Złota era dinozaurów – jak wyglądał świat gdy cała Ziemia była „Parkiem Jurajskim”?
Okres jurajski był czasem, gdy na Ziemi panowały dinozaury, tropikalna roślinność i niezwykłe zwierzęta morskie. Sprawdź, jak wyglądało życie w tej epoce i co doprowadziło do jej końca.
Spis treści: Kiedy po Ziemi chodziły dinozaury? Rozpad Pangei i nowy klimat Podwodne życie i rafy koralowe Dinozaury i pierwsze ssaki Ten okres w historii naszej planety kojarzymy przede wszystkim z dominacją wielkich gadów. I rzeczywiście różne rodzaje dinozaurów dominowany wówczas na Ziemi. To również w tej erze klimat Ziemi zmienił się z gorącego i suchego na wilgotny i subtropikalny. Kiedy po Ziemi chodziły dinozaury? Okres jurajski to przedział dziejów Ziemi trwający od około 201,3 do 145 milionów lat temu. To środkowa część ery mezozoicznej. Nazwa „jura” pochodzi od wapiennych utworów w Górach Jurajskich, które opisał niemiecki geolog Alexander von Humboldt. Na podstawie tych badań francuski uczony Alexandre Brongniart wprowadził termin „okres jurajski”. Wyróżnia się trzy etapy jury: wczesną, środkową późną jurę. Jura pozostawiła nam szczególnie dobrze zachowany zapis kopalny życia. Obejmuje on m.in. teropody, które – jak sądzą naukowcy – ewoluowały w ptaki. Dzięki temu bogatemu zapisowi wiemy, że jura była epoką dinozaurów przemierzających tropikalną Ziemię porośniętą paprociami, roślinami okrytonasiennymi i iglastymi. W płytkich morzach śródlądowych, powstałych wskutek rozpadu lądów, roiło się od „potworów morskich”, rekinów oraz zakwitów planktonu, które miejscami mogły barwić wodę na krwistą czerwień. Rozpad Pangei i nowy klimat Na początku jury postępował i przyspieszał rozpad superkontynentu Pangei. Laurazja – północna część – rozdzieliła się na Amerykę Północną i Eurazję. Gondwana, południowa połowa, zaczęła się rozpadać w jurze środkowej. Wschodnie bloki – Antarktyda, Madagaskar, Indie i Australia – oddzieliły się od zachodnich, czyli Afryki i Ameryki Południowej. Nowe oceany zalały przestrzenie między nimi. Na dnach oceanów rosły grzbiety, wypychając poziom mórz wyżej i w głąb kontynentów. Taka ilość wody nadała wcześniejszemu, gorącemu i suchemu klimatowi wilgotny, „kapiący” subtropikalny charakter. Pustynie powoli zazieleniały. Obfitowały sagowce przypominające palmy oraz rośliny iglaste – m.in. araukarie i sosny. Miłorzęby dywanem porastały średnie i wysokie szerokości geograficzne półkuli północnej. Na południe od Równika szczególnie dobrze radziły sobie podokarpusy – rodzaj iglastych. Obecne były też drzewa paprociowe. Podwodne życie i rafy koralowe Oceany – zwłaszcza nowo utworzone, płytkie morza śródlądowe – tętniły różnorodnym i obfitym życiem. Na szczycie łańcucha pokarmowego znajdowały się długoszyje, wiosłopłetwe plezjozaury, olbrzymie krokodyle morskie, rekiny i płaszczki. Powszechne były i ichiozaury przypominające ryby, głowonogi podobne do kałamarnic oraz amonity o spiralnych muszlach. W ciepłych wodach rozrastały się rafy koralowe. Doskonale miały się gąbki, ślimaki i małże. Mikroskopijny plankton mnożył się i mógł miejscami barwić ocean na czerwono. Dinozaury i pierwsze ssaki Na lądach dinozaury odciskały swoje piętno – dosłownie. Roślinożerny zauropod Brachiosaurus sięgał do około 16 m wysokości. Mierzył mniej więcej 26 m długości, a jego masa przekraczała 72 ton. Diplodocus, inny zauropod, osiągał około 27 m długości. Sama skala mogła odstraszać napastników, takich jak masywny, mięsożerny Allosaurus, który chodził na dwóch potężnych nogach. Mimo to Allosaurus i inne zwinne drapieżniki, np. celurozaury, z pewnością od czasu do czasu odnosiły sukces. Do ich ofiar należały m.in. silnie opancerzone stegozaury. Najstarszy znany ptak – archaeopteryx, wzbił się w niebo w późnej jurze. Najpewniej wyewoluował z wczesnego dinozaura celurozaurowego. Archaeopteryx musiał dzielić przestrzeń powietrzną z pterozaurami, latającymi gadami obecnymi od późnego triasu. Tymczasem owady – m.in. skoczki liściowe i chrząszcze – występowały obficie. Wokół nóg dinozaurów krzątało się wiele najwcześniejszych ssaków. „Nie wiedziały”, że po wymarciu dinozaurów nieptasich – pod koniec kredy – to ich potomkowie zdominują Ziemię. Źródło: National Geographic Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pojawił się nowy władca mórz. U wybrzeży Wielkiej Brytanii odnaleziono szkielet nieznanego ichtiozaura
Ichtiozaury rządziły morzami przed milionami lat i wciąż wiele o nich nie wiemy. Być może skomplikowana mozaika zaczęła się właśnie składać w całość: wszystko dzięki odkryciu niemal kompletnego szkieletu tego pradawnego gada u brzegów Wielkiej Brytanii.
Naukowcy z Uniwersytetu w Manchesterze opublikowali w czasopiśmie „Papers in Palaeontology” pracę, która szczegółowo opisuje odnaleziony na brytyjskim wybrzeżu szkielet nigdy wcześniej nierozpoznanego ichtiozaura. To zwierzę, które przed milionami lat rządziło morzami i stanowi brakujące ewolucyjne ogniwo. Morski gad wielkości delfina Niemal kompletny szkielet gada odnaleziono w angielskim hrabstwie Dorset. Jego wielkość porównano z rozmiarem delfina i nazwano Xiphodracon goldencapensis, czyli Miecznikowym Smokiem z Dorset – na cześć miejsca znalezienia. Jest on nowym i niezwykle rzadkim gatunkiem ichtiozaura. Po szczegółowych badaniach okazało się, że zwierzę stanowi lukę w ewolucyjnym zapisie kopalnym ichtiozaurów. Co więcej, szczątki noszą ślady, które mogą być pozostałościami po jego ostatnim posiłku. Jest prawdopodobnie najbardziej kompletnym prehistorycznym gadem na świecie z okresu pliensbachu: trzeciego piętra dolnej jury. Pochodzi więc sprzed około 190 mln lat. Znalezisko z Wybrzeża Jurajskiego Wzdłuż brytyjskiego Wybrzeża Jurajskiego, znajdującego się na południe od Bristolu i wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, odnajdywano kiedyś tysiące skamieniałości ichtiozaurów – głównie w czasach pionierskiej paleontolog Mary Anning. Jednak odkrycie opisywanego dzisiaj wczesnojurajskiego gada jest pierwszym od ponad 100 lat. Szkielet odnaleziono w 2001 roku w pobliżu Golden Cap w Dorset, ale dopiero niedawno został szczegółowo przeanalizowany przez paleontologów. W jego skład wchodzi czaszka z ogromnym oczodołem i długim, przypominającym miecz pyskiem – stąd wzięła się nazwa gada. Stwierdzono, że zwierzę miało około 3 metrów długości i żywiło się rybami oraz kałamarnicami. Okaz ma zostać wystawiony w Królewskim Muzeum Ontario w Toronto w Kanadzie. Czym były ichtiozaury? Trzeba tu powiedzieć, że ichtiozaury nie były dinozaurami. To morskie gady, których od lądowych kuzynów różniło przede wszystkim środowisko życia: władały morzami i oceanami, podczas gdy dinozaury przemierzały lądy. Ichtiozaury przypominały wyglądem i trybem życia rekiny czy delfiny, oddychały powietrzem, były stałocieplne i rodziły żywe potomstwo. Warto dodać, że ichtiozaury prawdopodobnie pojawiły się nawet 20 mln lat przed dinozaurami – na to wskazują zapisy kopalne. Pierwsze kręgi tych niezwykłych zwierząt odnaleziono w 1708 roku i uznano je za pozostałości po… Potopie. Dzisiaj wiemy już o nich znacznie więcej. Źródło: Papers in Palaeontology, Brittanica Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zamień Tatry na skalne cuda Jury Krakowsko‑Częstochowskiej – dzieci będą zachwycone!
Jura Krakowsko-Częstochowska przyciąga turystów niesamowitymi formacjami skalnymi, tajemniczymi jaskiniami i malowniczymi ruinami zamków. Choć to region rozciągający się pomiędzy dwiema znanymi aglomeracjami, jego natura zaskakuje dzikością i spokojem. Ten artykuł pomoże ci odkryć jej przyrodnicze skarby, ciekawe zakątki oraz atrakcje dla całej rodziny.
Spis treści: Charakterystyka regionu Roślinność Jury Krakowsko-Częstochowskiej Fauna uboga w duże gatunki Jura Krakowsko-Częstochowska – co warto zwiedzić? Atrakcje dla dzieci w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej Jura Krakowsko-Częstochowska to malowniczy makroregion geograficzny położony w południowej Polsce, stanowiący wschodnią część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Rozciąga się na przestrzeni około 80 kilometrów pomiędzy Krakowem a Częstochową, obejmując powierzchnię ponad 2600 km². Region ten leży w dorzeczu górnej Wisły oraz górnej Warty i historycznie związany jest z zachodnią Małopolską, granicząc z Górnym Śląskiem. Formalna nazwa tego makroregionu to Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, jednak w potocznym języku turystów i miłośników przyrody zdecydowanie częściej słyszy się określenie Jura Krakowsko-Częstochowska, Jura Krakowska lub po prostu Jura Polska. Nazwa ta pochodzi od licznych form skalnych i ostańców wapiennych, które powstały w okresie jury, nadając temu obszarowi unikatowy charakter. Warto zaznaczyć, że nazewnictwo bywa nieco kłopotliwe, ponieważ czasem mianem Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej określa się większy obszar łączący Jurę Krakowsko-Częstochowską z Wyżyną Wieluńską. Jednak zgodnie z klasyfikacją geograficzną Jerzego Kondrackiego, te dwa obszary należy traktować oddzielnie. Dla turystów i pasjonatów przyrody najważniejsza jest jednak unikatowość i bogactwo krajobrazu Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Charakterystyka regionu Jura Krakowsko-Częstochowska to przede wszystkim wapienna płyta, na której dominują dolomity, margle i wapienie powstałe na dnie morza w okresie jury. Charakterystycznym elementem krajobrazu są liczne wapienne ostańce, które wznoszą się nawet na kilkadziesiąt metrów nad okolicę. Ta wyjątkowa rzeźba terenu jest efektem długotrwałych procesów krasowych, które wykształciły także setki jaskiń i schronisk. Wysokości terenu wahają się od około 300 m n.p.m. na północnym wschodzie do ponad 500 m w rejonie południowym, gdzie znajduje się najwyższy punkt Jury – Góra Zamkowa w Podzamczu (515,5 m). Od zachodu Jura opada ku Wyżynie Śląskiej stromą kuestą jurajską, a na wschodzie przechodzi łagodnie w Nieckę Nidziańską. Przyroda tego obszaru jest równie fascynująca, co jego geologia. Wśród mniej żyznych gleb wapiennych i polodowcowych piasków przeważają rędziny i gleby brunatnoziemne. Pomimo małej urodzajności gleb, region zachwyca różnorodnością roślin i zwierząt, w tym wielu gatunków chronionych i endemicznych. Roślinność Jury Krakowsko-Częstochowskiej Jura jest prawdziwym rajem dla botaników. Na jej terenie odnotowano około 1300 gatunków roślin naczyniowych, w tym aż 10 gatunków storczykowatych. Charakterystyczne są zwłaszcza murawy kserotermiczne, które rosną na suchych, wapiennych zboczach o dużym nasłonecznieniu. To właśnie tam znaleźć można rzadkie i chronione gatunki roślin ciepłolubnych, takich jak ostnica Jana, rumian żółty czy dziewanna austriacka. Lasy zajmują około 20% powierzchni Jury i tworzą mieszane bory sosnowo-dębowe z domieszką buka i jodły, a także grądy i świetliste dąbrowy. Ciekawostką są zespoły roślinne typowe dla gór, które występują tu na skalistych zboczach, takie jak kwaśna buczyna sudecka czy jaworzyna górska. W dolinach rzek i potoków rozwijają się zbiorowiska łąkowe, szuwarowe oraz torfowiskowe. Obszar Jury jest też miejscem występowania roślin reliktowych i stepowych, a także gatunków o ograniczonym zasięgu, jak brzoza ojcowska czy przytulia krakowska. Niestety, flora tego regionu jest narażona na negatywne skutki zanieczyszczenia powietrza oraz osuszanie naturalnych siedlisk. Fauna uboga w duże gatunki Jura Krakowsko-Częstochowska jest bogata w gatunki zwierząt, choć duże ssaki są tu rzadkością z uwagi na gęste zaludnienie i intensywną działalność człowieka. Na terenie tej wyżyny występuje około 50 gatunków ssaków, w tym sarna, dzik, borsuk, kuna leśna, a także rzadko spotykany łoś w Puszczy Dulowskiej. Obszar słynie także z ogromnej różnorodności nietoperzy – odnotowano tu aż 21 gatunków, co jest wyjątkowym wynikiem na skalę Polski. Jurę zamieszkuje około 170 gatunków ptaków, z czego większość to ptaki lęgowe. Wśród nich znajdują się rzadkie i chronione gatunki takie jak zimorodek, bocian czarny, derkacz czy dzierzba gąsiorek. Jura jest także miejscem występowania wielu ptaków drapieżnych, m.in. trzmielojada, jastrzębia gołębiarza, błotniaka zbożowego, sowy płomykówki i sokoła kobuza. Fauna bezkręgowców cechuje się obecnością gatunków charakterystycznych dla ciepłych regionów Azji i Europy Południowo-Wschodniej, co jest dowodem na unikatowość klimatyczną Jury. Jura Krakowsko-Częstochowska – co warto zwiedzić? Jura Krakowsko-Częstochowska to jeden z najatrakcyjniejszych regionów turystycznych w Polsce. Oferuje zarówno piękne krajobrazy, liczne atrakcje turystyczne, jak i możliwość poznania historii, kultury oraz bogactwa przyrodniczego. To miejsce idealne dla rodzin z dziećmi, pasjonatów wspinaczki, miłośników przyrody i historii. Jaskinie na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej Dzięki procesom krasowym Jura kryje w sobie około 1500 jaskiń. Największe i najbardziej znane spośród nich to Jaskinia Wierna (długość 1027 m), Jaskinia Wierzchowska Górna (975 m), Jaskinia Mamutowa, Smocza Jama, Jaskinia Ciemna oraz Studnisko, które jest najgłębszą jaskinią z pionową studnią sięgającą 30 m. Wiele z tych jaskiń jest dostępnych dla turystów – można zwiedzać m.in. Jaskinię Łokietka, Jaskinię Ciemną czy Smoczą Jamę, które oferują spektakularne formacje naciekowe – stalaktyty, stalagmity i stalagnaty. Ze względu na wartość przyrodniczą i zagrożenia dewastacją, niektóre jaskinie są zabezpieczone kratami lub ogrodzeniami, co pomaga chronić unikatowe formy krasowe oraz zapewnia bezpieczeństwo odwiedzającym. Jura Krakowsko-Częstochowska – zamki Jednym z najbardziej znanych aspektów regionu są średniowieczne zamki, które tworzą tzw. Szlak Orlich Gniazd. Budowane na strategicznych wapiennych skałach, zamki te strzegły dawniej granicy Królestwa Polskiego przed najazdami z Górnego Śląska. Najważniejsze z nich to: Zamek Ogrodzieniec w Podzamczu – największa i najokazalsza warownia, Zamek w Ojcowie – malowniczo położony w Ojcowskim Parku Narodowym, Zamek w Mirowie i Bobolicach, Zamek w Smoleniu, Olsztynie, Rabsztynie, Tenczynie i wiele innych. Te historyczne ruiny przyciągają turystów z całej Polski i zagranicy, oferując nie tylko możliwość zwiedzania, ale również liczne imprezy kulturalne i historyczne. Atrakcje dla dzieci w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej Jura Krakowsko-Częstochowska to idealny region na rodzinne wyprawy pełne edukacyjnych i przygodowych atrakcji. Dzieci znajdą tu mnóstwo interesujących miejsc stworzonych specjalnie z myślą o najmłodszych podróżnikach. Dużą popularnością cieszy się Gród na Górze Birów – zrekonstruowana słowiańska osada, która przenosi w czasie i pozwala na kontakt z historią przez zabawę. W okolicy funkcjonują również parki linowe, rozbudowane place zabaw oraz parki tematyczne, takie jak Park Miniatur czy Park Doświadczeń Fizycznych w Ogrodzieńcu. Wiele zamków i ośrodków edukacyjnych organizuje warsztaty przyrodnicze, archeologiczne i historyczne – w tym zajęcia terenowe w jaskiniach czy lekcje geologii. Ojcowski Park Narodowy oferuje szlaki przystosowane dla dzieci, a dodatkową atrakcją są legendy i opowieści związane z formacjami skalnymi. Jura to przestrzeń, gdzie zabawa łączy się z nauką i ruchem na świeżym powietrzu. Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Niezwykłe odkrycie w Luksemburgu. Odnaleziono skamieniałość jurajskiej „wampirzycy”
Paleontolodzy z Niemiec dokonali interesującego znaleziska w Luksemburgu. Odkryli nowy gatunek wampirzego głowonoga z epoki jurajskiej. Pływał w oceanie ponad 183 miliony lat temu.
W tym artykule: Współcześnie znany jest tylko jeden żyjący gatunek wampirzyc Paleontolodzy zidentyfikowali nowy gatunek rzędu Vampyromorphida Co wyróżniało nowo odkrytą wampirzycę? Wampirzyca żyła w okresie jurajskim Paleontolodzy z Niemiec i Luksemburga opublikowali właśnie niezwykle interesujący artykuł na łamach czasopisma naukowego „Swiss Journal of Palaeontology”. Informują w nim o odkryciu nowego gatunku głowonoga z rzędu wampirzyc (Vampyromorphida). Współcześnie znany jest tylko jeden żyjący gatunek wampirzyc To małe stworzenia z grupy płaszczoobrosłych, które z wyglądu przypominają ośmiornice. Właśnie dlatego dawniej zaliczano je do rzędu Octopoda. Współcześnie ustalono jednak, że to forma przejściowa pomiędzy ośmiornicami a dziesięciornicami. Wampirzyce występowały już w erze mezozoicznej, ponad 200 milionów lat temu. Jednak niewiele wiadomo o ich ewolucji. Wiadomo, że do dziś przetrwał tylko jeden gatunek, jakim jest wampirzyca piekielna (Vampyroteuthis infernalis). Żyje w ciepłych wodach oceanicznych na głębokości 800–2000 m. Co ciekawe, badania sprzed kilku lat wykazały, że te rzadkie stworzenia mogły żyć w podobnych warunkach nawet 30 mln lat temu. Paleontolodzy zidentyfikowali nowy gatunek rzędu Vampyromorphida – Ewolucyjna historia rzędu głowonogów Vampyromorphida jest wciąż niejasna. Nowy okaz z wczesnej jury dostarcza kolejnych informacji na temat morfologii wampirzyc w tym okresie – napisali naukowcy w artykule. Badacze nowo odkryty gatunek nazwali Simoniteuthis michaelyi. Jak walczą ze sobą ośmiornice? Nigdy czegoś takiego nie widziano Naukowcy odkryli, że ośmiornice w trakcie walki, ciskają w swoich przeciwników piaskiem i kawałkami dna morskiego. To normalne zachowanie, czy przebiegłość tego gatunku? Skamieniałość została znaleziona podczas wykopalisk we wsi Bascharage, w południowo-zachodnim Luksemburgu, w 2022 roku. Dzięki odkryciu naukowcom udało się przygotować niemal pełny opis taksonomiczny gatunku. Paleontolodzy stwierdzili, że gatunek jest morfologicznie pośredni między dwoma rodzinami wampirzyc: Loligosepiidae i Geopeltidae. – Co ciekawe, S. michaelyi ma tylko cztery pary ramion, chociaż u przedstawicieli linii macierzystej Vampyromorphida należy spodziewać się konfiguracji ramion składającej się z pięciu par – twierdzą autorzy. Co wyróżniało nowo odkrytą wampirzycę? – Ta obserwacja zachęciła nas do krytycznego przeglądu domniemanej homologii (wspólne ewolucyjne pochodzenie narządów) włókien rzędu wampirzyc – twierdzą uczeni. Co ciekawe, skamieniałość głowonoga znajdowała się w towarzystwie kilku ryb kostnoszkieletowych. Odnaleziono je w okolicy pyska wampirzycy. – To sugeruje, że Simoniteuthis michaelyi żerowały na tych stworzeniach w głębinach oceanicznych – czytamy. Naukowcy napisali, że odkryli również różnice pomiędzy nowo odkrytym głowonogiem a współcześnie żyjącym jedynym przedstawicielem rzędu. – W przeciwieństwie do współczesnej wampirzycy piekielnej, Simoniteuthis michaelyi żyły i polowały w płytszych wodach, co jest typowe dla rzędu Vampyromorphida z mezozoicznej linii – wyjaśnili badacze. Wampirzyca żyła w okresie jurajskim Paleontolodzy datują skamieniałość wampirzycy na ok. 183 miliony lat. To oznacza, że przemierzała oceany w okresie jurajskim. Miała długość 38 centymetrów. – Skamieniałość jest wyjątkowa również dlatego, że zachowała się w niemal doskonałym stanie. To pozwoliło szczegółowo zbadać struktury tkanek miękkich, takich jak gałki oczne i tkanka mięśniowa – napisali autorzy. Zespół zwrócił uwagę, że niezwykły stopień zachowania wampirzycy wynika z wyjątkowych warunków panujących w momencie śmierci stworzenia. Woda na dnie morza, w miejscu, w którym umarła, była tak słabo natleniona, że stworzenie się udusiło. W tym środowisku żadne inne stworzenie nie mogło żerować na jej szczątkach, dlatego zostały zachowane w całości. Źródło: Swiss Journal of Palaeontology. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Badania wykazały, że dinozaury wykształciły zaskakującą odporność na mróz. Dzięki temu zdominowały Ziemię
Odporność na mróz dinozaury zyskały ponad 200 milionów lat temu. Naukowcy odkryli to dzięki starożytnym skamieniałościom odcisków ich łap.
W tym artykule: Dlaczego dinozaury przetrwały wymieranie triasowe? Odciski łap dinozaurów w Chinach świadczą o tym, że te stworzenia mogły przetrwać w ekstremalnych warunkach Naukowa debata o tym, czy dinozaury były stało-, czy zmiennocieplne w końcu rozwiązana? Dinozaury to stworzenia, które pojawiły się w triasie, ok. 237 milionów lat temu. Wyewoluowały z archozaurów tuż po wymieraniu permskim. Od początku jury, czyli od okresu sprzed 201 milionów lat stały się stworzeniami, które przez długi czas dominowały na naszej planecie. Stało się to tuż przed wymieraniem triasowym, w trakcie którego wyginęła większość grup wczesnych archozaurów i 80% gatunków morskich. Dlaczego dinozaury przetrwały wymieranie triasowe? W okresie od 237 do 214 milionów lat temu dinozaury rozprzestrzeniały się po superkontynencie zwanym Pangeą i zmierzały w północne regiony Arktyki. W porównaniu do reszty gatunków, które zamieszkiwały Ziemię, gady te były stosunkowo niewielką grupą. Rodzaje dinozaurów - ciekawostki i opisy gatunków. Co wiemy o tych pradawnych gadach? Jakie rozróżniamy gatunki dinozaurów? Zapraszamy na wycieczkę do prehistorycznego świata, którym władały olbrzymie potwory. Badaczy nurtowało jednak pytanie, jak to się stało, że tak relatywnie mała grupa osobników przetrwała wymieranie sprzed ok. 201 milionów lat? A co więcej, dlaczego wyszła z niego silniejsza, do tego stopnia, że stała się dominującym kladem na naszej planecie? Przypomnijmy, że masowe wymienianie związane było z wielkim załamaniem klimatycznym, które spowodował wybuch wulkanu. Klimat na całej planecie miał się znacznie ochłodzić. Odciski łap dinozaurów w Chinach świadczą o tym, że te stworzenia mogły przetrwać w ekstremalnych warunkach Naukowcy odkryli, że odpowiedź na to pytanie jest odciśnięta w starożytnych śladach, które zachowały się w Kotlinie Dżungarskiej, która leży w północno-zachodnich Chinach. Ślady łap, które znajdowały się w kotlinie, zostały odciśnięte wzdłuż linii brzegowej słonych jezior, które występują na całym obszarze kotliny. Według naukowców jest to dowód na obecność dinozaurów w regionie drastycznych mrozów. Swoje odkrycie opisali na łamach czasopisma naukowego „Scientific Advances”. – Rozwiązanie tej zagadki wydaje się teraz bardzo proste. Dinozaury przez lata przystosowały się do zimna, jeszcze przed wymieraniem triasowym. Właśnie dlatego, gdy klimat się ochłodził i wszędzie zapanowały dramatycznie niskie temperatury, one były na to gotowe, a inne stworzenia nie – twierdzi Paul Olsen, profesor biologii i paleontologii z Columbią Climate School oraz główny autor badania. Dinozaury wyobrażone na nowo. Prehistoryczne gady wciąż potrzebują aktualizacji Naukowcy dowiedzieli się o starożytnych zwierzętach więcej w ciągu ostatnich 25 lat niż w poprzednich 250 - od koloru ich skóry i piór do tego, jak żyły i ewoluowały. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fossalta-di-piave-we-wloszech-guzun-ion-z-muzeum-rzezbiarskiego-formuje-zaktualizowany-ogon-aby-odtworzyc-naturalnej-wielkosci-doroslego-spinozaura-photographs-by-paolo-verzone-67f360c.png" width="938" height="528" alt="W Fossalta di Piave we Włoszech, Guzun Ion z muzeum rzeźbiarskiego formuje zaktualizowany ogon, aby odtworzyć naturalnej wielkości dorosłego Spinozaura (PHOTOGRAPHS BY PAOLO VERZONE)" title="W Fossalta di Piave we Włoszech, Guzun Ion z muzeum rzeźbiarskiego formuje zaktualizowany ogon, aby odtworzyć naturalnej wielkości dorosłego Spinozaura (PHOTOGRAPHS BY PAOLO VERZONE)" /> Uczeni w swoim artykule opisali, że oprócz wyraźnych odcisków dinozaurów, znaleźli również materiał, który zawiera pradawne ślady lodu, który pokrywał ten region. – To dowód na to, że obszar ten regularnie zamarzał. Skoro dinozaury dotarły aż tutaj, to znaczy, że musiały radzić sobie całkiem dobrze z niskimi temperaturami – przekonują autorzy. Naukowa debata o tym, czy dinozaury były stało-, czy zmiennocieplne w końcu rozwiązana? Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie może być kolejnym argumentem w naukowym sporze, czy dinozaury były zmiennocieplne czy stałocieplne. Autorzy podkreślają, że coraz więcej faktów przemawia za tym, że już pierwsze dinozaury wyewoluowały pióra, które chroniły je przed zmianami warunków pogodowych. – Wybuchy wulkanów sprzed ok. 201 milionów lat powodowały anomalie pogodowe, m.in. nadejście gwałtownych mrozów w regionach tropikalnych. Stworzenia zmiennocieplne, które były nieopierzone, w dużej mierze nie poradziły sobie z ochłodzeniem, co doprowadziło do wyginięcia wielu gatunków – podkreślają badacze. 5 najciekawszych odkryć dotyczących dinozaurów w 2021 roku W 2021 r. dowiedzieliśmy się znacznie więcej o dinozaurach. Oto 5 najciekawszych odkryć mijającego już roku. Naukowcy zwracają uwagę na to, że ich badania potwierdzają przekonanie, że dinozaury żyły na wszystkich kontynentach. Zamieszkiwały nie tylko tropikalne regiony, ale również chłodne terytoria, które większość roku pokryte były lodem. Paleontolodzy w kolejnych badaniach chcą skupić większą uwagę na terenach arktycznych. Źródło: Scientific Advances.
Paleontolodzy odnaleźli szczątki olbrzymiego „smoka śmierci”. Zamieszkiwał Ziemię 86 milionów lat temu
Paleontolodzy z Argentyny odkryli zupełnie nowy gatunek pterozaura. To największy gad latający, jakiego odnaleziono w Ameryce Południowej.
W tym artykule: Odkrycie „smoka śmierci” to kolejna sensacja paleontologiczna Naukowcom udało się odnaleźć dwa osobniki nowego gatunku Na razie nie wiadomo, czy te dwa osobniki były ze sobą spokrewnione Paleontolodzy byli zaskoczeni bardzo dobrym stanem skamieniałości Pterozaury były pierwszymi latającymi kręgowcami i największymi latającymi stworzeniami odkrytymi przez człowieka. Najstarsze osobniki mogą pochodzić nawet sprzed 230 milionów lat. Zaliczamy je do rządu archozauromorfów. Paleontologom udało się odkryć łącznie ok. 120 gatunków pterozaurów. Wymarły ok. 66 milionów lat temu. Odkrycie „smoka śmierci” to kolejna sensacja paleontologiczna W ostatnim czasie dociera do nas coraz więcej informacji o odkryciach związanych z tymi latającymi gadami. W ubiegłym miesiącu naukowcy odkryli, że pterozaury wyewoluowały pióra już 113 milionów lat temu, a co ciekawe – były różnokolorowe. Z kolei w lutym polska paleontolożka odnalazła w Szkocji skamielinę największego pterozaura, który żył w okresie jurajskim. To przełomowe odkrycie! Największy latający gad odnaleziony na terenie Polski Prof. Jerzy Dzik i dr Tomasz Sulej ogłosili przełomowe odkrycie w dziedzinie paleobiologii. O szczegółach opowiedzieli podczas konferencji prasowej organizowanej przez National Geographic Polsk... Teraz okazuje się, że mamy do czynienia z kolejną paleontologiczną sensacją. Badacze z Argentyny odkryli właśnie szczątki olbrzymiego „smoka śmierci”. To zupełnie nowy gatunek pterozaura. Uczeni twierdzą, że gad jest największym zwierzęciem latającym, którego skamieniałości odnaleziono w Ameryce Południowej. Naukowcom udało się odnaleźć dwa osobniki nowego gatunku Paleontolodzy odnaleźli w sumie skamieniałości dwóch osobników. Rozpiętość skrzydeł mniejszego wynosiła 7 metrów, natomiast większego – 9 metrów. Kości znajdowały się w formacji Plottier, która położona jest w Andach. Uczeni poinformowali, że zwierzęta te należą do rodziny azdarchów. Ich nazwa właśnie (Azhdarchidae) wywodzi się z mitologii uzbeckiej i oznacza smoka. Ze względu na jego wygląd i rozmiar, naukowcy nazwali nowy gatunek Thanatosdrakon amaru. Rodzaje dinozaurów - ciekawostki i opisy gatunków. Co wiemy o tych pradawnych gadach? Jakie rozróżniamy gatunki dinozaurów? Zapraszamy na wycieczkę do prehistorycznego świata, którym władały olbrzymie potwory. Pierwsza część nazwy – nazwa rodzajowa – po grecku oznacza „smok śmierci”. Natomiast druga część, czyli nazwa gatunkowa pochodzi z rdzennego języka keczuańskiego. Odnosi się do dwugłowego bóstwa Inków Amaru, co oznacza „latającą hydrę” lub „latającego jaszczura”. – W trakcie analizy szczątek Thanatosdrakona udało nam się odróżnić zestaw cech, co pozwoliło nam wykluczyć ich związek z innymi gatunkami pterozaurów. Naszym zdaniem wszystko wskazuje na to, że jest to zupełnie nowy gatunek – przekazał mediom główny autor badań, Leonardo Ortiz David. Na razie nie wiadomo, czy te dwa osobniki były ze sobą spokrewnione Przedstawiciele azdarchów żyły około 146 do 66 milionów lat temu. Charakteryzowały ich niezwykle duże czaszki. Ich ciała były krótkie, a szyje bardzo wydłużone. Odnalezione osobniki zmarły w tym samym czasie ok. 86 mln lat temu. Naukowcy ustalili, że mniejszy z nich nie osiągnął jeszcze pełni dojrzałości. Dinozaury wyobrażone na nowo. Prehistoryczne gady wciąż potrzebują aktualizacji Naukowcy dowiedzieli się o starożytnych zwierzętach więcej w ciągu ostatnich 25 lat niż w poprzednich 250 - od koloru ich skóry i piór do tego, jak żyły i ewoluowały. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fossalta-di-piave-we-wloszech-guzun-ion-z-muzeum-rzezbiarskiego-formuje-zaktualizowany-ogon-aby-odtworzyc-naturalnej-wielkosci-doroslego-spinozaura-photographs-by-paolo-verzone-67f360c.png" width="938" height="528" alt="W Fossalta di Piave we Włoszech, Guzun Ion z muzeum rzeźbiarskiego formuje zaktualizowany ogon, aby odtworzyć naturalnej wielkości dorosłego Spinozaura (PHOTOGRAPHS BY PAOLO VERZONE)" title="W Fossalta di Piave we Włoszech, Guzun Ion z muzeum rzeźbiarskiego formuje zaktualizowany ogon, aby odtworzyć naturalnej wielkości dorosłego Spinozaura (PHOTOGRAPHS BY PAOLO VERZONE)" /> Uczeni nie mają jednak pewności, czy łączyło je jakiekolwiek pokrewieństwo. Do tej pory autorzy nie znaleźli żadnego śladu, który wskazywałby na jakiekolwiek więzy krwi. Wiele jednak wskazuje na to, że przed śmiercią „smoki” spędzały razem czas. Paleontolodzy byli zaskoczeni bardzo dobrym stanem skamieniałości Prof. David przyznaje, że odnalezienie szczątków było dla jego zespołu dużym zaskoczeniem, głównie ze względu na ich bardzo dobry stan. Jest to o tyle ciekawe, że kości pterozaurów były bardzo kruche i puste w środku, dlatego niewiele z nich zachowało się do dziś. Taka budowa umożliwiała im jednak latanie. Co więcej, autorzy przyznają, że nie spodziewali się, że znajdą tak dużą liczbę kości, które należałyby do jednego osobnika. Zazwyczaj szczątki stworzeń sprzed dziesiątek milionów lat są dużo bardziej wybrakowane. Szkielety dwóch „smoków śmierci” znajdują się obecnie w Muzeum Dinozaurów, które jest częścią Uniwersytetu w Mendozie. Warto przypomnieć, że największym pterozaurem w historii wciąż pozostaje kecalkoatl. Ten latający gad był wielkości żyrafy, miał cienkie kończyny, przerażająco długi dziób, a rozpiętość jego skrzydeł wynosiła nawet 14 metrów. Paleontolodzy do dziś spierają się jednak, czy tak wielkie stworzenie, mogłoby w rzeczywistości unosić się długo w powietrzu. Źródło: Cretaceous Research.
Odnaleziono skamieniałość największego w historii pterozaura z okresu jurajskiego. Wśród odkrywców Polka
Według naukowców rozpiętość skrzydeł pterozaura mogła osiągać nawet ponad 2,5 metra długości. To czyni go największym przedstawicielem swojego gatunku, jaki kiedykolwiek udało się odnaleźć. Paleontolodzy wykopali szczątki tego stworzenia w Szkocji.
W tym artykule: „Skrzydlaty gad” to najlepiej zachowana skamielina pterozaura, którą znaleziono w Szkocji Paleontolożka, która pochodzi z Polski, będzie prowadziła dalsze badania nad pterozaurem Kiedy żyły pterozaury? D. sgiathanach mógł być niezwykle skutecznym drapieżnikiem Do tego niezwykłego odkrycia doszło w trakcie wykopalisk w 2017 roku na szkockiej wyspie Skye. Badania finansowane były przez National Geographic Society. Po latach badań, paleontologom udało się ustalić, że szczątki należą do pterozaura, którego rozpiętość skrzydeł osiągała ponad 2,5 metra. To czyni go największym, jak dotąd odnalezionym pterozaurem, który żył w okresie Jury ponad 170 milionów lat temu. „Skrzydlaty gad” to najlepiej zachowana skamielina pterozaura, którą znaleziono w Szkocji O tym odkryciu poinformowali naukowcy z Uniwersytetu w Edynburgu i Muzeum Narodowego Szkocji na łamach magazynu naukowego Current Biology. Pterozaura nazwano Dearc sgiathanach. Słowa pochodzą z języka gaelickiego szkockiego i w wolnym tłumaczeniu znaczą „skrzydlaty gad” lub „gad z wyspy Skye” (ponieważ sgiathanach, czyli Skye w gaelickim oznacza „skrzydlata” wyspa). Niesamowite odkrycie australijskich paleontologów. Odnaleźli prehistorycznego krokodyla, który przed śmiercią zjadł dinozaura Naukowcy odnaleźli nowy gatunek krokodyla z okresu kredowego. W jego żołądku znajdowały się szczątki młodego dinozaura, który był jego ostatnim posiłkiem. Oprócz tego, że wykopany gad jest największym przedstawicielem swojego gatunku, jakiego udało się kiedykolwiek odkryć, to jest to również największa i najbardziej kompletna skamielina, jaką odnaleziono w Szkocji. Naukowcy z tego kraju przyznają, że jest to dla nich ogromny powód do dumy. – To, że udało nam się odnaleźć i opisać okaz, który jest zarówno dobrze zachowany, jak i znaczący dla paleontologii jest naprawdę czymś wyjątkowym – mówi dr Nick Fraser z Muzeum Narodowego Szkocji. – cieszymy się, że D. sgiathanach znajduje się teraz w zbiorach naszego muzeum. W planach mamy teraz dalsze badania – dodaje. Paleontolożka, która pochodzi z Polski, będzie prowadziła dalsze badania nad pterozaurem Głównym autorem odkrycia jest doktorantka z Uniwersytetu w Edynburgu Amelia Penny. To ona jako pierwsza znalazła skamielinę. Zauważyła, że kawałek szczęki pterozaura wystawał z wapiennej warstwy cypla The Brothers’ Point. Następnie grupa paleontologów zaczęła wydobycie całości skamieliny, która wkrótce trafiła do muzeum. To przełomowe odkrycie! Największy latający gad odnaleziony na terenie Polski Prof. Jerzy Dzik i dr Tomasz Sulej ogłosili przełomowe odkrycie w dziedzinie paleobiologii. O szczegółach opowiedzieli podczas konferencji prasowej organizowanej przez National Geographic Polsk... Następnie rozpoczęły się dalsze badania nad skamieliną, które prowadziła pochodząca z Polski doktorantka na Uniwersytecie w Edynburgu – Natalia Jagielska. – Dearc jest znakomitym dowodem na to, że paleontologia nigdy nie przestanie nas zdumiewać. Pterozaury, które zachowały się w tak dobrym stanie są niezwykle rzadkie. Dotychczas odnajdowano je głównie w Brazylii i Chinach – mówiła Natalia Jagielska. https://twitter.com/WryCritic/status/1496174606058770433?ref_src=twsrc%5Etfw Kiedy żyły pterozaury? Pterozaury były pierwszymi latającymi kręgowcami. Najstarsze mogą pochodzić sprzed 230 milionów lat, jednak wcześniej nie było wiadomo, kiedy zaczęły osiągać duże rozmiary. Łącznie udało się odkryć ok. 120 gatunków pterozaurów. Dotychczas sądzono jednak, że w okresie jurajskim były one znacznie mniejsze. Dlatego owe odkrycie rzuca nowe światło na życie i rozwój tych latających gadów. 5 najciekawszych odkryć dotyczących dinozaurów w 2021 roku W 2021 r. dowiedzieliśmy się znacznie więcej o dinozaurach. Oto 5 najciekawszych odkryć mijającego już roku. Pterozaury posiadały bardzo drobne kości, które umożliwiały im latanie. – Miały bardzo kruche, wydrążone kości. To czyni nasze odkrycie jeszcze bardziej wyjątkowym, ponieważ ta skamielina przetrwała ok. 160 milionów lat. Wciąż możemy zaobserwować piękne i ostre zęby, które lśnią, jakby żył zaledwie kilka tygodni temu – dodaje doktorantka. Natalia Jagielska dodaje również, że D. sgiathanach polował głównie na ryby i kałamarnice. D. sgiathanach mógł być niezwykle skutecznym drapieżnikiem Wstępna analiza kości wykazała, że D. sgiathanach nie był w pełni dojrzałym osobnikiem. Paleontolodzy szacują, że gdyby żył dłużej mógłby być jeszcze większy. Natomiast tomografia komputerowa wykazała, że pterozaur miał bardzo duże płaty wzrokowe. Według naukowców, oznacza to, że gad miał doskonały wzrok. Należy zaznaczyć, że D. sgiathanach uplasował się na pierwszym miejscu wśród największych pterozaurów w okresie jury. Rekordzistą spośród całego okresu istnienia gatunku wciąż pozostaje Quetzalcoatlus, który był również największym latającym stworzeniem w historii. Prawdopodobnie jego rozpiętość skrzydeł wynosiła 11 metrów długości. To oznacza, że był wielkości małego samolotu pasażerskiego. Paleontolodzy twierdzą, że żył ok. 70 milionów lat temu. Źródło: University of Edinburgh
5 najciekawszych odkryć dotyczących dinozaurów w 2021 roku
W 2021 r. dowiedzieliśmy się znacznie więcej o dinozaurach. Oto 5 najciekawszych odkryć mijającego już roku.
W tym artykule: Najdłuższy dinozaur w historii Doskonale zachowany embrion dinozaura Na Ziemi żyło aż 2,5 miliarda tyranozaurów Drapieżne dinozaury były zaskakująco szybkie Dinozaur, który miał bardzo nietypowy ogon O 2021 roku możemy powiedzieć naprawdę wiele. Mijają już dwa lata odkąd cały świat walczy, aby pokonać pandemię koronawirusa. Naukowcy dokładają starań, abyśmy mogli w końcu wrócić do normalności. To również rok, w którym na powierzchni Marsa wylądował amerykański lądownik Mars 2020 na pokładzie z łazikiem Perseverance. Orbiter misji ExoMars „dotknął” pierwszy raz Słońca, a największy w historii Teleskop Kosmiczny Jamesa Webba został wystrzelony w kosmos. Archeologowie wyjaśnili kilka zagadek tajemniczych przodków i zaginionych cywilizacji, ale był to również owocny rok w kontekście odkryć paleontologicznych. W ostatnich miesiącach dowiedzieliśmy się naprawdę dużo o dinozaurach. Oto 5 najciekawszych odkryć w 2021 roku. Najdłuższy dinozaur w historii Superzaur od wielu lat uchodził za jednego z dłuższych dinozaurów, ale dopiero najnowsze badania dr Briana Curtisa, paleontologa z Muzeum Historii Naturalnej w Arizonie ujawniły, że ten Zauropod jest liderem w swojej kategorii. Pierwszy raz jego kości zostały odkopane w 1972 roku, ale ówczesny odkrywca błędnie je wówczas zaklasyfikował. Przez lata sądzono, że odkryto 3 dinozaury, podczas gdy tak naprawdę to był właśnie jeden wielki Superzaur. Pomyłka prawdopodobnie wynikała z tego, że szczątki były bardzo porozrzucane, a autor znaleziska nie był wykształconym paleontologiem, a jedynie pracownikiem terenowym. Dr Curtis postanowił jeszcze raz zbadać skamieniałości i w rezultacie doszedł do niesamowitych wniosków. Nie dość, że poprawnie zidentyfikował dinozaura, to jeszcze dowiódł, że był rekordzistą, jeśli chodzi o długość. Dokładnie analizując kości, okazało się, że mógł mieć nawet 42 metry długości. To więcej niż trzy szkolne autobusy. Doskonale zachowany embrion dinozaura Skamielina przez kilkanaście lat znajdowała się w prywatnym magazynie chińskiej firmy Yingliang Group. Kiedy firma rozpoczęła budowę Muzeum Historii Naturalnej Yingliang Stone, pracownicy zobaczyli, że jajo jest naruszone, a w jego wnętrzu zauważyli fragment szkieletu dinozaura. W toku badań okazało się, że to liczące ok. 70 milionów lat skamieniałe jajo owiraptora, teropoda spokrewnionego z ptakami. Embrion miał prawie 27 cm długości. Naukowcy na podstawie analizy stwierdzili, że znajdował się w późnym stadium rozwoju. To jeden z najlepiej zachowanych embrionów dinozaurów, jakie kiedykolwiek odnaleziono. Na Ziemi żyło aż 2,5 miliarda tyranozaurów W tym roku naukowcy postanowili obliczyć ile tyranozaurów żyło na naszej planecie. Według obliczeń paleontologów, podczas 2,5 miliona lat istnienia tego gatunku, żyło aż 2,5 miliarda tych osobników. Tyrannosaurus rex to dwunożny mięsożerny dinozaur, który ważył nawet sześć ton i mógł mieć ok. 13 metrów długości. To czyni go jednego z największych drapieżników lądowych, które znamy. Naukowcy przeanalizowali kilka rodzajów zmiennych, między innymi korelację masy ciała z gęstością populacji, czas istnienia gatunku, metabolizm, zapotrzebowanie na energię, wiek, w którym tyranozaur osiągał dojrzałość płciową, czy długość życia jednego pokolenia. Zespół pod kierownictwem Charlesa Marshalla z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley obliczył, że jednocześnie na Ziemi mogło żyć ok. 20 tysięcy tyranozaurów, a przez dwa i pół miliona lat po planecie chodziło ok. 127 tysięcy pokoleń tych dinozaurów. Łącznie daje to blisko 2,5 miliarda drapieżników przez cały okres ich istnienia. Dane jednak mogą być mocno szacunkowe, biorąc pod uwagę, że paleontolodzy odnaleźli mniej niż 100 dobrze zachowanych skamieniałości tyranozaurów. Drapieżne dinozaury były zaskakująco szybkie W hiszpańskiej prowincji La Rioja odkryto ślady, które odcisnęły trójpalczaste dinozaury drapieżne. Naukowcy na podstawie dwóch zestawów skamielin odcisków postanowili zbadać, z jaką prędkością poruszały się te osobniki. Pierwszy z nich, La Torre 6A-14, to trzy odciski łap o długości 32,8 centymetra i 30,2 cm szerokości. Natomiast drugi, La Torre 6B-1, to siedem odcisków nieco mniejszych łap, które miały 28,9 cm długości i 26,9 cm szerokości. Badacze na podstawie rozmiaru dinozaurów określili, że jeden z nich w momencie zostawienia śladu, biegł z prędkością 37 km/h. Drugi zestaw wskazuje na prędkość bliską 45 km/h. Zazwyczaj odciski dinozaurów pozwalające na ocenę ich prędkości są niezwykle rzadkie. Właśnie dlatego odkrycie ich jest bardzo cenne. Pozwala porównać wyniki z tymi, szacowanymi na podstawie znajdowanych kości i modeli ruchu dinozaurów. Pewne jest jedno. Dogoniłyby nawet tak wyśmienitych sprinterów, jak Usain Bolt, czy swego czasu Jim Hines. Dinozaur, który miał bardzo nietypowy ogon W tym roku naukowcy odnaleźli zupełnie nowy gatunek ankylozaura. Stegouros elengassen był stosunkowo mały, miał około 2 metry wysokości, ale to nie jego rozmiar zaskakuje. Miał ogon, który wyglądał jak maczuga pokryta kolcami. Przypominał macuahuitl, aztecką broń do walki w zwarciu. Paleontolodzy zaznaczają, że ankylozaur był roślinożercą, a ogon służył mu prawdopodobnie do obrony przed małymi teropodami i większymi drapieżnymi dinozaurami. Skamieniałości dinozaura odnaleziono w dolinie Rio de las Chinas w regionie Magallanes w Chile. Żył na terenie dzisiejszej Ameryki Południowej, 75 milionów lat temu.
Jurajskie atrakcje – tetrapod i nie tylko
Grupa naukowców z UW i PIG (Grzegorz Niedźwiedzki, Piotr Szrek, Katarzyna Narkiewicz, Marek Narkiewicz ), w konsultacji ze szwedzkim paleontologiem P. E. Ahlbergiem, dokonała w Górach Świętokrzyskich przełomowego odkrycia.
Znaleźli oni ichnofosylia (skamieniałe tropy) zwierzęcia, które poruszało się po lądzie na czterech kończynach a żyło ok. 395 mln lat temu. Artykuł wyżej wspomnianych naukowców poświęcony temu niecodziennemu odkryciu zamieszczony, została w 463 numerze prestiżowego pisma „Nature”, który ukazał się 7 stycznia 2010. Na stronie internetowej „Nature” (www.nature.com) znajduje się film poświęcony temu odkryciu. W filmie zaprezentowany został, między innymi ,model, będący rekonstrukcją „rybopłaza”, który pozostawił te ślady. Autorem tego modelu jest Michał Pytlik - artysta plastyk, współpracujący z JuraParkiem w Bałtowie. Pracownicy JuraParku zgodnie z sugestią Piotra Szreka, jednego z odkrywców, zabezpieczyli znalezisko, poprzez wykonanie odlewu odkrytych tropów. Rekonstrukcję tego wyjątkowego zwierzęcia i odlew powierzchni z pozostawionymi przez niego tropami można obecnie obejrzeć w JuraParku w Bałtowie i w JuraParku w Solcu Kujawskim (www.jurapark.pl). W JuraParkach w Bałtowie, Solcu Kujawskim i Krasiejowie, których właścicielem jest Stowarzyszenie „Delta” można także zobaczyć naturalnej wielkości modele innych prehistorycznych zwierząt- głównie dinozaurów. Rekonstrukcje te, wykonane przez współpracujących z JuraParkiem artystów plastyków (paleorzeźbiarzy), powstały w konsultacji z naukowcami z Państwowego Instytutu Geologicznego i Uniwersytetu Śląskiego dzięki czemu zgodne są z aktualnymi trendami w paleontologii. Patronat naukowy nad naszymi JuraParkami sprawuje dodatkowo Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytet Śląski i Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie, który prezentował nasze modele podczas obchodów 90-tej rocznicy swego powstania. Istniejące i mające już swoich fanów JuraParki w Bałtowie i Solcu Kujawskim mogą, dzięki tym wyjątkowym rekonstrukcjom paleozoicznych, mezozoicznych i kenozoicznych zwierząt oraz odrobinie wyobraźni, stać się miejscem niezapomnianych wrażeń. Dodatkowo poprzez lekcje muzealne i warsztaty paleontologiczne, które są w nich prowadzone, możliwe staje się poznanie dziejów życia na naszej planecie. W Krasiejowie na Śląsku Opolskim, miejscu gdzie odkryto największe w Europie pokłady kości triasowych gadów i płazów, a wśród nich skamieniałości blisko spokrewnionych z dinozaurami silezaurów, powstaje JuraPark, który będzie jednym z najpotężniejszych obszarów paleontologicznych świata. Pośród wielu rekonstrukcji prehistorycznych zwierząt królował będzie model największego lądowego zwierzęcia wszechczasów - amficeliasa. Zauropod ten miał prawie 60 metrów długości i wagę przekraczająca 100 ton. Ozdobą parku będzie nowoczesny obiekt naukowo- badawczy i związane z nim muzeum triasowe z tysiącami eksponatów. Całości dopełni „Tunel Czasu” umożliwiający podróż poprzez dzieje Ziemi i ewolucję życia na naszej planecie.
Na wapiennych ostańcach Jury tkwią ruiny dawnych warowni.
Skojarzenie z orlimi gniazdami wydaje się oczywiste. Jest ich tu kilkadziesiąt i tworzą osobliwą linię obronną. Związane są z nimi liczne legendy, podania i opowieści o tajemniczych zjawach, groźnych rozbójnikach, błąkających się rycerzach, damach w bieli. Ale przede wszystkim z tym, co potrafi czasem rozbudzić niezdrową gorączkę: nieprzebranych skarbach ukrytych w lochach i jaskiniach. Przekazywane przez wieki z ust do ust, ulegały ciągłym modyfikacjom – przeinaczane, dopełniane i urozmaicane nowymi wątkami. Wszystko zaczęło się za czasów króla Kazimierza Wielkiego, który dążył do ufortyfikowania granic państwa polskiego i zabezpieczenia ich mocnymi, warownymi zamkami. Jednym z takich właśnie pasów obronnych były warownie szlaku Orlich Gniazd. Na południe od Częstochowy stoi zamek Olsztyn. W XII w. na jego szczycie wzniesiono kamienną wieżę na planie koła. Zachowała się ona do dnia dzisiejszego i stercząc wśród ruin, widoczna jest z daleka. Dwa wieki później Kazimierz Wielki rozbudował zamek, tworząc największe „orle gniazdo” w linii warowni broniących granic Polski od strony Śląska, który znajdował się wówczas pod protektoratem Czech. Była to forteca otoczona murem grubości dwóch metrów. Jej budowniczowie wykorzystali obronne walory wzgórza, a także okolicznych skał i grot. Dzięki temu na terenie całego obiektu powstał rozległy labirynt, z wykutymi w skale przejściami, korytarzami i wykuszami. Jak głosi legenda, w lochach tych zgubiła się młodziutka żona starosty Albrechta i do dziś ukazuje się jako dama w bieli tym, którzy zabawią w ruinach dłużej, niż należy. Nie jest ona jedyną zjawą krążącą w tym miejscu. Podobno na koronie muru pojawia się duch starosty Maćka Borkowica. Stanął on na czele wielkopolskiej konfederacji sprzeciwiającej się królowi i został skazany na śmierć głodową. Wyrok wykonano, zamurowując nieszczęśnika w lochu. Od czasu do czasu można też usłyszeć płacz dziecka i jego niańki. To ponoć zawodzi syn Kacpra Karlińskiego, dowódcy załogi broniącej zamku w XVI w. przed wojskami arcyksięcia Maksymiliana. Austriacy, chcąc wymusić poddanie warowni, porwali z dworu w Karlinie dziecko i zagrozili jego śmiercią. Karliński nie ugiął się pod tak straszną groźbą. Oblegający odstąpili, zabijając wcześniej dziecię. Podążając dalej w stronę Krakowa, musimy przejść przez Sokole Góry, a raczej wzgórza porośnięte lasem, w którym co krok wyrastają malownicze grupy skalne kryjące wejścia do jaskiń. Jak twierdzą miejscowi, wśród tych skałek grasują watahy diabełków, które z reguły są spokojne i niegroźne. Jednak raz w roku przychodzi dzień, gdy w Górach Sokolich szaleje wicher. Człowiek, który przez nieuwagę wtedy tu trafi, może zniknąć na zawsze. Kolejne „orle gniazdo” to zamek Ostrężnik, wzniesiony w XIV w. na wapiennej skale, u podnóża której znajdują się wejścia do poziomej jaskini, składającej się z kilku komór i korytarzy. Pozostałe po zamku ruiny oraz resztki wałów można łatwo przeoczyć – tak zlały się z najbliższym otoczeniem, że bardziej przypominają dzieło przyrody niż rąk ludzkich. Jak głosi legenda, w zamku ostrężnickim funkcjonowało więzienie dla rebeliantów, którzy odważyli się wystąpić przeciwko królowi. Opuszczoną z nieznanych powodów twierdzę w XV w. zajęli rozbójnicy, którzy napadali na kupców i zdobyte skarby gromadzili w podziemiach. Pewnego razu, podczas kłótni o łupy, pozabijali się nawzajem. A skarby? Do dziś pozostają ukryte gdzieś w głębi skał, strzeżone pewnie przez sprytnego diabła. Jedną z największych atrakcji Jury są ruiny bliźniaczych zamków w Mirowie i Bobolicach. Odcinek Szlaku Orlich Gniazd między nimi biegnie grzbietem wzniesienia, z którego roztaczają się wspaniałe widoki m.in. na Mirowskie Sały. Z zamkami związana jest jedna z najtragiczniejszych legend Jury. To opowieść o dwóch braciach, podobnych do siebie jak dwie krople wody, Mirze i Bobolu. Gdy ten ostatni przywiózł z wyprawy wojennej na Ruś piękną brankę, skończyła się braterska miłość. Mir zakochał się w dziewczynie z wzajemnością i to właśnie uczucie doprowadziło do tragedii. Znane są dwa zakończenia. Według jednych Bobol wrzucił swoją brankę do lochu, do którego zakradł się Mir i para kochanków została przyłapana na gorącym uczynku. W napadzie złości Bobol zabił brata, a sam padł rażony gromem. Na domiar złego lochy zawaliły się, grzebiąc dziewczynę. Druga wersja opowiada o tym, jak Bobol, który przyłapał kochanków podczas schadzki, zranił jedynie Mira, a gdy ten uciekł do swojego zamku, zrozpaczona dziewczyna rzuciła się w przepaść z wieży. Tyle jeśli chodzi o legendę. Jeśli zaś mowa o faktach, to ruiny obu bliźniaczych zamków, oddalonych od siebie zaledwie o kilometr, należą do najlepiej zachowanych wśród wszystkich twierdz Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Strzelista sylwetka Mirowa z okrągłą wieżą należy do najbardziej „drapieżnych” ruin na tym terenie. Bobolice z kolei to malownicza, poszarpana ruina, która oglądana od północnego wschodu piętrzy się na szczycie stromego wzniesienia niczym przedłużenie ku niebu jurajskiego wapienia. Według podań zamki łączyło podziemne przejście, którego jednak do dziś nikt nie zdołał odnaleźć. Po śmierci Kazimierza Wielkiego jego następca, Ludwik Węgierski, oddał zamek swemu poplecznikowi Władysławowi Opolczykowi. Ale że ten zajął się rabowaniem przejeżdżających opodal kupców, został usunięty przez Jagiełłę, twierdzę zaś przywrócono Koronie. Tak jak większość zamków na tym szlaku, padł on ofiarą Szwedów w czasie Potopu, a w XVIII i XIX w. zniszczeń dokonały tu hordy poszukiwaczy skarbów. Podziwiając ostańce tworzące przedziwne baszty, wąwozy, labirynty i inne fantazyjne kształty na Szlaku Orlich Gniazd, nie możemy pominąć Skał Podlesickich. Na jednej z nich wznoszą się resztki ścian uczepione skał. To zamek Bąkowiec w Morsku. Budowla powstała za czasów Władysława Łokietka i przez pewien czas znajdowała się pod rządami złego pana, który miał ponoć piękną córkę. Z natury chciwy, pragnął dla swej jedynaczki bogatego męża. Ta na przekór ojcu zakochała się jednak w młodzianie ubogim, na dodatek niższego stanu. Okrutny ojciec skazał ją za to na śmierć głodową, wtrącając do lochu. Zrozpaczony chłopak zaszył się pośród skał Okiennika Wielkiego i nękał mieszkańców zamku, napadając na wszystkich, którzy do niego zmierzali lub go opuszczali. Gdy pan na Bąkowcu wyruszył przeciw niemu, rozpętała się wielka burza, która uszkodziła zamek i uśmierciła jego właściciela. Od tego momentu duch złego rycerza błąka się w ruinach jako czarna zjawa. Wszystkie legendy związane z zamkiem Bąkowiec łączą go z ostańcem Okiennik Wielki, w który wkomponowana była średniowieczna twierdza. Jeszcze w XIX w. znajdowały się tu ślady obwarowań, a w pobliżu szczytu skały siedmiometrowy tunel, w którym mogło się zmieścić kilkunastu ludzi. Wszystko to potwierdza powszechne przekonanie, że zamek był siedzibą rozbójników – zwłaszcza że w jaskini odnaleziono sztabkę złota. Według jednej z legend pod Okiennikiem mieszkała wataha zbójców, którzy zginęli rażeni piorunem, w momencie gdy zamordowali pielgrzyma, szukającego noclegu. Jeszcze inne podanie mówi o tym, że rozbójnicy zajmowali oba zamki i tak grabili kupców, że w końcu interweniowało wojsko królewskie. Prawdziwa jest natomiast opowieść o „Janosiku” mieszkającym u podnóża skały na początku XIX w. Nazywał się Malarski, nigdy nikogo nie zabił, a co zabrał bogatym, oddawał biedakom. Ukoronowaniem Szlaku Orlich Gniazd jest zamek Ogrodzieniec, który jednak nie stoi w mieście o tej samej nazwie, a kilka kilometrów na wschód od niego, w osadzie Podzamcze. Są to jedne z najpiękniejszych ruin średniowiecznych zamków w Polsce. W ich posępnych, postrzępionych ścianach i basztach jest coś z teatralnej dekoracji, a zarazem wielkiego dramatu. Drewniany zamek zwany „Wilczą Szczęką” zbudowano około XII–XIII w. Po spaleniu go przez Tatarów powstał już gotycki zamek z kamienia wzniesiony przez ród Władków herbu Sulima. Władali oni nim aż do drugiej połowy XV w., a o ich warowni wspominały nawet kroniki krzyżackie. W XVI w. następny właściciel, Sewery Boner, bratanek słynnego bankiera królewskiego Jana, przebudował obiekt na renesansową siedzibę obronną. Rezydencja musiała być wspaniała, gdyż w tym samym czasie jej właściciel z rozkazu królewskiego zajął się przebudową zamku wawelskiego i dzięki świetnym artystom i architektom włoskim stworzył z niego najwspanialszą renesansową budowlę na północ od Alp. Z zapisów kronikarzy wiemy, że zamek w Ogrodzieńcu składał się z trzech skrzydeł zgrupowanych dokoła dziedzińca z krużgankami. Poprzez podzamcze otoczone murem prowadziła do niego droga przez zwodzony most. Potop szwedzki położył kres świetności warowni. Z rąk Szwedów odbił go Stanisław Warszycki, jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci w XVII-wiecznej Polsce. O tym bogatym magnacie mówiono, że z Krakowa do Warszawy może podróżować, nie opuszczając swoich ziem. Słynął z osobliwego poczucia humoru, np. pewnego razu przewrócił razem z furmanką księdza, który nie chciał ustąpić mu z drogi. Wprawdzie musiał potem, w ramach zadośćuczynienia, zbudować trzy kościoły, ale zabawa była przednia. Gdy pokłócił się z żoną, zagroził jej publiczną chłostą i zapewne kara zostałaby wykonana, gdyby pod zamek nie nadciągnęli bracia nieszczęsnej małżonki z wojskiem. Słynął też z silnie rozwiniętej żądzy pieniądza i to tłumaczy fakt, dlaczego po murach Ogrodzieńca biega mara wielkiego czarnego psa – strzeże ukrytych skarbów kasztelana. Okoliczni mieszkańcy wiedzą też, że o północy żaden koń nie da się wprowadzić na zamkowy dziedziniec. Dlaczego? Dokładnie nie wiadomo, ale może dzieje się tak za sprawą białej damy, która zjawia się na szczycie baszty skazańców. Czy jest to duch pięknej Witysławy, która za czasów Bolesława Krzywoustego przebywała na zamku zniewolona przez sędziwego Skarbimira? Błąkała się ona u stóp Wieży Skazańców, wiedząc że w lochach przebywa jej narzeczony, Piotr Szczerbic, wtrącony tam przez zazdrosnego starucha. Kilka kilometrów od centrum Podzamcza znajduje się zamek ryczowski – jedna z charakterystycznych dla Jury strażnic obronnych, które budowane były później niż większość tzw. dużych zamków. Ich rolą było prawdopodobnie uszczelnianie obrony pogranicza. Warownie te były niewielkie, usytuowane na niedostępnych skałach – ta w Ryczowie została wzniesiona na ostańcu 16-metrowej wysokości i można było do niej wejść tylko po wciąganej drabinie. Jak podają ludowe przekazy, jest ona pozostałością po zamku Bonera, pana w Ogrodzieńcu. Miejscowy diabeł zazdrościł mu bogactwa i robił wszystko, by przedsięwzięcie utrudniać. To, co zostało wybudowane w dzień, diabeł w nocy niszczył. W końcu zniechęcony Boner zrezygnował i na skale pozostało jego niedokończone dzieło. Smoleń otaczają lasy najeżone skalnymi ostańcami. W XIV w. rycerski ród Toporczyków wzniósł tu swoją siedzibę – na planie nieregularnego wieloboku. Gdy kolejny właściciel, Wojciech Padniewski, zbudował pałac w Pilicy i tam przeniósł rodową siedzibę, zamek został opuszczony, aż wreszcie spalili go Szwedzi, którzy zdawali sobie sprawę z jego strategicznych walorów. Ruina otoczona jest wysokimi murami, zachował się też gotycki profil bramy wjazdowej. Moją uwagę przykuła jednak studnia, która w czasach świetności miała aż 200 m głębokości. Podobno wykopali ją jeńcy tatarscy. Podobno też, gdybyśmy znaleźli się w tym miejscu w Wigilię i noc świętojańską, usłyszelibyśmy bicie tajemniczego zegara w pobliskiej Jaskini Zegarowej. W pobliżu „Srebrnego Miasta”, czyli Olkusza, którego srebro służyło do bicia monet już za czasów Chrobrego, znajdują się dwie interesujące pozostałości średniowiecznych budowli. Jedna to malowniczo ulokowane ruiny zamku Rabsztyn. Gdy podchodzę do nich od strony wsi, napotykam kamienny mur otaczający ruiny folwarku i wąską ścieżką dochodzę do bramy zamku dolnego, czyli jego renesansowej części. Z gotyckiego zamku górnego pozostało już tylko parę murków, ale z tego miejsca panorama okolicy jest zachwycająca. Podziwiam pobliskie skaliste wzniesienie – Januszkową Górę, którą łączy z zamkiem podziemne przejście, wykorzystywane niegdyś do schadzek. Oglądam też miejsce po obronnej baszcie, którą poszukiwacze skarbów wysadzili w powietrze jeszcze w XIX w. Warownia zasłynęła w XVI w., gdy jej załoga, wspomagana przez gwarków olkuskich odparła wojska arcyksięcia Maksymiliana Austriackiego, kandydata do tronu polskiego. Między Olkuszem a Pilicą, na skraju Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, wznoszą się ruiny zamku-kościoła Bydlin. Pierwotna warownia, w postaci wieży obronnej, wzniesiona została w XIV w. na wzgórzu stromym i otoczonym wówczas rozlewiskami. Pełniła swą funkcję przez 200 lat, a na początku jej właścicielem był jeden z nieślubnych synów Kazimierza Wielkiego. Gdy znalazła się w posiadaniu Bonerów, dokonali oni przebudowy obiektu na... kościół katolicki. Następny właściciel, zagorzały arianin Jan Firlej, utworzył tu zbór ariański, ale po jego śmierci syn Mikołaj ponownie zamienił świątynię na katolicką. Kościół zniszczony przez Szwedów w 1655 r. został opuszczony w XVIII w. Szlak Orlich Gniazd biegnie wzdłuż Doliny Prądnika i Sąspówki, które tworzą Ojcowski Park Narodowy. Podobnie jak w Jurze, tak i tu bogactwo form skalnych dawało możliwości budowy zamków i wykorzystanie dla celów strategicznych naturalnej niedostępności terenu. W najlepszym stanie zachował się do dziś zamek w Pieskowej Skale. Ta perła polskiego renesansu powstała jako strażnica. Gdy spojrzymy na nią od strony Doliny Prądnika, uświadamiamy sobie, że zbudowana na kilkunastometrowej skale warownia przy średniowiecznych metodach wojennych była nie do zdobycia. Już sam skalisty cypel nad Doliną Prądnika był naturalną strażnicą. Stał na nim wczesnośredniowieczny gród, który Kazimierz Wielki przebudował, fundując tu pierwszy murowany zamek w stylu gotyckim. W 1377 r. król Ludwik Węgierski podarował go Piotrowi Szafrańcowi jako zadośćuczynienie za ucho, stracone przez tego ostatniego w potyczce z żołnierzami węgierskimi z otoczenia monarchy. Po bitwie pod Grunwaldem, w której zasłużył się kolejny Piotr Szafraniec, król Władysław Jagiełło przekazał temu rodowi Pieskową Skałę na własność. Pozostawała w ich rękach ponad 200 lat. Ci możni panowie, pełniący ważne funkcje urzędowe, zajmowali się... rozbojami, napadając na kupców wędrujących szlakiem handlowym Kraków–Śląsk. Legenda głosi, że niektórych z nich zapraszali na zamek, częstowali jadłem i napitkiem z nasennymi specyfikami, a następnie gromadzili w specjalnej komnacie z zapadnią w podłodze, pod którą była przepaść. I tak pozbywali się ich – łatwo i bezkrwawo. Piotr Szafraniec łupił kupców na potęgę i jak chce legenda, co noc przerzucał z zamku rzemienny most na górę Bukowiec i tam przetaczał baryłki ze złotem. Podobno skarby wciąż tkwią w skałach. Pilnuje ich przerażający upiór – bezgłowy duch Krzysztofa Szafrańca, który z rozkazu królewskiego został ścięty. Taka kara spotkała go za uprawianie czarnej magii i alchemii. Pieskowej Skały strzeże Maczuga Herkulesa – około 20-metrowej wysokości ostaniec przeczący prawom grawitacji. Wszystko jednak wyjaśnia legenda: skałę cieńszym końcem ku dołowi miał postawić diabeł, spełniając w ten sposób rozkaz Twardowskiego, paktującego z nim o swą duszę. Malownicze ruiny z fragmentami murów obronnych, mostu zwodzonego, baszty i bramy wjazdowej pozostały po zamku w Ojcowie. W okresie walk Władysława Łokietka z królem czeskim Wacławem Ojców był punktem oparcia dla polskiego władcy. Łokietek ukrywał się w Dolinie Prądnika i pewnie dlatego jego syn, Kazimierz Wielki, nadał taką nazwę wybudowanemu później przez siebie zamkowi, stanowiącemu element systemu fortyfikacji wzdłuż drogi handlowej na północ. Zamek pełnił funkcję „orlego gniazda” do 1655 r., kiedy to spalili go Szwedzi. Tak dotarliśmy do końca szlaku. I tylko szkoda, że do naszych czasów warownie nie dotrwały w lepszym stanie. No to w drogę - Szlak Orlich Gniazd Miejski Ośrodek Promocji, Częstochowa, al. Najświętszej Marii Panny 65, tel. 034 3682250. Czynny pn.-pt. 9.00–17.00, sob. 10.00–14.00. Małopolskie Centrum Informacji Turystycznej, Kraków, Rynek Główny 1/3 (Sukiennice), tel. 012 4283600, www.mcit.pl, pn.–pt. 9.00–20.00, sob. 9.00–15.00 Biuro Obsługi Ruchu Turystycznego PTTK, Ojców, tel. 012 3892010. Olsztyn 1 zł bilet normalny, 0,50 zł – ulgowy Ogrodzieniec odpowiednio 5 zł/4 zł Pieskowa Skała – 5 zł/3 zł, Ojców 1,50 zł/1 zł. Schronisko młodzieżowe (sezonowe) Biskupice k. Olsztyna, tel. 034 3285021 Hotel Kmicic, Złoty Potok, ul. Majora Wrzoska 35, tel. 034 3278245; (pokój 1-os. 120 zł, 2-os. 160 zł Hotel Ostaniec przy drodze do Żarek, www.ostaniec.com.pl (pokój 2-os. 150–230 zł Hotel Boner, ul. Wojska Polskiego 21, Podzamcze, tel. 032 6732145 (pokój 2-os. 70 zł, 3-os. 100 zł). www.zamki.pl www.hotelewpolsce.com.pl