Ten kalendarz był dokładnym, złożonym systemem pomiaru czasu. Używano go do celów rytualnych i codziennych
Kalendarz Majów od wieków fascynuje entuzjastów i badaczy dawnych cywilizacji. Pod względem złożoności i precyzji, stanowi dowód potwierdzający niezwykłe osiągnięcia starożytnego ludu, który rozwijał się w Mezoameryce, w dziedzinie obserwacji astronomicznych. Jak czytać kalendarz Majów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Haab, czyli kalendarz słoneczny Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Już na wstępie wypada zaznaczyć, że Majowie postrzegali czas zupełnie inaczej niż zachodnia cywilizacja. My postrzegamy go w sposób linearny, czysto matematyczny, podczas gdy cywilizacja majańska nadawała mu duchowe i kulturowe znaczenie. Dla nich czas był narzędziem duchowym, pozwalającym obcować z boskością i pojmować kosmiczny porządek, a sam kalendarz stanowił coś w rodzaju mapy boskiej woli. Nie oznacza to jednak, że nie był oparty na solidnych podstawach. Przeciwnie, Majowie wykazali się głębokim zrozumieniem matematyki, w tym koncepcji zera i systemu liczbowego opartego na dwudziestce. W ten sposób stworzyli nie tylko złożony, ale i precyzyjny system pomiaru czasu. Tzolkin, czyli święty kalendarz rytualny Kalendarz Majów stanowi coś w rodzaju syntezy odrębnych cykli, z których każdy pełni unikatową funkcję. U podstaw tego systemu leży tzw. tzolkin (rok rytualny) – 260-dniowy cykl. Powstaje w wyniku permutacji 20 nazw dni z 13 liczbami. Każdy dzień w tym cyklu ma unikatową kombinację: „1 Imix”, „2 Ik” itd., aż do „13 Ahau”. Na końcu, liczby powracają do 1, a nazwy dni są kontynuowane. Cały cykl kończy się, kiedy liczba i nazwa dnia powracają do „1 Imix”, czyli do punktu wyjściowego. Tzolkin pełnił przede wszystkim funkcję rytualną. Majowie używali go do tworzenia wróżb, wyznaczania dni sprzyjających ceremoniom, zawieraniu małżeństw i innym ważnym wydarzeniom. W tym miejscu należy podkreślić, że 260-dniowy cykl odgrywał kluczową rolę w nadawaniu imion dzieciom. Data urodzenia w tzolkin określała bowiem jego cechy i przeznaczenie. Wynika z tego, że ten kalendarz nie był wyłącznie narzędziem do mierzenia czasu. Cywilizacja Majów traktowała tzolkin jako narzędzie duchowe, pozwalające zrozumieć przeznaczenie jednostki i ogółu i pomagające w dostosowaniu działań do rytmu kosmosu. Zapewniał poczucie porządku i przewidywalności w świecie, którym władały potężne siły. Haab, czyli kalendarz słoneczny Obok rytualnego, funkcjonował kalendarz słoneczny, znany jako haab. Ten system składał się z 365 dni i z dużą dokładnością odzwierciedlał długość rocznego obiegu Ziemi wokół Słońca. Majowie podzielili haab ma 18 winal (miesięcy). Każdy liczył 20 dni, a po nich następował krótki, odrębny okres 5 dni – uayeb (dni bezimienne). Ten kalendarz miał zastosowanie czysto praktyczne. Majowie używali go przede wszystkim w rolnictwie. Jego cykle wyznaczały czas zasiewu, plonów i innych sezonowych działań, które warunkowały przetrwanie cywilizacji. Odgrywał też kluczową rolę w organizacji funkcji społecznych. Uayeb na końcu kalendarza był interpretowany jako czas pechowy i niebezpieczny. W okresie przejściowym, jeszcze przed rozpoczęciem nowego roku, wykonywano rytuały, których celem było odegnanie złych sił. Haab stanowi dobitny dowód na to, że Majowie doskonale pojmowali mechanikę niebieską i potrafili zastosować ją do swoich potrzeb. Cywilizacja, która kształtowała się wiele wieków temu, potrafiła przekształcać obserwacje astronomiczne w funkcjonalny system, wspierający ich codzienne życie. Kalendarz okrągły, czyli złożony system symboli i cykli W kalendarzu Majów, 260-dniowy tzolkin i 365-dniowy haab zazębiały się i działały równocześnie. Określona kombinacja daty obu mogła powtórzyć się tylko raz na 18980 dni, czyli co 52 lata haab lub 73 cykle tzolkin. Ten okres jest nazywany kalendarzem okrągłym. W kulturze Majów 52-letni system symbolizował życie ludzkie lub „stulecie”. Widziano w nim okres odnowy i wyznacznik dla pokoleń. Ukończenie kalendarza okrągłego było wydarzeniem niezwykle podniosłym, bowiem oznaczało zakończenie pełnego cyklu doświadczeń. Długa rachuba, czyli sposób pomiaru głębokiego czasu Oprócz cyklicznych metod pomiaru czasu, do których używano kalendarzy tzolkin i haab, Majowie posiadali także narzędzie linearne, chronologiczne. Było ono używane do datowania wydarzeń historycznych i długich cykli kosmicznych. Mowa o tzw. długiej rachubie. Kalendarz ten opierał się na jednostkach w systemie dwudziestkowym, z wyjątkiem tun (która miała 18 winali). Jednostki, o których mowa, to: kin – odpowiednik jednego dnia, winal – odpowiednik dwudziestu kin tun – odpowiednik osiemnastu winali, katun – odpowiednik dwudziestu tun, baktun – odpowiednik 20 katun. Monumentalna długa rachuba była używana do zapisu ważnych wydarzeń historycznych na pomnikach i stelach. Pozwalała śledzić zjawiska astronomiczne, ramować cykle stworzenia i zniszczenia i umieszczać wydarzenia w narracji opartej o rozległą kosmologię. Wynika z tego, że cywilizacja Majów pojmowała czas w skali wykraczającej poza życie jednostki i potrafiła łączyć teraźniejszość z przeszłością i przyszłością. To z kolei wskazuje na poczucie ciągłości i wiarę, że ludzkie istnienie jest tylko częścią większego planu. Data końca świata w kalendarzu Majów, czyli strach miał wielkie oczy Mówiąc o długiej rachubie, nie sposób nie wspomnieć o słynnej dacie 21 grudnia 2012 roku. W powszechnym przekonaniu oznaczała ona koniec świata. Apokalipsa nie nastąpiła, a Ziemia trwa nadal. Czy to oznacza, że Majowie pomylili się w swoich obliczeniach? Otóż nie. Pomyłka leżała po naszej stronie. Dla Majów, data ta oznaczała zakończenie trzynastego cyklu baktun (13.0.0.0.0.), co stanowiło kamień milowy w długiej rachubie. Dzień ten symbolizował koniec jednego wielkiego cyklu stworzenia i początek nowego. Był początkiem okresu odnowy i przemian. To nieporozumienie niezwykle obrazowo uwidacznia różnice w zachodnim i majańskim pojmowaniu czasu. Dla Majów, którzy czas interpretowali jako coś cyklicznego i w zakończeniu czegoś widzieli początek nowego, dzień ten był po prostu zakończeniem pewnego cyklu. Tymczasem współcześni, którzy czas postrzegają linearnie, w zakończeniu doszukiwali się definitywnego końca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Cywilizacja Majów wcale nie upadła? Archeolodzy ujawniają nieznane fakty o jej przetrwaniu
Majowie, znani z monumentalnych miast-państw, nie zniknęli wraz z ich upadkiem. Najnowsze badania pokazują, że społeczności wiejskie przetrwały, zachowując ciągłość osadnictwa, wiedzy i tradycji przez kolejne stulecia. To odkrycie zmienia nasze rozumienie losów jednej z najważniejszych kultur Mezoameryki.
Spis treści: Mayapan vs. Chichen Itza Śladami postklasycznej populacji Majów Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Co się stało z Mayapanem? Cywilizacja Majów stworzyła wielkie królestwa, które przez wieki rządziły dziesiątkami tysięcy mieszkańców Mezoameryki. W miarę jak rozbudowane stolice, takie jak Chichén Itzá i Mayapan, rosły i upadały wraz z elitami, które je kontrolowały, ludność zamieszkująca otaczające je wioski trwała przez stulecia. Według podręcznikowej osi czasu kultura Majów osiągnęła swój szczyt, zwany okresem klasycznym, pomiędzy rokiem 200 i 900. W ciągu następnego stulecia ośrodki miejskie uległy rozpadowi. Według niektórych relacji Majowie zniknęli, co naukowcy tłumaczyli zmianami klimatycznymi, przeludnieniem i konfliktami politycznymi. Majańska cywilizacja odrodziła się w okresie postklasycznym, co trwało do przybycia kolonizatorów hiszpańskich około 1540 roku, ale podobno nie zbliżyła się do czasów swojej świetności. Co ciekawe, nowa analiza populacji górnej części Półwyspu Jukatan dostarcza dowodów na to, że Majowie z okresu klasycznego tak naprawdę nigdy nie upadli i nie zniknęli. – Z pewnością koncepcja upadku Majów w epoce postklasycznej jest bardzo dyskusyjna – mówi Pedro Delgado Kú, archeolog z Autonomicznego Uniwersytetu Jukatanu i współautor nowego badania. Mayapan vs. Chichen Itza Niektóre miasta postklasyczne powstały z popiołów swoich poprzedników. Delgado Kú i jego współpracownicy od jakiegoś czasu badają historię Majów na Półwyspie Jukatan. W szczególności skupiają się na Mayapanie, jednej z ostatnich dużych stolic zbudowanych na tym obszarze przed hiszpańską kolonizacją. Postklasyczne miasto zostało założone w XII wieku jako koalicja samorządów lokalnych, w tym niektórych klanów rodzinnych, które obaliły władców poprzedniej dużej stolicy – Chichén Itzá. Po upadku Chichén Itzá w 1050 roku susza mocno dotknęła ten obszar. Kiedy deszcz wrócił w 1180 roku, Mayapan stał się imponującym miastem. Oprócz dużych piramid, takich jak Świątynia Kukulkan, obszar miejski był otoczony murem o długości 9,5 km, który ledwo mógł pomieścić mieszkańców. Jak dodaje Marilyn Masson, współautorka badania i archeolożka ze State University of Nowy Jork w Albany, niektóre dzielnice wykraczały poza chroniony obszar. Śladami postklasycznej populacji Majów Według badaczy historia Mayapanu zaprzecza poglądowi, że Majowie zniknęli. Lub nawet że postklasyczni Majowie na półwyspie Jukatan byli w jakiś sposób gorsi od mieszkańców wcześniejszych klasycznych miast na południowych nizinach, takich jak Tikal w Gwatemali. – Usłyszysz, że cywilizacja Majów zakończyła się w roku 1000 n.e. Tak się nie stało – mówi Masson. – Okres postklasyczny to historia sukcesu w zakresie odporności i ożywienia na północy w czasie późnej państwowości Majów. Aby lepiej zrozumieć, co wydarzyło się w regionie, autorzy badania postanowili lepiej poznać miejscową populację i to, jak zmieniała się w czasie. W artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Journal of Anthropological Archaeology” (wydanie z grudnia 2024 r.) zespół przeanalizował wcześniejsze próby mapowania populacji regionu, koncentrując się na dziesięcioleciach obejmujących upadek Chichén Itzá i powstanie Mayapanu. Przeprowadzili także własne badania na obszarze blisko 39 kilometrów kwadratowych wokół Mayapanu, używając technologii lidar, która pozwala przejrzeć gęstą dżunglę i ujawnić lokalizacje starożytnych miast. Następnie zbadali 30 procent tego obszaru w poszukiwaniu ceramiki, którą mogliby wykorzystać do datowania domów i wiosek. Podczas gdy populacja miast takich jak Chichén Itzá i Mayapan znacznie się przekształciła na przestrzeni lat, naukowcy odkryli, że populacja wiejska, która zapewniała ludzi i zasoby dla tych stolic, nie zmieniła się zbytnio między epokami. Obecnie lasy zajmują dużą część obszaru pomiędzy nowoczesnymi miastami, ale wówczas większość mieszkańców wsi mogła dostrzec domy sąsiadów ze swojego podwórka. Masson porównuje taki obrazek z dzisiejszymi brytyjskimi wsiami. – Nie była gęsta, ale ciągła – mówi o zniszczonej sieci domów, miast i wiosek, które badali. Obszary wiejskie zachowały wiedzę Majów Masson sugeruje, że po upadku miast-państw znaczna część wiedzy instytucjonalnej została zachowana, gdy administratorzy przenieśli się na okoliczne obszary wiejskie. Kiedy nadszedł czas budowy nowej stolicy, niektórzy z tych ludzi lub ich potomkowie pomogli w odbudowie struktury instytucjonalnej. – To naprawdę ekscytujące odkrycie – mówi Elizabeth Paris, archeolożka z Uniwersytetu w Calgary, która pracowała w Mayapanie. Jak dodaje, wzrost liczby ludności na terenach wiejskich między okresami Chichén Itzá i Mayapan prawdopodobnie trwał znacznie dłużej i mógł powtórzyć się po upadku potężnych miast okresu klasycznego, takich jak Tikal i Calakmul. – Pod pewnymi względami rzeczywiście się zmienili, ale pod innymi względami sposób, w jaki postępowali, pozostaje niezwykle stabilny na przestrzeni wieków – mówi. Gdy królestwa upadły, inne miejsca wypełniały próżnię. Archeolożka podkreśla, że społeczność Majów nie doświadczała całkowitej dewastacji. Badanie pokazuje, co się dzieje, gdy archeolodzy patrzą na miasta w szerszym kontekście, a nie tylko na największe zabytki. – Badając region jako całość, dowiesz się znacznie więcej, nawet o piramidach – dodaje Paris. Co się stało z Mayapanem? Rząd koalicyjny Mayapanu nie przetrwał. Gdzieś pomiędzy 1441 a 1461 rokiem klan zwany Xiu ostatecznie zbuntował się i zabił wielu członków rodziny Cocom, która rządziła miastem. Chociaż ludzie nadal mieszkali w częściach otoczonego murami miasta, struktura władzy i kontrola, jaką Mayapan sprawował nad okolicą, zostały złamane. Inne badania wykazały, że kiedy upadła dynastia polityczna Mayapanu, ludzie ponownie przenieśli się na wieś. Okres kolonialny przyniósł drastyczne zmiany w społeczeństwie na Jukatanie, ale współcześni potomkowie Majów zachowali w regionie pewne starożytne rytuały. Miasto Telchaquillo, leżące obok ruin Mayapanu, jest wciąż zamieszkane przez osoby posługujące się językiem Majów. – Udało nam się udowodnić, że wiele aspektów kulturowych nie zmieniło się nawet dzisiaj – podsumowuje Delgado. – Jestem dumna, że ​​jestem Majanką i mogę badać pozostałości tego, czego dokonali nasi przodkowie. Źródło: National Geographic Tłumaczenie i opracowanie: Mateusz Łysiak
Naukowcy w końcu rozwiązali zagadkę kalendarza Majów. W ten sposób liczyli czas
Naukowcy odkryli jedną z tajemnic kalendarza Majów. Stworzyli system, który opierał się na obserwacji planet widzianych z Ziemi.
W tym artykule: Naukowcy od dziesiątek lat badają kalendarz Majów Jak Majowie liczyli czas? Majowie określili dodatkowy, 45-letni system System obserwacji planet widzialnych z Ziemi pokrywał się z kalendarzem Tzolkin Kalendarz jest pewnego rodzaju umową społeczną, którą przyjęła dana kultura, kraj lub cywilizacja, aby obliczać upływ czasu. To system, który wyznacza cykle związane z obserwacją przyrody i ruchem planet. Współcześnie większość krajów świata przyjęła wprowadzony w 1582 roku kalendarz gregoriański, który dzieli rok na 365 dni, a co cztery lata 366. Naukowcy od dziesiątek lat badają kalendarz Majów Sprawa nie jest jednak tak oczywista, jeśli chodzi o kalendarz Majów. Badania nad nim trwają od końca XIX wieku. Wiedza o nim pochodzi głównie z częściowo odczytanych hieroglificznych inskrypcji, które znajdowały się na zachowanych stelach, płaskorzeźbach lub innych zabytkach i szczątkowych kronikach zostawionych przez tę cywilizację. Wiadomo, że mógł istnieć już w IV tysiącleciu p.n.e. Naukowcy nie mają wątpliwości, że był to jeden z najdokładniejszych kalendarzy, które kiedykolwiek wynaleziono. Podobnie jak kalendarz gregoriański, rok dzielił na 365 dni, ale składało się na niego 18 miesięcy po 20 dni i 5 dni dodatkowych. Był to tak zwany Haab. Jak Majowie liczyli czas? Jednak w obliczaniu czasu Majowie posługiwali się również drugim cyklem: 260-dniowym, który nazywany był rytualnym kalendarzem słonecznym. Tzolkin składał się z dwudziestodniowych „tygodni” oraz „miesięcy”, numerowanych od 1 do 13. Dopełnieniem całego kalendarza Majów była długa rachuba. Z jej pomocą liczono dni od pewnej daty zerowej, która uznawana była za mityczny początek. Naukowcy uważają, że moment zero to w przybliżeniu 10, 11 lub 13 sierpnia 3114 roku p.n.e. Niektórzy uważają, że możliwa jest również data 6 września. Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów? Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacja-majow-osiagniecia-rytualy-i-budowle-majow-co-wiemy-o-tej-cywilizacji-fot-getty-images-7056056.jpg" width="938" height="625" alt="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" title="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" /> Taka kombinacja sprawiała, że po okresie 18 980 dni, czyli 52 haab, obydwa kalendarze synchronizowały się, dając początek nowej Rundzie Kalendarza. Umożliwiało to niezwykle precyzyjne określanie daty przez Majów. Do tej pory naukowcy zastanawiali się, jak ten skomplikowany system był zsynchronizowany z ruchem planet. Najnowsze badania pomogły rozwiązać tę zagadkę. Ich wyniki opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Ancient Mesoamerica”. Majowie określili dodatkowy, 45-letni system Autorzy odkrycia twierdzą, że kalendarz Majów mógł być wykorzystywany do śledzenia ruchu planet w okresie 45 lat. Naukowcy informują, że inskrypcje odkryte w różnych miejscach Mezoameryki zawierają informacje o innym, 819-dniowym cyklu. Analiza tych tekstów dawniej wykazała, że ta pradawna kultura zakładała istnienie czterech głównych cyklów po 819 dni, aby zamknąć cały okres. Oznacza to, że mógłby on trwać 9 lat. Badacze od dawna podejrzewali, że taki system mógł być związany z synodycznym okresem obiegu. Jest to uśredniony czas, po którym planeta pojawi się ponownie w tym samym punkcie w stosunku do dwóch innych obiektów. Na przykład, gdy nasz naturalny satelita obserwowany z Ziemi powróci do tego samego położenia względem Słońca. System obserwacji planet widzialnych z Ziemi pokrywał się z kalendarzem Tzolkin Badacze wskazują jednak, że czteroczęściowy cykl jest zbyt krótki, aby dopasować go wszystkich planet. Autorzy zaproponowali pewne rozwiązanie. – Wcześniejsze badania próbowały udowodnić planetarne powiązania z systemem 819-dniowym, który podzielony był na cztery części. Ten okres jest jednak zbyt krótki, aby pasował do synodycznego okresu obiegu. Jeśli jednak zwiększymy długość kalendarza do 20 okresów po 819 dni, wyłania się pewien wzór – twierdzą badacze. 819 dni pomnożone przez 20 dają wynik 16 380 dni. To 45 lat, podczas których można bez większych problemów dopasować większość planet do synodycznego okresu obiegu, aby pewien okres miał swój początek i koniec. Każda planeta potrzebuje bowiem innego czasu, aby wrócić do tego samego miejsca względem Ziemi i Słońca. Naukowcy zwracają również uwagę, że 16 380 dni to także wielokrotność 260, więc 20 rund po 819 dni pasuje do kalendarza rytualnego Tzolkin. – Majańscy astronomowie, którzy stworzyli okres 819-dniowy, przewidzieli, że będzie to większy system kalendarzowy, który można wykorzystać do przewidywania wszystkich synodycznych okresów obiegu planet widocznych z Ziemi – podsumowują autorzy. Źródło: Ancient Mesoamerica. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów?
Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obiektów budowlanych i artefaktów archeologicznych. Dla naukowców te zabytki są jak otwarta księga, przedstawiająca dzieje tej niezwykłej cywilizacji. Co wiemy o Majach? Poniżej wymieniamy najciekawsze fakty dotyczące ich życia, kultury, osiągnięć, wierzeń i rytuałów.
W tym artykule: Kim byli Majowie? Jak żyli Majowie? Co budowali Majowie? Osiągnięcia Majów Rytuały Majów Dlaczego cywilizacja Majów upadła? Pozostałe ciekawostki o cywilizacji Majów Pierwsze cywilizacje prekolumbijskie pojawiły się w Ameryce na długo przed tym, zanim mieszkańcy Starego Kontynentu przybyli do Nowego Świata. Każda z nich wpłynęła na swój sposób na obecną Mezoamerykę, ale należy podkreślić, że większość nie zdołała stworzyć zorganizowanych struktur. Zdaniem naukowców, największy wpływ na ówczesny świat wywarły trzy wielkie kręgi kulturowe: cywilizacja Azteków, cywilizacja Inków i oczywiście cywilizacja Majów. Kim byli Majowie? Mówiąc o Majach, na myśli trzeba mieć cywilizację stworzoną przez ludy indiańskie porozumiewające się językami z rodziny maja. W starożytnych czasach zamieszkiwali półwysep Jukatan, zachodni Honduras, Gwatemalę i Belize. To główny obszar ich występowania, jednak należy podkreślić, że majańskie pozostałości odkryto także w Salwadorze. Na tak rozległym terenie powstało wiele państw-miast. Wymieniając te, które wyróżniają się najwybitniejszą architekturą, należy wskazać na 8 stanowisk: Majowie – mistrzowie budowania cywilizacji... z niczego Kolejna część cyklu: Siedem wrót do chwały Calakmul, El Mirador, Tikal, Copan, Chichen Itza, Uxmal, Palenque, Yaxchilan. Majowie pojawili się w Mezoameryce ok. 1200 r. p.n.e. Zmierzch tej cywilizacji nastał w 1542 r. n.e. Uwzględniając zmiany, jakie na przestrzeni lat zachodziły w obszarze kultury majańskiej i ważne wydarzenia dziejowe, historię tej cywilizacji należy dzielić 4 okresy: okres preklasyczny (od 2000 r. p.n.e. do 250 r. n.e.), okres klasyczny (od 250 r. n.e. do 950 r. n.e.), okres poklasyczny (od 950 r. n.e. do 1539 r. n.e.) okres konkwisty (od 1511 r. n.e. do 1697 r. n.e.). Jak żyli Majowie? Majowie zamieszkiwali państwa-miasta, które nie tworzyły jednolitego aparatu państwowego z centralnym systemem władzy. W każdym mieście funkcjonowały podstawowe jednostki społeczne, nazywane klanami. Tworzyły je wspólnoty sąsiedzkie korzystające ze wspólnej ziemi, na której wydzielano indywidualne działki. Każdy klan miał swojego naczelnika, który sprawował władzę za pośrednictwem miejskich urzędników. Głową państwa był władca (tron był dziedziczony), a jego prawą ręką – arcykapłan. Klany stanowiły najniższą warstwę społeczną w majańskich miastach. Nad nimi plasowali się wolni właściciele ziemscy i wojowie. Jeszcze wyższe miejsce w hierarchii zajmowali dowódcy wojsk i kapłani, a najwyższe – arystokracja. Majowie trudnili się przede wszystkim pracą na roli. Uprawiali kukurydzę i bób. Wykorzystywali przy tym technikę wypaleniskową, potrafili też też tworzyć systemy irygacji. W historii zapisali się także jako zręczni rzemieślnicy. Potrafili wytwarzać przedmioty z kamienia, gliniane i ceramiczne naczynia i tkaniny. Osiągnęli wysoki kunszt w dziedzinie produkcji ozdób. Co budowali Majowie? Najbardziej charakterystycznym składnikiem kultury Majów była ich architektura. W miastach zamieszkiwanych przez tą niezwykłą cywilizację powstawały wysokie piramidy schodkowe, na szczycie których (na najwyższej platformie/tarasie) znajdowała się świątynia. Bomba zegarowa i królestwo umarłych. Zagadki i tajemnice Majów Tuż za miastem Cancún naukowcy znaleźli nowe wejście do krainy cieni Majów. We wszystkich częściach majańskiego imperium można zaobserwować dość spójny styl architektoniczny, jednak należy podkreślić, że niektóre cechy poszczególnych budowli wykazywały sporą różnorodność. W tym miejscu należy wskazać choćby na kąt nachylenia ścian piramid. Obiekty wzniesione w Chichen Itza są niezbyt strome, ale piramidy w Tikal charakteryzują się znacznie większym kątem nachylenia. Większość obiektów powstawała na planie kwadratu, ale także ta cecha nie może być rozpatrywana jako obowiązująca w świecie majów cecha architektoniczna. W Coba odkryto piramidę wzniesioną na planie koła, z kolei w Uxmal powstał prostokątny obiekt, którego krótsze boki mają półkolisty kształt. Osiągnięcia Majów Nie ulega wątpliwości, że wspaniałe świątynie i pałace należą do największych osiągnięć cywilizacji Majów. Należy jednak podkreślić, że na tej liście należy umieścić także inne dokonania. Majowie stworzyli własne pismo. Początkowo do zapisu używali hieroglifów, nieco później wdrożyli pismo sylabiczne i głoskowe. Mieli wybitne osiągnięcia w dziedzinie astronomii. Potrafili obliczyć czas obrotu Księżyca, ustalić czas wystąpienia zaćmienia Słońca i poprawnie obliczyć długość roku słonecznego. W majańskich miastach powstawały obserwatoria astronomiczne. Na podstawie nabytej wiedzy (i wiedzy zaczerpniętej od innych ludów) opracowali własny kalendarz. Opierał się o sprzężenie cyklu rytualnego (260-dniowego) i słonecznego (365-dniowego). Nie można nie wspomnieć, że osiągnięcia Majów dotyczą także matematyki. Przedstawiciele tej cywilizacji znali cyfrę 0 i opracowali dwudziestkowy system zapisu matematycznego. Rytuały Majów Kultura Majów miała też ciemne strony. Najważniejszym rytuałem religijnym tej cywilizacji było składanie ofiar z ludzi. Majowie wierzyli, że zobowiązuje ich do tego pakt zawarty między bogami a ludźmi. Istoty demoniczne miały być przychylne ludzkiej rasie tylko wtedy, gdy były karmione krwawymi ofiarami. Naukowcy przebadali pozostałości ogromnej cywilizacji Majów. Rozwijała się w Gwatemali w tysiącleciu przed naszą erą Z pomocą lidaru udało się dokładnie zbadać obszar w Gwatemali, na którym 3–2 tys. lat temu rozkwitała potężna cywilizacja Majów. Jak się okazuje, potrafiła ona zarządzać dużym skup... Warto jednak wspomnieć, że we wczesnych przekazach nie występują żadne krwawe obrzędy z udziałem ludzi. Te pojawiły się w majańskiej obyczajowości dopiero później, można więc domniemywać, że nastąpiło to, gdy Majowie zostali podbici przez inne plemiona. Należy jednak podkreślić, że w odróżnieniu od niektórych cywilizacji prekolumbijskiego świata, Majowie nie praktykowali kanibalizmu. Dlaczego cywilizacja Majów upadła? Okres schyłkowy cywilizacji Majów nastąpił zanim konkwistadorzy przybyli do Nowego Świata. Wielu naukowców wyraża przekonanie, że za upadek cywilizacji Majów odpowiadały zmiany klimatyczne. Przedłużające się okresy suszy skutkowały nieurodzajem. Spadek obfitości plonów był przyczyną ograniczenia majańskich wpływów politycznych. Mówiąc wprost, podległe im ludy zaczynały się buntować, czego efektem była dezintegracja społeczna. Kolejnym rezultatem spadku plonów była klęska głodu. Niedawno pojawiły się dowody, które mogą wskazywać, że wbrew popularnemu poglądowi przyczyną upadku Majów nie były susze, a prowadzone przez nich działania wojenne. Badacze przez długi czas sądzili, że cywilizacja majańska była dość pokojowa (jak na prekolumbijskie standardy). Mieli prowadzić rytualne wojny, których celem było zmuszenie wrogiej dynastii do poddaństwa lub wymuszenie okupu, ale ludność zamieszkująca atakowane osady miała na tym nie cierpieć. Jako najbardziej krwawy okres w dziejach Majów wskazywano czas wielkiej suszy. W 2019 roku badacze z Służby Geologicznej USA i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkley trafili na dowód, który wyraźnie sugeruje, że działania wojenne Majów miały charakter krwawy, brutalny i niszczycielski nie tylko pod koniec istnienia cywilizacji, ale właściwie od samego początku, nawet w szczytowym okresie jej rozwoju. Dowód, o którym mowa, został ujawniony w północnej Gwatemali. To 2-centymetrowa warstwa sadzy na dnie jeziora Laguna Ek'Naab. Znalezisko ma dowodzić wystąpienia wielkiego pożaru miasta Witzna i jego okolic, przy czym należy podkreślić, że zdaniem naukowców ogień nie rozpętał się w sposób naturalny. Znalezisko jest datowane na ok. 700 r. n.e. Wiążąc tę datę z zabytkami pisanymi, należy stwierdzić, że barbarzyńskiego aktu dopuścili się właśnie Majowie. Dokładne badania udowodniły, że wszystkie ruiny miasta noszą ślady pożaru. To odkrycie zestawione z wcześniejszymi znaleziskami (w postaci masowych grobów i fortyfikacji) pozwala przypuszczać, że Majowie nie mieli wiele wspólnego z pokojową cywilizacją, za jaką byli uważani wcześniej. Czy wyniszczające wojny, prowadzone według strategii spalonej ziemi, rzeczywiście były faktyczną przyczyną upadku cywilizacji Majów? Ta kwestia wciąż pozostaje otwarta, jednak wydaje się być wysoce prawdopodobna. Pozostałe ciekawostki o cywilizacji Majów Na koniec prezentujemy kilka intrygujących ciekawostek o cywilizacji Majów. Dlaczego Majowie wwiercali w zęby drogocenne klejnoty? Naukowcy odkryli, że nie tylko dla wyglądu Przyozdabianie zębów cennymi kamieniami szlachetnymi było powszechną praktyką wśród starożytnych Majów. Najnowsze badania wykazały jednak, że w tej praktyce nie chodziło jedynie o ładn... Prace archeologiczne w Teotihucan udowodniły, że w momencie poświęcenia świątyni Quetzalcoatla złożono ponad 200-osobową ofiarę. Liczba ciał w poszczególnych grobach wskazuje na związek ofiary z kalendarzem, ze stronami świata i z poziomami światów, niebiańskiego i ziemskiego. Podstawowy system, na którym Majowie oparli swój kalendarz, obowiązywał w całym regionie już od V w. p.n.e. Majowie potrafili zapisywać nawet złożone wyrazy, wykorzystując w tym celu zasadę rebusu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czemu koniec świata nie nastąpił? Rozbrajamy bombę starożytnych Majów
Czy Majowie naprawdę twierdzili, że 21 grudnia 2012 r. nadejdzie koniec świata? Czy może to Zachód nadinterpretując ich wiedzę, uczynił z ludów Mezoameryki proroków apokalipsy?
Jeśli wierzyć samozwańczym wieszczom zagłady, w grudniu 2012 roku miał zakończyć się świat. Planetę miała nawiedzić seria kataklizmów, a my sami jako gatunek podzielić los dinozaurów. Przyczyny i przebieg prorokowanego końca były przeróżne. Belgijski astronom amator Patrick Geryl twierdził, że zabije nas Słońce, i namawiał na budowanie podziemnych schronów, które miały pozwolić przetrwać katastrofę. Miłośnicy ruchu New Age masowo osiedlali się we francuskiej wsi nieopodal pirenejskiego szczytu Pic de Bugarach, który – według nich – miał być zakamuflowaną szalupą ratunkową przybyszów z kosmosu. Te i inne przepowiednie miały jeden wspólny mianownik: datę 21 grudnia 2012 r. Wszystkie też wskazywały na cywilizację Majów, która jako pierwsza miała stwierdzić, że ten dzień będzie ostatnim. Ale choć nasza wiedza o dawnych mieszkańcach Jukatanu nie jest pełna, bombę o nazwie „koniec świata według Majów” nie jest trudno rozbroić. Tajemnica pisma Majów Majowie zaludnili Amerykę Środkową kilkaset lat przed naszą erą, a szczyt rozwoju ich cywilizacji (której upadek do dziś pozostaje tajemnicą) przypada na lata 250–900 n.e. Archeologia odkryła ich dopiero pod koniec XIX w. Pierwsze poważniejsze projekty naukowe to lata 20. i 30. XX w. Od tamtej pory udało nam się odczytać 80 proc. pisma Majów, poznać ich astronomię i kalendarz – klucz do zrozumienia fenomenu 2012 roku. Pismo to najdoskonalszy ze sposobów utrwalania i powielania wiedzy. Podczas gdy niektóre cywilizacje – jak Inkowie – stawiały na przekazy ustne, Majowie jako jedyna znana kultura Nowego Świata rozwinęli zaawansowany system pisma. Nie były to proste piktogramy dające ogólne pojęcie o temacie, a skomplikowany język z własną gramatyką, składnią i fleksją. Dzięki niemu Majowie byli w stanie zapisać nawet najbardziej abstrakcyjną myśl. Dziś moglibyśmy na ich język przetłumaczyć Pana Tadeusza, nie tracąc przy tym nic z jego piękna. Dysponując takim narzędziem, Majowie namiętnie z niego korzystali. Nawet na obiektach codziennego użytku pisali ich funkcje, daty wykonania, imiona właścicieli. Tak jak w przypadku naczynia służącego do picia kakao znalezionego przez zespół Jarosława Źrałki i Wiesława Koszkula z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Nakum w Gwatemali. To właśnie dzięki skrupulatności Majów, odkopując ich artefakty, możemy poznać tę rozwiniętą kiedyś cywilizację. Intuicyjny sposób zapisu liczb spowodował, że archeolodzy bez problemu rozszyfrowali majańskie kalendarze. Ich twórcy za pomocą kombinacji kropek (oznaczających jeden), kresek (pięć) i muszelek (zero) byli w stanie zapisać każdą liczbę, a więc i datę. Bogaci czasu nie liczą... do czasu Początkowo Majowie liczyli czas z pragmatycznych powodów. W Ameryce Środkowej, w okolicy zwrotnika Raka, istnieją w praktyce dwie pory roku: sucha i wilgotna. Aby mieć co jeść, trzeba w odpowiednim momencie przygotować pole, obsiać je, potem zebrać plony. Spóźnienie się na którymkolwiek etapie nawet o kilka dni może przynieść głód. Majowie uprawiający m.in. awokado i kukurydzę świetnie zdawali sobie z tego sprawę. Ich kalendarz początkowo służył tylko rolnikom. Z czasem przyjęły go też elity. Zamiłowanie do mierzenia czasu w połączeniu z wielopokoleniowymi obserwacjami nieba zamieniło się w obsesję. Upływ czasu liczony był na kilka sposobów. Współgranie dwoma kalendarzami: słonecznym, zwanym haab, który przewidywał 365 dni podzielonych na 18 miesięcy z pięcioma dniami specjalnymi; oraz rytualnym tzolkin, w którym dni było tylko 260, dawało razem majański wiek. Bo jeśli przyjąć, że oba kalendarze ruszyły w tym samym momencie, kombinacja dwóch takich samych dni mogła powtórzyć się dopiero po 52 latach. Majowie żyli tymi cyklami, celebrowali ich przełomy. Ta tradycja zachowała się do dziś. Według Jana Szymańskiego z Ośrodka Badań Prekolumbijskich UW, jednego z nielicznych polskich majanistów, w co drugiej wsi na południu Meksyku czy w Gwatemali wciąż co 52 lata zarządza się wielkie porządki. Czyści się kościoły, maluje ich ściany. Sęk w tym, że nie odbywa się to równocześnie. Majowie zresztą nigdy nie byli jednością. Mało tego, nigdy nie byli Majami. Nazwali ich tak konkwistadorzy, naśladując zapewne dźwięk usłyszany od zamieszkujących Jukatan tubylców. Każde z kilkudziesięciu plemion mówiło własnym językiem, miało swoich przyjaciół i wrogów. Każde składało też własne ofiary. Niekoniecznie z żywych ludzi, czasem wystarczała krew. Nie mogła to być jednak zwykła krew, a związany z jej oddawaniem rytuał do dziś budzi grozę. Oto bowiem kilka razy do roku, po okresie postu i wstrzemięźliwości seksualnej, rządzący miastem-państwem król wstępował z królową na szczyt piramidy, by za pomocą kolca ogonowego płaszczki upuścić krew z własnego penisa. Królowa tymczasem liną z kolcami dziurawiła i swój język. Na koniec rytuału kilkumetrowa lina razem z krwią władcy była podpalana, a unoszący się ku niebu dym karmił bogów. Gdy już jednak dochodziło do składania ofiar z ludzi, Majowie, w przeciwieństwie do Azteków, stawiali raczej na jakość, a nie ilość. – To, co widzimy w filmie Apocalypto Mela Gibsona, składanie w ofierze 50 tys. wieśniaków, to bujda. Taka ofiara nic by nie znaczyła. Co innego zabicie jednego czy dwóch dostojników. Rolników zostawiano w spokoju, ktoś przecież musiał karmić całą resztę – zauważa Szymański. Początek świata Jak długo ludzie składali ofiary, tak długo pożywieni bogowie gwarantowali dalsze trwanie świata. Układ ten funkcjonował nieprzerwanie od 3114 r. p.n.e., dla Majów roku zerowego. Dał on początek tzw. Długiej Rachubie – kalendarzowi, który jest sprawcą całego apokaliptycznego zamieszania. Nad tym, jak wyznaczono datę początku świata, badacze prekolumbijskiej Mezoameryki zastanawiają się do dziś. – To data zdecydowanie mitologiczna, w rzeczywistości Majów na Jukatanie jeszcze wtedy nie było. Początki ich raczkującej cywilizacji to mniej więcej tysięczny rok p.n.e. – mówi Jan Szymański. Ich cywilizacja nastała więc dwa tysiące lat później, niż sobie wyobrażali. Nawet w przypadku tego tysiąca lat p.n.e. nie możemy mówić o rozwiniętych miastach czy majańskiej nauce. Te powstały jeszcze później, 500 lat p.n.e. Wspomniana data to zresztą początek nie świata jako takiego, a obecnego, w którym żyjemy i my. Wielość światów to idea wspólna dla cywilizacji z kręgu mezoamerykańskiego, czyli niemal wszystkich zamieszkujących tereny od Meksyku po Nikaraguę. Według wierzeń Majów, które znamy dzięki mitologii Popo Vuh, świętej księdze plemienia Kicze powstałej w XVI w., wcześniej ziemia należała do ludzi z błota. Byli oni jednak niedoskonali, dlatego bogowie zniszczyli ich świat. Ich miejsce zajęli ludzie z drewna, których wadą było to, że nie mogli składać ofiar bogom. Znów nadszedł kataklizm, który zgładził większość ludzi. Ci, którzy przeżyli, zostali przemienieni w małpy. I wreszcie nadszedł świat nasz, ludzi z kukurydzy. Majowie przypuszczali, że i on się kiedyś skończy. Jaki to będzie jednak koniec? Czy wyginiemy wszyscy? A może tylko niektórzy? Dlaczego bogowie mieliby zniszczyć człowieka z kukurydzy, którego sami uznali za doskonałego? Na te pytania odpowiedzi nie znali. „Znajdźcie sobie własne zero!” W latach 30. ubiegłego wieku trójka badaczy: Joseph Goodman, Juan Martínez Hernández i John Eric Sydney Thompson, dokonała powszechnie przyjętej korelacji kalendarza Majów z gregoriańskim. Dowiedzieliśmy się wówczas, kiedy zaczęła się Długa Rachuba Majów. Niektórzy od razu wyliczyli też, kiedy się skończy – 1 872 000 dni później, 21 grudnia 2012 r., kiedy to kalendarz ma ulec wyzerowaniu. Gdy usłyszeli, że data ta pojawia się na dwóch odkopanych stelach Majów, nie potrzebowali więcej dowodów nadciągającej zagłady. – Tymczasem my nie wiemy nawet, czy w tych wykopaliskach, z których jedno nie ma żadnego znanego kontekstu, chodzi o zero z 3114 r. p.n.e., czy to z 2012 r. – mówi Szymański. – Nigdzie nie jest powiedziane, że każdy z cykli Długiej Rachuby musi być równy. To, że używamy tego zera do zakończenia obecnego cyklu, jest zwykłym nadużyciem. Kalendarz w obecnym cyklu może biec jeszcze przez długie tysiąclecia. Majowie przypuszczali, że Długa Rachuba prędzej czy później ulegnie wyzerowaniu. Nie było jednak przy tym mowy o żadnych datach. Cytując Anthony’ego Aveniego, amerykańskiego archeoastronoma z Uniwersytetu Colgate w Hamilton, Majowie mogliby nam dziś powiedzieć: „Znajdźcie sobie własne zero!”. A jeśli te argumenty nie przekonują zwolenników teorii o nadciągającej apokalipsie, pozostaną oni bezradni wobec najnowszych odkryć. Na ścianach pomieszczenia, do którego w gwatemalskim Xultún dotarł w 2011 r. dr William Saturno z Uniwersytetu Bostońskiego, znaleziono bowiem freski z zapisami sięgającymi daleko do przodu, w kolejne tysiąclecia naszego świata (pisaliśmy o tym w październikowym numerze National Geographic). Skoro patrzyli w tak odległą przyszłość, jak mogli prognozować jego koniec? Starzy bogowie i nowy Bóg Współcześni Majowie, których wg różnych szacunków jest od 7 do 10 mln, niewiele wiedzą o nadciągającej rzekomo apokalipsie. Mieszkają w południowo-wschodnim Meksyku, Gwatemali (ok. 40 proc. populacji), Belize. Ich starożytne wierzenia w dużej mierze się zatarły, ustępując miejsca chrześcijaństwu przyniesionemu przez konkwistę. I to jest właśnie największa bolączka badaczy – aby poznać kulturę starożytnych Majów, muszą oddzielić naleciałości europejskie od tego, co oryginalne, nie zapominając, że oryginalne również ewoluuje. – Trzeba odcedzić fusy od herbaty, patrząc, jak zmieniała się i sama herbata – mówi Jan Szymański. Majańskie bóstwa doskonale zintegrowały się z chrześcijańskimi świętymi. Monoteistyczny Bóg został według jednych spadkobiercą idei boga kukurydzy, według innych – boga słońca. Najlepszym przykładem tego religijnego tygla stał się gwatemalski Maximón – pochodna prekolumbijskiego boga Mam i świętego Szymona. To bóstwo o wyjątkowo skomplikowanym charakterze. Raz dobre, raz złe, towarzyszy współczesnym Majom w codziennych problemach. Do niedawna tępione było przez państwowe i religijne autorytety, stąd dziś często chowa się je w piwnicach lub za miastem. Maximón to figura przedstawiająca młodego mężczyznę lub chłopca wygodnie usadowionego w fotelu, którą codziennie trzeba umyć, ubrać, nakarmić. Oczekuje też ofiar – alkoholu czy papierosów – w zamian za nie wysłuchując próśb: o szczęśliwe rozwiązanie ciąży, o wybicie trzody sąsiada, o odwzajemnione uczucie kobiety. Ale przejawów religijnego synkretyzmu jest u Majów więcej. – W 2008 r. udało mi się dotrzeć do szamana, który po kilku tygodniach znajomości dopuścił mnie do swoich rytuałów – opowiada Szymański. – W języku ch’orti’, jednym z do dziś istniejących, pytał duchy o zgodę na podzielenie się ze mną swoją wiedzą. W jego słowach mnóstwo było odniesień do starożytności, do motywów stworzenia majańskiego świata, ale też do Matki Boskiej z Guadalupe. Po licznych wezwaniach raz po raz padało najzwyklejsze chrześcijańskie „Amen”. Wraz z chrześcijaństwem Majowie siłą rzeczy przejęli również jego pojmowanie końca świata i zbawienia. Dziś to my uczymy ich kultury przodków. Zrekonstruowaliśmy kalendarz, rozszyfrowaliśmy pismo. Majowie łapią je bardzo szybko. Jednak nie tylko archeolodzy docierają do miejsc przez nich zamieszkanych. Jeszcze skuteczniej robi to nasza inwazyjna popkultura za pośrednictwem kina, telewizji, literatury. Majowie, słysząc, że sami wymyślili apokalipsę, skłonni są w nią uwierzyć. I to jest dopiero koniec świata.
Ta maszyna miała zniszczyć świat. Od tysięcy lat straszymy się końcem
Koniec świata to święto ruchome. Jakoś wielu je przewiduje, ale gdy przychodzi do konkretnej daty... przekładamy.
Ludzkość jest od apokalipsy uzależniona. Gdyby wierzyć wszystkim wieszczom zagłady, nasz świat kończyłby się niemal co roku. Szczególnie dużo proroctw pojawiło się w ostatnich dekadach. Najgłośniejszą był problem Y2K. Gdy zagrożenie komputerowe związane z pluskwą milenijną w 2000 roku okazało się zbyt błahe, na wyobraźnię człowieka trzeba było zadziałać czymś większym, straszakiem z pogranicza nauki i fantastyki. Idealny okazał się do tego celu Wielki Zderzacz Hadronów (LHC), 27-kilometrowe cacko wybudowane wspólnymi siłami wielu europejskich państw na granicy Szwajcarii i Francji, sto metrów pod ziemią. Naukowcy z ośrodka CERN chcieli za jego pomocą protonów rozpędzonych do prędkości bliskiej prędkości światła poznać m.in. początki wszechświata. Apokaliptyczne wizje towarzyszyły pracom naukowców od samego początku w 1994 roku. Atmosferę podsyciła publikacja w magazynie "Scientific American", w której to autor zasugerował, że podobna maszyna - Ciężki Zderzacz Jonów budowany pod Brookhaven w stanie Nowy Jork, może wytworzyć małą czarną dziurę, która, co byłoby wyrokiem dla całej planety. Naukowcy pukali się w czoła, używając wielu racjonalnych argumentów na zaprzeczenie tej tezy. "Szansa mniejsza niż jeden do 50 milionów" - mówili, ale to i tak było za dużo. Profesor Frank Close z oksfordzkiego uniwersytetu przekonywał, że to tak jakby wierzyć w główną wygraną w totolotka trzy razy z rzędu. Szukające sensacji media nie chciały jednak słuchać. Zamiast tego ochrzciły Wielki Zderzacz Hadronów mianem sprawcy przyszłej zagłady planety. Katastrofa oczywiście nie nadeszła.
Majowie – mistrzowie budowania cywilizacji... z niczego
Kolejna część cyklu: Siedem wrót do chwały
Ogromna przepaść otwiera się między wysublimowanymi cywilizacjami społeczności Mezoameryki a środkami, które posłużyły do ich stworzenia. Majańskie centra władzy, kultu, administracji i handlu porównywane są do konglomeratu greckich miast-państw. Zadziwiają monumentalną architekturą i rozwiązaniami urbanistycznymi. Copan w dzisiejszym Hondurasie, zwany Atenami Nowego Świata, tworzyły akropole składające się z wielu dziedzińców. Wysoki status aglomeracji takich jak Uaxactun czy Palenque akcentują piramidy. Ich tarasy okładano ornamentowanymi kamieniami. Na szczycie budowli stawały bogato zdobione pałace i świątynie. Bóg Majów – Zielony Pierzasty Wąż (Kukulkan) – wspiął się po piramidzie do nieba i nigdy już nie wrócił na ziemię. Majowie wierzyli, że był stwórcą świata, pierwszego kalendarza oraz że nauczył ich rolnictwa. Ku jego czci wznieśli piramidę w Chichén Itzá. Była zbudowana tak, że cienie, które padały na krawędź budowli w dniu zaczynającym wyczekiwaną przez rolników porę deszczową, tworzyły złudzenie, jakby wąż zstępował po niej z nieba na ziemię. Natomiast z końcem opadów Kukulkan piął się do nieba. Wzniesienie takiej konstrukcji wymagało ogromnej wiedzy w dziedzinie astronomii i budownictwa. Niezbędne było też pismo, dzięki któremu obserwatorzy nieba mogli przez lata notować rezultaty swoich studiów. – Cywilizacja Majów jako jedyna w Nowym Świecie miała rozwinięte pismo, pozwalające przekazywać wszelkie informacje – podkreśla prof. Józef Szykulski z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. – Do naszych czasów zachowało się tylko kilka kodeksów i inskrypcje na stelach, te jednak zawierają ograniczony zasób informacji, głównie daty i imiona władców. Przebogaty zbiór kodeksów informujących o kulturze Majów został spalony w lipcu 1562 r. na rozkaz arcybiskupa Jukatanu Diego de Landy. Indianie opanowali do perfekcji także sztukę odmierzania czasu. Zaskakujący swoją precyzją jest ich kalendarz, rezultat obserwacji nieba i obliczeń pokoleń astronomów. Majowie odmierzali czas za pomocą kilku systemów stosowanych równolegle. Kalendarz słoneczny miał 365 dni, rytualny, księżycowy – 260, prócz tego w rachubę wchodził m.in. system tzw. Długiej Rachuby. Skomplikowane obliczenia i zapiski świadczą wręcz o obsesji na punkcie upływu czasu. W obliczu tak zaawansowanej wiedzy tym bardziej zdumiewa fakt, że dzieła Majów powstawały z użyciem stosunkowo prostych narzędzi. – Ich cywilizacja należała do epoki kamienia, posługiwali się więc głównie kamiennymi i drewnianymi narzędziami, rzadziej wyrobami z miedzi – tłumaczy prof. Józef Szykulski. – Majowie nie znali ani zwierząt jucznych, ani zastosowania w transporcie koła i wozu. Wszelkie prace urbanistyczne wykonywano więc przy użyciu siły ludzkich mięśni. Ponadto czciciele Kukulkana, jako niemal jedyni na świecie, zbudowali swoją cywilizację w wyjątkowo niekorzystnych dla człowieka warunkach – w tropikalnej puszczy, na nizinie. To strefa niezdrowego klimatu. Mimo nieprzyjaznego otoczenia stworzyli rolnictwo, którego płody podtrzymywały trwanie wielkich centrów miejskich. Indianie wypalali i karczowali puszczę, ale uzyskana w ten sposób ziemia szybko się wyjaławiała. Regeneracja pól była na tyle długa, że rolnicy musieli przenosić się coraz dalej od miast w poszukiwaniu żyznej gleby. – Pojawiły się problemy logistyczne z zaopatrzeniem – podkreśla Józef Szykulski. – Przypuszczam, że mogły okazać się na tyle znaczące, iż doprowadziły po części do upadku cywilizacji.
Grudniowy National Geographic Polska już od piątku!
30 listopada na rynku ukaże się ostatni w tym roku numer magazynu National Geographic Polska
A w nim przyjrzymy się mikroświatu drobnych stworzeń, których zwykle nie mamy okazji podglądać. Zadbamy o to, by nie było mdło, odkrywając sekret zbawiennych właściwości przypraw, a mając na uwadze rychły koniec świata, spróbujemy rozszyfrować tajemnice przepowiadającego go kalendarza Majów. Pokażemy też niezwykłą stronę pingwinów cesarskich – ptaków, które na lądzie są niezdarne i niezgrabne, a w wodzie zyskują na finezji i zgrabności. Pokażemy też niezwykły świat mongolskich szamanów - specjalistów od kontaktów ze światem duchów. To wszystko i jeszcze więcej w grudniowym numerze National Geographic Polska, od piątku w kioskach!
Już 21 grudnia 2012 r. ma według kalendarza Majów nastąpić koniec świata. Postanowiłam sprawdzić, co to naprawdę oznacza. U źródła
Sprzedawca biżuterii z jadeitu otwiera przede mną grubą księgę. – Znajdź swoją datę urodzenia i sprawdź, jakim jesteś znakiem w kalendarzu Majów – zagaja. Już wiem, jestem nietoperzem. Za chwilę mężczyzna pokazuje mi kolczyki, wisiorki z wygrawerowanym znakiem Aq’ab’al. – Czy ochronią mnie przed końcem świata? – dopytuję się. Bo jak wieść niesie, podtrzymywana przez wszelkich sprzedawców pamiątek, starożytni Majowie koniec świata przepowiedzieli na 21 grudnia 2012 r. Sprzedawca nie dość, że gwarancji nie daje, to jeszcze stawia zaporową cenę. Co w obliczu światowej katastrofy może zrobić turysta „na niskim budżecie”? Chyba tylko szukać pomocy ze strony współczesnych Majów. Ci rdzenni mieszkańcy terenów dzisiejszej Gwatemali stanowią 40–50 proc. jej ludności. I wciąż kultywują wiele prekolumbijskich zwyczajów. – Miesiącami możesz mieszkać z nimi pod jednym dachem. Zżyją się z tobą, ale do pewnych rytuałów nigdy cię nie dopuszczą. Budują ścianę i choćby nie wiem co, nie przebijesz się – mówi mi spotkany po drodze Juan, etnolog. Być może dzięki temu przetrwali hiszpańską konkwistę, a potem kolonizację Tlaxcaltecas, ludu mówiącego w nahuatl? To właśnie przybysze z terenów dzisiejszego Meksyku nadali większość używanych dziś nazw geograficznych. Sama nazwa Gwatemala pochodzi od słowa Quauhtlemallan, które w nahuatl znaczy „miejsce wielu drzew”. Określenie wciąż jest aktualne! Wystarczy wspiąć się na Cerro de la Cruz. Z jego zbocza Antigua wygląda jak miasteczko dla lalek ustawione na tle wulkanu i otulone zielonym dywanem lasów. Między kolorowymi domkami wznoszą się ruiny monumentalnych świątyń. To wspomnienie końca świata z XVIII w., czyli trzęsienia ziemi, które miało wtedy miejsce. Po kataklizmie stolicę przeniesiono do nieco spokojniejszego tektonicznie Ciudad Guatemala. Dziś ruiny kilku świątyń i klasztorów można zwiedzać, a w dawnym klasztorze Dominikanów stworzono jeden z najbardziej luksusowych hoteli w mieście. W pobliskich knajpach, choćby w ChocoMuseo (4a Calle Oriente), można zamówić aztecki pinol, napój z mielonych ziaren kukurydzy z dodatkiem kakao i ziół. Smak majańskiej kuchni poznaję dopiero na bazarze. Tam na straganach zbitych z kilku desek serwuje się atol, napój z mąki kukurydzianej z dodatkiem przyprawy zwanej pepitą. Rap Majów Końcem świata bardziej realnym, choć w ujęciu jednostkowym, może być spotkanie z maras, czyli gangsterami. To właśnie oni rządzą po zmierzchu. W Gwatemali zamiast powiedzieć „nie idź tam”, mówi się: „tam są maras”. To oni pozbawili Gwatemalczyków poczucia bezpieczeństwa, ale również jakiegokolwiek zainteresowania tatuażami, bo właśnie one wyróżniają gangsterów z tłumu. – Jeśli pracodawca zobaczy na twoim ciele nawet najbardziej niewinny tatuaż, nie dostaniesz pracy. Nie uwierzy, że nie należysz do żadnego gangu – tłumaczy Saul, inżynier z plantacji trzciny cukrowej. – Rok temu maras przyszli na moją ulicę i zażądali pieniędzy. Ale kiedy następnym razem się pojawili, by ściągnąć haracz, zdążyliśmy się uzbroić i przestrzeliliśmy im tyłki. Gwatemalczycy nie idą na rzeź jak barany! W państwie, gdzie na policję nie można liczyć, obywatele sami muszą zadbać o swoje bezpieczeństwo. Na szczęście dla turystów w Antigua stróże prawa stoją na każdym rogu, nawet w nocy. Dlatego nikt tu nie marnuje czasu na sen, tylko idzie się bawić. Knajpy są otwarte, dopóki nie padnie ostatni klient. Z imprez, a także bogatego życia kulturalnego słyną również miasteczka nad jeziorem Atitlán. Gwatemalscy artyści jeszcze pod koniec wojny zaczęli się osiedlać w Panajachel, największym kurorcie w okolicy. – Bo w przeciwieństwie do stolicy można tu było spokojnie tworzyć – tłumaczy Pablo Robledo, malarz i piosenkarz, mieszkaniec Panajachel od 27 lat. Za chwilę do naszego stolika przysiada się raper Tz’utu Bak’tun Kan. Zdaje relacje z prac nad swoją płytą. – Chcę, żeby wyszła jeszcze w grudniu – mówi. Dlaczego? Bo poświecił ją kalendarzowi Majów. – Planujemy nagrać 20 kawałków. Tytuł każdego z nich to nazwa kolejnego dnia majańskiego miesiąca. Wiesz, do dzisiaj Majowie go używają. Każdemu dniowi przypisana jest konkretna czynność, praca. Siejemy, zbieramy plony, przepowiadamy przyszłość – wszystko według kalendarza. Tz’utu Bak’tun wie, co mówi. Jest Majem Saqtziquelem i w tym języku pisze swoje teksty. W „Gwatemaja”, jak nazywa swój kraj, powstaje i działa wiele kapel śpiewających w rdzennych językach, a tych jest ponad 20! Majańskiego rapu czy rocka częściej słuchają jednak biali i ladino (tak nazywa się Metysów) niż sami Indianie. – Nasze społeczeństwo zawsze było rozdarte. Ale teraz linia podziału biegnie nie między rdzenną ludnością a przybyszami, lecz między bogatymi a biednymi. Kiedy masz pieniądze, nikt nie pyta, kim jesteś – mówi raper. Choć jak wskazują wszelkie statystyki, to właśnie współcześni Majowie są najbiedniejsi. Mimo że obecnie wielu Indian kończy szkoły i wyższe studia, wciąż trudno im przebić się do politycznego i kulturalnego mainstreamu. Tz’utu Bak’tun wytrwale próbuje. – I nie jest źle, na brak koncertów nie narzekam – zapewnia. Na pewno zagra na wielkim festiwalu Itinerante Q’ij Säq. Imprezy będą się odbywać w różnych miejscowościach wokół jeziora przez całą jesień, aż do 21 grudnia. Sam pomysł festiwalu zrodził się kilka miesięcy temu z inicjatywy majańskich szamanów. – Do fundacji, w której pracuję, przyszło ich trzech. Chcieli wytłumaczyć nam, białym, kilka spraw. Uciąć plotki – wspomina Pablo Robledo. Po pierwsze mężczyźni zapewniali, że starożytni Majowie nie przewidzieli na grudzień zderzenia ziemi z asteroidą. Że nie ma żadnych przesłanek, żeby w najbliższym czasie bać się wybuchu kolejnej wojny światowej czy innych klęsk. Po drugie szamani postanowili dopuścić białych do pewnych obrzędów i przybliżyć im swoją kulturę, w której ważną rolę odgrywa właśnie kalendarz. Od ponad pół roku wraz z Pablem i jego współpracownikami pracowali nad programem wydarzenia. Koncerty, wystawy, seminaria... No i mecze majańskiej piłki! Na czym polega? Podczas meczu zawodnicy odbijają łokciami lub biodrami kauczukowa kulę. Punkty zdobywa się, kiedy przejdzie przez zawieszony nad boiskiem pierścień. Przed przybyciem Hiszpanów wynik gry decydował o życiu lub śmierci. – Ale dziś już nie składa się ofiar z ludzi? – pytam. – Oczywiście, że nie! – potwierdza Pablo. – No, chyba że w bardzo wyjątkowych przypadkach... – dorzuca ze śmiertelnie poważną miną. Święty pali skręty Podczas majańskich rytuałów najczęściej jednak składa się w ofierze wódkę, papierosy czy jedzenie. Takie przynajmniej dary przynoszą Maximónowi mieszkańcy Santiago Atitlán. Niepomni, że Kościół katolicki tego świętego nie uznaje, jego figurę otaczają boskim kultem. Maximón mieszka w domu jednego z mieszkańców miasteczka. Zwykle przed budynkiem stoi spory tłum ludzi. Znać, że święty jest skuteczny! Wchodzę. Drewniana figurka mężczyzny z brodą, wystrojona jak na odpust, ma w ustach palące się domowej roboty cygaro. Po jego lewicy i prawicy siedzą szamani. Trzeci właśnie odprawia rytuał. – Maximón jest dobry na wszystko, dlatego każdy chce go gościć u siebie w domu – tłumaczą mi zgromadzeni na miejscu ludzie. Na Wielkanoc, podczas uroczystej procesji, odprowadza się go do nowego gospodarza, który przez najbliższy rok całkowicie poświęca się opiece nad świętym. A roboty przy nim sporo. Trzeba na noc zanieść do sypialni, by wypoczął, a w dzień przynieść z powrotem do sali przyjęć. Trzeba też przystroić samo sanktuarium. Aktualny gospodarz urządził je z barokowym przepychem. Z sufitu zwisają kolorowe wycinanki, w rogu leży rzeźba Chrystusa zdjętego z krzyża w szklanej trumnie, pod ścianą zaś figury madonn i świętych. Przy łatwych do spełnienia intencjach wystarczy wsadzić pieniążek za ubranie Maximóna. – Ale czasem zdarzają się tak ciężkie przypadki, że bez żywej ofiary się nie obędzie... – kiwa głową mój przewodnik. – Ludzi poświęcacie? – pytam. – Nie, kury. Te ptaki w Gwatemali są naprawdę uniwersalne. Świetnie sprawdzają się zarówno w rosole, jak i w roli boskiego posłańca. Kury są wszędzie. Ich uśmiechnięte dzioby widzę w reklamach proszku do prania, o smakowitych daniach z kurzego mięsa śpiewa się piosenki (całkiem słusznie, bo są pyszne), ptaki te towarzyszą też w autobusach zwanych tu, chyba nie przez przypadek, chickenbusami. Dla mnie jednak drób pełni funkcję przede wszystkim naturalnego budzika. W Chichicastenango pianie kogutów stawia mnie na nogi tuż po wschodzie słońca, a gdakanie kur uniemożliwia ponowną drzemkę. Co mam robić? Ubieram się, wychodzę na ulicę. I wpadam na szamana. Mężczyzna właśnie okadza ulicę kopalem, rodzajem żywicy kopalnianej. Używano jej jeszcze przed przybyciem Hiszpanów. – Robią to na szczęście – tłumaczy później pracownik regionalnego muzeum. – Tutaj ciągle jeszcze kultywuje się prekolumbijskie zwyczaje. Widziałaś procesję? – pyta z nutą dezaprobaty. Tak, trzy razy mijała mnie grupka Indian z trzema szamanami na czele. Jeden z nich tańczył, trzymając w ręku figurkę jeźdźca na białym koniu. Procesja odbywa się praktycznie codziennie. Jej uczestnicy zatrzymują się na szczycie schodów kościoła Santo Tomás i biją pokłony na cztery strony świata. Tutejsi księża pozwolili Majom odprawiać dawne obrzędy na schodach kościoła, pod warunkiem że się ochrzczą. Księża nie tylko tolerowali dawne wierzenia i obyczaje. To w klasztorze zachowała się święta księga Majów Popol Vuh. Ale pracownik muzeum jej nie czytał. Nie bierze też udziału w ceremoniach, choć jest pełnej krwi Majem. Kilka lat temu przeszedł na protestantyzm, jak jedna trzecia mieszkańców Gwatemali. Protestanccy pastorzy ganią udział w takich praktykach. Nie pozwalają też na kontakty z szamanami i znachorami, a czasem nawet z członkami swoich rodzin. W ten sposób Majowie powoli odcinani są od swoich korzeni i tradycji. Kiedy zaczął się czas Jadę do Quirigua. W tym starożytnym mieście Majowie pozostawili kamienne ołtarze, figury oraz stele. Na jednej z nich, oznaczonej literą C, wyryto opowieść o stworzeniu świata. W jej treść wpleciono zapisaną hieroglifami datę – 4 ajaw 8 kumk’u. Dla Majów był to moment zerowy w ich kalendarzu. Według kalendarza gregoriańskiego był to najprawdopodobniej 13 sierpnia 3114 r. p.n.e. – Zgodnie z inskrypcją zapoczątkowany wówczas cykl zakończy się po upływie 13 baktunów, które trwają po blisko 400 lat. Jak wyliczyli naukowcy, nastąpi to mniej więcej 21 grudnia 2012 r. – mówi Louis, spotkany na miejscu archeolog. A co będzie potem? – Zacznie się kolejny baktun, a także kolejny długi cykl – odpowiada spokojnie Louis. On nie wierzy w koniec świata. Zresztą sami Majowie nie zawracają sobie tym głowy. Co innego starożytni. – Oni mieli obsesję na punkcie czasu i przemijania – tłumaczy mi Louis. Oprócz długiej rachuby, podobnie jak Aztekowie, posługiwali się równocześnie jeszcze dwoma kalendarzami – ceremonialnym i solarnym. Dziś w użyciu pozostał jedynie ceremonialny Tzolkin trwający 260 dni. To właśnie według niego jestem nietoperzem. Wszyscy są jednak zgodni. Nawet jeśli nie wydarzy się żadna katastrofa, koniec świata stanowi świetny pretekst, by na wielkim koncercie w Tikal zagrała Metallica. W organizację imprezy zaangażowane jest samo ministerstwo kultury. Również szamani szykują świece i ofiary.