąć wstrzymanie wszelkich działań wojennych, w tym ostrzału artyleryjskiego oraz ataków na infrastrukturę wojskową i cywilną. Porozumienie to zostało przyjęte jako krok w stronę uspokojenia sytuacji, jednak jego wprowadzenie nie zatarło skutków wcześniejszych walk. Starcia, do których doszło w poprzednich tygodniach, doprowadziły do znacznych strat po obu stronach granicy oraz masowych przesiedleń ludności cywilnej, a zarówno Bangkok, jak i Phnom Penh oskarżały się wzajemnie o naruszanie ustaleń jeszcze przed formalnym wejściem rozejmu w życie. W efekcie region przygraniczny pozostaje obszarem wysokiego ryzyka, a napięcie – mimo zawieszenia broni – nadal jest odczuwalne. Ostrożność zalecają także polskie władze. W aktualnym komunikacie opublikowanym na stronie gov.pl Wydział Konsularny i Polonii Ambasady RP w Bangkoku odradza wszelkie podróże, które nie są konieczne, do szeregu prowincji po tajskiej stronie, w tym Ubon Ratchathani, Sisaket, Surin, Buriram, Sa Kaeo i Trat, wraz z popularnymi wśród turystów wyspami Koh Chang, Ko Kut i Ko Mak. Podobne zalecenia dotyczą również terytorium Kambodży, zwłaszcza prowincji Preah Vihear, Oddar Meanchey i Banteay Meanchey, a także przygranicznych obszarów Koh Kong i Pursat. Choć główne ośrodki turystyczne pozostają poza bezpośrednią strefą walk, oficjalne stanowisko jasno pokazuje, że konflikt nie został jeszcze realnie wygaszony, a sytuacja bezpieczeństwa w rejonach przygranicznych wymaga stałego monitorowania i daleko idącej ostrożności ze strony podróżnych. Źródła: Euronews, Travel + Leisure, gov.pl Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To największy zabytek religijny na świecie – świątynia przez lata pozostawała ukryta w dżungli
Angkor Wat, zaginione miasto Khmerów, przez wieki pozostawało ukryte w kambodżańskiej dżungli. Odkrycie monumentalnych ruin przez francuskiego podróżnika Henriego Mouhota wywołało sensację i zmieniło postrzeganie historii Azji Południowo-Wschodniej.
Spis treści: Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Gdy w XIX wieku Europa z zapartym tchem śledziła relacje z dalekich wypraw, do serca Azji wyruszył Henri Mouhot – przyrodnik i badacz, który zamiast motyli i roślin natrafił na zapomniane kamienne miasto. Ukryte w tropikalnej dżungli świątynie i monumentalne budowle Angkor Wat budziły podziw, ale i niedowierzanie. Czy to możliwe, że cywilizacja, która wzniosła te konstrukcje, została niemal całkowicie zapomniana? Odkrycie Mouhota było nie tylko archeologiczną sensacją, ale również symbolicznym momentem zetknięcia dwóch światów – zachodniego i azjatyckiego. Angkor Wat – odkryj dziedzictwo zapomnianego imperium Khmerów Gdy Donald Cooney zniża lekki samolot nad korony drzew, moim oczom ukazuje się wspaniała świątynia – odbudowana w latach 40. XX wieku Bântéay Sâmre, poświęcona hinduistycznemu bogu Wisznu. To jeden z wielu architektonicznych śladów średniowiecznego imperium Khmerów, które przez wieki dominowało w Azji Południowo-Wschodniej. Świątynia otoczona jest podwójnym murem w kształcie kwadratu, który niegdyś mogła opasywać fosa – symbol oceanów otaczających górę Meru, mityczną siedzibę bogów hinduistycznych. Bântéay Sâmre to tylko jedna z ponad tysiąca świątyń wzniesionych w między XI a XIII wiekiem w mieście Angkor – przedsięwzięcie tak ogromne i ambitne, że dorównuje rozmachem budowie piramid egipskich. Kiedy ją mijamy, z trudem odrywam wzrok – po chwili świątynia znika w gęstwinie dżungli. Angkor to nie tylko symbol potęgi, ale i upadku. Przez ponad pół tysiąca lat Imperium Khmerów, rozciągające się od dzisiejszej Birmy po Wietnam, było jednym z najpotężniejszych organizmów państwowych regionu. W samym Angkorze, stolicy imperium, na obszarze większym niż współczesny Paryż, żyło nawet 750 tysięcy ludzi. To właśnie tutaj znajdował się największy zurbanizowany kompleks świata przed epoką przemysłową. Gdy pod koniec XVI wieku portugalscy misjonarze dotarli do monumentalnych, lotosowych wież Angkor Wat – największej świątyni religijnej świata – ujrzeli miasto, które niegdyś olśniewało, a teraz powoli popadało w zapomnienie. Dlaczego upadło potężne Imperium Angkoru? Odkrycia, które zmieniają historię Pytanie o przyczyny upadku Angkoru od dekad fascynuje historyków i archeologów. Powstała długa lista możliwych czynników, obejmująca najeźdźców z zewnątrz, przemiany religijne, a także zmianę szlaków handlowych, która faworyzowała rozwój miast portowych, spychając Angkor – położony w głębi lądu – na margines ekonomiczny. To jednak w dużej mierze sfera domysłów. Pomimo zachowania się około 1300 inskrypcji na świątynnych ościeżach i stelach, brakuje w nich jasnych informacji wyjaśniających przyczyny upadku. Ślady nie znajdują się tam, gdzie ich dotąd szukano – w religijnych monumentach – ale w infrastrukturze, która podtrzymywała życie miasta. Nowe odkrycia archeologiczne rzucają światło na najbardziej prawdopodobną hipotezę: to nie miecz ani handel, lecz woda stała się przekleństwem Angkoru. Potęga miasta została zbudowana na zaawansowanym systemie hydrologicznym, który pozwalał kontrolować sezonowe powodzie i gromadzić wodę na okresy suszy. Jednak w miarę rozrostu systemu stawał się on coraz trudniejszy w utrzymaniu, aż w końcu zawiódł – prowadząc do niedoborów, powodzi i destabilizacji gospodarki. Paradoksalnie, ten sam system irygacyjny, który umożliwił zjednoczenie małych księstw w imperium, mógł również przyczynić się do jego dezorganizacji i upadku. Bez kontroli nad wodą – najcenniejszym zasobem Angkoru – nie było możliwe dalsze funkcjonowanie miasta, które w szczytowym okresie liczyło setki tysięcy mieszkańców. Złoty wiek Angkor Wat – codzienne życie i rytuały w sercu imperium Obraz Angkoru w czasach jego największej świetności zawdzięczamy między innymi Zhou Daguanowi, chińskiemu dyplomacie, który pod koniec XIII wieku spędził niemal rok w tym niezwykłym mieście. Mieszkał skromnie, jako gość rodziny z klasy średniej. Jadano tam ryż łyżkami z kokosowych skorupek, a pito wino z ryżu, liści i miodu. Zhou opisał również dawne, już zaniechane, makabryczne rytuały, takie jak pobieranie żółci od żywych ludzi dla przyrządzenia napoju „odwagi”. Podczas uroczystości religijnych organizowano pokazy sztucznych ogni, walki odyńców i widowiska z udziałem króla, który pojawiał się w towarzystwie słoni i koni przybranych w złoto, otoczony setkami kobiet z pałacu, udekorowanych kwiatami. Elementy tego życia zachowały się także w płaskorzeźbach Angkor Wat. Fasady świątyń przedstawiają sceny z codzienności: mężczyzn grających w grę planszową, kobietę rodzącą w pawilonie, a także apsary – zmysłowe, niebiańskie tancerki, które w hinduistycznej mitologii pośredniczyły między światem ludzi a bogów. Choć wiele przedstawień ukazuje harmonię i duchowość, nie brakuje też scen wojennych. Na jednym z reliefów widać łódź wojenną królestwa Czampy wypełnioną żołnierzami. Relief powstał, ponieważ Khmerowie wygrali tę bitwę. Ale nie zawsze mieli przewagę – wojny z Czampą i królestwem Ajutthajaa, wewnętrzne konflikty oraz skomplikowana sukcesja królewska sprawiały, że Angkor często pogrążał się w niestabilności politycznej. Religia i władza w Angkorze – jak duchowość kształtowała losy imperium Religia była kluczowym elementem tożsamości Angkoru. Antropolodzy określają takie ośrodki mianem regal-ritual city – miasta królewskiego i rytualnego. Władcy Khmerów uznawali się za boskich królów i budowali monumentalne świątynie, w których oddawano cześć zarówno bogom, jak i im samym. Od XIII wieku nastąpił jednak przełom religijny: hinduizm stopniowo ustępował miejsca buddyzmowi theravada, którego zasady równości społecznej mogły zagrozić elitarnemu porządkowi władzy. Jak zauważa archeolog Roland Fletcher, był to ruch wywrotowy, podobnie jak chrześcijaństwo w Cesarstwie Rzymskim. Nowa duchowość podważała fundamenty monarchii. Królestwo działało w oparciu o system danin i pracy przymusowej, a jego „walutą” był ryż. Według inskrypcji w świątyni Ta Prôhm, do jej funkcjonowania oddelegowano ponad 12 tysięcy osób, wspieranych przez 66 tysięcy rolników, którzy rocznie produkowali prawie 3 tysiące ton ryżu. Przy trzech głównych kompleksach – Preăh Khăn, Angkor Wat i Bayoăn – liczba zatrudnionych chłopów mogła sięgać 300 tysięcy, czyli niemal połowy ludności Wielkiego Angkoru. Wzrost popularności egalitarnego buddyzmu theravada mógł zachwiać tym systemem. Ale mogło też być inaczej – królewski dwór mógł celowo opuścić Angkor. Tradycja nakazywała, by nowy władca wznosił własny kompleks świątynny, a poprzedni – zostawiał w ruinie. W połączeniu z rozwojem handlu morskiego i wzrostem znaczenia Mekongu, logika ekonomiczna mogła przeważyć: przed XVI wiekiem ośrodek władzy przeniósł się w okolice dzisiejszej stolicy Kambodży Phnom Penh, bliżej Morza Południowochińskiego, kluczowego dla regionalnego handlu. Hydrauliczny geniusz Khmerów – jak Angkor kontrolował wodę i klimat Umiejętne wykorzystanie monsunowych wód spływających ze wzgórz Kulen stanowiło fundament potęgi Angkoru. Od czasów Dżajawarmana II, twórcy imperium Khmerów na początku IX wieku, rozwój państwa opierał się na imponujących zbiorach ryżu, możliwych dzięki niezwykłemu systemowi irygacyjnemu. Tylko nieliczne ośrodki, takie jak Anuradhapura i Polonnaruwa na Sri Lance, mogły się równać Angkorowi pod względem kontroli nad zasobami wodnymi. Kluczową rolę odgrywały baraje, czyli sztuczne rezerwuary wody. Największy z nich, Baraj Zachodni, miał aż 8 km długości i 2,5 km szerokości. Budowa tego trzeciego, najbardziej skomplikowanego zbiornika wymagała pracy około 200 tysięcy robotników, którzy przemieścili 11 milionów metrów sześciennych ziemi, tworząc wały szerokie na niemal 100 metrów i wysokie na trzy piętra. Co istotne, ten system działa do dziś – Baraj Zachodni nadal jest zasilany wodą z rzeki Siem Réab. Pierwszym badaczem, który zrozumiał skalę i zaawansowanie systemu wodnego Angkoru, był Bernard-Philippe Groslier z Francuskiej Szkoły Dalekiego Wschodu. W 1979 roku opisał Angkor jako „hydropolis” – miasto zbudowane wokół wody. Zbiorniki nie tylko nawadniały pola ryżowe, ale także pełniły symboliczną funkcję kosmologiczną, odzwierciedlając pierwotny ocean z hinduistycznych mitów. System tak sprytny, że zaskoczył współczesną naukę W 1992 roku architekt Christophe Pottier z EFEO wrócił do Angkoru, by wspierać odbudowę zniszczonych świątyń. Zamiast jednak skupić się wyłącznie na architekturze sakralnej, ruszył w głąb dżungli, odkrywając setki ukrytych struktur – domy, kaplice, sztuczne stawy, tzw. baseny – rozmieszczone wokół kanałów i barajów. Współczesnych naukowców zadziwiła skala i precyzja inżynierii Angkoru. Jak zauważył archeolog Roland Fletcher, cały krajobraz Wielkiego Angkoru był modyfikowany ręką człowieka. Przez stulecia budowano setki kilometrów kanałów, grobli i systemów odwadniających, które wykorzystywały naturalne różnice wysokości terenu, by sterować przepływem wody. W porze deszczowej kanały odprowadzały nadmiar wody, zapobiegając powodziom. Gdy opady ustawały, woda zgromadzona w barajach była równomiernie rozprowadzana po polach. Co więcej, zbiorniki wpływały na poziom wód gruntowych, a parowanie wspierało nawadnianie okolicznych upraw. – To nieprawdopodobnie przemyślany system, działający na poziomie inżynierii, który dziś nazwalibyśmy zrównoważonym zarządzaniem zasobami wodnymi – mówi Fletcher. Strategiczne rolnictwo i melioracja – sekret potęgi Imperium Khmerów Produkcja ryżu była fundamentem gospodarki i siły Angkoru. Większość upraw prowadzono w polderach, które normalnie byłyby uzależnione od monsunowych deszczów i wahań poziomu wody na równinie zalewowej jeziora Tonle Sap. Dzięki rozbudowanej irygacji, zbiory można było zwiększyć i ustabilizować, co znacząco zmniejszało ryzyko głodu – nawet w latach, gdy pora deszczowa przynosiła mniej opadów. System wodny Angkoru nie tylko wspomagał plony, ale również chronił przed katastrofalnymi powodziami. Możliwość precyzyjnego kierowania przepływem wody oraz budowania tam i grobli sprawiała, że Angkor zyskiwał ogromną przewagę nad innymi państwami regionu, które cierpiały z powodu nieregularnych warunków pogodowych. Jak podkreśla Roland Fletcher, te zdolności hydrotechniczne były niezwykle cennym atutem strategicznym w skali całej Azji Południowo-Wschodniej. Tym większe było zdumienie badaczy, gdy podczas wykopalisk odkryli duży fragment wodnej infrastruktury Angkoru, który – jak się okazało – został celowo zniszczony przez swoich twórców. Odsłonięta konstrukcja zachwycała precyzją wykonania: kamienne bloki z laterytu, czyli utwardzającej się na powietrzu, bogatej w żelazo, czerwonawej gleby, były perfekcyjnie dopasowane. Początkowo Fletcher i Pottier sądzili, że odkryli resztki małych wrót wodnych, jednak struktura okazała się znacznie bardziej złożona. Klimatyczne przesilenie i koniec Angkoru – katastrofa, która zmieniła bieg historii Pod koniec IX wieku khmerscy inżynierowie przekierowali rzekę Siem Réab do potężnego Baraju Wschodniego, tworząc system wodny tak imponujący, że jego pozostałości – m.in. próg przepływowy o długości boiska piłkarskiego – do dziś wzbudzają podziw. Ale z czasem ta złożona infrastruktura zaczęła się wymykać spod kontroli. Wiele elementów systemu, jak wskazują wykopaliska, zostało zniszczonych przez samych Khmerów, być może po serii katastrofalnych powodzi. Zmęczeni ciągłymi naprawami inżynierowie mogli uznać, że lepiej wykorzystać budulec do innych celów. Angkor przez stulecia zależał od delikatnej równowagi hydrologicznej. Jednak od XIV wieku region nawiedzały dotkliwe susze, przerywane gwałtownymi monsunami. Analiza słojów drzew wykazała lata następujących po sobie susz: 1362–1392 i 1415–1440. W tych okresach monsun był słaby lub całkowicie zawodził, co doprowadziło do wyczerpania zasobów wodnych. Jednocześnie Baraj Zachodni był już wtedy częściowo nieużywany, co wskazuje na ograniczoną zdolność systemu do adaptacji. Gdy długotrwała susza łączyła się z ulewami, cała hydrosfera Angkoru ulegała rozchwianiu. W rejonie północnym, z dala od jeziora Tonle Sap, nie było już możliwości nawadniania, ponieważ grawitacja była jedyną „pompą” Khmerów. Zmienność klimatu, nasilana przez silny prąd El Niño, okazała się zbyt dużym wyzwaniem dla nawet najbardziej zaawansowanego systemu irygacyjnego tamtych czasów. Upadek Angkoru był wynikiem wielu czynników: ekstremalnych zmian pogodowych, osłabienia władzy centralnej, przemian religijnych, a także zmiany szlaków handlowych. Jak zauważają badacze, podobny los spotkał wcześniej cywilizację Majów, których miasta-państwa także zniknęły po serii katastrof klimatycznych. Angkor przetrwał sześć wieków, ale ostatecznie uległ sile natury, która wyznaczyła granicę ludzkiej pomysłowości i inżynieryjnej doskonałości. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Gigantyczne szczury ratują Kambodżę. Mają na koncie rekordy i chronią ludzi przed śmiercią
Te nietypowe, lecz niezwykle skuteczne szczury (znane jako HeroRATs), są dowodem na to, że nawet niewielkie stworzenia mogą odegrać wielką rolę w odbudowie kraju. Każde z tych zwierząt to potencjalnie ocalone życie – na terenach, gdzie ziemia wciąż skrywa śmiercionośne pułapki sprzed dekad.
Spis treści: Śmiercionośne dziedzictwo konfliktów wciąż kształtuje Kambodżę Szczury na pierwszej linii frontu walki z minami HeroRATs w akcji. Szczury, które ratują życie Zwierzęta od lat odgrywają istotną rolę w działaniach wojskowych i humanitarnych – od koni i ptaków, po wyszkolone psy. W niektórych regionach świata do zadań specjalistycznych angażuje się jednak również mniej oczywiste gatunki. W Kambodży niezastąpioną pomoc niosą... szczury. Te niewielkie ssaki wspierają zespoły saperów w wykrywaniu min lądowych, które przez dekady zbierały śmiertelne żniwo w krajach Azji Południowo-Wschodniej. Śmiercionośne dziedzictwo konfliktów wciąż kształtuje Kambodżę Kambodża pozostaje jednym z najbardziej zaminowanych krajów na świecie. To rezultat wieloletnich konfliktów zbrojnych – od tajnych bombardowań prowadzonych przez Stany Zjednoczone w latach 60. i 70. XX wieku w ramach wojny w Wietnamie, po wyniszczającą wojnę domową, która zakończyła się dopiero w 1998 roku. W wyniku tych działań, ogromne ilości niewybuchów i materiałów wybuchowych zalegają dziś na terenie całego kraju. Według szacunków CMAA, po trzech dekadach konfliktów obszar około 4500 km² – obejmujący niemal połowę kambodżańskich wiosek – był skażony minami i niewybuchami. Skutki są dramatyczne. Od 1979 roku w wyniku eksplozji min lądowych życie straciło około 20 tys. osób, a liczba rannych jest niemal dwukrotnie wyższa. Mimo upływu czasu, zagrożenie nie zostało jeszcze zażegnane. W lutym 2024 roku w prowincji Siem Reap dwoje dzieci zginęło w wyniku eksplozji zakopanego granatnika przeciwpancernego. To tragiczne wydarzenie pokazało w dobitny sposób, że niebezpieczeństwo wciąż jest realne. Pierwotny plan zakładał całkowite oczyszczenie kraju z materiałów wybuchowych do 2025 roku. Termin ten został jednak przesunięty o pięć lat – zarówno z powodu ograniczeń finansowych, jak i odkrycia kolejnych zaminowanych obszarów w trudno dostępnych terenach, zwłaszcza w pobliżu granicy z Tajlandią. Według danych z 2018 roku, rozminowania wciąż wymaga około 1970 km² powierzchni. Szczury na pierwszej linii frontu walki z minami W odpowiedzi na ten dramatyczny problem Kambodża sięgnęła po niekonwencjonalne rozwiązanie – do wykrywania min lądowych zaangażowała afrykańskie szczury workowate. Te zwierzęta, mające do 45 cm długości i ważące około 1,5 kg, od lat są szkolone przez organizację APOPO do lokalizowania trotylu, czyli substancji wybuchowej obecnej w większości min. – Pracując z tymi szczurami, zawsze znajdowałam miny, nigdy żadnej nie pominęły. (...) Naprawdę im ufam – zdradziła w rozmowie z Associated Press Mott Sreymom, opiekunka zwierząt w APOPO. Ich największymi atutami są wyjątkowo czuły węch oraz niewielka masa ciała, która pozwala im poruszać się po zaminowanym terenie bez ryzyka detonacji ładunku. Zaletą tego rozwiązania jest także stosunkowo niski koszt szkolenia i utrzymania tych zwierząt. Metoda z udziałem szczurów nie jest jednak jedyną stosowaną w Kambodży, gdyż APOPO prowadzi również program szkoleniowy dla psów. – Psy i szczury wypadają lepiej w porównaniu z innymi zwierzętami, ponieważ można je szkolić. Są przyjazne i łatwo uczą się komend – tłumaczył Alberto Zacarias, kierownik terenowy zespołów psów wykrywających miny. HeroRATs w akcji. Szczury, które ratują życie Afrykańskie szczury wykrywające miny to nie tylko efektywne narzędzie pracy w terenie, lecz także symbol nowoczesnego podejścia do humanitarnego rozminowywania. Jednym z najbardziej imponujących przykładów ich skuteczności jest Ronin – pięcioletni szczur workowaty, który kilka miesięcy temu ustanowił światowy rekord Guinnessa. Od rozpoczęcia służby w prowincji Preah Vihear w sierpniu 2021 roku zlokalizował 109 min lądowych oraz 15 innych niewybuchów. W ten sposób Ronin prześcignął dotychczasowego rekordzistę – Magawę, który w ciągu pięciu lat zidentyfikował 71 min i 38 niewybuchów. Magawa, odznaczony złotym medalem za zasługi, oczyścił teren o powierzchni 225 000 m² – co odpowiada 42 boiskom piłkarskim – zanim w 2021 roku przeszedł na emeryturę. Zmarł rok później. Organizacja APOPO uznała Ronina za najskuteczniejszego szczura wykrywającego miny w historii. „Jego wyjątkowe osiągnięcia zapewniły mu wpis do Księgi Rekordów Guinnessa w kategorii największej liczby min lądowych wykrytych przez szczura, co podkreśla kluczową rolę naszych HeroRATs w działaniach humanitarnego rozminowywania” – podano w oficjalnym komunikacie. – Ronin to nie tylko skuteczny wykrywacz min, ale również pełnoprawny członek zespołu – podkreślił jego opiekun, Phanny. Źródła: Associated Press, France24 Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Cywilizacje Majów i Angkor Wat – wspólna przyczyna ich upadku. Grozi też nam
Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Nie była to jedyna cywilizacja, którą to spotkało.
Spis treści: Geoinżynieria Majów Majowie w drodze do upadku Klimat kontra Angkor Wiele przyczyn upadku Angkoru Każda cywilizacja upada Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? Majańska cywilizacja miejska kwitła wbrew znacznym ograniczeniom narzuconym przez przyrodę w latach 250–900 n.e., czyli w epoce zwanej okresem klasycznym w historii Majów. Ich biegłość w architekturze odzwierciedlała postępy w matematyce, astronomii i sztuce. Geoinżynieria Majów Majowie potrafili wpływać na hydrologię regionu przez zmianę podziemnych lejów krasowych w zbiorniki zasilające system intensywnego nawadniania upraw na tarasach rolnych. Las deszczowy został wyrżnięty na skutek wzmożonego rolnictwa żarowego [polegającego na wycinaniu i paleniu lasów – przyp. tłum.]. Umiejętność kontrolowania środowiska pozwoliła tamtejszej populacji w okresie klasycznym szybko się rozrosnąć. Budowa monumentu – znaku bogactwa i śmiałości – osiągnęła szczyt pod koniec tego okresu. Legendarne wysokie zabudowania w Tikalu datuje się na okres tego gorączkowego boomu. Ale gdy działalność przyspieszała, nagle wszystko upadło. Lidar pokazał skalę majańskiego megalopolis, a nowoczesna technologia częściowo wyjaśniła także jego upadek. Stephens mógł wyobrażać sobie, że Majowie mieszkali w miastach zacienionych koroną dżungli, ale niedawne analizy próbek pyłków dowiodły, że pod koniec VIII wieku n.e. Jukatan był wylesiony. Miasta i pola rozlewały się po ogołoconych równinach. Wielkie drzewa ścięto i spalono, aby produkować gips w przemysłowych ilościach. Trzeba było spalić 20 drzew, żeby uzyskać 1 metr kwadratowy tynku wapiennego. Obnażoną ziemię wykorzystywano w celach rolniczych. Gęb do wykarmienia przybywało, a ekosystem naprężał się do granic możliwości. Majowie potrafili przystosowywać się do warunków i łagodzić częste susze wytrawnymi technikami zarządzania, ale nie umieli zaadaptować się do kryzysu, który rozpoczął się około 760 roku. Próbki lodu pobrane z Grenlandii pokazują, że mniej więcej w tym czasie promieniowanie słoneczne nagle osłabło. Temperatury na półkuli północnej spadły na łeb, na szyję, a globalne układy pogodowe przesunęły się na północ. Atlantycki deszcz, który nawadniał Jukatan, nie przyszedł. Próbki osadu z jezior w tym regionie potwierdzają, że Majów dotknęła długa i wyjątkowo surowa susza. Ponadto żyli oni na obszarze już i tak zagrożonym z powodu utraty lasu deszczowego. Majowie w drodze do upadku W dobie katastrofy – po części ludzkiej, po części naturalnej – mieszkańcy zaczęli opuszczać miasta jedno po drugim i zostawiać je przyrodzie. Glebę na półwyspie wyjałowiły deforestacja, erozja i nadmierna eksploatacja. Zmiana klimatu wysuszyła ziemię, ale wylesienie jeszcze spotęgowało klęskę. Gdy społeczeństwo Majów stanęło twarzą w twarz z niedostatkiem, popadło w chaos. Miasta walczyły ze sobą o kurczące się zasoby. Szlaki handlowe, które przecinały niziny i wzbogacały je po drodze, zastąpiono drogami morskimi. W 900 roku Tikal był niemal pusty, stał się jednym z kilkudziesięciu wymarłych miast. Las deszczowy szybko powrócił. Ekosystem mógł w pełni się odrodzić, zanim Avendaño prawie tysiąc lat później przypadkiem natknął się na lasy, ale miasta nigdy się nie odrodziły. Klimat kontra Angkor W Kambodży korzenie gigantycznego baniana (figowca bengalskiego), który wyglądał jak nie z tego świata, mocno obej­mują wspaniałe budowle Angkoru, w XI–XIII wieku n.e. największego miasta na świecie. Angkor, podobnie jak Tikal, był ogromną, rozproszoną aglomeracją, zajmującą teren o powierzchni współczesnego Paryża, na którym mieściło się prawie 1 000 000 osób. Tak jak u Majów, tu też bazowano na zaawansowanej sieci hydraulicznej. I, podobnie jak w majańskich miastach, kambodżańskie megalopolis też niezwykle obciążało ekosystem. Ogromny obszar miejski został zamieniony w wyrafinowaną infrastrukturę sieci wodnych dorzeczy, retencji i redystrybucji, złożoną z kanałów, rowów nawadniających i zbiorników, które radziły sobie z miesiącami suszy oraz intensywnymi monsunowymi opadami deszczu. Miejski styl życia na ogromną skalę obserwowany w Kambodży był możliwy dlatego, że dokonywano redystrybucji wody na obszar ponad 1000 kilometrów kwadratowych, co umożliwiało całoroczne uprawianie roli. Miejską maszynę napędzała spora i wysoce kontrolowana siła robocza. Miejski teren zbiegał się z wiejską ziemią. W rzeczywistości brakowało jakiegokolwiek rozróżnienia między nimi, ponieważ Angkor był jak przerośnięta wioska w podmokłym otoczeniu, z rzadką zabudową mieszkalną zbitą na kopcach wśród pól ryżowych. Setki kilometrów kwadratowych lasu zostały obnażone po to, by stworzyć otwarty i niezwykle przebudowany krajobraz miejski. Zdolność tak kompletnego manipulowania środowiskiem była źródłem siły Angkor i umożliwiła wykarmienie 1 000 000 mieszkańców. Była też jego największą słabością. Dendrochronologia mówi nam o tym, że stały ląd Azji Południowo-Wschodniej dotknęła zmiana klimatu spowodowana przejściem od średniowiecznego optimum klimatycznego do małej epoki lodowcowej. Kanały zamulił osad, który spłynął ze wzgórz razem z nietypowo intensywnymi opadami deszczu, które dręczyły megalopolis powodziami. Ulewy, jak podpowiada nam dendrochronologia, przychodziły jednak między długimi okresami suszy od XIV do XV wieku – był to zarówno najbardziej mokry, jak i najbardziej suchy czas w całym tysiącleciu. Monsun stał się groźnie nieprzewidywalny. Drwił sobie z wyszukanego systemu inżynieryjnego, zaprojektowanego z uwzględnieniem dość przewidywalnego (choć wymagającego) klimatu. System nie mógł poradzić sobie z erozją ani osadem, w dużej mierze spowodowanymi wiekami wylesiania. Populacja zaczęła maleć, dżungla znów pochłonęła nieustannie kurczące się peryferia konającego miasta. Gdy ludzie opadli z sił, nie można już było utrzymać skomplikowanych wodociągów. Dlatego temu, co pozostało z Angkoru, jeszcze bardziej zagrażały powodzie. W końcu mieszkańcy opuścili wspaniałe średniowieczne miasto. Została w nim mała grupa sumiennych mnichów, przestrzegających religijnych rytuałów. Wiele przyczyn upadku Angkoru Nowoczesny analityk systemów przyjrzał się temu, co zdarzyło się w Angkorze, i dostrzegł proces „kaskadowego niepowodzenia decydującej infrastruktury w następstwie skrajnego klimatu”. Zarządzanie wodą w mieście składało się z wielu oddziałujących na siebie i współzależnych elementów. Drobne problemy w funkcjonowaniu złożonego systemu, wywołane zmianą klimatu, wywołały falę potęgujących się porażek. Osiągnęła punkt krytyczny, po przekroczeniu którego powrót do normy nie był możliwy. Nie była to nagła, apokaliptyczna katastrofa – raczej stopniowe pogarszanie się miejskiego środowiska przez kilkadziesiąt lat, aż porzucenie go stało się jedynym wyjściem. Średniowieczny Angkor, jak dowiedli naukowcy, ma liczne wspólne cechy techniczne z dzisiejszymi skomplikowanymi systemami. Powinniśmy widzieć w tym, co się stało, ostrzeżenie. Każda cywilizacja upada Upadek miast Majów oraz Angkoru w obliczu chwiejności klimatycznej to nie są odosobnione przypadki. Imperium akadyjskie w Mezopotamii przeżyło dezurbanizację w wyniku starożytnej megasuszy, kiedy od około 2200 roku p.n.e. obserwowano znaczne ochłodzenie powierzchni subpolarnego Oceanu Atlantyckiego. Efekt domina rozpoczął się wraz z globalną zmianą klimatu, łącznie z wyjaławianiem się Azji Południowo-Wschodniej. Zmiana osłabiła też azjatycki monsun, co skutkowało porzuceniem około 1800 roku p.n.e. kilkudziesięciu ogromnych miast składających się na cywilizację doliny Indusu. Gdy poziom mórz opadł, rzeki zmieniły bieg, a systemy irygacyjne zostały zarzucone, wspaniałe miasta Mezopotamii – kolebkę cywilizacji miejskiej – w końcu pochłonęła pustynia. Miasta upadły z wielu przyczyn. Jeśli w grę wchodził klimat, często był on tylko jednym z wielu czynników. Kiedy dochodziło do katastrofy, a potem porzucenia miasta, nie działo się to z dnia na dzień, ale trwało pokolenia. Ludność rozpierzchała się do innych regionów, osiedlała się w innych ośrodkach miejskich lub zmieniała sposób życia. Społeczeństwa przeważnie potrafiły dojść do siebie po kataklizmach. Choć znikały pojedyncze miasta, miejski styl życia miał się dobrze. Majowie są rzadkim przykładem ludu, który zrezygnował z życia w ośrodkach miejskich. Jeśli porzucano je na rzecz dżungli lub pustyni. Dochodziło do tego, ponieważ społeczeństwa nie potrafiły przewidzieć zmieniających się warunków środowiskowych ani przystosować się do nich. Czy zmiany klimatu zniszczą naszą cywilizację? My jesteśmy w lepszej sytuacji, możemy prognozować zmiany i adaptować się do nich. Miasta są wytrzymałe, tak samo jak ich mieszkańcy, potrafiący przetrwać niszczycielskie katastrofy – nawet ataki atomowe. W dziejach ośrodków miejskich obserwujemy ciągłą ewolucję i odnowę. Zdolność do metamorfozy sprawiła, że nasza zurbanizowana historia od 600 lat jest trwała i pełna sukcesów. Zbite, zaludnione miasta – wiele z nich leży na wybrzeżu – są szczególnie narażone na załamanie klimatu. Żyją jednak w cieniu katastrofy i dają znaki, że przystosowują się do panujących warunków. To jest przedruk z książki autorstwa Bena Wilsona pt. „Miasto i dżungla. Jak natura wrosła w cywilizację”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Moniki Skowron. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Kambodża dla początkujących. Poznaj jeden z najbardziej interesujących krajów w Azji
Kambodża to kraj o długiej i szalenie ciekawej – choć nierzadko dramatycznej – historii, intrygującej kulturze, mogący się pochwalić dziełami architektury o światowym znaczeniu. Zobaczcie, na co warto zwrócić uwagę podróżując po tym położonym w Azji Południowo-Wschodniej państwie.
W tym artykule: Angkor Tonle Sap Kuchnia Kambodży Podcast National Geographic Traveler W nowym odcinku podcastu „National Geographic Traveler" Maciej Wesołowski opowiada, co zobaczyć i jak zaplanować podróż do Kambodży. Ten kraj o fascynującej historii i bogatej kulturze od kilku lat przyciąga tłumy turystów z całego świata. Angkor Angkor to największy kompleks świątynny na świecie, a także najważniejszy z zabytków Kambodży. Sama jego nazwa po khmersku oznacza „Miasto świątyń”. Powstał na początku XII wieku na zlecenie króla Khmerów Surjawarmana II (w osadzie Yaśodharapura), który był kolejnym z władców potężnego Imperium Khmerów. Pomiędzy IX a XV wiekiem rozciągało się ono od Wietnamu po Mjanmę. W okresie świętości Angkor liczył sobie od 750 tysięcy do miliona mieszkańców. Uważany był za największe miasto świata w erze przedprzemysłowej (a więc do wieku XIX). Khmerowie wierzyli, że kompleks świątynny – z boską pomocą – powstał w jeden dzień. W rzeczywistości było to 32–35 lat. W założeniu poświęcony był hinduistycznemu bogowi Wisznu. O czym świadczą np. reliefy na murach świątyń – ze scenami z najważniejszych indyjskich eposów: Ramadżany i Mahabharathy. Z czasem, za sprawą kolejnego z władców, główna świątynia Angkor Wat stała się kompleksem buddyjskim. Zniszczono więc część symboli hinduistycznych, zastępując je tymi, które kojarzą się z Buddą. Potem znów przywrócono świątyniom hinduistyczny charakter. Dziś na szczęście obie tradycje ze sobą dość harmonijne współgrają ze sobą na ścianach kompleksu. Zwiedzając Angkor, nie można pominąć świątyni Ta Prohm. Król Dżajkawarman VII zbudował ją dla swojej matki, a wieki później miejsce to rozsławił kręcony tam film Tomb Raider. Główną bohaterkę, Larę Croft, zagrała tam hollywoodzka gwiazda, Angelina Jolie. Uwagę zwracają zwłaszcza gigantyczne korzenie drzew, wystające nad ziemię i oplatające wiele fragmentów budowli. Uważa się, że Angkor to najlepszy przykład architektury dawnych Khmerów. Na dzień dobry uwagę zwracają wspaniałe wieże Angkoru, wzorowane na kwiatach lotosu, usytuowane tuż za wielką fosą. Najwyższa z nich ma 35 metrów. Wewnątrz, na najciekawszych z płaskorzeźb zobaczymy między innymi epicką scenę, w której hinduscy bogowie z demonami ubijają morze mleka, aby uzyskać eliksir nieśmiertelności. Są też interesujące sceny z życia codziennego Khmerów. Dziś Angor Wat to symbol całej Kambodży. Dość powiedzieć, że jego sylweta znalazła się nawet na fladze narodowej. Kompleks położony jest 5,5 km od współczesnego miasta Siem Reap, gdzie w październiku otwarto nowe i bardzo nowoczesne lotnisko. Dolecieć można tu np. liniami Vietnam Airlines, z przesiadką w Hanoi lub Ho Chi Minh. Kambodża – mały kraj z wielkim potencjałem. Wybierz się w podróż życia Kambodża jest niesamowitym krajem w Azji Południowo-Wschodniej z niesamowicie smutną historią, w której przeplatały się blask starożytnej kultury i triumf zdobywców, wstyd dyktatury i niem... Tonle Sap Trzy czwarte powierzchni Kambodży zajmuje Nizina Mekongu – ogromna równina aluwialna. Osią kraju jest sama rzeka Mekong. Jednak nie mniej istotne dla jego krajobrazu jest największe w Indochinach jezioro – Tonle Sap. To niezwykły akwen, który w porze deszczowej kilkukrotnie zwiększa swoją powierzchnię – w stosunku do pory suchej. Zalewa między innymi dużą część powszechnych tu lasów namorzynowych (mangrowców). Z uwagi na wielką obfitość ryb (od 150 do 300 gatunków), Tonle Sap zawsze przyciągało tu rzesze przybyszów z innych części kraju, ale też np. z niedalekiego Wietnamu. Obecnie mieszka tu około 1,2 mln ludzi. Żyją oni w domach na wysokich palach, ustawionych na nabrzeżu lub bezpośrednio na jeziorze, ewentualnie na łodziach mieszkalnych. Na wodzie powstały całe pływające osady. Poza mieszkaniami są tam sklepy, świątynie (buddyjskie i katolickie), szkoły, a nawet pływające boisko do koszykówki czy farma prosiąt. Ciekawostką jest, że wpływająca do jeziora Tonle Sap rzeka o tej samej nazwie dwa razy do roku zmienia swój bieg i płynie w drugą stronę. Jest to efekt nadmiaru wody w potężniejszym, a połączonym z Tonle Sap, Mekongu. No i nie można zapomnieć, że – z powodu bogactwa podwodnego świata – to także prawdziwy ptasi raj. Wypatrzeć można tu orły, bociany, ibisy czy pelikany, a także dziesiątki innych gatunków ptaków. Kuchnia Kambodży Kuchnia Kambodży jest mieszanką wpływów tajskich oraz chińskich, z silnym akcentem kuchni francuskiej. Je się dużo mięsa, zwłaszcza wołowiny, owoce morza, wszelakie owady, pędraki, skorpiony, węże, żaby czy krokodyle syjamskie. Na jeziorze Tonle Sap znaleźć można np. farmy krokodyli, serwujące suszone mięso tych zwierząt, często także wodnych węży. Najpopularniejszym kambodżańskim daniem jest amok, czyli curry na bazie słodkowodnych ryb lub ślimaków. Choć obecnie coraz częściej w restauracjach zamówić można również jego wersje na mięsie. Dodaje się do niego mleczko kokosowe, trawę cytrynową, kurkumę, chili i zioła slogngor. Serwowany jest on z ryżem, czasem też z jajkiem, tradycyjnie na liściach bananowca. Jest pikantny i bardzo aromatyczny. Na śniadanie Kambodżanie przeważnie jadają zupy. Na przykład kuytaev. To bulion z kulkami rybnymi lub wołowymi. Dodaje się do niego makaron ryżowy i warzywa. A przyprawia – olejem czosnkowym oraz sosami: rybnym i ostrygowym. Wspomnieniem po francuskich kolonizatorach są bagietki, wino i niektóre dania z wołowiny. Podcast National Geographic Traveler Przypominamy, że kolejne odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Krótka historia Kambodży. Od Angkor Wat do Czerwonych Khmerów
To jedyny kraj, który najważniejszą budowlę w kraju umieścił na narodowej fladze. Nie ma tu ani jednej restauracji McDonald's, a społeczeństwo jest uznawane za najbardziej otwarte w całej Azji. Mieszkańcy Kambodży starają się zapomnieć o trudnej historii i coraz szerzej otwierają na świat.
W tym artykule: Jak Kambodża wygląda naprawdę? Bolesna historia Kambodży Jak Kambodża wygląda współcześnie? 5 ciekawostek o Kambodży Piękne krajobrazy, monumentalne, historyczne budowle, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, soczysta zieleń i błękit wód Zatoki Tajlandzkiej. Tak w przewodnikach turystycznych przedstawiana jest Kambodża. Historia tego państwa jest wyjątkowo bolesna, nawet jak na region Indochin, targany wieloma trudnymi wydarzeniami. Jak Kambodża wygląda naprawdę? Odpowiedzi na to pytanie szukałem podczas mojej podróży do Kambodży. Od razu dał się we znaki wszechogarniający upał. Temperatura wahała się w granicach 40 stopni. Mimo że był maj, początek pory deszczowej, w przeciągu tygodnia tylko raz padał przelotny deszcz. Na ulicach Kambodży uderza intensywność kolorów i dźwięków oraz totalny chaos panujący na drogach. Wydaje się, że nie obowiązują tu żadne zasady ruchu drogowego. Na pierwszy rzut oka Kambodża to jeden z najbiedniejszych krajów Azji. Na drugi to kraj zamieszkiwany przez życzliwych, uśmiechniętych ludzi, cieszących się tym, co mają, głównie pokojem. Bo z tym bywało tutaj różnie. Bolesna historia Kambodży W IX w. n.e. na terenie dzisiejszej Kambodży powstało zjednoczone Państwo Khmerów. Kraj ten trwał nieprzerwanie przez cztery wieki, tworząc z Kambodży potęgę zarówno terytorialną, architektoniczną, jak i kulturalną. Podczas gdy w Europie panowało średniowiecze, Khmerowie budowali prawdziwe arcydzieła – m.in. kamienne miasto Angkor. [Więcej o Angkor Wat przeczytasz tutaj]. Niestety po śmierci ostatniego króla, imperium chyliło się ku upadkowi. O kraj zaczęli więc rywalizować sąsiedzi: Syjam, czyli dzisiejsza Tajlandia oraz Wietnam. W XVI wieku do Kambodży przybyli Europejczycy. A w XIX wieku Kambodża stała się kolonią francuską i od tego czasu toczyły się tam powstania narodowe. Najgorsze miało jednak dopiero nastąpić. W 1976 roku Czerwoni Khmerzy – komunistyczna partyzantka wspierana przez Chiny i Rosję – przemianowali Kambodżę na Kampuczę i wprowadzili w kraju jeden z najbardziej krwawych systemów terroru w historii świata. Na czele reżimu stanął Pol Pot. Szacuje się, że w latach 1975–1979 pod rządami Czerwonych Khmerów co czwarty mieszkaniec kraju został zamordowany. Mieszczan wygnano na wieś, a kraj stał się jednym wielkim obozem pracy. Aby zwalczyć – jak to określano – stary porządek, palono banki i pieniądze. Całkowicie zlikwidowano system edukacji, mordując całą inteligencję. Co ciekawe, za inteligentów uchodzili wszyscy, którzy nosili okulary lub mieli mało spracowane ręce. Także dzieci, zamiast się uczyć, musiały pracować, a za kilkunastogodzinną pracę otrzymywały jedynie łyżkę ryżu, czego wielu z nich nie było w stanie przeżyć. "Chciałbym, aby już nikogo nie spotkał mój los." Pola skaczącej śmierci w Kambodży [REPORTAŻ] Aki Ra delikatnie odgarnia palcami ziemię i odsłania ciemnozieloną minę zagrzebaną 5 cm pod powierzchnią gruntu. Mina przypomina dużą konserwę. Na tej polnej drodze w północno-zachodniej... Dopiero wkroczenie wojsk wietnamskich w 1979 roku położyło kres ludobójstwu. Rządy Czerwonych Khmerów odcisnęły ogromne piętno na całym kraju. Doskonale oddaje to film Rolanda Joffe pod tytułem „Pola Śmierci”. Produkcję nagrodzono 3 Oscarami i 13 innymi prestiżowymi nagrodami filmowymi. Jak Kambodża wygląda współcześnie? Kraj i jego mieszkańcy bardzo powoli goją rany i budzą się do życia. Nie zapomniano tu o tragedii XX wieku. Historia jest wciąż świeża i nieodległa. Ogrom okrucieństwa, jaki dotknął to państwo można zobaczyć m.in. w szkole Tould Sleng zlokalizowanej w stolicy kraju. To liceum, które w latach 1975–1979, zostało przekształcone w więzienie i miejsce tortur. Szkolne klasy pozostały od tamtej pory niezmienione i stanowią dziś ważne muzeum ludobójstwa. Widać w nich jeszcze ślady krwi i narzędzia tortur. Na ścianach znajdują się setki zdjęć ofiar. Po tym okrutnym zderzeniu z nie tak odległą przeszłością, wychodzimy na gwarne ulice, pełne aut, dźwięku klaksonów i biegnących ludzi. Głównie młodych ludzi, naszych rówieśników. Społeczeństwo Kambodży odradza się na nowo. Połowa mieszkańców ma mniej niż 20 lat. Pomimo traumy, jaką Kambodża przeszła w latach 70. XX wieku, kult pracy jest tutaj nadal wszechobecny. Aby przeżyć, trzeba pracować. Robią to więc nawet małe dzieci, które powinny siedzieć w szkolnych ławkach. Choć 96% z nich zaczyna szkołę, kończy ją mniej niż połowa. Jednak edukacja to kolejny temat rzeka. Mniej znane gesty dłoni – przykłady i ich znaczenie. Których używać, których lepiej unikać? Gestów dłoni używamy na co dzień jako dodatku do słów. Niekiedy jednak, szczególnie podczas zagranicznych podróży, mogą przysporzyć nam sporo kłopotów. I to całkowicie nieświadomie. 5 ciekawostek o Kambodży Angkor Wat to największa budowla o przeznaczeniu religijnym na świecie. Świątynia znajduje się na powierzchni ponad 400 hektarów. Angkor Wat znalazł się również na fladze Kambodży. Kambodża to jeden z niewielu państw na świecie, w których nie ma ani jednego McDonald'sa. Kambodża jest jednym z najbardziej gay friendly społeczeństw w Azji. Jak się przypuszcza, choć nie zostało to nigdy oficjalnie potwierdzone, gejem jest również urzędujący król Kambodży Norodom Sihamoni. 95% mieszkańców kraju wyznaje buddyzm. Turystyka to 2. najważniejsze źródło dochodu Kambodży.
Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów
Przywódca Czerwonych Khmerów, znany jako Pol Pot, doprowadził w Kambodży do masakry, która pochłonęła nawet jedną czwartą ludności kraju. Co dziesiąte dziecko zostało sierotą, 40 proc. straciło jednego z rodziców. Wszystko w imię wydumanej, zbrodniczej ideologii.
W tym artykule: Kambodża i chaos w Indochinach Pol Pot, czyli Brat nr 1 Szalona utopia studenta, znanego jako Pol Pot Śmierć groziła nawet za to, że miałeś okulary Pol Pot kontra Wietnam Koniec władzy Pol Pota Do końca 2022 roku ma zakończyć działalność międzynarodowy trybunał do spraw osądzenia Czerwonych Khmerów. Powstał o wiele za późno, by zatrzymać mordy. Te – wedle rozmaitych szacunków – kosztowały życie od 1,7 do 2,5 mln ludzi. Za późno także, by schwytać i osądzić wielu z oprawców. Główny z nich, Pol Pot, zmarł w 1998 roku, nigdy nie odpowiedziawszy za swoje zbrodnie. Kambodża i chaos w Indochinach Kambodża, kraj o wielkiej historii i wspaniałych zabytkach, od 1863 roku była pod dominacją Francji. Zmieniła to dopiero II wojna światowa, okupacja japońska, rozpad francuskiego imperium kolonialnego oraz powojenne nowe porządki w całych Indochinach. Od 1953 do 1970 roku wyzwolone państwo funkcjonowało jako Królestwo Kambodży, trudno jednak było w nim o spokój. Ścierały się rozmaite wizje: monarchistyczna, demokratyczna, komunistyczna. Tarcia nasiliły się podczas wojny wietnamskiej, która rozgorzała w bezpośrednim sąsiedztwie. Król Norodom Sihanouk pozwolił jednostkom komunistycznego Wietnamu (Wietkongowi) operować na terenie kambodżańskiego pogranicza. Nie było to w smak USA. Gdy premierem Kambodży został proamerykański generał Lon Nol, zmienił oczywiście tę politykę. Obalił przy tym monarchię, ustanowił republikę i zdławił lewicowe ruchy powstańcze. Król musiał uciekać do komunistycznych Chin. Stamtąd poparł walczący z Lon Nolem ruch tzw. Czerwonych Khmerów, będących frakcją Komunistycznej Partii Kambodży. Kambodża: Tropikalny raj po przejściach Coraz bardziej trendy, ale jeszcze nie zepsuta masową turystyką. Miotająca się między piekłem najnowszej historii a rajem ciągle nieskażonej natury. Ostatnio wieją dla niej pomyślne wiatr... Wkrótce stali się oni siłą dominującą. Ze wsparciem północnego Wietnamu, udanie walczącego u siebie z Amerykanami i ich sojusznikami, Czerwoni Khmerzy odnosili kolejne sukcesy. Samoloty USA zaczęły bombardować bazy Wietkongu w Kambodży, czym Waszyngton jeszcze bardziej zraził do siebie miejscowych. W efekcie Czerwoni Khmerzy wiosną 1975 roku przejęli władzę w Kambodży. Pol Pot, czyli Brat nr 1 Rządziła nimi tzw. Najwyższa Organizacja (Angkar Loeu). Otaczała ją aura tajemnicy. Początkowo nikt nie wiedział dokładnie, kim jest przywódca Czerwonych Khmerów, funkcjonujący jako „Brat nr 1”. Włoski korespondent wojenny Tiziano Terzani (autor książki „Duchy. Korespondencje z Kambodży”), który sam cudem uniknął śmierci z rąk ludzi „Brata nr 1”, tak pisał 6 czerwca 1976 roku: „Odkąd 17 kwietnia ubiegłego roku Czerwoni Khmerzy wkroczyli triumfalnie do Phnom Penh, żeby w ciągu kilku godzin ewakuować pod przymusem ponad dwa miliony mieszkańców stolicy, którzy ledwo zdążyli się ucieszyć z końca wojny, nad krajem zapadła kurtyna milczenia. Żaden zachodni dziennikarz nie został wpuszczony do Phnom Penh (...) Opowieści uchodźców przedstawiają Czerwonych Khmerów jako bandę morderców złaknionych krwi, ich reżim zaś jako najbardziej nieludzki w dziejach Kambodży. Oficerowie pokonanych wojsk Lon Nola zostali ponoć wymordowani wraz z rodzinami; później kolej przyszła na zwykłych żołnierzy, cywilnych funkcjonariuszy dawnej administracji i wszystkich młodych ludzi z jakimkolwiek wykształceniem. Szczegóły egzekucji są makabryczne: żeby oszczędzić kul, skazańców zabija się kijami i bagnetami albo dusi plastikowymi workami zawiązanymi u szyi. Dzieci są jakoby ćwiartowane albo chwytane za nóżki i rzucane o drzewo”. Dziennikarz nie potrafił wtedy uwierzyć w te opowieści. Niestety, okazały się prawdziwe. Wyszło też na jaw, kto kieruje tą rzezią. Niejaki Pol Pot, wcześniej znany pod nazwiskiem Saloth Sar. To on był ideologiem masakr w Kambodży, której nazwę zmienił na Demokratyczna Kampucza. Szalona utopia studenta, znanego jako Pol Pot Urodził się w 1925 roku w zamożnej, wielodzietnej rodzinie farmerskiej. Miała ona powiązania z dworem królewskim, co zapewniło Saloth Sarowi dostęp do szkół, a następnie wyjazd na stypendium do Paryża. Pojawił się tam w 1949 roku, lecz zamiast nauką w Szkole Radioelektrycznej (EFR), zajął się polityką. Słuchał wykładów Jean-Paul Sartre’a, wczuł się w ducha rosnącej rebelii, wciągnął go ruch komunistyczny. Odwiedził Jugosławię, potem wrócił do Azji. Tam najpierw skontaktował się z Wietnamczykami, a potem udał się do komunistycznych Chin, gdzie przeszkoliły go miejscowe służby specjalne. Wtedy też ożenił się ze swoją rodaczką Khieu Ponnary. To pierwsza w historii kambodżańska studentka, absolwentka lingwistyki na paryskiej Sorbonie, na dodatek politycznie zaangażowana. "Chciałbym, aby już nikogo nie spotkał mój los." Pola skaczącej śmierci w Kambodży [REPORTAŻ] Aki Ra delikatnie odgarnia palcami ziemię i odsłania ciemnozieloną minę zagrzebaną 5 cm pod powierzchnią gruntu. Mina przypomina dużą konserwę. Na tej polnej drodze w północno-zachodniej... Po powrocie do Kambodży Saloth Sar stał się „Pol Potem” i wraz z Czerwonymi Khmerami zaczął wcielać w życie swoją ideologię. Zainspirowany był rewolucją francuską, Stalinem i Mao Zedongiem. Chciał przebudować państwo, a właściwie zrównać stary porządek z ziemią. Zamierzał przejąć władzę wpierw w sojuszu ze zrewoltowaną kambodżańską „burżuazją”, a potem dokręcić jej śrubę. Wytępić inteligencję i mniejszości narodowe. Wygnać ludzi z miast do wsi i zaprząc do niewolniczej pracy. Wyrugować wszystko, co obce. Wytępić religie. Od wszystkich wymagać absolutnego posłuszeństwa. Pol Pot twierdził, że miejscowa mentalność, obyczaje, tradycje, literatura i sztuka, wszystko „zostało całkowicie zniszczone przez imperializm amerykański i jego sługusów”. Dlatego polpotowcy niszczyli zachodnie sprzęty. Książki i skarby kultury – palili. Biblioteki, świątynie, szkoły, urzędy, szpitale – zamknęli i zdewastowali. To miał być „Rok Zerowy” nowej ery. Ery Czerwonych Khmerów. Śmierć groziła nawet za to, że miałeś okulary Dla wrogów nie mieli litości. A byli nimi właściwie wszyscy, niewyglądający na prostych chłopów. Jeśli nosiłeś okulary, miałeś delikatne dłonie, znałeś języki obce – ginąłeś lub trafiałeś do więzienia, gdzie strażnikami byli wyrwani z rąk rodziców kilkunastoletni fanatycy, poddani „praniu mózgu”. Ludzie ginęli bez względu na wiek i płeć. Zabijano ich, czym się da. Kobiety gwałcono, ciężarnym rozcinano brzuchy. Co dziesiąte dziecko zostało sierotą, 40 proc. straciło jednego z rodziców. Co do dzieci: polpotowcy za kradzież banana potrafili zabić nawet dziesięciolatka. „Zaprowadzane przez Czerwonych Khmerów reformy niszczą tradycyjne struktury społeczne, z rodziną i religią włącznie; wszyscy muszą uczestniczyć w wielogodzinnych sesjach krytyki wzajemnej i autokrytyki. Ludność zostaje zuniformizowana, dosłownie: wolno nosić jedynie tradycyjne czarne bluzy i spodnie, strój uniseks biednych chłopów. Obie płci muszą też krótko strzyc włosy” – opisuje Konstanty Gebert w książce „Ostateczne rozwiązani. Ludobójcy i ich dzieło”. W kraju zapanował straszliwy głód. „W czasie rządów Czerwonych Khmerów ludzie jedli nie tylko szczury. Jedli szarańczę, locusty, świerszcze, czerwie, czerwone mrówki i ich jaja. Łapali w lesie tarantule i gotowali je albo piekli w ogniskach. Owijali w liść bananowca żaby, podobnie jak przed 1975 rokiem robili to z rybami albo różnymi rodzajami mięsa, i piekli w ogniu. Jedli słonie, żółwie, jaszczurki, węże wodne i nie tylko wodne, skorpiony i zupę z jaj termitów. Jedli gotowane bądź pieczone nietoperze, a nawet pili ich krew, wierząc, że to – jako że nietoperze jedzą dużo owoców – da im siłę i zdrowie” – pisze Witold Szabłowski w reportażu „Jak nakarmić dyktatora”. Nic dziwnego, że w Demokratycznej Kampuczy zdarzały się akty kanibalizmu. A do bezmyślnej rzezi, którą urządził Pol Pot w ojczyźnie, doszła jeszcze agresja zewnętrzna. Pol Pot kontra Wietnam Dyktator zaatakował dawnych sojuszników z Wietkongu. Chciał z siedmioma milionami Kambodżan pokonać pięćdziesiąt milionów Wietnamczyków! I tu doszło do ciekawego paradoksu. Wspólnota międzynarodowa nie tylko nie reagowała na zbrodnie Czerwonych Khmerów, ale zajęli oni miejsce w ONZ jako legalne władze kambodżańskie. Powód tego poparcia? Rosnąca siła i niezależność komunistycznego Wietnamu nie były w smak ani USA, ani Chinom, ani sąsiedniej Tajlandii. Bardzo krótka historia Kambodży To jedyny kraj, który najważniejszą budowlę w kraju umieścił na narodowej fladze. Nie ma tu ani jednej restauracji McDonald's, a społeczeństwo jest uznawane za najbardziej otwarte w całej ... Pol Pot nie miał jednak szans w starciu z Wietnamczykami. W 1979 roku jego zbrodnicza władza nad umęczoną Kambodżą się skończyła. Musiał wycofać się w niedostępne góry, gdzie będzie wegetował jeszcze przez kilka lat. Potem świat jakby o nim zapomni, a sytuacja w kraju bardzo powoli będzie się normalizowała. Wietnamczycy wycofają wojska, z wygnania wróci król. Koniec władzy Pol Pota Lecz ziemia wciąż pełna była min i masowych grobów. Nowe plony rosły na czaszkach zabitych. „Pola śmierci” (The Killing Fields) – tak od ich zwyczajowego określenia zatytułowano brytyjski film fabularny z 1984 roku, w reżyserii Rolanda Joffé, który przybliżył całemu światu prawdę o skali kambodżańskiej tragedii. Za ściganie winnych wzięto się późno. Dlatego właśnie Terzani pytał dramatycznym tonem w „Corriere della Sera” z 20 czerwca 1992 roku: „Dlaczego zbrodnie nazistów zostały uznane za takie przez całą społeczność międzynarodową, a zbrodnie Czerwonych Khmerów nie? Być może dlatego, że ofiary tych pierwszych to byli Żydzi, biali, a ofiary tych drugich stanowili prości Kambodżanie o ciemnej skórze? Może dlatego, że w Norymberdze zwycięzcy mieli sposobność narzucić swoją sprawiedliwość zwyciężonym, gdy tymczasem w tej przeklętej wojnie indochińskiej, zakończonej bez wyraźnego podziału na wygranych i przegranych, za to z milionami zabitych, nikt nie jest w stanie wytoczyć nikomu procesu, a sprawiedliwość pozostaje jedną z wielu daremnych nadziei?”. Winnych osądzono niewielu. Pol Pot zmarł w bazie na granicy tajlandzko-kambodżańskiej w 1998 roku. Przypuszcza się, że 73-letni były dyktator Kampuczy mógł zostać otruty. Kraj zaś do dziś dźwiga brzemię po jego niezliczonych i nierozliczonych zbrodniach.
Nie żyje słynny szczur-saper. Magawa miał 8 lat
Najsłynniejszy szczur na świecie nie żyje. Szczur-saper w ciągu swojego 8-letniego życia wytropił ponad 100 min.
W tym artykule: Szczur-saper Mały bohater Najdzielniejszy gryzoń na świecie w czerwcu biegłego roku przeszedł na zasłużoną emeryturę. Rok wcześniej otrzymał medal od prestiżowej brytyjskiej organizacji People’s Dispensary for Sick Animals (PDSA) za "odwagę i poświęcenie”. Wyróżnienie zdecydowanie zasłużone. Magawie życie zawdzięczają tysiące dzieci i dorosłych, którzy żyją dziś w Kambodży. Szczur w ciągu swojej 5-letniej kariery wykrył 71 min lądowych i 38 niewybuchów. To czyni go rekordzistą na tle swoich pobratymców. Teraz przeszedł na zasłużony spoczynek i wieczną służbę. Szczur-saper Magawa urodził się w listopadzie 2013 roku na Uniwersytecie Rolniczym Sokoine w Tanzanii. Jest szczurem z rasy olbrzymów. Są o wiele większe od tradycyjnych szczurów, niemniej wciąż wystarczająco lekkie, żeby stąpając po powierzchni miny, nie uruchomić jej. W tym kraju od lat 90 trenowano te gryzonie, które miały za zadanie wykrywać miny. Takie szkolenie trwa rok przez pół godziny dziennie. Stworzenia te uczą się wykrywać zapachy chemikalia, które zawarte są w minach, a następnie zostają za to nagradzane. Gryzoń, który znajdzie minę drapie miejsce, w którym ukryty jest ładunek. W ten sposób opiekunowie znają jej położenie. Za szczurzy trening odpowiedzialna była organizacja pozarządowa APOPO. W 2016 roku Magawa wyruszył na swoją najważniejszą w życiu misję do Kambodży. Kraju, w którym w ciągu ponad 20 lat partyzanci Czerwonych Khmerów, wygnani ze stolicy kraju, rozstawili nawet 6 milionów min. Szacuje się, że na skutek wybuchów zginęło ponad 64 tysiące ludzi. 8 niezwykłych gatunków zwierząt, które są zagrożone wyginięciem Na świecie żyje wiele milionów gatunków zwierząt. Są jednak stworzenia, które są zagrożone wyginięciem, do tego stopnia, że za kilka lat może ich już nie być. Pracownicy APOPO już wiele lat temu dostrzegli, że Magawa jest wyjątkowy. Jego przeszkolenie zajęło zaledwie 9 miesięcy. Spośród innych „uczniów” wyróżniał się tym, że najlepiej zdawał wszystkie testy. Opiekunowie szczura-sapera postanowili niezwłocznie wysłać go do pracy. Padło właśnie na Kambodżę. W tym kraju żyje najwięcej osób na świecie, które ucierpiały z powodu nadepnięcia na minę. Dlatego też praca Magawy była niezwykle ważna. Dzięki temu bohaterskiemu gryzoniowi udało się ocalić prawdopodobnie tysiące ludzkich istnień. Kobiet, mężczyzn i dzieci. Mały bohater -Każda mina, którą wykrył Magawa, zmniejszała ryzyko urazów lub śmierci ludności Kambodży. - przekazała po śmierci swojego podopiecznego organizacja APOPO. - Odszedł w spokoju. W swoim ostatnim tygodniu bawił się jak to miał w zwyczaju z entuzjazmem, z którego wszyscy go znaliśmy. - dodaje APOPO. W ciągu ostatnich godzin przed śmiercią szczur-saper jadł coraz mniej i wykazywał oznaki znużenia. PDSA przypomina o tym, że gryzoń pomógł oczyścić w trakcie swojej służby ponad 225 tysięcy metrów kwadratowych powierzchni. Dziś to miejsce jest już bezpieczne, a mieszkańcy nie muszą wychodzić z domu z obawą, że to może być ich ostatni dzień życia. Przewagą, którą szczury mają nad ludźmi w poszukiwaniu min, jest ich szybkość. Człowiek, który chciałby sprawdzić obszar o powierzchni boiska tenisowego zrobi to w ok. cztery dni. Szczur na tak małą powierzchnie potrzebuje pół godziny. Źródło: PDSA, CNN
Chciałbyś zobaczyć Kambodżę? Oto 5 miejsc, których nie możesz ominąć
Ten kraj wciąż należy do najtańszych w Azji. Zbieramy więc na bilet i... zwiedzamy!
Jednak nawet tu potrzeba jednak nieco sprytu, by nie przepłacić. Najwięcej po kieszeni dostaniemy w nadmorskim kurorcie Sihanoukville i w Siem Reap, którego nie sposób ominąć, gdy chcemy zobaczyć świątynie Angkoru. Ale za to można znaleźć tanie hostele z pokojami za kilka dolarów od łóżka. Najwięcej mogą nas kosztować pomyłki czy niedogadanie się z kierowcami tuk-tuków. Warto też pamiętać, że w Kambodży dolar lub dwa robią różnicę. Tyle trzeba dopłacić do „luksusu”, a więc pokoju z łazienką.
Szczur Magawa uhonorowany medalem za męstwo. Uratował życie setkom ludzi
Szczur Magawa otrzymał złoty medal za „odwagę w ratowaniu życia i oddanie”. To nietypowe w skali świata wydarzenie jest uhonorowaniem heroicznej pracy gryzonia, który przeczesał ponad 141 000 metrów kwadratowych terenu i pomógł w oczyszczeniu go z min.
Magawa to szczur pracujący przy wykrywaniu min w Kambodży. Dzięki jego pracy udało się zlokalizować aż 39 min przeciwpiechotnych i 28 niewybuchów zalegających na ponad 141 000 metrów kwadratowych terenu, a tym samym zmniejszyć ryzyko obrażeń lub śmierci osób mieszkających w pobliżu zagrożonego terenu. Te niezwykłe osiągnięcia sprawiły, że został odznaczony Złotym Medalem przyznawanym przez organizację PDSA (People's Dispensary for Sick Animals), uważanym za zwierzęcy odpowiednik Krzyża Jerzego. Krzyż Jerzego to najwyższe cywilne odznaczenie państwowe Zjednoczonego Królestwa, nadawane za czyny najwybitniejszej odwagi. Drugie odznaczenie w hierarchii odznaczeń brytyjskich, bezpośrednio po Krzyżu Wiktorii, którego jest cywilnym odpowiednikiem. – Bez wątpienia Magawa będzie cieszył się w weekend arbuzem lub dwoma. Myślę, że to jego weekendowy poczęstunek. Na pewno wróci do pracy, wykonując swoje obowiązki i ratując życie. Jesteśmy z niego bardzo dumni – powiedziała Amy Dickin z PDSA w rozmowie ze Sky News. View oEmbed on the source website Magawa został wyszkolony przez belgijską organizację pozarządową i amerykańską organizację non-profit APOPO, która szkoli szczury w celu wykrywania min przeciwpiechotnych i gruźlicy. W ciągu 77 lat działalności organizacji, Magawa jest pierwszym gryzoniem, który został uhonorowany medalem. – Praca Magawy bezpośrednio ratuje i zmienia życie mężczyzn, kobiet i dzieci, na które mają wpływ znajdujące się tu miny. Każde dokonane przez niego odkrycie zmniejsza ryzyko obrażeń lub śmierci miejscowej ludności – podkreśla Jan McLoughlin, dyrektor generalny PDSA. Christophe Cox, dyrektor generalny APOPO, powiedział, że medal Magawy to zaszczyt dla całej organizacji oraz treserów szczurów. Przyznał również, że ma nadzieję, że nagroda zwróci globalną uwagę na Kambodżę i inne kraje, gdzie miny nadal ranią i zabijają ludzi. Szacuje się, że w latach 1975-1998 w Kambodży pozostawiono od czterech do sześciu milionów min, w wyniku których zginęło ponad 64 000 osób. Szczury świetnie radzą sobie z wykrywaniem min ze względu na swoją inteligencję i chęć wykonywania powtarzalnych czynności związanych z pożywieniem – wyjaśnia Cox. Mały rozmiar gryzoni sprawia też, że są one o wiele mniej narażone na niebezpieczeństwo, gdy poruszają się po polu minowym. Są też szybsze niż praca z tradycyjnymi wykrywaczami metali. Dla przykładu Magawa może przeszukać obszar tak duży jak kort tenisowy w zaledwie 30 minut, podczas gdy człowiekowi z wykrywaczem metalu zajęłoby to nawet cztery dni. Szkolenie jednego szczura zajmuje około roku, zanim zwierzęta zaczną pracę na niebezpiecznych terenach. Zwykle szczur pracuje około pół godziny dziennie, wcześnie rano. Gdy gryzoń najdzie minę, informuje o tym swoich opiekunów, dając znaki uniesionymi pazurami. Program PDSA Animal Awards ma na celu podniesienie statusu zwierząt w społeczeństwie i uhonorowanie ich niesamowitego wkładu w ludzkie życie. Zaangażowanie, umiejętności i odwaga Magawy są tego niezwykłym przykładem i zasługują na najwyższe możliwe uznanie – podkreślają przedstawiciele organizacji.
To nie tylko ozdoba. "Święty tatuaż" ma moc [GALERIA]
Działa jak kamizelka kuloodporna i płaszcz przeciw problemom. Sak Yant, w dosłownym tłumaczeniu „święty tatuaż” pochodzi z angkor, starożytnego państwa Khmerów. Sprawia, że żołnierzy nie imają się kule, bokserów ciosy, a gwiazd filmowych Hollywood zawiść branży.
Mistrzem ceremonii powinien być buddyjski mnich. Ale nie musi. Siła tatuażu zawarta jest w jego wzorze i zapisanych mantrach, a nie w tym, kto go wykonuje. I tak wytatuowany hanuman, czyli bóg małpa, daje siłę wielkiego wojownika. Smok zapewnia odwagę i mądrość. A gekon sprawia, że kochasz i będziesz kochany. Podstawowe wzory mają nawet tysiąc lat. Mistrzowie od wieków dodają jednak nowe elementy, które objawiły im się w medytacjach. Nałożenie tatuażu to bardzo ważna chwila, która może zadecydować o całym życiu. Dlatego na ceremonię można zaprosić bliskich. Na początek mistrz miesza barwnik z wodą i sterylizuje we wrzątku bambusowe lub metalowe szpikulce. Te tradycyjne, używane w świątyniach mają nawet pół metra długości. W tym samym czasie artysta tłumaczy znaczenie wzoru i instruuje, jak należy się zachowywać przez następne dni. Aby tatuaż nie stracił mocy, po jego nałożeniu nie wolno rozmawiać z nikim przez trzy dni i trzy noce. Jeśli przerwie się milczenie, jedynym wyjściem, aby Sak Yant dalej działał, jest przestrzeganie pięciu buddyjskich abstynencji do końca życia: nie wolno oszukiwać, być pod wpływem alkoholu, ulegać pożądaniu seksualnemu, kraść i zabijać. Jeśli jednak wytrwa się w ciszy, i tak zabroniona jest arogancja, kradzież, posiadanie więcej niż jednej żony, jedzenie psiego mięsa oraz chodzenie pod domami zbudowanymi na palach. Inaczej magia przestaje działać. Kiedy tusz odpowiednio zgęstnieje, mistrz wyjmuje narzędzie z wrzątku i pociera końcówkę pociętymi cytrynami. Systematycznie, trochę jak maszyna do szycia nakłuwa skórę, wbijając w nią kropelki barwnika. Zaczyna od środka i rozprzestrzenia wzór na boki, nie przestając recytować mantr. Od czasu do czasu ściera szmatką wypływający ze skóry nadmiar atramentu. Gdy tatuaż jest gotowy, mistrz musi go jeszcze konsekrować. Zapala pięć świec i pięć kadzideł symbolizujących pięć inkarnacji Buddy. Tatuaże najpopularniejsze są wśród ludzi, którym na co dzień zagraża niebezpieczeństwo – żołnierzy, gwiazd tajskiego boksu, policjantów. Ludzie wierzą, że to dzięki Sak Yant uniknęli kuli w czasie strzelaniny i cało wyszli z wypadku samochodowego. W siłę świętych tajskich tatuaży wierzy też Angelina Jolie, która w świątyni w Tajlandii wytatuowała sobie na łopatce mantrę, zaś niżej na plecach tygrysa. Jest wyjątkiem. Kobiety zazwyczaj proszą o tatuaż niewidoczny, który wykonuje się poprzez wstrzyknięcie pod skórę bezbarwnego oleju. Od wieków wzory Sak Yant stosuje się także na tkaninach, a od niedawna na karoseriach samochodów. Też działają. Święty tatuaż można zrobić w wielu miejscach Tajlandii, Kambodży, Laosu, a ostatnio także Singapuru. Tajowie uważają jednak, że najlepiej przyjechać po niego do Wat Bang Phra, blisko tysiącletniej świątyni znajdującej się 50 kilometrów od Bangkoku. To tu raz do roku odbywa się festiwal tatuaży. Można zrobić sobie kolejny wzór, a także odnowić siłę zawartą w starym. Wielu uczestników popada wówczas w ekstazę. Tajowie przeistaczają się w syczące gekony, wrzeszczące małpy i ryczące smoki. Właśnie takie jakie noszą na skórze.
Kambodża zakazuje sprzedaży psiego mięsa. Na razie w jednej prowincji
Prowincja Siĕm Réab jako pierwsza w Kambodży wprowadza całkowity zakaz zabijania psów i sprzedaży mięsa tych zwierząt. Chociaż władze Kambodży twierdzą, że jedzenie psiego mięsa nie jest w kraju zbyt popularne, wciąż do tych zwyczajów przyznaje się co dziesiąta osoba.
Prowincja Siĕm Réab, w której wprowadzono nowe prawo, uznawana jest za region, gdzie zabijanie psów dla mięsa wciąż jest powszechne. To kluczowy ośrodek handlu i przemytu psiego mięsa. Międzynarodowa organizacja pozarządowa Four Paws, zajmująca się badaniem dobrostanu zwierząt domowych, informuje, że zgodnie z danymi z ostatnich lat do regularnego spożywania psiego mięsa przyznaje się 12 proc. mieszkańców Kambodży. Ale już do sporadycznego czy choćby jednorazowego skosztowania mięsa psów przyznało się aż 53,6 proc. Kambodżan. W większości mężczyzn – 72,4 proc. z nich zadeklarowało, że choć raz w życiu próbowali mięsa psa, wśród kobiet zaledwie 34,8 proc. Rocznie w Kambodży zabijane na mięso są aż 3 mln psów. „Upadek moralności” O ustanowieniu przełomowego zakazu poinformowano 6 lipca. Nowe prawo całkowicie zakazuje zabijania psów i sprzedaży ich mięsa. Kara dla tych, którzy naruszą zakaz po raz pierwszy, nie jest zbyt dotkliwa – taka osoba będzie musiała podpisać zobowiązanie, że więcej nie dopuści się zakazanego czynu. Jednak w przypadku powtórnej wpadki, złapany będzie musiał liczyć się z o wiele poważniejszymi konsekwencjami. Dla recydywistów kodeks przewiduje karę pozbawienia wolności na czas od 2 do 5 lat, lub grzywnę w wysokości od 7 mln do nawet 50 mln rekli kambodżańskich (ok. 50 tys. złotych). W uchwale wprowadzającej nowe prawo zapisano, że „zabijanie psów jest niedozwolone, bo są one lojalnymi zwierzętami, zdolnymi do ochrony domów, farm i asystowania wojsku”. – Psie mięso stało się o wiele bardziej popularne (w Kambodży) po pojawieniu się cudzoziemców, zwłaszcza Koreańczyków. Oni je lubią, przez co restauracje zaczęły je serwować. Teraz wprowadzamy zakaz – powiedział Tea Kimsoth, dyrektor Wydziału Rolnictwa, Leśnictwa i Rybołówstwa prowincji Siĕm Réab. Kimsoth dodał, że w jego opinii zjadanie psów obrazuje upadek moralności i brak poszanowania podstawowych wartości. Zwrócił uwagę, że zjadanie mięsa czworonogów może także grozić rozprzestrzenieniem wścieklizny. O wprowadzeniu nowych zapisów w pierwszej kolejności poinformowano znanych władzom handlarzy psim mięsem. Ci, którzy nie wstrzymają swojej działalności, będą musieli liczyć się z dotkliwymi karami. Uzdrawiająca moc? Jak podaje portal Kopalnia Wiedzy, w Kambodży danie składającego się z psiego mięsa i ryżu stało się popularną przekąską w barach, ze względu na powszechne przekonanie, że mięso to zwiększa tolerancję na alkohol. W samej prowincji Siĕm Réab istnieje około 20 restauracji serwujących dania z psim mięsem. Na ternie regionu znaleziono także 5 nielegalnych hodowli psów na mięso oraz jedną rzeźnię – wynika za raportu Four Paws, opublikowanego w lutym tego roku, a gromadzącego dane z sierpnia 2019. Handlarze psiego mięsa z Siĕm Réab transportują je także do Phnom Penh i za granicę. – Mamy nadzieję, że Siĕm Réab będzie wzorem do naśladowania dla reszty kraju i że w ten sposób uda się ocalić miliony psów – powiedział dr Katherine Polak, szefowa Four Paws na południowo-wschodnią Azję. Władze organizacji podkreślają, że od 2018 roku aktywnie współpracuję z kambodżańskim rządem, aby ukrócić proceder. Tymczasem epidemia COVID-19 wpłynęła na wzrost zainteresowania psim mięsem wśród klientów. A to przez wzgląd na przekonanie, że mięso tych zwierząt może posiadać właściwości lecznicze i wspomagające odporność. Nowe prawo w Kambodży to kolejny ważny krok w kierunku zakazania spożywania mięsa psów. W kwietniu Shenzhen zostało pierwszym chińskim miastem, które zakazało jedzenia kotów i psów. A ostatnio zakazał handlu i spożywania psiego mięsa wprowadził indyjski stan Nagaland.
Kambodża – mały kraj z wielkim potencjałem. Wybierz się w podróż życia
Kambodża jest niesamowitym krajem w Azji Południowo-Wschodniej z niesamowicie smutną historią, w której przeplatały się blask starożytnej kultury i triumf zdobywców, wstyd dyktatury i niemożliwy do pozazdroszczenia los mieszkańców tego kraju, którzy przeżyli straszne ludobójstwo wszystkich czasów „czerwonego” reżimu Pol Pota.
Kambodża: podstawowe informacje Kambodża to niesamowity kraj Khmerów, którzy w XII wieku zbudowali na swoim terytorium słynny na cały świat kompleks świątynny Angkor Wat, który jest zabytkiem architektury i główną atrakcją kraju. Jeśli interesuje cię ciekawe i tanie miejsce na wakacje, to jest to właśnie Kambodża. Ceny są tutaj bardzo przystępne, a sam kraj jest pełen atrakcji. Kambodża znajduje się w południowej części półwyspu Indochińskiego i składa się z 23 prowincji oraz stolicy, miasta Phnom Penh. Formą rządu jest monarchia konstytucyjna, na której czele stoi król Norodom Siamoni. Populacja Kambodży wynosi około 16 milionów ludzi. Większość królestwa znajduje się na płaskich obszarach, które są dorzeczami jeziora Tonle Sap i rzeki Mekong, które są otoczone pasmami górskimi. Od południa i południowego zachodu Kambodża jest otoczona przez wody Zatoki Tajlandzkiej, a jej powierzchnia wynosi 181 040 km². Jest także właścicielem wielu wysp, z których największą jest wyspa Kong (100 km²). Kambodża to przede wszystkim płaski kraj. W środkowej części płynie rzeka Mekong. Na północnym zachodzie znajduje się największe jezioro słodkowodne w Azji Południowo-Wschodniej, Tonle Sap. Na terytorium Królestwa istnieje kilka regionów geograficznych różniących się ukształtowaniem terenu i klimatem. Około połowy terytorium kraju zajmują wiecznie zielone lasy tropikalne (na północy, północnym wschodzie i południowym zachodzie w górach Cardamom). Te mokre dżungle są trudne do pokonania ze względu na fakt, że drzewa w nich zaplątane są roślinami z rodziny dipterocarp, które mają gigantyczne rozmiary (do 45 m). W lasach Kambodży rosną czerwone, czarne, drzewo sandałowe, kamfora, smalec i inne cenne gatunki drzew. Środkowy poziom lasów reprezentują winorośle i bambus. Na równinach środkowych przeważa sawanna. Na płyciznach Zatoki Tajlandzkiej i w rzece Tonle Sap rosną namorzyny z krótkim, pełzającym krzewem. Klimat Kambodży to głównie tropikalny monsun, bardzo gorący. Przez cały rok temperatura powietrza w cieniu mieści się w granicach + 25 do + 32 ° С. Wyróżnia się trzy pory klimatyczne. Obywatele prawie wszystkich krajów wjeżdżających do Królestwa, potrzebują wizy do Kambodży. Istnieją trzy sposoby uzyskania wizy kambodżańskiej. Poprzez wniosek w ambasadzie, po przybyciu do Kambodży, a także aplikując przez Internet. Możesz dostać się do Kambodży samolotem lub autobusem z sąsiednich krajów - Tajlandii, Wietnamu i Laosu. Warto dodać, że w Kambodży oficjalnie idą dwie waluty - dolary amerykańskie i khmerskie riels. Wszędzie zapłacisz w dolarach. Kambodża: co zobaczyć? Jeśli lubimy zabytki, to naszym celem turystycznym powinna być Kambodża. Wiza jest stosunkowo prosta do uzyskania, a zwiedzanie Kambodży jest bezpieczne. Jeśli szukasz taniego wypoczynku, to idealnym rozwiązaniem jest właśnie Kambodża. Waluta, jaka tu obowiązuje, ma doskonały przelicznik, zwłaszcza w rozliczeniu dolarowym. Kambodża jest skarbnicą dla turystów, którzy kochają historię starożytną. To przede wszystkim sama stolica państwa Phnom Penh. Miasto zostało po raz pierwszy stolicą państwa w 1434 roku. Jednak dopiero w 1866 roku stał się głównym miastem kraju. Od tego czasu znajduje się tutaj główna rezydencja króla Kambodży - Pałac Królewski w Phnom Penh. Jest to centrum administracyjne, gospodarcze i handlowe Królestwa Kambodży. Drugim najważniejszym po mieście Phnom Penh w Kambodży jest Battambang – centrum prowincji o tej samej nazwie i kompleks rolny położony na bogatym obszarze rolniczym, na którym uprawia się ryż, kawę, jutę i bawełnę. Kambodża przyciąga turystów starożytnymi zabytkami, plażami i możliwością odwiedzenia dżungli, a także przyjazną naturą miejscowej ludności i egzotyczną lokalną kuchnią. Infrastruktura turystyczna jest mniej rozwinięta niż w sąsiednim Królestwie Tajlandii, ale znacznie lepsza niż Myanmar i Laos. W centrach turystycznych – Siem Reap, Phnom Penh i Sihanoukville, każdy znajdzie zakwaterowanie i rozrywkę dla swoich gustów i budżetu. Ponadto kraj ma ponad 20 parków narodowych z unikalną roślinnością i dziką przyrodą. Główne miejsca turystyczne w Królestwie Kambodży to stolica Phnom Penh, stolica kulturalna Siem Reap i kompleks świątynny Angkor, wakacje na plaży w Sihanoukville i wyspy Zatoki Tajlandzkiej. Większość turystów przyjeżdża zobaczyć główne atrakcje Kambodży - wyjątkowy Angkor Wat i stolicę Phnom Penh. Jednak piękne zabytki kultury khmerskiej znajdują się nie tylko w pobliżu Siem Reap. Warto jechać nieco dalej od centrów turystycznych, aby zobaczyć niesamowite ruiny klimatycznej świątyni Beng Melia lub odkryć starożytne ziggurat – piramidę śmierci Koh Ker ukrytą w dżungli. Nie tylko architekturą szczyci się Kambodżą. Wodospad tysiąca lingamów Kbal Spean i ogromne jezioro Tonle Sap oraz pływające na nim wioski również są zachwycające. Jeśli jesteś poważnie zainteresowany historią kraju, polecam odwiedzić muzeum ludobójstwa. Dawne więzienie Tuong Sleng otworzy oczy na tragiczną historię życia tego ludu. Wydarzenia, które miały miejsce w latach 70., podczas panowania Czerwonych Khmerów, zostały tu pokazane w sposób niezwykle ciekawy, choć drastyczny. Kambodża: kiedy jechać? Kiedy jednak jest najlepszy czas w Kambodży na wakacje? Zwiedzanie kraju przy nieustannie padającym deszczu może nie być komfortowe, a takim państwem jest jednak Kambodża. Atrakcje warto zanalizować zatem pod kątem pory deszczowej i suchej. Kiedy latać do Kambodży? Mniej więcej w tym samym czasie, co w Tajlandii. Czeka na ciebie tropikalny klimat monsunowy. Istnieją dwie wyraźnie oznaczone pory roku: pora sucha i pora deszczowa. Pora deszczowa trwa od maja do października. Dużo deszczu pada od lipca do września. Jak to ma miejsce w krajach o podobnym klimacie, deszcze są bardzo silne, ale krótkotrwałe. Pora sucha trwa od listopada do kwietnia i jest uważana za szczyt sezonu w Kambodży. Wtedy prawie nie ma deszczu, a w marcu i kwietniu obserwuje się najwyższe temperatury. Sama temperatura w ciągu roku wynosi od +25°C do +40°C. W miesiącach letnich średnio od +26°C do +32°C, w zimie od +22°C do +26°C. W ciągu roku spada od 750 do 2000 mm opadów, a wilgotność utrzymuje się powyżej 90%. Możesz pływać przez cały rok, ale latem zdarzają się huragany. Jeśli nie boisz się deszczu i chcesz zaoszczędzić pieniądze, możesz jechać do Kambodży latem. Kambodża: bezpieczeństwo Kambodża jest postrzegana jako kraj niebezpieczny. To jednak jeden z mitów, z jakimi zmaga się ten kraj. Przestępczość w kraju jest niewielka, a populacja jest przyjazna, co pozwala bezpiecznie podróżować do najbardziej odległych i odległych miejsc w kraju. Raczej proste środki ostrożności podczas podróży po Kambodży pomogą zminimalizować zagrożenia. Wskaźnik przestępczości w Kambodży jest niski. Większość Kambodży jest spokojna i dobrze nastawiona do obcokrajowców. Wyższy wskaźnik przestępczości, jak zwykle, utrzymuje się w dużych miastach. Charakterystyczne są rabunki z wyrwaniem toreb, portfeli i sprzętu (aparaty i kamery wideo, telefony), kradzieże kieszonkowe. Aby uniknąć tych problemów, staraj się nie nosić toreb z dokumentami i pieniędzmi (wystarczy zabrać ze sobą kserokopię paszportu), nie noś przy sobie dużych pieniędzy. Kambodża ma bardzo wysoki poziom korupcji. Chociaż ogólnie policja w Kambodży jest bardzo przyjazna dla turystów. Policjanci często przymykają oczy na drobne przestępstwa, takie jak kierowanie motocyklem przez cudzoziemca z nieważnymi prawami lub pozwalają na rozwiązanie problemu na miejscu za symboliczną „nagrodę”. Kambodża: co przywieźć z podróży? Z Kambodży możemy przywieźć wiele ciekawych podarunków dla naszych przyjaciół czy rodziny. Najczęstszym prezentem są produkty spożywcze, a także lokalnie wytwarzana biżuteria. Korzystny klimat Kambodży sprzyja uprawie wyjątkowej i pysznej kawy. Najpopularniejszą odmianą, które warto kupić nie tylko dla siebie, ale także jako prezent dla swoich krewnych, jest kawa Mondolkiri. Ta jest sprzedawana w paczkach po 500 gramów, zarówno w ziarnach, jak i mielonych (mielenie zgrubne). Kawa ta przyciąga turystów nie wyrazistym aromatem, ale niezwykłą teksturą i bogactwem gotowego napoju. W Kambodży można kupić najbardziej pachnące papryki na świecie. Jest sprzedawana na rynkach lub w sklepach z pamiątkami na wagę, a także w sklepach w postaci sosu. Średni koszt to 15 USD za kilogram. Istnieją cztery odmiany papryki Campotian. Popularnym wyborem są produkty palmowe. To drzewo jest głównym źródłem dochodów dla kraju. Każdy z nich jest przeznaczony do wytworzenia określonego produktu, więc wybór produktów palmowych w Kambodży jest bardzo duży. Możesz także kupić olej palmowy, ale lepiej jest używać go jako środka do pielęgnacji suchej i podrażnionej skóry, a nie jako produktu spożywczego. W prezencie z Kambodży możesz przynieść butelkę whisky palmowej – ma niezwykły słodki smak, co czyni ją szczególnie atrakcyjną. W dżungli Kambodży żyją „gigantyczne pszczoły”, których miód jest uważany za wyjątkowy na całym świecie. Jego główną cechą jest konsystencja, jest tak płynna, że proces produkcyjny składa się tylko z trzech etapów: zbierania, ściskania komórek gołymi rękami i filtrowania. Dzięki minimalnemu przetwarzaniu w takim miodzie wszystkie witaminy i przydatne substancje są zachowane. Ponieważ z winnicami w Kambodży nie jest najlepiej, miejscowi znajdują bardziej oryginalne produkty do robienia mocnych napojów. Na przykład wódka ryżowa, jest tutaj uważana za główny napój i będzie doskonałym prezentem dla znajomych. Ci, którzy lubią egzotyki, pokochają nalewkę na węże i skorpiony przywiezione z Kambodży (25 USD za 0,5 l). W rzeczywistości ten napój naprawdę ma wiele przydatnych właściwości, ponieważ zawiera rośliny lecznicze. W Kambodży jest wiele pięknej biżuterii wykonanej z metali szlachetnych z kamieniami szlachetnymi. Biżuteria w Kambodży naprawdę wygląda drogo i jest wysokiej jakości, ale ważne jest, aby pamiętać, że w 90% przypadków, pod pozorem złotego pierścionka, zaoferują ci podróbkę. Prawdziwa biżuteria w sklepach kosztuje ponad 200 USD.
Jak spełniłam marzenie i zamieszkałam na rajskiej wyspie w Kambodży. Ty też możesz!
Odwiedziliśmy sporo wysp i kiełkowało w nas marzenie, by pewnego dnia na jednej z nich zamieszkać. I tak bujaliśmy w obłokach, prowadząc emocjonujące rozmowy o życiu w raju, gdy niespodziewanie dostaliśmy szansę, by spełnić nasze marzenie. Trafiliśmy na wyspę wolontariuszy!
Marzenia o życiu na wyspie Odkąd podróżuję z Emilem i razem odwiedzamy sporo wysp, obudziło się w nas marzenie, by pewnego dnia na jednej z nich zamieszkać. Nie tylko wpaść na kilka nocy, przejechać wokół skuterem i sprawdzić wszystkie plaże, ale... zamieszkać. Na dłużej, bez pośpiechu, dać się wciągnąć. Często o tym rozmawialiśmy, że warto byłoby zasmakować wyspiarskiego życia, szczególnie, że w naszych głowach kiełkuje pomysł na własny bar lub guesthouse. I tak sobie bujaliśmy w obłokach, prowadząc emocjonujące rozmowy o życiu w raju. Niespodziewanie dostaliśmy szansę spełnić nasze marzenie. Pewnego dnia, na jednej z podróżniczych grup, wyświetlił się nam post: „Rajska wyspa w Kambodży, szukamy barmanów!”. Zgłosiliśmy się jako jedni z pierwszych. Trudne sprawy Oczywiście, podjęcie decyzji nie było proste. W Bangkoku mieliśmy dobrą pracę nauczycielską w publicznej szkole. Co więcej, okolica w której mieszkaliśmy była bardzo przyjazna. Szkoła na obrzeżach Bangkoku była oazą spokoju. Prowadziliśmy zdrowy tryb życia i nareszcie oszczędzaliśmy pieniądze. Stabilizacja i bezpieczeństwo materialne. Musimy przyznać, że trochę za tym tęskniliśmy. Czy warto to rzucić i znów ruszyć w drogę? Dostaliśmy dosłownie kilka dni na decyzję. Jedziemy na wyspę! Stało się! Kolejny raz trzeba spakować swoje życie w plecak. Przeprowadzamy się na wyspę do Kambodży i zostajemy barmanami! Byliśmy niezmiernie ciekawi życia na kawałku lądu otoczonego wzburzonym oceanem. Ogarnęliśmy się i w ciągu kilku dni wylądowaliśmy w Kambodży na wyspie Koh Rong Samloem. Samloem – z khmerskiego „daleko” Koh Rong Samloem to urocza, mała wysepka położona na południu Kambodży, w Zatoce Tajlandzkiej, niedaleko tajlandzkiej granicy. Tuż obok leży jej większa siostra Koh Rong. Czym się charakteryzuje Samloem? Główna plaża w zatoce Saracen słynie z niesamowicie sypkiego, białego piasku - niczym mąka. W trakcie spacerów na boso aż piszczy pod stopami. Plaża jest szeroka i czysta. Płytkie dno ciągnie się aż po horyzont, dzięki czemu ocean niesamowicie mieni się lazurowym pobłyskiem. Bujna, soczysta i tropikalna roślinność rekompensuje brak palm. Jest pięknie i rajsko. Praca za barem Pracę dostaliśmy na czarno, bez umowy. Pełne wyżywienie, bungalow, zniżka na alkohol i po 250$ pensji. W zamian za to praca 7 dni w tygodniu po 8 h dziennie, 4 dni wolne w miesiącu z możliwością kumulacji. Cel? Rozkręcenie baru. Wzięliśmy się do roboty. Dostaliśmy bardzo dużo swobody. Sami zaproponowaliśmy, że możemy zająć się promocją, projektami graficznymi reklam i prowadzeniem mediów społecznościowych. Chodziliśmy po plaży, rozdawaliśmy nasze ulotki i zapraszaliśmy ludzi do baru. Utworzyliśmy autorskie menu z koktajlami - były pyszne, tropikalne i mocne! Ja dbałam o świeże polne kwiaty na stołach, Emil puszczał dobrą muzykę. Rozmawialiśmy z klientami przy barze, śmialiśmy się z nimi, troszczyliśmy się o nich. Imprezy do białego rana? Codziennie! Dobra energia wypełniła bar. Blaski i cienie życia na wyspie Czas na wyspie płynie wolniej, wszyscy są na wakacjach. Dookoła o wiele mniej atrakcji, bodźców, dystraktorów. Reklamy, tłumy ludzi, drogi, spaliny z silników, śmierdzące śmieci, wąskie uliczki, migające neony, różowe krzesła tajskich knajp - ścisk i pośpiech – tutaj tego nie ma. Zwolniliśmy. Bambusowe chatki, drewniane knajpy, kilka psów, ocean, dżungla i niebo. Z jednej strony może się to zdawać nudne, ale z drugiej, pozbawieni tych wszystkich rozpraszających bodźców, zaczęliśmy zwracać uwagę na proste rzeczy. Na śpiew ptaków, na wysokość drzew, na kolory kwiatów. Wstawaliśmy czasem niespiesznie i jedliśmy owsiankę ze świeżymi owocami podziwiając ocean. Po prostu. Natura Bieganie po plaży na wyspie było moją ulubioną częścią dnia. Biegaliśmy nieśpiesznie, na boso, po białym piasku, czasem rozchlapując przejrzystą wodę. Wtedy oddychaliśmy pełną piersią, a niebo wydawało się tak pięknie niebieskie. Słońce aż parzyło w ramiona, pot zalewał oczy... Po treningu, uwielbialiśmy po prostu siadać na piasku w oceanie. Czasem po prostu leżeliśmy na piasku w wodzie, wylegiwaliśmy się w słońcu i podziwialiśmy widoki dookoła. Oddychaliśmy słonym powietrzem chłonąc aurę rajskiej wyspy. Bliskość natury z jednej strony fascynowała, z drugiej przerażała. Czasem w nocy, gdy leżeliśmy w ciemności, słuchaliśmy odgłosów dżungli, zastanawiając się, co czai się w gałęziach drzew. Zdarzało się, że te dzikie wrzaski zagłuszała potężna burza. Silny wiatr gnący drzewa, wzburzony ocean zmywający brzeg i monsunowy deszcz, któremu nie oparł się żaden dach. Gdy uderzały grzmoty, wszystko trzęsło się w tańcu przerażenia. Spektakl błyskawic był wart zobaczenia. Przytłaczająca, ale zachwycająca natura. Ludzie Ciekawi. Dziwni. Interesujący. Wszyscy z totalnie pokręconą historią o tym, jak tu trafili. Mieszanka kultur, każdy z innej parafii. Naszym szefem był Estończyk, managerem Polak, kuchnia z Rumuni, obsługa khmerska. Klienci? Cały świat - Wietnam, Niemcy, Tajlandia, Wielka Brytania, Chiny, Ameryka, Dania, Kambodża, Argentyna. Sąsiedzi? Rosjanie i Hiszpanie. Wszyscy spotykamy się codziennie w barze i rozmawiamy. Wsiąknęliśmy w khmerską kulturę. Próbowaliśmy tutejszych potraw, nauczyliśmy się liczyć i zwrotów grzecznościowych. Wieczór, który będę wspominać do końca życia, to Khmerski Nowy Rok. Wraz z Emilem dołączyliśmy do szalonej imprezy w wiosce robotników. Półnadzy Khmerzy energicznie tańczyli do muzyki, która była miksem nowoczesnych dźwięków z khmerskimi melodiami. W Kambodży noworoczna impreza to symboliczne oczyszczenie duchowe. W trakcie zabawy wszyscy gonią się wokół stołów z przypalonymi patelniami w ręku. Złapanej ofierze porządnie smaruje się twarz tłustym węglem z dna spalonego garnka. Następnie, do wielkich wiader nalewa się wody z szamponem i obficie polewa towarzyszy. Woda zmywa brud, strumienie czarnej cieczy wsiąkają w ziemie. Wszyscy świętują! Razem z Khmerami śmialiśmy się, wzajemnie myśli z czarnej mazi, wznosiliśmy nieskończone toasty i tańczyliśmy do ogłuszającej muzyki. Niesamowite doświadczenie. Z drugiej strony... Robale Owady, insekty, szczury, mrówki, pająki, skorpiony, jaszczurki i inne gady. To nas odpychało i obrzydzało najbardziej. Trzeba uważać, ciągle być czujnym, gdy się stąpa, gdy się wchodzi do pokoju i przegląda każdy kąt. Gdy wkłada się ręce do szafek lub stopy w buty. Czujność. To meczące. Gdy gasną światła, latają chmary owadów, po ścianach zaczynają biegać szczury, dżungla szumi złowieszczo, a za oknem grzmi burza - naprawdę trudno zasnąć! Odcięcie od świata W razie wypadku czy sztormu – jesteś na wyspie. Musisz sobie radzić sam. Artykuły spożywcze lub użytku codziennego? Można zamówić w hurtowni. O ile są w magazynach, to przypłyną jutrzejszym statkiem. Ale czy tym z rana czy po południem? Nie wiadomo. Pasta do zębów? Jeden rodzaj. Szczoteczka do zębów? Na zamówienie. Żarówka? Nie ma. Jesteś skazany na te same rzeczy, tych samych ludzi, te same bary. Może to być trochę frustrujące. A już nawet nie chcę myśleć, co zrobić, gdy wydarzy się coś poważniejszego... Wystarczyłoby ukąszenie węża w środku nocy. Noc Po zachodzie słońca wyspa to prawdziwy dom strachów. To właśnie w ciemnościach wszystko wyłazi i żeruje. Wszystkie robale, gady i płazy są aktywne. Łatwiej o ofiarę. Ciemność uaktywnia też psy, które zaczynają uważniej strzec terenu. Półdzikie psy. Niby należą do kogoś, ale jednak są bezpańskie. W sumie należą do miejsc. Kawałka plaży, który sobie wywalczą i go zawzięcie pilnują. Nie raz nas w nocy pogoniły. Wszystkie bary i restauracje zamknięte na cztery spusty. Nie ma żywej duszy. Jedynie wszechogarniająca ciemność. Czerń oceanu, ogrom jego powierzchni i wielka niewiadoma na dnie przeraża. Zachód słońca po drugiej stronie wyspy był piękny - ale teraz czas wrócić do resortu przez dżunglę. W ciemności, wąską ścieżką, pomiędzy tropikalnym, zielonymi gigantami. Życie kwitnie. Wszystko piszczy, trzeszczy, huka, syczy i szeleści. Wyobraźnia kreuje najróżniejsze obrazy. W takim momencie trudno uspokoić rozdygotane serce... Zapiski wyspiarzy Na wyspie spędziliśmy sześć tygodni. I było to niesamowite doświadczenie! Musieliśmy wrócić do Tajlandii na kolejną rozprawę w Sądzie Pracy. Zdecydowaliśmy także, że jednak ponownie podejmiemy się pracy nauczyciela w Bangkoku. Dlaczego wróciliśmy i kogo pozwaliśmy do Sądu Pracy? Przeczytacie o tym na moim blogu jestemzuza.pl oraz blogu, który prowadzę wspólnie z Emilem - mygecko.pl. Zapraszamy! Ty też możesz zamieszkać na wyspie! Jesteś w podróży, a budżet topnieje? Planujesz wakacje życia i szukasz przygód? Chciałbyś zamieszkać na wyspie i doświadczyć wszystkiego na własnej skórze? Podróżujesz już kilka miesięcy w Azji i chcesz na chwilę odsapnąć? Wyspa Koh Rong Samloem opiera się na pracy wolontariuszy. W niemal każdym miejscu przyjmuje się do pracy turystów, którzy chcieliby zostać na dłużej. Najczęściej jest to nocleg z wyżywieniem w zamian za pracę w barze, restauracji lub na recepcji. Na wyspie jest kilka polskich resortów oraz zaskakująco dużo Polaków, którzy chętnie przyjmują rodaków do pracy. Szukaj też płatnej pracy - standardowa pensja to koło 300$. Warto wspomnieć, że wizę pracowniczą do Kambodży wyrabia się na granicy. Nie potrzebujesz dodatkowych dokumentów, prócz paszportu i wypełnionego kwitka. Spróbuj! Jak dojechać Bezcenna wskazówka! Jeżeli wybierasz się do Kambodży z Tajlandii, to odpuść sobie przejście graniczne w Poi Pet. Właśnie tędy migrują setki tysięcy turystów w stronę Angkor Wat. Największe, najbardziej zatłoczone i irytujące przejście graniczne. Z Tajlandii w stronę kambodżańskich wysp można dostać się małym, lokalnym przejściem granicznym na południu, nad brzegiem oceanu. Nazywa się Khlong Yai. Jak się tam dostać? Najpierw autobusem z Bangkoku (Ekkamai Bus Terminal) do Trat. Na dworcu autobusowym wystarczy podejść do tuktukarzy i powtarzać do upadłego "Cambodia, Khlong Yai". Jestem wręcz pewna, że wsadzą Cię do pickupa z miejscowymi (cena około 100 thb za 80km) i zawiozą do samej granicy. Przejście nieuczęszczane przez turystów - bardzo przyjemne. Na co jedynie warto uważać? Urząd imigracyjny, szczególnie po stronie Kambodży. Bardzo specyficzne miejsce, rządzące się własnymi prawami. Zachowaj spokój i bądź miły, nawet gdy cena wizy (turystycznej, a szczególnie pracowniczej) niespodziewanie rośnie lub okazuje się, że istnieją „przeciwwskazania” do jej wystawienia. Z uśmiechem powtarzaj do upadłego jak jest w prawie, że czytałeś o innych zasadach. Pozwolenie na pracę można wyrobić już po otrzymaniu wizy pracowniczej. Na wizę musisz mieć tajskie baty - dolarów nie przyjmują. Konfliktów lepiej nie zaogniać - bo Cię nie wpuszczą i co wtedy? Na Koh Rong Samloem dostaniesz się z portu głównego w Sihanoukville. Motorówki to koszt koło 10-15$. Plaża główna znajduje się w zatoce Saracen. Chcesz spróbować? Jeżeli chcesz przeżyć przygodę, jedź w ciemno do Kambodży. Najlepiej w sezonie, czyli między grudniem a lutym. Na wyspie Koh Rong lub Koh Rong Samloem aż roi się od pracy i wolontariatów dla ludzi z zachodu. Idealnie jeśli chcesz spędzić na wyspie kilka tygodni lub miesięcy. Dowiedz się więcej o życiu na wyspie sprawdź #mygeckoisland na naszym fanpage myGecko. A jeżeli w Twojej głowie zaświtała myśl „a może ja też pojadę?” to nie wahaj się do nas napisać! Pomożemy podjąć decyzję i udzielimy praktycznych informacji :) To co, przekonałam Cię? Zuza Ledworowska autorka bloga jestemzuza.pl oraz współautorka mygecko.pl
Ser z larwami, jaja jadowitych mrówek, smażone w głębokim oleju tarantule, czyli potrawy, które odstraszają turystów. Sprawdź, w jakich krajach lepiej unikać niektórych pozycji z menu
Mówi się o trendzie związanym z podróżowaniem kulinarnym. Lubimy jeść, cenimy dania dobrze podane, regionalne smaki, lokalne trunki… Nie zawsze bierzemy jednak pod uwagę to, że wśród lokalnych przysmaków mogą znaleźć się takie, których z pewnością nie chcielibyśmy wziąć do ust. Gdy nie wiemy, co znajduje się na naszym talerzu,próbujemy, gorzej, gdy ktoś nas uświadomi. Gdzie można znaleźć „oryginalne” potrawy? Zacznijmy od Europy. Casu marzu – to ser produkowany na Sardynii, który znalazł się na liście produktów regionalnych Unii Europejskiej, chociaż przez długi czas jego produkcja była właśnie w Unii nielegalna. Dlaczego? Chodzi o recepturę… Proces produkcji polega na tym, że włoski ser pecorino pozostawia się na wolnym powietrzu, tak, aby muchy złożyły w nim jaja. Wykluwające się tysiące larw żywią się serem, w którym przyszły na świat, a dzięki ich kwasom trawiennym jego tłuszcz ulega rozkładowi. W efekcie ser staje się bardzo delikatny w smaku, jednak nie da się go spożywać inaczej, niż z larwami. Muszą być one żywe, gdyż martwe mogą zaszkodzić amatorom tego dania. Ser ten najlepiej podawać z mocnym, czerwonym winem. Kawior – to przysmak znany i kojarzony głównie z Rosją, tymczasem można go skosztować także we Francji, z tą jednak różnicą, że jest to kawior z jaj ślimaka afrykańskiego lub ślimaka szarego. Usuwa się z nich wapienną otoczkę, konserwuje się je w soli, rozmarynie i gotowe! 50 g ślimaczego kawioru kosztuje od 300 PLN. Jaja, choć tym razem nazwane nie kawior lecz escamoles – czyli jaja lub larwy dużych, jadowitych mrówek żyjących w Meksyku. Konsystencją przypominają nieco znany Polakom twarożek, a ich smak jest wyjątkowo delikatny i może kojarzyć się z orzechami. Są one dodawane do większości dań w Meksyku, więc jeśli dla kogoś nieprzyjemna jest myśl o spożywaniu mrówczych jajek, powinien zawsze pytać o składniki podawanych mu dań. Plus ze zjedzenia ich jest taki, że zawierają dużo wartości odżywczych. Natomiast „kawior wschodu” niewiele ma wspólnego z jajkami. Pod tą nazwą kryje się chińska zupa z jaskółczych gniazd. Przysmak ten produkuje się ze śliny jaskółek, a konkretnie z przeżutych przez ptaki glonów służących im do budowy gniazd. Zdobycie gniazda nie jest proste, ponieważ ptaki budują je w jaskiniach i innych miejscach trudno dostępnych dla człowieka. Stąd wysoka cena dania – od 30 aż do 100 dolarów za miseczkę zupy. Koszt uzależniony jest od tego, z jakiego gniazda została ona przygotowana. A jest ich kilka rodzajów – białe, brązowe, czarne, różny jest też poziom ich zanieczyszczenia. Zasada jest jednak taka, że zupy z najlepszych gniazd mają najwyższą cenę. Europejczycy z reguły nie potrafią docenić jej walorów smakowych, jednak być może cenią ją ze względu na to, że zapewnia długowieczność, podnosi odporność, zaostrza wzrok i pozytywnie wpływa na trawienie. Nie jest to jedyna oryginalna potrawa, której można skosztować w Azji. Z Japonii przywędrowała do Europy moda na sushi i dzięki niej wiele osób zaakceptowało fakt, że ryby można jeść surowe. Ale czy ktoś chciałby ich skosztować, gdyby nadal żyły? Niekoniecznie! Natomiast w innym azjatyckim państwie – Korei – żywe owoce morza uchodzą za przysmak. Sannakji to młode ośmiornice, które żywe tnie się na kawałki, doprawia octem i olejem sezamowym i podaje. Z reguły osoba, która ma tę potrawę spożywać, otrzymuje talerz z jeszcze ruszającymi się kawałkami macek. Ważne jest, by przełykać je szybko i by nie miały one możliwości przykleić się do przełyku. Przysmakiem w Kambodży są natomiast smażone w całości, na głębokim oleju, z odrobiną czosnku i soli, tarantule. Bieda w kraju zmusiła niegdyś mieszkańców do wypróbowania takiego „dania” a obecnie jest ono bardzo lubiane przez mieszkańców. Poza tarantulami, które podobno przypominają w smaku kurczaka, mieszkańcy Kambodży smażą też świerszcze i karaluchy. Przekąski te, za niewielkie pieniądze, można kupić wszędzie. W przypadku „egzotycznych” potraw często liczy się też to, by były one przyrządzane przez doświadczonych kucharzy, lub by zachowano tradycyjny sposób przygotowania dania. Tak jest chociażby w przypadku fugu, ryby uchodzącej za japoński przysmak. W swych wnętrznościach zawiera ona śmiertelną dla człowieka substancję, dlatego też spożywanie jej najbardziej toksycznych organów – wątroby i jajników, jest całkowicie zakazane. Rybę tę mogą przygotować wyłącznie doświadczeni szefowie kuchni, którzy wiedzą co zrobić, by została w niej wyłącznie minimalna ilość trucizny wywołująca jedynie uczucie kłucia i drętwienia języka. To powoduje, że danie to nie jest tanie – a im droższe tym większa pewność, że przygotowane zostało przez dobrego kucharza. Japończycy mają jeszcze jeden przysmak, który nieodpowiednio przygotowany może zaszkodzić człowiekowi – meduzy z Echizen, czyli największe ze wszystkich gatunków meduz, których waga dochodzi do 200 kg! Kucharz przygotowujący danie z meduzy musi wiedzieć w jaki sposób ją oczyścić – trudność polega na oddzieleniu części toksycznych od jadalnych. W Europie daniem, którego przyrządzenie może mieć tragiczne skutki jest Hakarl – przysmak islandzki przygotowywany z rekina grenlandzkiego. Świeże mięso rekina posiada właściwości toksyczne i nie wolno go jeść, dlatego jest poddawane procesowi fermentacji – rekin zaraz po złapaniu zakopywany jest pod ziemią i tam leży od 2 do 6 miesięcy, po tym czasie jest wykopywany, krojony i podawany do spożycia.
Coraz bardziej trendy, ale jeszcze nie zepsuta masową turystyką. Miotająca się między piekłem najnowszej historii a rajem ciągle nieskażonej natury. Ostatnio wieją dla niej pomyślne wiatry. Mieszkańcy Kambodży spieszą się, jakby chcieli zostawić przeszłość za plecami.
Kocimi ruchami przebiegła przez dziedziniec, wskoczyła na kamienny mur świątyni z orientalnymi freskami przerośnięty korzeniami gigantycznego drzewa. Po czym wdała się w śmiertelną walkę wręcz. Lara Croft, przystojna pani archeolog w ciele Angeliny Jolie – jej kilka szybkich ciosów wystarczy, by przeciwnicy pokotem leżeli na ziemi. Nie czekając, aż przybędą wrogie posiłki, kobieca wersja Indiany Jonesa zeskoczyła na ziemię i... grunt się pod nią rozstąpił. Lecąc z naszego Angkoru, wylądowała wprost w halach Paramount Pictures w Hollywood, gdzie nakręcono dalsze sceny filmu Tomb Raider – mówi przewodnik. Historia powstania hollywoodzkiego hitu kręconego w ruinach kambodżańskiej świątyni i inspirowanego tajemnicami tego miejsca jest żelaznym punktem każdej wycieczki po Angkorze. Nic dziwnego, że Angkor rozpala wyobraźnie scenarzystów i turystów – wygląda, jakby był nie z tego świata. Pierwszy raz zobaczyłem go jeszcze przed świtem. Ogromny zespół pałaców i świątyń. Długie rzędy kolumn, wielopiętrowe, kaskadowe kamienne konstrukcje. Gigantyczne twarze bogów wykute w omszałych piaskowcach. Setki budowli. Największe otoczone niewiarygodnie szeroką fosą porośniętą kwiatami. Każdy detal konstrukcji ma znaczenie symboliczne, religijne. A całość w samym sercu gęstej dżungli... „Sceneria niczym z kanonu literatury podróżniczej” – pomyślałem, czekając, aż opadną opary mgieł, które potęgowały jeszcze wrażenie, jakie robiły wyłaniające się wysokie wieże świątyń. Przyjechałem tak wcześnie, że jeszcze nie było turystów. Pałace emanowały spokojem. Wewnętrzną harmonią. Pięć wielkich wież, znanych z flagi Kambodży, dopiero z wolna zalewało światło świtu. Ruszyłem w ich kierunku szerokim kamiennym mostem. Owoce związków bogów Nazwa Angkor pochodzi od sanskryckiego słowa oznaczającego miasto. Do dziś w używanym w Kambodży języku khmerskim znaczy „stolica” lub „święte miejsce”. Leżący kilka kilometrów od miasta i lotniska w Siem Reap na północnym zachodzie kraju zespół pałaców, świątyń i pozostałości zabudowy miejskiej, zwany Angkor, jest największym skarbem Kambodży – o ile nie całych Indochin. Miejsce to przez pół milenium było stolicą najpotężniejszego królestwa południowo-wschodniej Azji – Imperium Khmerskiego. Jeśli wierzyć legendzie, jego budowa rozpoczęła się od wygnania z dworu w Delhi hinduskiego księcia Preah Tonga przez ojca. Bezdomny arystokrata napotkał na piaszczystej plaży na wybrzeżu oceanu piękną córkę króla węży, w której zakochał się bez pamięci. Jej ojciec podarował młodym wyłaniający się z wody ląd zwany Kambudżą, na którym wznieśli Angkor. W innych wersjach legendy księcia zastępuje bramin lub maharadża, który poślubia bóstwo wodne – nagę, lub boginkę mgieł, chmur i wody – apsarę. Miejsce wyłonienia się świętego lądu wskazuje rzucona włócznia, a synowie zrodzeni z tego boskiego związku nazywani są Kambudża. Z badań archeologów i historyków wiadomo, że pierwsze budowle stolicy powstały w 802 r., w czasach panowania króla Dżajawarmana II. Najwspanialszą z nich – Angkor Wat, do której idę kamiennym mostem przerzuconym nad porośniętą lotosami szeroką na 200 m fosą, wzniesiono na początku XII w. Budowa trwała prawie 40 lat. Jej nazwa znaczy „miasto, które stało się świątynią”. – Ale właściwie powinno się ją nazywać dziełem sztuki, w którym bogowie pozwolili bywać ludziom – mówi samotny przewodnik czekający na turystów, którego spotykam na pustym jeszcze moście. Im jestem bliżej, tym bardziej doceniam słowa staruszka. Każdy filar, każda kamienna płyta, rzeźby smoków, lwów i węży, każda ozdóbka zwieńczająca kamienną poręcz wygląda tak, jakby z rąk wypuścił ją nie kamieniarz, a jubiler. Wejście do świątyni zdobią apsary – półnagie boginki tancerki o tak rozkołysanych biodrach, jakby chciały natychmiast zerwać się do płynnych, ceremonialnych tańców. Każda z dwóch tysięcy kobiet przedstawionych na reliefach w Angkor Wat ma inne rysy twarzy – inne oczy, inne usta. Na głowach noszą ozdoby, które wyrażają nie tylko przepych królestwa Angkoru, ale i wielką dbałość o piękno i oryginalność. Próbuję sobie wyobrazić to miejsce w szczycie swojej średniowiecznej świetności – kiedy ulicami zabudowanymi drewnianymi domami, zapewne zdobionymi z równą pieczołowitością, przejeżdżały wozy zaprzężone w słonie, orszaki królewskie w otoczeniu dostojników i mnichów... Angkor Wat jest największą na świecie budowlą religijną. Na powierzchni 200 ha Khmerowie stworzyli model hinduistycznego Wszechświata, miasto, stolicę, ale przede wszystkim świątynię poświęconą bogowi Wisznu. Jej ciągnące się setkami metrów ściany pokrywają kamienne reliefy przedstawiające sceny bitewne z walk ludzi i bogów, wyobrażenia zdarzeń historycznych, a nawet wizje nieba i piekła. Na każdej z nich tysiące postaci prawie naturalnej wielkości, a każda o innej twarzy, w unikalnej pozycji. Patrząc na rozmach, z jakim 5 tys. rzemieślników i 50 tys. robotników wzniosło Angkor Wat, o grunwaldzkim dziele Matejki można pomyśleć jak o miniaturce. W samym centrum świątyni znajduje się piramida otoczona galeriami. Jej zwieńczeniem jest pięć ponad 40-metrowych wież – każda w kształcie rozwijającego się pąka lotosu. Na zwiedzanie Angkor Wat można poświęcić cały dzień, a nawet dwa lub trzy, i wciąż odkrywać jego nowe elementy. Z żalem opuszczam miejsce około południa, ale tłum turystów skutecznie zasłania już płaskorzeźby. Przenoszę się do odległego o 15 min jazdy Angkor Thom – ostatniej stolicy Khmerów. W jej centrum znajduje się Bajon – jedna z najbardziej enigmatycznych budowli religijnych świata i najsilniej oddziałujących – tak na wiernych, jak i na zwykłych zwiedzających. To, co pierwsze rzuca się w oczy w budowanej przez sto lat – od końca XII do końca XIII w. – świątyni, to ogromne twarze. Na 37 kamiennych wieżach (ocalałych z około pięćdziesiątki) wyryte są kilkumetrowej wielkości ludzkie oblicza zwrócone w cztery strony świata. W przeciwieństwie do Angor Wat tu wszystko jest przytulne, intymne. Wieże, kolumnady, przejścia tworzą labirynt, który każdy może eksplorować własną wymyśloną trasą. Zawsze jednak śledzić nas będą ogromne oczy bogów. Niektóre mają je zamknięte – jakby bogowie mrużyli je przed zwrotnikowym słońcem. Chodzę po Bajon kilka godzin. Gubię się, odnajduję, zatapiam w myślach. U podstawy wież i kolumnad podziwiam płaskorzeźby i kolejne koronkowo wykonane detale. Pokazują życie codzienne Imperium Khmerskiego – kobietę gotującą obiad, mężczyzn handlujących na targu, walki kogutów i zapaśników, sceny z sądu i żonglerki cyrkowców, Chińczyków rozmawiających przy zakupach. Nade wszystko jednak dawni artyści z pietyzmem odtwarzali w kamieniu bitewny zgiełk i maszerujące armie. Dawni władcy Angkoru przychodzili do tutejszych bibliotek na studiowanie ksiąg i na modlitwy – w samym sercu Bajon znajdował się ponad trzymetrowy posąg Buddy. W połowie XIII w., gdy w buddyzmie pojawiały się nowe prądy, to wyobrażenie Buddy zostało roztrzaskane na kawałki. Posąg zrekonstruowany w latach 30. XX w. dziś znajduje się w osobnym pawilonie. Odległa o niecałe 2 km Ta Prohm, zbudowana nieco później niż Bajon, została przez ostatnich osiem wieków pochłonięta przez dżunglę. Potężne drzewa wyrosły wprost na dachach dawnych zabudowań świątynnych i klasztornych. To właśnie tutaj Angelina Jolie z wdziękiem bohaterki Tomb Raidera rozprawiała się z przeciwnikami. Ta Prohm postanowiono pozostawić w takim stanie, w jakim zawłaszczyła je natura – nie naruszając tej równowagi między budowlami a otaczającą je przyrodą. Rzeźbione bramy, posągi królów i bogów – wszystko oplecione bluszczami, korzeniami, gałęziami. Przez tę bliskość z dziką przyrodą ta maleńka świątynia oddziałuje na zwiedzających najsilniej – a przynajmniej na mnie. Opuszczam ją po kilku godzinach, żeby zdążyć na zachód słońca. Oglądam go na Phnom Bakheng – niewielkiej świątyni, która wzniesiona została w centrum pierwszej stolicy Angkoru. Położona jest na 60-metrowym wzgórzu, a z jej tarasu rozciąga się najpiękniejszy widok na Angkor Wat, jaki tylko można sobie wymarzyć. Amok z akcentem na „a” Opadające szybko ciemności nad Angkor Wat przywodzą na myśl historię zmierzchu królestwa. Imperium Angkoru kwitło do końca XIV stulecia. Potem środek ciężkości władzy i handlu przeniósł się 300 km na wschód – nad największą rzekę Indochin – Mekong. Z czasem najważniejszym miastem stało się leżące na jego brzegach Phnom Penh – dzisiejsza stolica Kambodży, a Angkor zaczął usychać. Chylące się ku upadkowi królestwo przetrwało jeszcze w agonii dwa wieki. Gdy odeszli jego ostatni królowie, kompleks budowli Angkor, wbrew często powtarzanym pogłoskom, nie został porzucony, zapomniany, a potem cudownie odnaleziony w dżungli przez europejskich misjonarzy z kagankiem oświaty. Kiedy pierwsi przybysze z Zachodu dotarli tu prawdopodobnie pod koniec XVI w. (wymienia się francuskiego mnicha ojca Boillevaux oraz portugalskich podróżników), Angkor był wciąż zamieszkany. Europejczycy byli tak oszołomieni rozmachem budowli, że nie wierzyli, by były wzniesione rękami i z pomysłu Azjatów – podejrzewali, iż zbudował je podczas swej wschodniej wyprawy Aleksander Wielki lub Rzymianie. Ich relacje nie przebiły się jednak do publicznej świadomości nad Tamizą i Sekwaną. Dopiero opublikowany w połowie XIX w. opis Angkoru pióra podróżującego ich śladami Henriego Mouhota wzbudził prawdziwą sensację. Do Indochin rzucili się poszukiwacze przygód i skarbów. Przed rozkradzeniem uratowali go naukowcy – badający Angkor od początku XX w. archeolodzy francuscy. Wieczór spędzam w mieście, które stanowi najlepszą bazę wypadową do zwiedzania Angkoru – Siem Reap. Eleganckie knajpki z wyszukanym menu, uliczne bary ze świeżym curry, barwne targowiska i kluby nocne gotowe zaspokoić wszelkie oczekiwania odwiedzających. Wszędzie słychać zachodnią muzykę. Ulice opanowała mieszanka turystów z Europy, Ameryki i Australii. – Jeszcze kilka lat temu to była dziura zabita dechami – mówi mi Noma Sarvong, tłumacz, z którym podróżuję po Kambodży. – Dziś jest tu więcej turystów niż w Bangkoku – twierdzi. – Kambodża stała się trendy. Cała warszawka tutaj przyjeżdża – opowiada mi znajoma reżyserka filmów dokumentalnych. Nic dziwnego – już pierwsze spotkanie z Kambodżą uzmysławia, jak przepiękny jest to kraj i przy tym jeszcze niezepsuty masową turystyką. Stosunkowo od niedawna otwarty na świat jeszcze się nie nabawił zachłanności i cynizmu charakterystycznego dla turystycznych potęg Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Siadam w jednym z przydrożnych ba- rów, w którym jest dwa razy więcej miejscowych niż turystów z zagranicy (to zazwyczaj wróży najlepsze i najświeższe jedzenie). Zamawiam kurczaka amok (wymawia się z akcentem na „o”) – duszonego w curry, z kolendrą, trawą cytrynową, podanego z jaśminowym ryżem w miseczce uplecionej z liści bananowca. Jest absolutnym arcydziełem sztuki kulinarnej. Prawdziwy amok – z akcentem na „a”! Do tego obowiązkowo miejscowe piwo – zimny pilzner z korzenną nutą. A na deser – lokalny przysmak – ananas prosto z drzewa, podawany tutaj... z solą! Pola śmierci Po kilku dniach zwiedzania Angkoru i kosztowania atrakcji Siem Reap przenoszę się do Phnom Penh. Dzielącą je odległość 300 km można pokonać w kilka godzin samochodem lub spędzić parę dni, płynąc łodzią po rzece Sap do miejsca, gdzie w stolicy Kambodży rzeka wpada do Mekongu. Phnom Penh liczy sobie dwa miliony mieszkańców, ale potrafiło zachować charakter kameralnej, miłej miejscowości. Ma klimat. Poza kilkoma reprezentacyjnymi arteriami w centrum i wzdłuż bulwarów składa się z wąskich uliczek, na których życie rozgrywa się na oczach sąsiadów – nastrój niczym na południu Włoch. Ktoś sprzedaje surowy jedwab, inny zachwala swoją kuchnię (krewetki amok!), jeszcze inny poleca szalenie barwne khmerskie szale. Dla przybyszy z Europy czy Stanów ( jeśli są w Azji nowicjuszami) największym zaskoczeniem jest jednak ruch uliczny. Tłum jednośladów! Na ulicach Phnom Penh jest sto razy więcej skuterów niż samochodów. Wszyscy trąbią, spieszą się, przepychają. Ale robią to z wyczuciem, kulturą, jakimś szóstym zmysłem unikając wypadków. Spotykam się z Ralphem Wetterhahnem – amerykańskim pisarzem, wielkim znawcą regionu i pilotem z czasów wojny wietnamskiej, z którym będę tu kręcił film (ale o tym później). – Jestem tu siódmy raz. Ten uliczny pośpiech jest dla mnie symboliczny. To pęd do przyszłości. Mieszkańcy Kambodży spieszą się, by jak najszybciej zostawić przeszłość za plecami – mówi Ralph. Nic dziwnego, od czasów upadku Angkoru historia nie była dla ich ojczyzny łaskawa. O jej terytorium przez kilka stuleci konkurowali dwaj sąsiedzi: Syjam (dzisiejsza Tajlandia) i Wietnam. – Historia kraju ma bardzo wiele wspólnego z dziejami Polski. Zbyt często była dyktowana przez nieszczęśliwe położenie pomiędzy większymi i potężniejszymi sąsiadami – tłumaczy mi Sotie Kenmano, pochodząca z Phnom Penh absolwentka Uniwersytetu Cornella, która swoją ojczyznę znalazła nad Wisłą. Kres rywalizacji sąsiadów o Kambodżę położyła praktycznie dopiero stuletnia francuska kolonizacja Indochin w drugiej połowie XIX w. Nim nastąpił zmierzch panowania Paryża, w czasie II wojny światowej Kambodża była jeszcze okupowana przez Japonię i Tajlandię. Wolność przyszła dopiero w 1955 r. Choć Khmerowie niechętnie wracają do historii, z pasją pokazują pozostałe po niej perły architektury. W samym centrum Phnom Penh wznosi się fantastyczny Pałac Królewski. Kambodża nadal ma koronowanego władcę, więc zwiedzać pałac można tylko w dni, kiedy nie ma w nim monarchy. Miałem szczęście – kiedy przyjechałem, król Norodom Sihamoni wypoczywał w innej rezydencji. Zbudowany w XIX w. gmach jest najpiękniejszym przykładem klasycznej architektury khmerskiej. Otoczone obronnymi murami białe budynki, ozdobione smokami, wężami, pilnowane przez kamienne lwy i kobry, zwieńczone strzelistymi dachami i wieżami, lśnią z daleka złotem ozdób. W jednym z nich – Srebrnej Pagodzie – przechowywane są największe skarby Kambodży: posągi Buddy – złote, kryształowe i wysadzane diamentami. Obecność obowiązkowa! Będąc w Phnom Penh, nie wolno przegapić też wizyty w Muzeum Narodowym – są w nim tysiące zabytków z czasów świetności Imperium Angkoru, m.in. sławny posąg Trędowatego Króla z Angkor Thom. Wieczór w tropikach przychodzi szybko. Nim słońce całkiem zniknie za horyzontem, idę do Foreign Correspondent Club, knajpki i klubu w jednym, który gromadzi dziennikarzy i ekspatów. Dla podkreślenia „prasowej” atmosfery miejsca ściany obwieszone są świetnymi fotografiami reportażowymi z czasów wojny wietnamskiej. Miejsce pozwala też rozkoszować się wspaniałym widokiem z tarasu na szeroką rzekę oraz, co nie mniej istotne, na skosztowanie najlepszych potraw z różnych części Kambodży. Dziś pora na ryby – w ziołach, lekkich sosach, z jaśminowym ryżem i słodkimi owocami. Do tego kolejne świetne lokalne piwo z odcieniem imbiru, a na koniec kawa – mała, bardzo mocna, bardzo czarna i bardzo gęsta, niemal jak arabska – tyle że bez kardamonu. – Jeśli chcesz zrozumieć Kambodżę, musisz odwiedzić pola śmierci – mówi Ralph nazajutrz. Ma rację. To od tej historii, to od tych wydarzeń, które Roland Jofié przywołał w swoim oscarowym filmie Pola śmierci z muzyką Mike’a Oldfielda, uciekają ku przyszłości dzisiejsi Kambodżanie. Jedziemy do dwóch miejsc, które kojarzą się z czasami dyktatury Czerwonych Khmerów w Kambodży. Gdy Amerykanie w 1975 r. przegrali w Wietnamie i w panicznej ewakuacji odlatywali helikopterami z dachu ambasady w Sajgonie, do władzy w Kambodży doszli ich śmiertelni wrogowie – Czerwoni Khmerzy. Marksistowscy partyzanci pod wodzą wykształconego w Paryżu Pol Pota wprowadzili w swej ojczyźnie na kilka lat niezwykle krwawy terror. – Jedną z ich pierwszych decyzji było wyrzucenie wszystkich ze stolicy. Dosłownie wszystkich! – opowiada Noma, mój tłumacz, który miał wtedy 10 lat. Ludzie z Phnom Penh zostali wówczas skierowani do przymusowej pracy na wsi. Zamknięto szkoły, zlikwidowano pieniądze, zabroniono okazywania wszelkich uczuć. Ludzie wykształceni, znający języki, a nawet noszący okulary – byli zabijani. W ciągu czterech lat – nim zainterweniował Wietnam – zginęły 2 miliony ludzi. Jedna czwarta ludności kraju! W Phnom Penh przypomina o tym Toul Sleng – dawna szkoła średnia zamieniona na więzienie Czerwonych Khmerów o kryptonimie S-21. Klasy podzielone na cele, dziedziniec z wielkimi dzbanami do podtapiania, druty kolczaste. Po ok. 20 tys. ludzi – na ogół członkach partii oskarżonych o szpiegostwo (ale i obcokrajowcach), którzy przeszli przez to więzienie – pozostały tylko fotografie, dzisiaj eksponowane w amfiladzie sal. Jakże dziwnie na ich tle wyglądają rozwrzeszczane amerykańskie nastolatki, które przyjeżdżają tu między zwiedzaniem muzeum a zakupami na targowisku. Po chwili jednak wszystkie poważnieją – nie ma człowieka, który by stąd nie wyszedł zmieniony. Prosto z S-21 jedziemy do leżącego niedaleko stolicy Choeung Ek – na osławione pola śmierci. Potężna stupa wypełniona czaszkami przypomina o 17 tys. ludzi, których stracili tu Czerwoni Khmerzy. W tle sączy się medytacyjna muzyka. – Teraz już rozumiecie, dlaczego tak nam śpieszno do przyszłości – pyta retorycznie Noma. Współcześni Kambodżanie niemal kompletnie wyparli ten rozdział ze swojej historii. Odgrodzili go grubą kreską i ruszyli do przodu. Dopiero niedawno – po 35 latach – powołali trybunał do osądzenia zbrodni Czerwonych Khmerów (wśród 13 sędziów mianowanych przez ONZ jest Polka Agnieszka Klonowiecka-Milart). To zupełnie inaczej niż np. w Rwandzie – gdzie sądzenie Hutu winnych etnicznej rzezi odbywa się w ludowych sądach gacaca w każdej wsi. – My jesteśmy inni. Może to dzięki buddyzmowi. Może dzięki optymizmowi i nadziei na lepsze jutro, która zawsze nam towarzyszyła w historii – mówi Noma. Siedzimy przy kawie w Phnom Penh, na bulwarach nad Mekongiem, i podziwiamy zachód słońca. Dom syczącego smoka Dość tych smutków! Ruszamy z Phnom Penh do największego nadmorskiego kurortu – Sihanoukville (oficjalna nazwa Preah Seihanu). Miejscowość leży nad czystą i ciepłą Zatoką Tajlandzką i znana jest z przepięknych plaż. Od stolicy dzieli ją pół dnia jazdy samochodem. Droga prowadzi przez wilgotne zwrotnikowe lasy. W tutejszych dżunglach można spotkać słonie azjatyckie, tygrysy, tapiry i zagrożone wyginięciem nosorożce. Na podglądanie dzikich zwierząt najlepiej jednak wybrać się na północny wschód kraju – do leżącego na granicy z Wietnamem parku Virachey. Przy drodze do Sihanoukville (Kompong Som) widać za to typową prowincję tropikalnej Azji – wszędzie zieleń, pola ryżowe i proste drewniane domki wkomponowane w przyrodę. Na horyzoncie panoramę zamykają Góry Kardamonowe z najwyższym szczytem kraju – Aural. Sihanoukville powstało wokół ruchliwego portu, do którego wpływają pełnomorskie statki. Miejscowość została nazwana na cześć ekscentrycznego króla Norodoma Sihanouka, który rządził krajem od 1944 do 1955 r., a wsławił się między innymi tym, że dużo więcej czasu niż na rządzenie krajem poświęcał na... kręcenie filmów i komponowanie muzyki! Do grania w niektórych ze swoich produkcji nakłaniał nawet członków rządu. Nic zatem dziwnego, że filmy zgarniały nagrody na festiwalu filmowym – oczywiście w Phnom Penh. O ewentualnych sukcesach dzieł króla poza granicami ojczystej Kambodży annały jednak milczą. Królewskie miasteczko dziś jest mekką plażowiczów, płetwonurków, windsurferów i innych poszukiwaczy zimowej opalenizny. Po zatoce śmigają skutery wodne, stateczki i jachty, a na szerokiej piaszczystej plaży mieszają się turyści z Europy, Kambodży i Chin. Ci ostatni przyjechali tłumnie na obchody chińskiego Nowego Roku. – Jest super, jak w Tajlandii, tylko trzy razy mniej ludzi – opowiadają. Rzeczywiście – od hoteli, przez restauracje, po bazy nurkowe i kluby – wszystko jest kameralne, rodzinne i bardziej wyluzowane. Kogo lenistwo piaszczystej plaży znudzi, może wybrać się do prześlicznego buddyjskiego klasztoru, który góruje nad miastem, i podziwiać w nim posąg leżącego Buddy i przedziwny korowód wyrzeźbionych opodal postaci. Pomiędzy budynkami, odnowionymi po zniszczeniach z czasów Czerwonych Khmerów, przemykają bezszelestnie mnisi ubrani w charakterystyczne pomarańczowe szaty. Zapach tlących się kadzideł i dźwięk cykad uspokaja i zachęca do medytacji krajobrazu. W Sihanoukville i okolicach zostaję przez bite dwa tygodnie. Nie wytrzymałbym rzecz jasna tyle na plaży! Z udziałem Ralpha Wetterhahna kręcę film dokumentalny o ostatniej bitwie wojny wietnamskiej – która rozegrała się właśnie niedaleko Sihanoukville. Tuż po ucieczce Amerykanów z Wietnamu – w maju 1975 r., na wodach Zatoki Tajlandzkiej Czerwoni Khmerzy porwali amerykański statek handlowy „Mayaguez” z 40-osobową załogą. Amerykanie zaatakowali więc małą wysepkę Koh Tang, oddaloną kilka godzin drogi łodzią od Sihanoukville, gdzie według CIA przetrzymywani byli zakładnicy. Wywiad USA mylił się jednak całkowicie – na ich helikoptery, zamiast pojmanych marynarzy, czekał potężny garnizon Czerwonych Khmerów. Amerykanie bitwę przegrali z kretesem, a na dodatek uciekając po przegranym starciu, zostawili na wyspie swoich trzech żołnierzy – którzy złapani i straceni stali się ostatnimi ofiarami wojny wietnamskiej. Gdybym nie znał historii Koh Tang, powiedziałbym, że to pierwowzór tropikalnego raju. Wzgórza porośnięte palmami, szerokie puściuteńkie plaże, laguna o wodzie w kolorze najpiękniejszego turkusu. Nic dziwnego, że okolice Koh Tang są znane jako jedne z najlepszych w Kambodży miejsc do nurkowania. Filmuję tam pod wodą amerykańskich archeologów wojskowych – szukających (z niewielkim powodzeniem) resztek helikopterów – i przy okazji wypuszczam się z lagun na okoliczne rafy. Z Sihanoukville przypływają tam czasami na dwa–trzy dni łódki z nurkami – poza nimi nie ma w okolicy nikogo. Wśród koralowych ogrodów – bajecznie kolorowych – spotykam ławice dużych ryb i maleńkich błazenków (pamiętacie Nemo?) pilnujących swoich ukwiałów. Są żółwie i tańczące w wodzie ślimaki pozbawione muszli, a nawet pojawiają się nieduże rekiny. Na koniec ostatniego nurkowania nad głową przepływa mi wielka płaszczka... Aż żal wracać na powierzchnię! Na ostatni wieczór w Kambodży wybieramy najbardziej ekstrawaganckie miejsce w Sihanoukville – restaurację Snake House („dom węży”). Stoliki zatopione w zieleni egzotycznego ogrodu sąsiadują tu z wielkimi terrariami, w których – oczywiście – hodowane są kobry, boa i inne mniej lub (częściej) bardziej jadowite gady. Blaty niektórych stołów stanowią wręcz przykrycia terrariów. W menu standardy kuchni azjatyckiej oraz... bliny i barszcze (właściciele są Rosjanami). Jednak bez względu na to, co znajdzie się na talerzu – emocje przy jedzeniu gwarantowane! Atmosfery tropików dopełniają jeszcze przechadzające się iguany i latające papugi oraz barwne ryby i żółw – te ostatnie jakby żywcem przeniesione z raf wokół Koh Tang do gigantycznego akwarium (właściwie to już chyba basenu) na środku knajpy. Rozmawiamy, wspominamy i snujemy plany kolejnej podróży po Kambodży – po dżungli na granicy z Tajlandią. – Proszę tylko uważać na krokodyle – mówi ze śmiechem kelner, gdy wychodzimy ze Snake House. – Rzucają się na tych, którzy nie mówią po rosyjsku! Sztuka władzy – władza sztuki Ostatni dwaj królowie Kambodży to artyści. A przynajmniej za takich się uważają. Panujący od 2004 r. Norodom Sihamoni jest zawodowy tancerzem i miłośnikiem baletu. Jego ojciec Norodom Sihanouk (na zdjęciu) jest muzykiem i kompozytorem, a także… reżyserem filmowym. Nakręcił ponad 30 filmów, które w dużej mierze opowiadają o Kambodży, w wielu z nich osobiście zagrał. W kraju odnosił sukcesy, jednak za granicą nigdy nie doceniono jego talentów. Zamiłowanie władców do sztuki widać w bardzo bogatym ceremoniale królewskim. Marcin Jamkowski
Tutaj nie znajdziesz zdobyczy cywilizacji. Za to przekonasz się o sile ludzkich więzi
Przeczytajcie pełną emocji relację podróżników z wizyty w malutkiej wiosce w Kambodży.
Sandeck to mała, kambodżańska wioska zagubiona pośród pól ryżowych i nielicznych palm. Bez elektryczności, bez bieżącej wody. Jedyna nadzieja na odrobinę światła wieczorem to maleńki panel słoneczny. Światła starcza na tyle, by skorzystać z prowizorycznej łazienki, z otworem jako toaletą i pojemnikiem z wodą w ramach prysznica. Czasem uda się też podładować telefon, w wyjątkowych sytuacjach mała lampka rozświetli wieczorne rozmowy, a jeśli nie, zadowolić się trzeba blaskiem księżyca. A słońca zachodzi wcześnie, o 19.00 jest już zupełnie ciemno. Dosłownie więc natura wyznacza rytm dnia, o 4.00 wszyscy są już na nogach, zbierają ryż zanim słońce uniemożliwi jakikolwiek działania. Ryż zbiera się ręcznie, transportując go potem powoli rowerem lub większymi partiami wozem prowadzonym przez białe, wielkie krowy. Ryż to podstawa diety, zebrany z pól ledwo starcza na potrzeby danego domu, rzadko kto ma wystarczająco by sprzedać. Dodatkiem do ryżu są małe ryby i kraby pływające w zanurzonych w wodzie polach ryżowych plus warzywa i owoce. Zasada jest prosta: je się wszystko, co jest jadalne. Nieważne czy smaczne, czy gorzkie, czy trudne do przełknięcia. Ważne, by nie zabiło. A jak smak niedobry, można posypać solą i chili. Poza zbieraniem ryżu czasem ktoś prowadzi mały sklepik, szczególnie gdy siły nie pozwalają już na fizyczną pracę, wszak nie ma tu mowy o żadnej emeryturze. Czasem ktoś buduje zbiorniki na wodę, stawia drewniane domy, hoduje kaczki na sprzedaż. Czasem ktoś jest nauczycielem, choć tych nie trzeba wielu, mało kto kończy coś więcej niż podstawówkę. Trzeba wielkiego zaparcia, by przemierzać wiele kilometrów rowerem do najbliższego gimnazjum, a potem jeszcze pomagać rodzicom w pracy w polu. Pewnym zainteresowaniem cieszy się nauka angielskiego, ale też raczej wśród dzieci i młodzieży niż dorosłych, którzy nie do końca rozumieją po co cała ta edukacja. Choć robi na nich wrażenie, kiedy to dzieci są w stanie z nami porozmawiać, a oni zupełnie nie. Większość z nich widzi białego człowieka po raz pierwszy. Jesteśmy dla nich Francuzami, żadne tłumaczenia nie zmienią ich przekonania. Przecież wiedzą dobrze, jeśli nie z własnego doświadczenia, to z opowieści dziadków i rodziców, że biali to Francuzi, oni przyszli tu kolonizować. W języku Khmer słowo obcokrajowiec i Francuz to to samo słowo, nie ma żadnego rozróżnienia. Niech będzie więc, uśmiechamy się tylko. Jedyną osobą mówiącą po angielsku jest Dan, z całą resztą porozumiewamy się za pomocą gestów, mimiki. To niesamowite jak głębokie więzi zbudować można na tej tylko podstawie. Gdy przychodzi czas pożegnań po obu stronach są łzy. Ciężko pakuje się plecaki do tuk tuka – motorowej taksówki, jedynego środka transportu, którym da się stąd wydostać. Uścisk, dłuższy niż zwykle. Trzeba nim powiedzieć to wszystko, czego nie potrafimy zawrzeć w słowach. Zresztą słowa padają, w Khmer, po angielsku, nie ma to znaczenia. Wszyscy dobrze wiemy co jest w tych słowach ukryte. A raczej pomiędzy nimi. Tekst: Anna Książek - How to (ex)change the world?
"Chciałbym, aby już nikogo nie spotkał mój los." Pola skaczącej śmierci w Kambodży [REPORTAŻ]
Aki Ra delikatnie odgarnia palcami ziemię i odsłania ciemnozieloną minę zagrzebaną 5 cm pod powierzchnią gruntu. Mina przypomina dużą konserwę. Na tej polnej drodze w północno-zachodniej Kambodży podłożyli ją jakieś 15 lat temu Czerwoni Khmerzy. To najbardziej zaminowany rejon jednego z najbardziej zaminowanych krajów świata.
– Bouncing Betty („krzepka Betty”), mina typu 69, produkcji chińskiej – tłumaczy mi Aki Ra, a przezroczysta przeciwodłamkowa osłona twarzy przy jego hełmie pokrywa się mgłą oddechu. Bouncing Betty to amerykańskie określenie miny przeciwpiechotnej wyskakującej. Pod wpływem nacisku ładunek wyskakuje z ziemi i dopiero wtedy wybucha, rażąc odłamkami na wszystkie strony. Może poharatać nogi całemu oddziałowi wojska. Aki Ra mówi cicho. Wie, jak jest skonstruowana nie tylko ta mina, lecz także wszystkie inne, jakie się tu spotyka. W połowie lat 70., gdy miał pięć lat, Czerwoni Khmerzy zabrali go rodzicom i umieścili w dżungli, w leśnym sierocińcu. Pol Pot, przywódca Khmerów, pogrążył kraj w chaosie: pozamykał szkoły, szpitale, fabryki, banki i klasztory. Wymordował nauczycieli i przedsiębiorców. Miliony mieszkańców miast wysiedlił na wieś i zagnał do przymusowej pracy na roli i w obozach. Małe rączki dzieci takich jak Aki Ra były cennymi narzędziami. Chłopca wyuczono zakładania min. Rozbrajał też i rozbierał miny nieprzyjaciela. Z odzyskanych materiałów wybuchowych powstawały prymitywne ładunki – fugasy (od angielskiego akronimu zwane też „ajdikami”). Gdy po kilku latach do Kambodży wkroczyli Wietnamczycy, Aki Ra został wcielony do armii inwazyjnej i zmuszony do walki z wcześniejszymi towarzyszami broni. Gdy w końcu w 1992 r. w Kambodży pojawiły się siły pokojowe ONZ, Aki Ra mieszkał w dżungli mniej więcej od 15 lat. Zaciągnął się do sił ONZ jako saper, specjalista od rozminowywania. Gdy dwa lata później wojska ONZ wycofano, najlepsze ziemie nadal były zaminowane. Rolnicy, którzy próbowali uprawiać swoją rolę, ginęli. Przez 15 lat Aki Ra oczyszczał pola z min bezpłatnie, posługując się tylko nożem i kijem. Najczęściej rozbrajał ładunki, czasem też detonował. Szacuje, ?że unieszkodliwił około 50 tys. min. –Znalazłem wiele takich, które sam podkładałem – wyznaje zakłopotany. Teraz ma do pomocy własną ekipę – Kambodżańską Drużynę Samopomocy w Rozminowywaniu. Saperzy korzystają z wykrywacza metalu – dzięki niemu właśnie znaleźli Bouncing Betty. Pot spływa po twarzy Aki Ra, gdy układa koło miny niewielki ładunek wybuchowy, podłącza przewody i ciągnie kabel na odległość kilkuset metrów. Tak jak wszystkie oficjalne organizacje zajmujące się oczyszczaniem stref działań wojennych z niewybuchów, ekipa Aki Ra już nie rozbraja min, lecz detonuje je na miejscu. Kucnąwszy za drzewem, przyciska czerwony guzik. Rozlega się huk. – Jedna mina mniej, jedna noga ocalona – mówi Aki Ra z półuśmiechem. W działaniach wojennych, które toczyły się w Kambodży od 1970 r. aż po rok 1998, wszystkie walczące strony używały min. Jest ich ponad 30 typów. Wieśniacy nadają im prozaiczne nazwy, najczęściej na podstawie wyglądu: żaba, bęben, liść betelu, kaczan kukurydzy. Większość wyprodukowano w Chinach, ZSRR i Wietnamie; niewielka część jest produkcji amerykańskiej. Pol Pot, który w latach 1975–1979 doprowadził do śmierci 1,7 mln mieszkańców kraju, nazywał ponoć miny „żołnierzami idealnymi”: nigdy nie śpią, czekają z bezgraniczną cierpliwością. Miny przeciwpiechotne konstruowane są z myślą o zadawaniu ran, nie zabijaniu. Rannym żołnierzem musi się zająć dwóch innych, co zwiększa liczbę wyeliminowanych z walki przeciwników. Po drugie, i to jest cecha wyjątkowo złowroga, pozostają w ziemi po wojnie, ciągle gotowe wybuchnąć. W skali świata zaledwie ?25 proc. ofiar min to żołnierze walczących stron. Resztę stanowi ludność cywilna – chłopcy zbierający drewno na opał, kobiety sadzące ryż, dziewczynki pasące kozy. Mimo makabrycznej historii Kambodża stała się dziś przykładem dla innych państw mających problem z minami. W kraju działa kilkanaście programów oczyszczania terenów z min i niewybuchów, edukacji ludności w sprawie zagrożenia oraz wspomagania osób poszkodowanych. Liczba ludzi zabijanych lub okaleczanych w ciągu roku spadła z 4320 w 1996 r. do 286 w roku 2010. Okaleczeni dostają opiekę lekarską i rehabilitacyjną oraz szkolenia zawodowe. Dzieci w szkołach uczą się o niebezpieczeństwach związanych z minami. Od dziecka byłem chojrakiem, umiem zrobić z bomby niejedną fajną rzecz – śpiewa hiphopowy wokalista nagrodzony w konkursie na najlepszy utwór o tej tematyce. Nie popisuj się – odpowiada żeński chórek – takimi rzeczami nie zrobisz na mnie wrażenia, nawet słyszeć o tym nie chcę. Największe pola minowe zostały pomierzone, oznaczone na mapach i prowadzi się ich systematyczne rozminowywanie. W Kambodży istnieje nawet muzeum min. Stworzył je Aki Ra. Ekspozycja mieści się koło Siem Reap, stolicy prowincji (w bezpośrednim sąsiedztwie słynnych świątyń w Angkor). Obejrzeć tam można miny i inne urządzenia wybuchowe, które Aki Ra rozbroił. Dzięki wsparciu małżeństwa Amerykanów, Billa i Jill Morse’ów, którzy założyli Landmine Relief Fund (fundację na rzecz pomocy ofiarom min), Aki Ra opiekuje się ?35 dzieci z sierocińca i szkoli je. Miliony min leżą pod ziemią w 80 krajach, czyli w co trzecim państwie świata – od Angoli po Afganistan, od Wietnamu po Zimbabwe. Według danych oficjalnych w 2002 r. wskutek wybuchów min i innych urządzeń wybuchowych zginęło lub zostało okaleczonych blisko 12 tys. ludzi. Ale w następnych latach roczna liczba ofiar nie przekroczyła 4200. Ta radykalna poprawa jest rezultatem uchwalonego w 1997 r. traktatu ottawskiego, czyli Konwencji o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz zniszczeniu już istniejących. Traktat podpisało 157 państw, w tym Polska (która do tej pory jeszcze go nie ratyfikowała, ale polski rząd zapewnia, że nastąpi to w bieżącym roku). Natomiast 39 państw, wśród nich Chiny, Rosja, Korea Północna i USA, do porozumienia nie przystąpiło. USA nie stosują min przeciwpiechotnych od 1991 r., nie sprzedają ich za granicę od 1992 r. i zaprzestały ich wytwarzania w 1997 r. Dysponują jednak zapasami tej broni: blisko 10 mln sztuk. Ian Kelly, rzecznik amerykańskiego ministerstwa spraw zagranicznych, tak przedstawiał oficjalne stanowisko USA w 2009 r.: – Podpisanie konwencji naraziłoby na szwank naszą obronność oraz zobowiązania wobec przyjaciół i sojuszników. Mimo nieprzystąpienia do traktatu Stany Zjednoczone przekazały spore środki na rozminowywanie. Szczególnie dużą pomoc skierowano do Kambodży, która od 1993 r. otrzymała ponad 80 mln dolarów. Tak jak w wielu innych krajach, w Kambodży rozminowywanie odbywa się przede wszystkim ręcznie. Specjalne maszyny – 27-tonowe potwory, coś w rodzaju opancerzonej samobieżnej glebogryzarki przegrzebującej ziemię do głębokości około 30 cm – są bardzo drogie. W użyciu są zaledwie trzy. Jest też około 50 psów wyszkolonych do wywąchiwania min. W końcu jednak to człowiek musi minę wykopać. Każde rozminowanie odbywa się według określonej procedury. Zespół 10–25 saperów w ochronnych strojach ustawia się w szeregu wzdłuż skraju pola minowego. Mają do dyspozycji narzędzia ogrodnicze i wykrywacze metalu. Posuwają się wzdłuż pasów o szerokości metra. Najpierw koszą roślinność z każdego kwadratu metr na metr, po czym przeczesują go wykrywaczem, nasłuchując złowróżbnego piszczenia. Zarobki, jak na Kambodżę, mają niezłe, w granicach 160–250 dol. miesięcznie, lecz to nie pieniądze dają im motywację do tej roboty. Hong Cheat miał pięć czy sześć lat, gdy krowa, którą prowadził, weszła na minę. W wybuchu Cheat stracił matkę, ojca i nogę. Utrzymywał się z ulicznej żebraniny w Phnom Penh, aż trafił na niego Aki Ra i wziął na szkolenie saperskie. – Lubię rozminowywanie – mówi Cheat. – Chciałbym, aby już nikogo nie spotkał mój los. Dos sopheap, młoda kobieta z prowincji Batdambang, straciła nogę w wieku sześciu lat. Zdarzyło się to, gdy jej ojciec, żołnierz, niósł ją wieczorem na rękach przez las, a ktoś idący przed nimi potrącił ukryty drut, wyzwalacz miny. Dziewczynce amputowano nogę wysoko nad kolanem; musiała chodzić o kulach – do niedawna. Przed rodziną Sopheap wypróbowuje nową tytanową protezę. Biega w niej po podwórku, strasząc drób. Jak przystało na królową piękności, ma na sobie jedwabną brzoskwiniową suknię z falbanami. Dwie siostry podtrzymują ją z boków za ręce, a matka płacze rzewnymi łzami. Sopheap została Miss Kambodży 2009 w konkursie dla ofiar min. Pokonała 19 dziewczyn, które też utraciły kończyny w wybuchach. Jurorami w konkursie byli internauci głosujący na fotografie uczestniczek. Nagrodą był tysiąc dolarów w gotówce i supernowoczesna proteza warta 15 tys. Sponsorem konkursu piękno-?ści jest Morten Traavik, ekscentryczny reżyser teatralny z Norwegii, który pierwszy taki konkurs zorganizował w 2008 r. w Angoli. Ludzie nie są jedynymi ofiarami min. Z ich powodu cierpi także gospodarka kraju. Ponad 60 proc. Kambodżan utrzymuje się z rolnictwa, a zaminowanych pól nie można uprawiać, więc nie przynoszą dochodów. – Istnieje wyraźny związek między zaminowaniem terenów a ubóstwem – podkreśla Jamie Franklin z grupy MAG (Mines Advisory Group), jednej z najważniejszych organizacji w Kambodży zajmujących się oczyszczaniem stref działań wojennych z min i niewypałów. W gabinecie Franklina w Phnom Penh wisi na ścianie wielka mapa kraju. Jej prawą połowę upstrzyły tysiące czerwonych i fioletowych kropek, które oznaczają amerykańskie naloty bombowe z czasów wojny wietnamskiej. Lewa część poznaczona jest żółtymi kwadracikami reprezentującymi pola minowe. Tereny nieoczyszczone z min i niewybuchów utrudniają produkcję rolną niezbędną dla rozwoju gospodarczego kraju i podniesienia go ze zniszczeń wojennych. Przez ostatnie 20 lat grupa MAG rozminowała już tysiące hektarów ziem uprawnych. Wśród terenów uwolnionych od zagrożenia znalazła się wioska Prey Pros w środkowej Kambodży, wokół której jak okiem sięgnąć połyskują wodą jaskrawozielone prostokąty pól ryżowych. W Prey Pros słychać młoty budowniczych. Plony dopisują od kilku lat, mieszkańcy budują nowe domy. Sołtys wioski Thath Khiev kołysze na kolanach nagie niemowlę, a jego żona miesza w kociołku gotujący się ryż. Siedemnaście lat temu ich położenie było nie do pozazdroszczenia. – W Prey Pros stacjonowały dwie kompanie rządowego wojska mające bronić pobliski most przed Czerwonymi Khmerami. Okoliczne pola, a nawet ścieżki, zaminowano. Nie mieliśmy co jeść – wspomina Khiev. Grupa MAG oczyściła Prey Pros w latach 1994 i 1995. Usunięto 379 min i 32 niewybuchy. – Teraz można bezpiecznie sadzić ryż – mówi Khiev. Im więcej pól ryżowych jest rozminowanych, tym lepiej funkcjonuje gospodarka Kambodży. W 1999 r., pierwszym pełnym roku bez toczącej się wojny, PKB wyniósł 10 mld dol., a roczny dochód na głowę ludności – 280 dol. W roku 2010 PKB niemal się potroił, osiągając 29 mld dol., a dochody osobiste wzrosły dwukrotnie, do 2040 dol. na głowę. Od 1992 r. oczyszczono z min 700 km2; ale pozostało 650 km2. Przy obecnym tempie rozminowywania, 60–80 km2 rocznie, Kambodża pozbędzie się wszystkich min dopiero za 10 lat. Krępy, umięśniony san mao jest wyczynowym biegaczem. Dzień w dzień wstaje o czwartej rano na poranny trening. Biegnie 8 km przez mokre, ciemne ulice Phnom Penh. Godzinę później zmienia wygiętą protezę z włókna szklanego na kauczukową stopę i rusza do pracy – jest kierowcą motorowej rikszy. O piątej po południu odbiera córkę ze szkoły i biegnie na drugi trening. Wysiłek przynosi rezultaty. W ostatnich latach Mao dziewięciokrotnie wygrał międzynarodowy bieg na 10 km dla osób na protezach – jedną z imprez organizowanych od 1996 r. w ramach Międzynarodowego Półmaratonu Angkor Wat. Bieganie daje Mao pogodę ducha. Kiedyś cierpiał na bóle głowy, bo za dużo myślał o przeszłości. – Dziś skupiam się na życiu tu i teraz – mówi z półuśmiechem. Jako 15-latek, w 1987 r., Mao został uprowadzony przez Czerwonych Khmerów. Żołnierze zaciągnęli go do dżungli w pobliże granicy z Tajlandią i tam zmuszali do dźwigania amunicji, nie dając jedzenia. Pewnego ranka zauważył pod drzewem owoc. Sięgnął po niego i... co było dalej – nie wie. Upadł w błoto, które zaczerwieniło się od jego krwi. Pod drzewem leżała mina pułapka. – Z tym bólem nie da się nic porównać – mówi szeptem Mao. – Umarłem tam. Trzy dni później, nieprzytomnego, ale wciąż żywego, znaleźli go inni żołnierze. Trafił do szpitala po tajlandzkiej stronie granicy, gdzie amputowano mu nogę poniżej kolana. Po powrocie do Kambodży skierowano go na kursy zawodowe finansowane przez organizację Handicap International. Tam poznał Ouch Vun, przyszłą żonę. Dziś mają córkę, mieszkają w śródmieściu Phnom Penh. Wraz z dziesięciorgiem innych lokatorów zajmują chatę z falistej blachy ustawioną na palach nad bagnem, po którym pływają śmieci. Ściany mieszkań wytapetowane są stronicami kolorowych czasopism. Medale zdobyte przez Mao na wyścigach wiszą na gwoździach nad telewizorem. Gdy ich odwiedzam, Regina, siedmioletnia córeczka, częstuje mnie butelką wody, a potem siada ojcu na kolanach. Ouch Vun krząta się po mieszkaniu, utykając, ustawia przede mną elektryczny wentylator, a potem z trudem sadowi się obok męża, poprawiając sobie sarong na sztucznej nodze. Vun jest bardzo nieśmiała, prawie się nie odzywa. Gdy na nią patrzę, od razu spuszcza oczy. Prawą nogę urwał jej wybuch w 1990 r., gdy wraz z innymi członkami swojej rodziny wydobywała złoto w prowizorycznej kopalni. – Po amputacji płakałam kilka miesięcy – mówi. Regina przysłuchuje się, gdy najpierw ojciec, ?a potem matka opowiadają mi swoje historie. Mao gładzi ją po włosach, Vun delikatnie głaszcze po ręce. Dziewczynka może dzisiaj chodzić bezpiecznie, gdzie chce, bez obawy, że spotka ją to, co stało się udziałem jej rodziców. Tydzień później wrzawa towarzyszy startowi do biegu na 10 km w Angkor Wat. To odpowiednio zaszczytne miejsce dla największych zawodów tego rodzaju w Kambodży. Startuje ponad 50 zawodników. Słynne ruiny były kiedyś mocno zaminowane. Dzisiaj Angkor to jedna z głównych atrakcji turystycznych na świecie. Gdy na czele stawki biegaczy pojawia się San Mao, doping sięga zenitu. Po krótko ostrzyżonych włosach ścieka pot; okrągła twarz jest spokojna jak twarz Buddy. Gdy jego nogi – jedna z krwi i kości, a druga z włókna szklanego – donoszą go na linię mety, wybucha szał radości. Mark Jenkins, 2012
To ogromne i mętne jezioro stało się domem setek ludzi. Zobacz, jak wygląda życie mieszkańców pływającej wioski [FOTOREPORTAŻ]
Codzienność mieszkańców pewnej kambodżańskiej wioski zależna jest m.in. od topniejących w Himalajach śniegów. Brzmi niewiarygodnie? To tylko jedno z wyzwań, jakim muszą stawić czoła, mieszkając na jeziorze Tonle Sap.
Ten hotel chce zmieniać świat. Soria Moria w Kambodży
Czy hotel może zmieniać świat na lepsze? Może! I to hotel o wysokim standardzie, w najbardziej turystycznej części Kambodży – Siem Reap, tuż obok Angkor Wat, znanego na całym świecie kompleksu świątyń. Opowieść zaprzyjaźnionych blogerów z "How to (ex)change the world"
Po kilku miesiącach spania w namiocie, na podłodze, materacu, nie za często w łóżku, spędziliśmy kilka dni w dobrej klasy hotelu, z jacuzzi, basenem i ręcznikami w pokoju zawiniętymi w kształt łabędzia. Soria Moria to jednak nie tylko wygoda dla turystów i turystek, to przede wszystkim niezwykła organizacja, która wspiera wiele lokalnych inicjatyw i stwarza swoim pracownikom i pracowniczkom szanse na rozwój. Ken, założyciel, Norweg: Zaczęliśmy pod koniec 2007 roku. Z wielu powodów. W 2006 prowadziłem organizację pozarządową działającą w obszarze edukacji i jedną z rzeczy, które zauważyłem, jest ogromna potrzeba szkoleń zawodowych. Kristin, moja partnerka, już wcześniej prowadziła hostel. Pracowała również w przemyśle. Ja miałem doświadczenie biznesowe i trochę pieniędzy. Myśleliśmy, że ciekawszym i bardziej stabilnym finansowo rozwiązaniem będzie zastosowanie biznesowego podejścia w stosunku do NGOsowych projektów. Koncept przędsiębiorstw społecznych jest wciąż nowym pomysłem w Kambodży i całym odwiedzanym przez nas regionie Azji Południowo Wschodniej. Te, które najłatwiej znaleźć, najczęściej sprzedają ręcznie robione produkty: koszulki, chusty, pamiątki. Soria Moria to pierwszy hotel, który spotkaliśmy na naszej drodze, łączący pomysł na biznes z chęcią zmieniania świata. Samnieng, główny kierownik Soria Moria, Kambodżanin: Chcemy żeby nasz hotel był przykładem dobrego, społecznego biznesu. Staramy się być wzorem dla innych, chcemy żeby zrozumieli jak ważne jest dbanie o ludzi, a nie tylko zarabianie pieniędzy. W naszym projekcie dbamy o społeczność, edukacje naszych pracowników oraz o środowisko. Jeszcze przed przekroczeniem progu Soria Moria czuć, że nie jest to zwykły hotel. Przed drzwiami widać rząd rowerów, będących częścią innego przedsiębiorstwa społecznego założonego przez Kena: White Bicycle, które dochód z wypożyczenia rowerów przeznacza na dofinansowanie studiów dla Kambodżan. Główny holl hotelu wypełnony jest różnego rodzaju pamiątkami, które turyści mogą zakupić wspierając jednocześnie NGOsy i przedsiębiorstwa społeczne z Kambodży, np. Tonle, produkujące i sprzedające ubrania zrobione z materiałów nadających się do recyclingu, a jednocześnie praktykujące i promujące filozofię zero-waste (zero odpadów) czy Friends International, wspierające najbiedniejsze dzieci z Kambodży. Kilka kolejnych kroków i wita nas uśmiechnięty pracownik, zawsze chętny do pomocy. W naszym przypadku na przeciw wyszedł Samnieng, Kambodżanin i kierownik hotelu. Oficjalnie również główny właściciel, choć na kwestie własności Soria Moria ma swój własny pomysł. Samnieng: Każdy pracownik po przepracowaniu roku staje się również właścicielem. Mamy specjalną formułę na liczenie udziałów. Bazuje na trzech kryteriach: stażu pracy, wykonywanych obowiązkach oraz wysokości pensji. Ken: Wzmacnianie przez bycie właścicielem to najprawdopodobniej pierwsza tego rodzaju inicjatywa w Azji Południowo Wschodniej. Pomysł zakłada podnoszenie poczucia odpowiedzialności i prestiżu osób, które stają się właścicielami. Oboje z Kristin mamy biznesowe doświadczenia, ja też już wcześniej próbowałem podobnych projektów. Zawsze jednak w zachodnim, rozwiniętym świecie. W Azji Południowo Wschodniej takie strategie działania są rzadkością, pomyślałem więc, że ciekawe byłoby sprawdzenie jak to zadziała i czy przyczyni się do podniesienia poczucia odpowiedzialności i zwiększenia umiejętności przywódczych pracowników. 51% procent własności Soria Moria należy do pracowników. To jednak nie jedyny sposób na ich wzmacnianie i rozwój. Jednym z podstawowych założeń Soria Moria, a jednocześnie największym osiągnięciem, jest edukowanie pracowników oraz stwarzanie im okazji do nabierania doświadczenia zawodowego. Samnieng: Największym sukcesem Soria Moria jest edukacja pracowników. Kładziemy duży nacisk na szkolenia i widzimy rezultaty. Pracownicy wykonują swoje obowiązki lepiej, na początku niektórzy nie potrafili nawet czytać i pisać, nie wiedzieli jak pracować z klientami. Pośród naszych pracowników są farmerzy, którzy nigdy nie uczęszczali do szkoły, ale dzięki naszemu programowi mają szansę to nadrobić. Inne hotele tego nie oferują, zatrudniają tylko wykształconych pracowników. Ken: Największy sukces Soria Moria? Może zapewnienie możliwości uzyskania wyższego wykształcenia oraz doświadczenia zawodowego młodym ludziom oraz rozpowszechnienie etyki i dobrych praktyk biznesowych w Siem Reap. Pracownik: Lubię pracować w Soria Moria ponieważ mogę się uczyć nowych rzeczy. I zostałem właścicielem. I jeszcze jedna rzecz: mogę wyjechać za granicę i tam również się uczyć. Ten hotel ma program wymiany z hotelem w Norwegii. Wymiana z hotelem w Norwegii to kolejna szansa dla pracowników na rozwój, poznanie świata, ćwiczenie języka. Co roku dwie osoby z Kambodży jadą do Norwegii, zaś dwie z Norwegii przyjeżdżają do Siem Reap. W tym roku jedną z nich jest kucharz. Kucharz: Nasz hotel w Norwegii organizuje wymianę z Kambodżą: świetna okazja, by połączyć pracę z podróżowaniem. To niesamowite móc uczyć się o kambodżańskim jedzeniu; różnych, nowych smakach. Cieszę się również z możliwości pracy w Soria Moria, to wspaniały hotel, w którym możesz być pewny, że pieniądze idą bezpośrednio do pracowników. To nie jest sieciówka z jednym właścicielem posiadającym ponad setkę hoteli, z których pieniądze płyną głównie do jego kieszeni. To bardzo dobry hotel, dużo bardziej osobisty, goście mogą poczuć się jak w domu. Bycie gościem w Soria Moria to nie tylko miła obsługa, ale też możliwość wspierania lokalnej społeczności. Choć, niestety, niezbyt wielu turystów o to dba. Stąd największych wyzwaniem Soria Moria jest utrzymanie się na powierzchni jako hotel po prostu. Samnieng: Z biznesowego punktu widzenia największym wyzwaniem jest konkurencja. Oprócz bycia przedsiębiorstwem społecznym, jesteśmy również normalną firmą; konkurencja i rynek są takie same, jak w przypadku innych hoteli. Tylko niewielka ilość turystów i turystek wybiera nas świadomie, chcąc wesprzeć nasz projekt. Większość o to nie dba. Chce po prostu zatrzymać się w dobrym hotelu. Dlatego musimy stale się rozwijać i poprawiać jakość naszych usług. Soria Moria jest jednym z tych przedsiębiorstw społecznych, które chciałoby się widzieć wszędzie. Choć główne działanie - prowadzenie hotelu - nie jest bezpośrednio związane ze zmienianiem świata, wszystkie zasady panujące w firmie pokazują, że można czynić dobro prowadząc jakikolwiek rodzaj businesu. Wystarczy być po prostu fair: pomagać pracownikom wzrastać, płacić im uczniwe pensje, dać możliwość rozwoju,wychodzić na przeciw problemom, z którymi się borykają. Być może to szczególnie ważne w krajach takich jak Kambodża, gdzie ludzie nie są przyzwyczajeni do brania spraw w swoje ręcę, dużo w nich trudnej do pokonania pasywności. Dlatego też tak wiele NGOsów i przedsiębiorstw społecznych zakładanych jest przez obcjokrajowców. Większość z nich, na szczęście, widzi potrzebę wspierania i wzmacniania lokalnej społeczności. Żeby wspomnieć kilka: Smateria, firma produkująca torby, saszetki, portfele z użyciem nietypowych materiałów, również z recyclingu, zatrudnia kilkadziesiąt Kambodżan, często w trudnej sytuacji, dając im możliwość zarobienia pieniędzy, ale też wychodząc na przeciw ich problemom, czego przykładem może być otworzenie świetlicy dla dzieci w miejscu pracy i zatrudnienie dwóch osób do opieki. New Leaf, kawiarnia z dobrą kawą i nie tylko, udostępnia swoje miejsce różnego rodzaju inicjatywom społecznym, a swój dochód w całości przeznacza na działalność lokalnych NGOsów. SGFE produkuje ekologiczny węgiel, dobry dla zdrowia i dla środowiska, zatrudniając przy tym najuboższych mieszkańców Kambodży, w tym osoby z niepełnosprawności intelektualną. Większość ze wspomnianych firm nie nazywa się otwarcie przedsiębiorstwem społecznym, jednak to co robią i jak to robią całkowicie wpisuje się w koncept. Wszystkie też zostały założone przez obcokrajowców, jednak korzystając z lokalnej siły i energii starają się zmieniać świat na miejscu. Dyskusja o tym dlaczego większość społecznych inicjatyw powstała dzięki ludziom z zewnątrz to niekończąca się analiza historii i obecnej sytuacji Kambodży, jak również charakteru samych Kambodżan. Choć trudno to zmienić, a może właśnie dlatego, przedsiębiorstwa takie jak Soria Moria, oddające przywództwo lokalnym liderom, wydają się szczególnie kluczowe. Nawet jeśli nie wszystko działa tak, jak z naszego zachodniego punktu widzenia działać powinno. To tylko nasz punkt widzenia. Tekst: How to (ex)change the world
Nowe odkrycia w Kambodży. Dżungla skrywa zaginione miasta
Pod warstwą roślinności i ziemią wciąż znajdują się ukryte przed nami starożytne miasta. Opublikowane w Journal of Archeological Science zdjęcia wykonane lidarami (rodzaj radaru wykorzystujący laser) pokazują pozostałości XII-wiecznych miast w Kambodży.
Archeolodzy w Kambodży odnaleźli kilka nieopisanych wcześniej miast w okolicy świątyni Angkor Wat. O sprawie pisze dziennik Guardian. Australijski archeolog dr Damian Evans podsumowując badania w Journal of Archeological Science pisze, że znaleziska mają od 900 do nawet 1,400 lat. Część z nich dorównuje wielkością obecnej stolicy Kambodży – Phnom Penh. Badania przeprowadzono z powietrza, użyto nowczesnej technologii zdjęć lidarowych (light detection and ranging). Oprócz śladów budnków na zdjęciach widać pozostałości po systemach irygacyjnych. Według naukowców znaleziska pozwolą w przyszłości odpowiedzieć na pytanie co stało się z imperium Khmerów. Źródło: The Guardian Zobacz nasz nowy cykl "Warto spróbować"! W pierwszym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website
Mieszkańcy Azji Południowo-Wschodniej potrzebują „zielonej” energii, ale też ryb i ryżu, które przynosi swobodnie płynąca rzeka. Jednego i drugiego Mekong zapewnić nie zdoła.
Mieszkający w Tajlandii Pumee Boontom prognozy pogody ogląda w chińskiej telewizji. Jeśli na południu Chin wystąpią silne burze, ze zbiorników w górze rzeki zostanie spuszczona masa wody, co najpewniej skończy się podtopieniem jego wioski. Chiński rząd ma co prawda ostrzegać położone w dole rzeki państwa, ale Boontom z doświadczenia wie, że nastąpi to zbyt późno albo nie nastąpi wcale. – Przed wzniesieniem zapór poziom wody regulował się samoistnie, wraz z porami roku – tłumaczy. – Obecnie gwałtownie wzrasta albo opada, ku naszemu całkowitemu zaskoczeniu. Musimy więc obserwować burze. Boontom jest szefem wioski Ban Pak Ing rozłożonej na brzegu Mekongu. Jeszcze 20 lat temu on i spora część jego sąsiadów żyli z połowu ryb. Gdy Chińczycy zbudowali w górnym biegu rzeki siedem tam, mieszkańcy wioski stanęli w obliczu zmian. Nagłe skoki poziomu wody zakłócają migracje ryb i cykl rozmnażania. Mieszkańcom udało się wprawdzie ochronić lokalne miejsca tarła, ale ryb jest i tak za mało. Od tamtego czasu Boontom i wielu innych sprzedało łodzie, aby zająć się uprawą kukurydzy, tytoniu i fasoli. Nie do końca odnajdują się w zawodzie rolnika, zwłaszcza że kapryśna natura doświadcza ich pola częstymi powodziami. W przyszłości los Ban Pak Ing mogą podzielić inne wioski nad Mekongiem – w Chinach trwa bowiem wznoszenie pięciu kolejnych zapór. W Laosie i Kambodży rozpoczęto projektowanie i budowę 11 potężnych tam, pierwszych w głównym torze dolnego biegu rzeki. Zakłócą one migracje ryb i tarło, a co za tym idzie zagrożą bytowi nawet 60 mln ludzi. Prąd produkowany przez elektrownie w dolnym biegu Mekongu trafi przede wszystkim do rozwijających się ośrodków miejskich w Tajlandii i Wietnamie. Kraisak Choonhavan, tajski aktywista i były senator, nazywa te zapory „katastrofą niewyobrażalnych rozmiarów”. Chiny. Nowe zapory i zbiorniki zalały miasta, gospodarstwa i drogi. Wzdłuż zbiornika utworzonego przez zaporę Gongguoqiao kozy wędrują na pastwisko po nowej wyniesionej szosie (powyżej). W okolicach zapory Wunonglong (poniżej) robotnicy budują wysoko nad rzeką nowe domy dla przesiedleńców. (Fot. David Guttenfelder) Jedna z projektowanych w Laosie tam ma być położona ledwie 60 km od Ban Pak Ing. Gdy powstanie, wioska od północy będzie zagrożona falą powodziową, a od południa rosnącym poziomem wody w zbiorniku retencyjnym. – Pomyślcie, co się stanie. Wyobraźcie to sobie – opowiada Boontom i szybkim ruchem uderza jedną dłonią w drugą. Mekong ma źródło na Wyżynie Tybetańskiej, skąd na długości 4200 km meandruje przez Chiny, Mjanmę, Tajlandię, Laos, Kambodżę i Wietnam w kierunku ujścia do Morza Południowochińskiego. To najdłuższa rzeka w Azji Południowo-Wschodniej, siódma rzeka w Azji oraz największy na świecie naturalny „staw”. W Kambodży i Laosie łowi się najwięcej na świecie słodkowodnych ryb w przeliczeniu na mieszkańca. Wzdłuż rzeki ryby są najczęściej synonimem pożywienia. Grillowane, smażone, zawijane w liście palmowe, serwowane z mrówczymi jajami albo po prostu wymieszane z ryżem. Ponad 500 gatunków ryb spotykanych w Mekongu służyło za pożywienie milionom ludzi, którzy dzięki nim przeżyli susze, powodzie, a nawet krwawy reżim Pol Pota. Inżynierowie już dawno wzięli na celownik wąskie wąwozy i wodospady Mekongu. W latach 60. XX w. USA przekonywały o konieczności budowy zespołu zapór i elektrowni w dolnym biegu rzeki. Przeważał pogląd, że pobudzi to lokalną gospodarkę i powstrzyma marsz komunizmu w Wietnamie. Plany zarzucono, region pogrążył się w wojnie i dopiero w latach 90. XX w. Chiny, a nie kraje Azji Południowo-Wschodniej, wzniosły pierwszą tamę w głównym nurcie rzeki. Dzisiaj w Azji Południowo-Wschodniej jest dość spokojnie, a większość państw notuje wzrost gospodarczy. Należy jednak zauważyć, że zaledwie jedna trzecia mieszkańców Kambodży i ledwo ponad dwie trzecie Laotańczyków ma dostęp do elektryczności, która zresztą jest tam bardzo droga. Region stanie w obliczu kolejnych problemów z uwagi na rozwój gospodarczy i demograficzny. Według opublikowanej w 2013 r. analizy International Energy Agency w ciągu najbliższych 20 lat zapotrzebowanie na prąd wzrośnie o 80 proc. Nie ma najmniejszej wątpliwości, że potrzeby regionu są ogromne. Co więcej, jeśli chcemy uniknąć najgorszych konsekwencji globalnego ocieplenia, świat potrzebuje energii hydroelektrycznej, aby maksymalnie ograniczyć emisję dwutlenku węgla. Potencjału Mekongu nie można lekceważyć. Nadzór nad budową tam w dolnym biegu rzeki sprawuje, przynajmniej w teorii, Komisja Rzeki Mekong (MRC), finansowana przez międzynarodowe agencje rozwojowe oraz cztery państwa członkowskie: Wietnam, Kambodżę, Tajlandię i Laos. Jej funkcjonowanie nie opiera się na żadnej umowie międzynarodowej, lecz na wspólnocie interesów w kwestii wykorzystania potencjału rzeki i utrzymania pokoju w regionie. Chiny do komisji nie należą, a więc nie mają obowiązku konsultowania swoich działań w górze rzeki z państwami położnymi w jej dolnym biegu. To tylko fragment artykułu z majowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Naukowcy z Uniwersytetu w Sydney odnaleźli w kambodżańskiej dżungli pozostałości zaginionego średniowiecznego miasta Mahendraparvata
W dokonaniu tego odkrycia pomogła technologia skanowania laserowego "LIDAR", GPS oraz maczety, którymi badacze torowali sobie drogę. Nie bez znaczenia okazała się także wiedza przewodnika: został nim były żołnierz Czerwonych Khmerów. Archeolodzy wykorzystali urządzenia takie jak GPS oraz LIDAR, by precyzyjnie określić miejsce. Sam przewodnik był zaskoczony: zobaczył zakamarki, o których istnieniu sam nie miał pojęcia mimo tego, że mieszka tuż obok. Archeolodzy od dwóch dekad próbowali rozwikłać tajemnicę ogromnej metropolii. Udało się tego dokonać ekipie pod przewodnictwem Damiana Evansa. Naukowcy odkryli nieznane wcześniej świątynie, pozostałości kanałów sprzed kilkuset lat, dróg i rowów melioracyjnych a także jaskinię służącą eremitom. Co ciekawe, dwie świątynie zostały zachowane w nienaruszonym stanie. Dziennik "The Age" opisał odkrycie w ten sposób: Wszystko zaczęło się od badań lotniczych prowadzonych za pomocą latającego na wysokości 800 m śmigłowca z zamontowanym LIDAR-em. Jest to laser pozwalający niezwykle precyzyjnie odczytać rzeźbę terenu nawet jeśli rośnie na nim gęsty las. LIDAR pozwala wyłapać niezwykle subtelne zmiany w ukształtowaniu gruntu, które mogą być śladem dawnych budowli, a z powierzchni ziemi są już bardzo trudne do rozpoznania. W ten sposób zespół naukowców, którym kieruje archeolog Damian Evans z University of Sydney, przebadał obszar o powierzchni 370 km kw. położony na północ od zbadanych już obszarów dawnej metropolii. Po dotarciu na miejsce i zbadaniu resztek dawnych świątyń, ekipie Evansa udało się ustalić iż miasto na górze Phnom Kulen to Mahendraparvata, czyli Góra Wielkiego Indry: jednego z najważniejszych bogów mitologii indyjskiej, znanej w średniowiecznej Kambodży. Hinduizm a później przybyły z Indii buddyzm były głównymi religiami imperium Khmerów. Do tej pory nie udało się ustalić jak duże było miasto. Wszystko wskazuje na to, że było zamieszkane od IX do XVI w. n.e. O tym, że Phnom Kulen kryje ruiny pewnej liczby świątyń wiedziano od dawna, jednak nikt nie sądził, że było to całe miasto. Źródło: the.age.com.au, gazeta.pl, archeowiesci.pl
Na 20. urodziny zafundowali sobie miesięczne wakacje w Wietnamie. Czy rockmeni odkryli w sobie duszę backpackera i jak ta podróż zmieniła ich ostatnią płytę?
Z Katarzyną Nosowską, Pawłem Krawczykiem i Robertem Ligiewiczem, członkami zespołu HEY, rozmawia Julia Lachowicz. Julia Lachowicz: W zeszłym roku obchodziliście dwudziestolecie istnienia zespołu. Przez ten czas zagraliście razem setki koncertów, przejechaliście tysiące kilometrów po Polsce i Europie, w ciasnym busie. I po tym wszystkim chcieliście wyjechać jeszcze na wspólne wakacje na koniec świata? Brzmi jak koszmar! Czy wy nie mieliście ochoty od siebie wreszcie odpocząć? Robert Ligiewicz: To ja odpowiem pytaniem na pytanie. Czy wyjazd z mężem na 20. rocznicę ślubu byłby dla ciebie koszmarem? Bo nasz zespół trzeba raczej traktować w kategoriach rodzinnych. J.L.: Wyjechaliście bez swoich drugich połówek. Robert: No właśnie, trzeba było przekonać rodziny, by zostały w domu. Paweł Krawczyk: Uknuliśmy więc pewnego rodzaju intrygę. Każdy miał powiedzieć, że ta wyprawa to rodzaj obozu kondycyjnego przygotowującego do trasy. Jakoś przeszło. J.L.: Jakieś inne ustalenia? Robert: Na przykład dotyczące bagażu. Zarządziłem, że podróżujemy tylko z podręcznym. Żadnych walizek. Bo to miała być podróż backpackerska. Katarzyna Nosowska: Musiałam pożegnać się z kremem przeciwzmarszczkowym; zawsze sprzedają je w wielkich słoikach. A przecież ja najmłodsza już nie jestem! Ale nie było zmiłuj, kosmetyczka musiała być ograniczona do minimum. Pomyślałam: trudno, najwyżej się przez ten Wietnam zestarzeję. Gdy udało mi się w końcu spakować, poczułam, jakbym zdobyła sprawność w harcerstwie. J.L.: Dlaczego akurat Wietnam? Robert: Kasia, Paweł i ja już tam byliśmy rok wcześniej, podczas naszej podróży po Azji Południowo-Wschodniej. Wietnam spodobał nam się najbardziej. Chcieliśmy też wrócić do Kambodży. Katarzyna: Po powrocie zamęczaliśmy resztę zespołu opowieściami o tej wyprawie. My w naszych wspomnieniach odlatywaliśmy, oni nie do końca wiedzieli, o czym mówimy. Ale chyba zazdrościli. Paweł: Gdy padło hasło, że znowu we trójkę jedziemy do Azji, Marcin i Jacek stwierdzili, że dołączają, i powstał pomysł jubileuszowego wyjazdu. J.L.: Nie rozczarowali się Wietnamem? Paweł: Najpierw nieco stresowali się wyjazdem do tak egzotycznego kraju. Katarzyna: My we trójkę byliśmy bardziej wyluzowani. Rok wcześniej jechaliśmy z kilogramem leków na malarię, zaszczepieni na wszystko, co się da. Z pełną paranoją. Powtarzaliśmy sobie, żeby pić tylko butelkowaną wodę. Żadnych kostek lodu z niepewnego źródła. Robert: Do czasu pierwszej kolacji. Katarzyna: Było upalnie, więc odruchowo wypiłam połowę szklanki. No cóż, pomyślałam. Najwyżej umrę. Najważniejsze, że w tak pięknym miejscu. Robert: Wtedy solidarnie przechyliliśmy swoje szklanki i wypiliśmy wodę do dna. J.L.: Czy taka solidarność panowała też przy wybieraniu trasy? Robert: W czasie tras koncertowych odkryliśmy, że pełna demokracja w podróży się nie sprawdza. Naszym kierownikiem i kaowcem został więc Paweł. To on starał się pogodzić potrzeby wszystkich. Tak, by każdy był zadowolony. Ale też by było sensownie. Na przykład kilka osób chciało pojechać na północ. Ale to było bez sensu, bo leżał tam śnieg. Katarzyna: Nie mieliśmy nawet ciepłych ubrań. Dokupić na miejscu nie sposób, bo w Wietnamie ludzie są malutcy. Nie ma naszych rozmiarów. Paweł: O tym, co chcemy zobaczyć, rozmawialiśmy codziennie przy kolacji. Ogromnej! Strasznie dużo jedliśmy. Raz w Kambodży zamówiliśmy tyle, że wszystkie potrawy nie zmieściły się na stole. J.L.: Rozmawialiście o nowej płycie Do rycerzy, do szlachty, do mieszczan, nad którą przed wyjazdem pracowaliście? Paweł: Fajnie by to wyglądało w gazecie, co? Że pojechaliśmy po muzyczne inspiracje... Ale nie, to były nasze wakacje. Katarzyna: Ale przecież parę razy zdarzało się, że wymyślaliśmy jakieś linie melodyczne i dyskutowaliśmy o płycie. Poza tym taka podróż zawsze coś zmienia, też w nas jako muzykach. Na przykład mi bardzo pomogła przy tekstach. Coś po tych podróżach zmieniło mi się w głowie. J.L.: Piszesz bardziej pozytywnie? Katarzyna: Coś się we mnie odblokowało. Mam większy spokój. W Azji podoba mi się, że ludzie mają własny rytm. Że na wszystko jest czas. Jak jedzą, to w skupieniu. Jak się modlą, to prawie w transie. Co będzie, to będzie. Wiadomo, że trudno mi żyć tak w Polsce. Ale próbuję choć trochę czerpać z tej filozofii. J.L.: Buddyzmu? Katarzyna: Nie wyznaję żadnej religii, ale buddyzm w jakiś sposób stabilizuje mój mental. Mam odjazd na te wszystkie ichnie dewocjonalia. Cały czas robiłam zdjęcia posążków Buddy. Brałam udział w nabożeństwie, choć niewiele z niego rozumiałam. Jakieś sukno, jakieś śpiewy. Poddałam się tłumowi. J.L.: Mieliście kryzysy? Katarzyna: Każdy miał jakieś chwilowe załamania. Ja na przykład od razu po wylądowaniu w Ho Chi Minh. Przez pierwsze dwa dni płakałam non stop. Wyłam po prostu. Nie wiem, czy to hormony, czy zmęczenie podróżą. Chłopcy wiedzieli, że mi przejdzie, choć oczywiście nie rozumieją takich babskich jazd. W końcu się ogarnęłam. Paweł: Ja nie miałem kryzysu. Katarzyna: To dlaczego kilka razy mówiłeś, że masz już dość całej tej podróży? Paweł: Jak wszyscy stroili focha, że tego nie, tamtego nie, to faktycznie się wkurzałem. Ale to nie było załamanie. J.L.: A wszechogarniająca bieda? Jak na nią reagowaliście? Katarzyna: Niektórzy z nas mocno przeżyli wizytę w Kambodży. Ja jak głupia rozdawałam kasę dzieciakom na ulicy. Wiem, że to nie jest dobre. Ale dla mnie, jako matki, widok głodnych, zaniedbanych dzieci był zbyt trudnym przeżyciem. Tak sobie z nim radziłam. Paweł: Mnie szokowało, że parę ulic od przyjemnego hoteliku ciągną się slumsy, w których ludzie żyją prawie na ulicy. J.L.: Odechciewa się typowych turystycznych atrakcji? Paweł: Od początku staraliśmy się schodzić z turystycznego szlaku. Na ile się dało. Przed wyjazdem sporo czytaliśmy – jakich miejsc unikać, a gdzie jechać. Katarzyna: Na przykład podróżnicze blogi. J.L.: Jakie miejsce okazało się największym zaskoczeniem? Paweł: Wyspy Con Dao i Phu Quoc. Do pierwszej z jakiegoś powodu nie dotarła masowa turystyka. Piękna przyroda. Spokój. Raj na ziemi. Na Phu Quoc muzyka. Gdzieś w środku dżungli stała opuszczona stołówka. Nagle zaczęły z niej dochodzić jakieś niesamowite dźwięki. W tej dziczy rozbrzmiewała muzyka, jakiej my w ogóle nie znamy. To było niemal mistyczne doznanie! J.L.: Podzielicie się wrażeniami z podróży z waszymi fanami? Paweł: Był z nami Grzegorz Lipiec, reżyser, który nakręcił już o nas kilka filmów. I on całą tę naszą podróż filmował. Katarzyna: Premiera teledysku zmontowanego z tego materiału do utworu Podobno oraz film z podróży już w maju. Robert: Nakręcił tyle materiału, że można zrobić serial. Paweł: Pewne jest, że to będzie bardzo prawdziwy film o Hey. J.L.: Czyli jaki? Katarzyna: Bez pozowania. Bez mówienia, co kręcić, czego nie. Będzie widać, jak ze sobą żyjemy. Jak podróżujemy, co jemy, o czym gadamy. Że się szanujemy. I przez te 20 lat dotarliśmy się na dobre. Ja już na przykład wiem, że chłopaków wkurza, gdy wchodzę do jakiegoś sklepu „na minutę”, a nie ma mnie przez godzinę. I wszyscy czekają. Teraz po prostu mówię, że ich dogonię. J.L.: No właśnie, a co przywieźliście z tej podróży? Katarzyna: Chciałam kupić instrumenty. Paweł: Ale wszystkie, jakie widzieliśmy, były dziadowe. Poza tym nie mieliśmy jak ich zabrać w naszych mikrobagażach. Robert: Przywieźliśmy tylko po wietnamskim kapeluszu. I kilka tysięcy zdjęć. Katarzyna: Ja chciałam chłonąć to, co mnie otaczało, wszystkimi zmysłami. Skupić się na doświadczaniu. Mały bagaż uczy, że można żyć bez wszystkich tych rzeczy. Niestety po powrocie, po mniej więcej miesiącu, przeszło mi nieco. Już zaczynam myśleć, że ten pantofelek jest fajny, a tamtą bluzę koniecznie muszę jednak mieć. J.L.: To może znak, że trzeba planować kolejną podróż? Robert: Planujemy cały czas. Złapaliśmy bakcyla podróżniczego na dobre. Paweł: Ja z Kasią chcemy we wrześniu przejechać koleją transmongolską do Pekinu. Namawiamy Roberta, żeby pojechał z nami. Robert: Ale tydzień spędzić w pociągu? Katarzyna: Dasz radę. No i północ Wietnamu. Musimy dokończyć naszą historię z tym krajem. J.L.: Zabierzecie resztę zespołu? Katarzyna: Niewykluczone, że gdy im powiemy o naszych planach, nie odpuszczą i dołączą. Robert: Musimy tylko zebrać kasę, bo wbrew pozorom nie mamy jej dużo. A także znaleźć dobry termin dla wszystkich. Wiadomo. Zwyczajne problemy prawdziwych back­packerów. Więcej zdjęć z tej podróży można znaleźć na stronie www.hey.pl, Facebooku i Instagramie Hey. (Fot. Robert Ligiewicz) Warto wiedzieć: Zespół Hey Jeden z najbardziej znanych polskich zespołów rockowych. Powstał w 1992 r. w Szczecinie. Od samego początku liderką i wokalistką grupy jest Katarzyna Nosowska. Obecnie w składzie, oprócz niej, grają Paweł Krawczyk (gitara), Marcin Żabiełowicz (gitara), Robert Ligiewicz (perkusja), Jacek Chrzanowski (gitara basowa). W listopadzie 2012 r. ukazał się ich 10. studyjny album Do rycerzy, do szlachty, do mieszczan, który w Polsce uzyskał status platynowej płyty. W maju ma zostać zaprezentowany film o podróży Hey do Wietnamu.
Pierwszy w Polsce cykl filmów o Kambodży na Brave Festival
Odbywający się we Wrocławiu Brave Festival (7-12 lipca) to nie tylko spektakle, koncerty i spotkania z artystami, ale też Przegląd Filmowy, na którym będzie można obejrzeć, często po raz pierwszy w Polsce, poruszające dokumenty i filmy fabularne o tematyce antropologiczno-kulturowej.
8. edycja Przeglądu poświęcona zostanie m.in. Kambodży – krajowi o bogatej kulturze i niezwykle burzliwej historii. Tradycyjnie Przegląd Filmowy podzielony zostanie na trzy główne cykle tematyczne: BRAVE FOCUS, BRAVE PEOPLE DOC i BRAVE CONTEXTS. BRAVE FOCUS poświęcony będzie Kambodży, której losy bardzo wyraźnie nawiązują do tematu przewodniego tegorocznej edycji Brave – „Zaginiony rytm”. To położone w południowo-wschodniej Azji państwo od lat próbuje odzyskać swój własny rytm. Bezprecedensowa w dziejach świata tragedia, jaką były rządy Czerwonych Khmerów, spowodowała, że Kambodża zerwała więź ze swoimi przodkami. Dziś jest państwem po przejściach- malowniczym, otwartym, bogatym kulturowo, ale naznaczonym ranami, które dopiero się zabliźniają. Jednym z najważniejszych wydarzeń odbywających się w ramach tego cyklu będzie pokaz filmów uznanego na całym świecie khmerskiego reżysera – Rithy Panha. Podczas Przeglądu pokazanych zostanie pięć znakomitych filmów tego twórcy „The Land of the Wandering Souls”, „The Burnt Theatre”, „The People of Angor, „Rice People” oraz „Paper Cannot Wrap Ember”. Cykl BRAVE PEOPLE DOC to z kolei portrety odważnych ludzi, którzy świadomie i celowo podejmują istotne dla danej społeczności tematy, potrafią przeciwstawić się otaczającej ich rzeczywistości w imię ochrony wartości, tradycji i ideałów. Dotychczas w cyklu tym prezentowane były wyłącznie filmy dokumentalne. W tym roku jednak znajdzie się w nim miejsce również dla kina fabularnego. W Dolnośląskim Centrum Filmowym zobaczyć będzie można m.in. film „Tablice” w reżyserii wielokrotnie nagradzanej, pochodzącej z jednej z najsłynniejszych filmowych rodzin świata Samiry Makhmalbaf. Z kolei w związku z projekcją „My name’s Jagdish Bhatt”, gościem Przeglądu będzie Jagdish Bhatt – tytułowy bohater filmu, mieszkaniec indyjskiego slumsu, któremu udało się przekroczyć społeczne bariery i zaprezentować twórczość w Europie. Ostatni cykl Przeglądu Filmowego, czyli BRAVE CONTEXTS, jak co roku bezpośrednio nawiązywał będzie do tematu przewodniego tegorocznej edycji, wspomnianego już „Zaginionego Rytmu”. W jego ramach zaprezentowanych zostanie m.in. pięć unikalnych obrazów, które poszerzą, a w niektórych przypadkach zaproponują zupełnie nową interpretację głównego motywu edycji i jego artystycznego credo. Na tegoroczny cykl złoży się: wybitna trylogia Godfrey'a Reggio „Koyaanisqatsi”, „Powaqqatsi”, „Naqoykatsi” oraz „Baraka” i „Samsara” w reżyserii Rona Friecke. Wszystkie te tytuły, mimo, że noszą miano kultowych, bardzo rzadko pokazywane były polskiej publice, zaś prezentacja ich wszystkich razem w ramach jednego pokazu jest wydarzeniem bezprecedensowym.