Już wiadomo, skąd 66 mln lat temu przyleciała planetoida, która zabiła dinozaury
Badania próbek osadów sprzed 66 mln lat pozwoliły odkryć pochodzenie obiektu, który wybił słynny krater Chicxulub i doprowadził do zagłady dinozaurów. „Zabójcą” wielkich gadów była planetoida węglista pochodząca aż zza Jowisza.
W tym artykule: Krater, którego wszyscy szukali Planetoida czy kometa? Badania granicy K-T Glen Penfield i Antonio Camargo byli dwoma geofizykami zatrudnionymi przez meksykańską państwową spółkę naftową Pemex. W 1978 r. dostali zadanie przebadania fragmentu Zatoki Meksykańskiej na północ od Jukatanu. Ich celem było wytypowanie miejsc pozwalających na wykonanie odwiertów. Praca wymagała zebrania danych geofizycznych, m.in. magnetycznych. Penfield zauważył, że występują w nich anomalie, które zmapował. Następnie sięgnął po inny typ danych zgromadzonych jeszcze w latach 40., określających anomalie siły ciężkości. Połączył jedne informacje z drugimi – i nagle na mapie obejmującej Zatokę Meksykańską i Jukatan otrzymał okrąg średnicy ok. 180 km. Penfield od razu domyślił się, że odkrył gigantyczny krater uderzeniowy. Krater, którego wszyscy szukali Sęk w tym, że nie zainteresowało to niemal nikogo. W 1980 r. geofizyk natknął się w czasopiśmie „Science” na artykuł podpisany m.in. przez Waltera Alvareza. Tekst opisywał badania warstwy osadów sprzed 66 mln lat, wyjątkowo bogatej w iryd. Alvarez i inni autorzy artykułu uznali, że pierwiastek ten to pozostałość po wielkiej planetoidzie lub komecie, która uderzyła w Ziemię i zapoczątkowała tzw. wymieranie kredowe. To właśnie wówczas z planety zniknęły dinozaury. Teoria Alvareza miała pewną lukę. Mianowicie – nie znano wówczas odpowiednio dużego i jednocześnie odpowiednio starego krateru, który powstałby po takim uderzeniu. Penfield pomyślał, że odkryta przez niego na Jukatanie struktura mogłaby pasować. Napisał list do Alvareza. Nigdy nie doczekał się odpowiedzi. Rok później wraz z kolegą przedstawili swoje wnioski na konferencji stowarzyszenia geofizyków SEG. Ich raport nie przyciągnął wielkiej uwagi. Podobnie jak jeden artykuł prasowy, który go relacjonował. Odkrycie Penfielda zaczęto brać na poważnie dopiero w latach 90. Dziś krater znaleziony przez dwóch geofizyków jest już powszechnie znany jako krater Chicxulub (od miejscowości Chicxulub Pueblo, gdzie wypada jego środek). W XXI naukowcy przeanalizowali wszystkie dostępne dowody i potwierdzili, że właśnie tam pod koniec kredy uderzył obiekt, który spowodował zagładę dinozaurów. Planetoida czy kometa? Co to był za obiekt? Planetoida albo kometa, odpowiadali dotychczas badacze. Jednak w ostatnim numerze „Science” ukazała się praca odrzucająca hipotezę komety. Jej autorzy uważają, że śmierć wielkich gadów spowodowała stosunkowo rzadka planetoida typu C. Wskazują również miejsce w Układzie Słonecznym, z którego pochodził ten ogromny kawał skały. Zdaniem Maria Fishera-Gödde i jego współpracowników – autorów nowej pracy w „Science” – mordercza planetoida uformowała się aż za orbitą Jowisza. Nie oznacza to jednak, że nadleciała prosto stamtąd. Możliwe, że powstała w samych początkach Układu Słonecznego, ponad 4,5 mld lat temu. Z zewnętrznej części Układu mogła wówczas trafić do pasa asteroid między Marsem i Jowiszem. – Nie możemy być pewni, gdzie ta planetoida się ukrywała, zanim uderzyła w Ziemię – przyznaje Fisher-Gödde. Tajemniczy krater znaleziony w oceanie może mieć związek z zagładą dinozaurów Naukowcy odkryli w pobliżu wybrzeży Zachodniej Afryki krater ukryty pod powierzchnią oceanu. Pochodzi sprzed ok. 66 mln lat, czyli z okresu, kiedy wyginęły dinozaury. Zdaniem badaczy, nie da s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tajemniczy-krater-znaleziony-w-oceanie-moze-miec-zwiazek-z-zaglada-dinozaurow-fot-getty-images-05c1757.jpeg" width="938" height="620" alt="Tajemniczy krater znaleziony w oceanie może mieć związek z zagładą dinozaurów (fot. Getty Images)" title="Tajemniczy krater znaleziony w oceanie może mieć związek z zagładą dinozaurów (fot. Getty Images)" /> Badania granicy K-T Naukowcy przebadali próbki pobrane z tzw. granicy K-T. To warstwa rozgraniczająca osady pochodzące z kredy od tych z późniejszego paleogenu. To właśnie granicę K-T badał Alvarez, odkrywając, że irydu jest w niej aż 160 razy więcej niż w warstwach sąsiednich. Fisher-Gödde poszedł jego tropem. Tym razem jednak skupił się na izotopach rutenu. Ruten występuje na Ziemi niezwykle rzadko, natomiast w planetoidach całkiem często. Ma wiele odmian – izotopów – a ich skład stanowi swoistą „pieczątkę w paszporcie” planetoidy. Na jego podstawie można wywnioskować, z jakiego rodzaju planetoidą mamy do czynienia i skąd ona pochodzi. Dzięki analizie izotopów rutenu naukowcy rozróżniają planetoidy typu C – węgliste – i częstsze planetoidy typu S, zawierające krzemiany. I to właśnie badanie próbek osadów z granicy K-T wykazało, że za krater Chicxulub odpowiada planetoida typu C pochodząca zza Jowisza. Naukowcy uważają również, że właśnie ten rodzaj planetoid przyniósł na Ziemię wodę. Źródła: Phys.org, Science, Wikipedia, Scientific American. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Parami w zaświaty. W ten sposób Majowie składali ofiary z dzieci 1000 lat temu
Zaskakujące wyniki badań genetycznych z prekolumbijskiego miasta Chichén Itzá w Meksyku. Majowie składali w ofierze blisko spokrewnionych ze sobą chłopców, także bliźniaków. Również pochodzenie dzieci było dla naukowców niespodzianką.
W tym artykule: Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Chichén Itzá jest obecnie jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Półwyspu Jukatan. To starożytne majańskie miasto znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Badania archeologiczne kompleksu rozpoczęły się już w XIX wieku. Jednak miejsce to nadal skrywa sporo zagadek. Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą Chichén Itzá było ważnym i potężnym ośrodkiem politycznym setki lat przed przybyciem Hiszpanów w XVI wieku. Słynie z monumentalnej architektury, w tym niezwykłej piramidy ozdobionej pierzastymi wężami, kilkunastu placów do gry w piłkę i licznych świątyń. Opustoszało w XIII wieku. Miasto to miało jednak mroczne oblicze. Naukowcy znajdują liczne świadectwa składania ofiar z ludzi. Na przykład w 1967 roku odkryto podziemną komorę, w której rozrzucono szczątki ponad setki małych dzieci. Była to pierwotnie zapewne podziemna cysterna, częściowo wykuta w wapiennym podłożu (tzw. chultun). Majowie składali ofiary w takich miejscach, gdyż jaskinie uważano za miejsce, w których można nawiązać kontakt ze światem podziemnym. Mimo dekad badań naukowcy ciągle niewiele wiedzą o rytuałach składania ofiar. Na podstawie wstępnych analiz uznano, że poświęcano bogom głównie dzieci i młodzież. Powszechne było przypuszczenie, że były to głównie dziewczynki lub młode kobiety. DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Zarówno nowe analizy anatomiczne szkieletów, jak i badania genetyczne wskazują, że wiele z ofiar było jednak płci męskiej. Takie samo ustalenie płynie z badań szczątków z podziemnej komory z Chichén Itzá odkrytej w 1967 roku. Na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” międzynarodowa grupa naukowców zaprezentowała wyniki analiz genetycznych. Dają one niesamowity wgląd w starożytny rytuał. W sumie przeanalizowano genom 64 dzieci. Nieoczekiwanie okazało się, że wszystkie dzieci były płci męskiej. Dalej badaczy czekały kolejne zaskoczenia: wcale nie pochodziły spośród obcych ludów, ale z lokalnych populacji Majów. Dodatkowo, co najmniej 25% dzieci była blisko spokrewniona z co przynajmniej jednym innym dzieckiem złożonym w grocie. – Najbardziej zaskakujące jest to, że zidentyfikowaliśmy dwie pary identycznych bliźniąt – mówi współautorka artykułu, dr Kathrin Nägele z niemieckiego Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka. Według badaczy spokrewnieni chłopcy byli prawdopodobnie wybierani w parach do czynności rytualnych. Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Dzieci składano w tym miejscu przez ponad 500 lat, od VII do XII wieku naszej ery. Ale większość pochowano podczas 200-letniego okresu między 800 a 1000 rokiem naszej ery. Wówczas miasto rozkwitało. Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji? Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Ś... – Podobny wiek i dieta dzieci płci męskiej, ich bliskie pokrewieństwo genetyczne oraz fakt, że był chowane w tym samym miejscu przez ponad 200 lat, wskazują, że chultun jako miejsce pochówku ofiarnego wybrano z określonego powodu – uważa dr Oana Del Castillo-Chávez, współautorka publikacji z meksykańskiego Narodowego Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Méridzie. Eksperci zwracają uwagę na to, że bliźnięta zajmują szczególne miejsce w opowieściach o pochodzeniu i życiu duchowym starożytnych Majów. Poświęcenie bliźniąt jest głównym tematem świętej księgi Majów, znanej jako Popol Vuh. Bliźniacy Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu trafili do podziemi po porażce w meczu w piłkę, gdzie bogowie śmierci złożyli ich w ofierze. W Popol Vuh opisano, że bliźniacy Hunahpu i Xbalanque później pomścili śmierć ojca i wuja. Ostatecznie zmienili się w Słońce i Księżyc. W finale jednej z wersji mitu ożywa ze skorupy żółwia (symbolizującej Ziemię) ich ojciec – bóg kukurydzy. To wydarzenie z kolei umożliwiło stworzenie obecnie istniejącego świata. Bliźnięta-bohaterowie i ich przygody są bogato reprezentowane w klasycznej sztuce Majów. Ponieważ podziemne struktury były postrzegane jako wejścia do świata podziemnego, pochówek dzieci w Chichén Itzá miał zapewne odwzorowywać mitologiczne wydarzenia na temat początków świata. Źródła: Nature, Olko J., Źrałka J, W krainie czerni i czerwieni. Kultury prekolumbijskiej Mezoameryki, Warszawa 2008 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Chichén Itzá odkryto wyjątkową rzeźbę wojownika. Ma hełm w kształcie węża
Na terenie jednego z 7 nowych cudów świata dokonano interesującego odkrycia. Archeolodzy pracujący w Chichén Itzá na meksykańskim Jukatanie trafili na rzeźbę przedstawiającą głowę wojownika. Mężczyzna miał na sobie hełm przypominający węża.
W tym artykule: Człowiek w wężowym stroju Fragment większej rzeźby sprzed 1000 lat Chichén Itzá było miejscem kultu Kukulkana Chichén Itzá było niegdyś jednym z najważniejszych miast cywilizacji Majów. Ponad 1000 lat temu stanowiło najludniejszy ośrodek tej kultury. Uważa się, że miasto mogło zamieszkiwać nawet 50 tys. osób. Dziś po dawnej świetności pozostały jedynie częściowo zachowane zabytki i ruiny, które należą do największych atrakcji turystycznych w Meksyku. Człowiek w wężowym stroju Władze Meksyku chcą zatem, aby turyści mieli jak najlepszy dostęp do narodowego dziedzictwa kraju. Od kilku lat planowana jest trasa kolejowa, a stacja ma znajdować się tuż przy wejściu na teren starożytnego miasta. W ostatnim czasie odbywały się tam prace wykopaliskowe. Archeologom udało się odnaleźć niezwykle ciekawy artefakt. To posąg przedstawiający głowę majańskiego mężczyzny z nakryciem głowy w kształcie węża. – Zabytek pochodzi z późnego okresu klasycznego. Ten rzadki artefakt został odkryty podczas wykopalisk w ramach programu badania obszarów archeologicznych, które są częścią kompleksu Casa Colorada w Chichén Itzá – powiedział Diego Prieto Hernández, dyrektor Meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH). Fragment większej rzeźby sprzed 1000 lat Rzeźba ma 33 cm wysokości i 28 cm szerokości. Archeolodzy uważają, że przedstawia wojownika ubranego w tradycyjną majańską suknię lub tunikę i hełm w kształcie węża z otwartą paszczą. Zdaniem badaczy jest to jedynie fragment większej rzeźby, która powstała ok. 1000 lat temu. Archeolodzy odnaleźli tajemniczą konstrukcję w Meksyku. Była związana z kultem boga Majów Archeolodzy z meksykańskiego INAH odnaleźli konstrukcję, która prawdopodobnie była poświęcona Kukulkanowi. Do odkrycia doszło podczas prac w starożytym mieście Majów El Tigre w stanie Ca... Pierzasty Wąż należał do najważniejszych bóstw Mezoameryki. Część oddawali mu Toltekowie, Chichimekowie, Tepanekowie, Aztekowie, mieszkańcy Teotihuacánu, Tollanu, Zapotekowie, a także Majowie. Większość plemion nazywała go Quetzalcoatl. W majańskich wierzeniach pojawia się jednak nazwa Kukulkan. – To bardzo interesujące znalezisko. Co ważne, jest w naprawdę dobrym stanie. W majańskiej tradycji rzeźbiarskiej wojowników zawsze przedstawiano w nakryciu głowy, w czymś w rodzaju hełmu. W tym przypadku jest to jednak postać pierzastego węża, która najprawdopodobniej nawiązuje do najważniejszego boga Majów – twierdzi Hernández. Chichén Itzá było miejscem kultu Kukulkana Warto przypomnieć, że kult tego bóstwa wywodzi się właśnie z Chichén Itzá. W mieście tym zbudowano tzw. Zamek, nazywany również piramidą Kukulkana. To piramida schodkowa umiejscowiona w centralnej części miasta. Została wzniesiona pomiędzy IX a XII wiekiem n.e. Budowla składa się z dziewięciu platform i świątyni znajdującej się na szczycie. Łącznie ma 30 metrów wysokości. – „Wężowi wojownicy” to ludzie, którzy przebierali się w stroje przypominające tego gada i uczestniczyli w rytuałach religijnych. Jako pośrednicy między światami nadprzyrodzonymi a ziemią byli niezbędni w ceremoniach związanych z płodnością i deszczem. Wyszukane nakrycia głowy i najróżniejsze kostiumy były czymś, co wyrażało kunszt Majów oraz ich przywiązanie do spraw duchowych – wyjaśnia Hernández. Pracownicy z INAH poinformowali w oświadczeniu prasowym, że podczas prac archeologicznych, które odbywają się na trasie nowego pociągu, odkryto pozostałości licznych konstrukcji Majów. Jest to blisko 2000 artefaktów, 660 pochówków i ponad 2200 przedmiotów związanych z osadnictwem w Chichén Itzá. Źródło: INAH Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji?
Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Środkowej, najbardziej monumentalne znajdziemy w Meksyku. Co wiemy o miastach Majów?
W tym artykule: Kim byli Majowie? Gdzie mieszkali Majowie? Miasta Majów: Chichén Itzá Miasta Majów: Teotihuacán Miasta Majów: Calakmul Miasta Majów: ciekawostki Majowie stworzyli jedną z najlepiej rozwiniętych cywilizacji Mezoameryki. Ten starożytny lud zamieszkiwał tereny obecnych Gwatemali, Belize, Hondurasu, Salwadoru i południowego Meksyku. Ich kultura rozwinęła się w okresie preklasycznym (2000 p.n.e. - 250 n.e.), a szczyt rozwoju przypadł na lata 250 n.e. - 900 n.e. W tym artykule poznasz najbardziej znane miasta Majów. Kim byli Majowie? Byli znani ze swojej zaawansowanej wiedzy astronomicznej, matematycznej i architektonicznej. Najważniejszymi osiągnięciami Majów były ich system pisma (hieroglify, a nieco później wdrożyli pismo sylabiczne i głoskowe) oraz słynny kalendarz, który opierał się o sprzężenie cyklu rytualnego (260-dniowego) i słonecznego (365-dniowego). Przedstawiciele tej cywilizacji znali również cyfrę 0 i opracowali dwudziestkowy system zapisu matematycznego. Potrafili obliczyć czas obrotu Księżyca, ustalić czas wystąpienia zaćmienia Słońca i poprawnie obliczyć długość roku słonecznego. Co więcej, w majańskich miastach powstawały nawet obserwatoria astronomiczne. Niestety, pomimo swojego olbrzymiego dorobku kulturowego, cywilizacja Majów zaczęła upadać, a miasta opustoszeć. Jedną z wielu hipotez wyjaśniających ostateczny upadek tej kultury, jest susza, która w negatywny sposób wpłynęła na rolnictwo, które było podstawą majańskiej gospodarki. Najnowsze badania wykazały nawet, jaki wpływ miały zmiany klimatyczne na konflikty społeczne i polityczne wśród Majów. Gdzie mieszkali Majowie? Majowie w czasach swojej świetności zbudowali setki, a może i tysiące majestatycznych miast. Ich pozostałości możemy dziś podziwiać m.in. na terenie Belize, Salwadoru, Gwatemali, Hondurasu i Meksyku. Niektóre z dawnych majańskich osad zapierają dech w piersiach, a zarówno naukowcy, jak i turyści doceniają kunszt i rzemiosło, z jakim budowano monumentalne budowle, taki jak piramidy schodkowe i świątynie pradawnych bogów. Majowie bardzo często budowali swoje osiedla w wysokich górach i dżunglach, jednak znajdziemy również osady, które powstały na nizinach i wybrzeżach. Ten starożytny lud był doskonale przystosowany do tych różnorodnych warunków i rozwijał skomplikowany system rolnictwa, który pozwalał im wykorzystywać zasoby naturalne Ziemi. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Warto zaznaczyć, że pomimo upadku wielu większych miast i zakończeniu okresu cywilizacji, część ludności majańskiej przetrwała i nadal zamieszkuje te regiony, kontynuując swoją wyjątkową kulturę i tradycję. Obecnie Majowie stanowią w krajach zamieszkania przede wszystkim ludność wiejską, zajmującą się rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem. Majowie mówią ponad 20 językami i dialektami, a większość z nich posługuje się również językiem hiszpańskim. Ich liczbę szacuje się na ok. 6 mln. Miasta Majów: Chichén Itzá Chichén Itzá to jedno z najpopularniejszych i najbardziej zjawiskowych miast Majów. Uznaje się je za jedno z 7 nowych cudów świata. Chociaż dziś to jedynie ruiny, ponad 1000 lat temu było to jedno z najliczniejszych miast tej prekolumbijskiej cywilizacji. Znajdowało się na Półwyspie Jukatan i zostało założone ok. IV–VI wieku. Zachowane zabytki w częściach południowej i zachodniej są związane z wczesną kulturą Majów, a w części północnej z późniejszą kulturą Tolteków. Największy rozwój miasta przypada na złotą erę cywilizacji Majów, czyli XVIII–XII wiek. Chichén Itzá zamieszkiwało wówczas nawet 90 tys. ludzi. W wieku XIII miasto straciło na znaczeniu, a w XV zostało całkowicie opuszczone. Od 1924 roku prowadzone wykopaliska pozwoliły odkryć pozostałości wielu niezwykłych zabytków. Znajdują się tu słynna piramida Majów, Świątynia Kukulkana i Świątynia Wojowników, czy El Caracol (pl. Ślimak, okrągła, szeroka wieża służąca prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych). W 1988 roku stanowisko archeologiczne w Chichén Itzá wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasta Majów: Teotihuacán Teotihuacán to jedno z największych ze wszystkich prekolumbijskich miast. Położone jest w północno-wschodniej części Kotliny Meksykańskiej, na wysokości 2300 m n.p.m., na obszarze stanu Meksyk. To ok. 40 km od stolicy kraju. Jest uważane za jedno z najważniejszych i najbardziej tajemniczych stanowisk archeologicznych na świecie. Nie wiadomo bowie, kto stworzył miasto, ani dlaczego upadło. Uważa się, że szczytowy okres rozwoju przypada na okres 150 a 600 r. n.e. Zajmowało obszar nawet 22 km2 i mieszkało tam ponad 100 tysięcy mieszkańców. Było jednym z największych ośrodków kultu religijnego w całej Mezoameryce. Najbardziej charakterystycznymi elementami miasta są ogromne piramidy, czyli Piramida Słońca i Piramida Księżyca. Ta pierwsza, z wysokością ponad 65 metrów, jest jedną z największych piramidalnych budowli w Meksyku. Druga konstrukcja natomiast jest mniejsza, ale wciąż imponująca, zwłaszcza wraz z rozległym kompleksem placów, alei i domów mieszkalnych. Miasta Majów: Calakmul Calakmul to również jedno z największych i najważniejszych stanowisk archeologicznych Majów. Starożytne miasto położone jest głęboko w dżungli na południowym-wschodzie stanu Campeche, ok. 30 km od granicy z dzisiejszą Gwatemalą. Miejscowość ta była jednym z najpotężniejszych miast tej prekolumbijskiej cywilizacji. Miasto po raz pierwszy zostało odkryte w 1931 roku z lotu ptaka, przez biologa Cyrusa L. Lundella. Według odkrywcy, który nadał nazwę temu miejscu, w języku Majów miało znaczyć „Miasto Dwóch Sąsiadujących Piramid”. Calakmul jest uważane za główny ośrodek władzy państwa Kaan lub „Królestwa Węża”. Kaan miało tworzyć sojusz z Caracol, a ich głównym konkurentem było Tikál. Lennem starożytnego miasta od około 630 r. n.e. było Uxul. Archeolodzy sugerują, że Calakmul liczyło prawdopodobnie ok. 50 tys. mieszkańców, którzy zamieszkiwali obszar ok. 70 km². Podczas dotychczasowych wykopalisk odnaleziono w sumie 6250 budowli. Wśród nich znalazły się między innymi mur północny oraz zbiorniki wodne. W mieście zbudowano również 45-metrową piramidę, która jest największą spośród wszystkich odkrytych na Półwyspie Jukatan. W 2002 roku stanowisko archeologiczne w Calakmul wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasta Majów: ciekawostki W 2022 roku naukowcy odkryli, że ziemia, którą zamieszkiwali Majowie, została przez nich przed laty poważnie zatruta rtęcią. Uczeni uważają, że tak bardzo, że do dziś może być niebezpieczna dla zdrowia. Autorzy przeanalizowali tereny większości Mezoameryki, którą zamieszkiwali przedstawiciele tej cywilizacji. W artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Science” zwrócono uwagę, że we wszystkich dawnych ośrodkach kultury i miastach Majów odnajdowano wiele przedmiotów wypełnionych rtęcią oraz artefakty pomalowane cynobrem. Badacze stwierdzili, że między 250 a 1100 r. n.e. ludność ta bardzo często używała rtęci oraz produktów, które ją zawierała. Autorzy odkrycia doszli do wniosków, że zanieczyszczenie wynika z faktu, iż Majowie namiętnie używali rtęci niemalże do wszystkiego. Zarówno w sztuce, jak i podczas wszelkich rytuałów, w tym pogrzebowych. Majowie zazwyczaj wykorzystywali rtęć cynobru, ale rzadkie dowody archeologiczne wykazują, że korzystano nawet z płynnej formy tego pierwiastka, która jest najbardziej niebezpieczna. Takie przypadki odnotowano m.in. w Quiriqua w Gwatemali, El Paraiso w Hondurasie oraz w meksykańskim Teotihuacán. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Odkrycie w Chichén Itzá wcale nie było nowe. To pomyłka. Jest jednak dobra wiadomość
Jakiś czas temu światowe media informowały o odkryciu nowego, nieznanego wcześniej obszaru w słynnym mieście Majów Chichén Itzá. Badacze stwierdzili wówczas, że to kompleks mieszkalny, który należał do władcy miasta i jego rodziny. Problem polega na tym, że tego odkrycia dokonano już ok. 100 lat temu. Skąd ta pomyłka?
W tym artykule: Archeolodzy odkryli nowy obszar na stanowisku archeologicznym Chichén Itzá Kompleks mieszkalny elity wkrótce może zostać włączony do listy UNESCO Dlaczego Chichén Itzá upadło? Chichén Itzá. Święte miasto Majów i jedno z największych ośrodków tej starożytnej cywilizacji. To tutaj powstały jedne z najbardziej monumentalnych budowli Mezoameryki, które do dziś wzbudzają podziw tych, którzy zobaczą je na własne oczy. To m.in. ogromne świątynie poświęcone pradawnym bogom, piramidy schodkowe i majestatyczne arkady z kolumnami. Chociaż współcześnie po mieście pozostały tylko ruiny, to niezwykła i wszechobecna aura przypomina o dawnej świetności tego miejsca. Archeolodzy odkryli nowy obszar na stanowisku archeologicznym Chichén Itzá Chichén Itzá wciąż skrywa pewne tajemnice. Kilka tygodni temu w mediach na całym świecie pojawiły się informacje, że w trakcie ostatnich wykopalisk, meksykańscy archeolodzy odnaleźli zupełnie nowy obszar, który znajduje się w regionie pradawnego miasta. Badacze twierdzą, że to starożytny kompleks mieszkalny, który należał do elity rządzącej. Starożytne miasta Majów były bardzo toksyczne. Naukowcy wyjaśniają, czym dokładnie zostały zatrute Badacze odkryli, że ziemia, którą zamieszkiwali Majowie, została przed laty poważnie zatruta rtęcią. Co więcej, tak bardzo, że do dziś stanowi potencjalne niebezpieczeństwo. Jak zatem do... Naukowcy z Meksyku stwierdzili, że ich odkrycie może rzucić nowe światło na życie w tym starożytnym mieście Majów. Jest to bowiem pierwszy obszar mieszkaniowy, jaki kiedykolwiek odkryto na meksykańskim Półwyspie Jukatan. – Naszym zdaniem istnieje więcej tego typu kompleksów, które nie zostały jeszcze odkryte. Badanie tych obszarów może powiedzieć nam znacznie więcej o tym, jak żyli mieszkańcy tego ogromnego miasta – twierdzi Jose Osorio Leon, archeolog, który brał udział w wykopaliskach. Według badaczy kompleks mieszkaniowy był przeznaczony dla władcy oraz jego rodziny. Kompleks mieszkalny elity wkrótce może zostać włączony do listy UNESCO Nowo odkryte miejsce znajdowało się w regionie Chichén Viejo. To okolica znajdująca się na południe od centrum miasta. Znajdują się tam m.in. Świątynie Sów i Małp, Platforma Wielkiego Żółwia, Ślimak i tak zwany falliczny pałac. Naukowcy pracują teraz nad tym, aby nowe odkrycie zintegrować ze stanowiskiem archeologicznym Chichén Itzá, które znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Problem polega na tym, że odkrycie nie jest przełomowe, a co ważniejsze – nie jest też nowe. Archeolodzy z Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH), meksykańskiego instytutu naukowego, wydali oświadczenie, w którym przyznają, że przestrzeń dla elit odnaleziono już ponad 100 lat temu. Portal Live Science przypomina również, że niektóre struktury odnalezione w regionie zostały nazwane już w 1952 roku przez Karla Rupperta, amerykańskiego archeologa, który był zaangażowany w późniejsze wykopaliska. Pomyłka najprawdopodobniej wyniknęła z błędnej interpretacji pierwszego oświadczenia INAH. Jedne media napisały artykuł, który stał się inspiracją dla innych portali. W ten sposób błędna informacja niczym domino przemierzyła cały świat. Dobra wiadomość jest jednak taka, że prace konserwatorskie w rezydencjach elit zmierzają ku końcowi. Oznacza to, że być może jeszcze w tym roku, nowy obszar miasta Majów zostanie otwarty dla turystów. Chichén Itzá zostało założone przez Majów w okresie od IV do VI wieku n.e. Na początku powstało jako miejsce kultu bogów, a od ok. 650 roku zaczęło się szybko rozwijać. Z czasem święte miasto stało się jednym z najważniejszych ośrodków miejskich i centrum regionalnego handlu Mezoameryki. Pod koniec X wieku Chichén Itzá zaczęli rozbudowywać Toltekowie, którzy przybyli na Jukatan. Dlaczego Chichén Itzá upadło? W XIII wieku miasto zaczęło tracić na znaczeniu, a w XV zostało ostatecznie opuszczone. Do dzisiaj nie wiadomo, co dokładnie było przyczyną. To jedna z większych zagadek archeologicznych, której rozwiązanie utrudnia fakt, że żadna z dawnych kultur obecnych w tym miejscu nie pozostawiła po sobie żadnych kronik lub zapisów. Jednak ostatnie badania wykazały, że za upadkiem tego ważnego miasta mogły stać zmiany klimatyczne. Starożytna świątynia Majów odkryta w Meksyku. Archeologom pomógł laser Badacze zidentyfikowali 478 starożytnych miejsc ceremonialnych w Meksyku. Udało się to dzięki połączeniu technologii lasera z teleskopem W ubiegłym roku naukowcy na tapet wzięli Mayapán, miasto położone ok. 40 km na południowy wschód od miasta Merida i 100 km na zachód od Chichén Itzá. W XV wieku doszło tam do wielu konfliktów i walk, a budynki w mieście zostały doszczętnie zniszczone. Okazało się, że napięcia polityczne miały związek z długotrwałą suszą, która ogarnęła Jukatan. Autorzy badań stwierdzili, że brak wody i wyjałowienie gleb znacznie wpłynęły na rolnictwo i handel. Majowie musieli przystosować swoje dotychczasowe techniki uprawy roli do nowych warunków, co znacznie obciążyło przede wszystkim zwykłych mieszkańców regionu. Żywności było coraz mniej, a niektórzy ludzie umierali z głodu lub uciekali z miasta. Naukowcy sugerują, że ten sam los mógł spotkać mieszkańców Chichén Itzá. Źródło: Reuters Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Uxmal na Jukatanie. Co warto zobaczyć w starożytnym mieście Majów
Zwiedzanie Uxmal przypomina czytanie jednej z książek dla dzieci, w których trzeba wpatrywać się w obrazek i znaleźć 10 ukrytych przedmiotów. Ruiny miasta Majów na Jukatanie co roku przyciągają setki tysięcy turystów.
W tym artykule: Kim byli Majowie? Kiedy powstało Uxmal? Co zobaczyć w Uxmal? Kim był bóg deszczu Chac? Jak dojechać do Uxmal? Gdzie jeszcze szukać śladów Majów na Jukatanie? Uxmal (czytaj „Usz-mal”) to prekolumbijskie stanowisko archeologiczne położone na półwyspie Jukatan w Meksyku. Miejsce to znane jest z dobrze zachowanych ruin Majów, w tym piramidy schodkowej ze Świątynią Czarownika (Piramida del Adivino), Pałacu Gubernatora i Domu Żółwi. Kim byli Majowie? Cywilizacja Majów rozwijała się w czasach prekolumbijskich na terenie dzisiejszego południowego Meksyku i Gwatemali. Badacze dziejów tego ludu wyodrębniają 3 okresy rozwoju cywilizacji Majów. okres preklasyczny (2 tys. lat p.n.e.–200 r. n.e.), okres klasyczny (200–900 r.), okres postklasyczny (900–1492 r.) Cywilizacja Majów nie przetrwała hiszpańskiej konkwisty. Jednak Majowie jako grupa ludów indiańskich mówiąca językami maja-kicze, do dziś żyją i kultywują swoje tradycje w meksykańskich stanach Jukatan, Chiapas, oraz w Gwatemali, Belize i w zachodnim Hondurasie. W National-Geographic.pl znajdziesz wiele artykułów opowiadających o różnych etapach rozwoju starożytnej cywilizacji Majów. Od bardziej prymitywnych przez klasyczne miasta, jak Palenque i Chichén Itzá, aż po upadek cywilizacji Majów. Niezwykłe odkrycie w średniowiecznym medaliku. W środku znajdowały się fragmenty ludzkiej kości Dzięki wykorzystaniu nowoczesnej technologii naukowcy dokonali niesamowitego odkrycia. Okazało się, że wisiorek sprzed 800 lat skrywał w środku kości człowieka. Kiedy powstało Uxmal? Uznaje się, że szczyt potęgi Uxmal przypada na późny okres klasyczny cywilizacji Majów. Według kronik majańskich miasto powstało ok. 500 roku n.e. i było zamieszkane przez kolejne pół tysiąca lat. Architektura tego miejsca charakteryzuje się ozdobnymi fasadami i niejednoznacznymi rzeźbami, ukazującymi umiejętności i kunszt starożytnych budowniczych Majów. Co zobaczyć w Uxmal? Jedną z najbardziej imponujących budowli w Uxmal jest piramida schodkowa ze Świątynią Czarownika. Uważa się, że konstrukcja powstawała w wielu etapach na przestrzeni kilku stuleci. Piramida jest wyjątkowa, ponieważ nie jest symetryczna. Uważa się, że została zbudowana przy użyciu techniki cegły i gruzu, w której centralny rdzeń z gruzu pokrywano warstwą drobno ciętego kamienia. – Legenda głosi, że postawił ją podczas jednej nocy syn czarodziejki – karzeł, który wykluł się z jaja. W rzeczywistości na Świątynię Czarownika składa się 5 konstrukcji postawionych jedna na drugiej. Sprawni fizycznie, pełni sił i pozbawieni lęku wysokości turyści mogą się wspiąć po bardzo stromych i wąskich schodach na wysokość 35 metrów. Dla ułatwienia po bokach zainstalowano specjalne łańcuchy służące za poręcze – czytamy w „Meksyku", opracowaniu zbiorowym pod redakcją Felicity Laughton. Inną wartą uwagi strukturą w Uxmal jest Pałac Gubernatora. To jeden z największych i najbardziej imponujących budynków w tym stanowisku archeologicznym. W pałacu znajduje się szereg dziedzińców i pokoi, ozdobionych misternymi rzeźbami i płaskorzeźbami przedstawiającymi bogów i władców Majów. Dom Żółwi to kolejny budynek w Uxmal, który przyciąga uwagę. Dom był prawdopodobnie używany do ceremonii religijnych. Fasadę budynku zdobią żółwie, które starożytni Majowie uważali za święte zwierzęta. Najbardziej płodna matka świata zachodziła w ciążę 27 razy. W sumie doczekała się narodzin 69 dzieci Najbardziej płodna matka świata, choć może trudno w to uwierzyć, 27-krotnie zachodziła w ciążę. Na dodatek każda z nich była mnoga, co poskutkowało bardzo liczną rodziną. Fiodorowa Wa... Kim był bóg deszczu Chac? Wśród ciągów piramid, pałaców i placów mija się wizerunki węży, planet, papug, a przede wszystkim majańskich bogów. Spośród nich najpowszechniej pojawia się bóg deszczu Chac. Jego twarz jest wszędzie. Chac zazwyczaj jest przedstawiany jako postać z haczykowatym nosem, uzbrojona w nieodłączne narzędzie do wywoływania deszczu – topór i węże. Bóg nie tylko zdobi schody najwyższej piramidy – w Pałacu Gubernatora znajduje się ponad sto jego posągów. Co oznaczają? Prawdopodobnie Majowie zmagali się z długoletnimi suszami. Niektórzy naukowcy uważają, że bardzo długa susza przyczyniła się do ostatecznego upadku starożytnej cywilizacji Majów. Szczególne zainteresowanie deszczem w IX wieku może potwierdzać tę teorię. Wśród starożytnych Majów kult boga deszczu Chaca przybierał różne formy. Od krótkich rytuałów po dość wyszukane ceremonie i ofiary, z których jedna mogła obejmować wrzucanie przedmiotów (a może nawet ludzi) do cenot, czyli głębokich studni zapadliskowych na Jukatanie. Jak dojechać do Uxmal? Uxmal to jedno z najbardziej popularnych miejsc odwiedzanych przez turystów na Jukatanie. Łatwo jest tam dotrzeć z pobliskiego miasta Merida. Odwiedzający mogą zwiedzać Uxmal samodzielnie lub wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem, aby dowiedzieć się więcej o historii i kulturze starożytnych Majów. Uxmal jest oddalone o 80 km od Meridy. Autobusy z tego miasta kursują do Uxmal 4 razy dziennie. Podróż trwa 1,5 godziny. Za bilet będzie trzeba zapłacić 76 peso, czyli ok. 17 zł. Gdzie jeszcze szukać śladów Majów na Jukatanie? Odwiedzając półwysep Jukatan w Meksyku, warto poświęcić więcej czasu i wybrać się do innych pozostałości po dawnej cywilizacji Majów. Największe wrażenie robią: Chichén Itzá – imponujące rozmachem miasto to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Meksyku. Ruiny miasta Majów tworzą piramidy schodkowe, arkady z kolumnami i inne kamienne budowle. Szczyt rozkwitu Chichén Itzá przypada na złotą erę cywilizacji Majów między 750 a 1200 r. n.e. Miasto zamieszkiwało wówczas prawie 90 tys. ludzi. Tulum – to miasto zdobyło popularność ze względu na badania archeologiczne w latach 70. ubiegłego wieku. Dzięki amerykańskiemu archeologowi Arturowi Millerowi miasto zaczęło zdobywać coraz większe zainteresowanie i stało się jedną z największych atrakcji turystycznych. Z czasem wypromowało cały region dziś znany jako Riviera Maya. Tulum zachwyca niezwykłymi ruinami nad samym Morzem Karaibskim. Miasto jest uznawane za mekkę instagramowiczów. Cobá – można się tu wybrać z Tulum pieszą lub rowerową wycieczką w kierunku dżungli, gdzie znajdują się ruiny 24-metrowej piramidy Tolteków malowniczo położonej między dwoma jeziorami. Źródła: NationalGeographic.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Chichén Itzá. Kto zbudował starożytne miasto na Jukatanie?
Dziś Chichén Itzá uznaje się za jedno z 7 nowych cudów świata. Ruiny dawnego miasta należą do największych atrakcji turystycznych w Meksyku. Około 1000 lat temu było to najludniejsze miasto cywilizacji Majów.
W tym artykule: Kto zbudował Chichén Itzá? Ile lat mają piramidy Majów? Jak zwiedzić Chichén Itzá? Dlaczego upadło Chichén Itzá? Kiedy odkryto Chichén Itzá? Jak dojechać do Chichén Itzá? Ile kosztuje wstęp do Chichén Itzá? Imponujące rozmachem Chichén Itzá to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Meksyku. Ruiny dawnego miasta cywilizacji Majów znajdują się na Półwyspie Jukatan. Tworzą je piramidy schodkowe, arkady z kolumnami i inne kamienne budowle. Szczyt rozkwitu Chichén Itzá przypada na złotą erę cywilizacji Majów między 750 a 1200 r. n.e. Miasto zamieszkiwało wówczas prawie 90 tys. ludzi. Oglądany jako całość niesamowity kompleks Chichén Itzá ujawnia wiele na temat wizji wszechświata Majów i Tolteków. Ludy te rozwinęły bogatą wiedzę na temat astronomii. Obserwacja nocnego nieba nad Jukatanem pomogła również w stworzeniu miasta. Kto zbudował Chichén Itzá? Miasto Chichén Itzá powstało przed 600 r. n.e. Do tego czasu było już jednym z najważniejszych ośrodków cywilizacji Majów na Jukatanie. Choć była to metropolia Majów wiele budynków wchodzących w skład kompleksu Chichén Itzá, jest pozbawionych charakterystycznych elementów wyrafinowanej architektury tego ludu. – Miasto wznosili przede wszystkim Toltekowie, którzy przybyli na Jukatan pod koniec X wieku i rozpowszechnili tutaj kult Pierzastego Węża Kukulkana. Efektem tej swoistej „współpracy" była fuzja kultury i sztuki obu ludów, której świadectwem są widoczne w całym mieście przedstawienia Chaca, boga deszczu Majów oraz czczonego przez Tolteków Kukulkana – czytamy w „Meksyku", opracowaniu zbiorowym pod redakcją Felicity Laughton. Ile lat mają piramidy Majów? Większość piramid Majów powstała między III a IX wiekiem n.e. Najbardziej rozpoznawalną budowlą Chichén Itzá jest Świątynia Kukulkana, znana również jako Zamek (El Castillo). Ta niezwykła piramida schodkowa świątynia pokazuje, jak wiele dla Majów znaczyła astronomia i obserwacja nieba. Budowę Świątyni Kukulkana rozpoczęto w VIII wieku n.e. Opracowanie 365-dniowego kalendarza było jednym z największych osiągnięć cywilizacji Majów. Trudno więc się dziwić, że świątynia ma dokładnie 365 stopni – po jednym na każdy dzień roku. Każdy z 4 boków świątyni jest nachylony względem Ziemi pod kątem 90 stopni. Co ciekawe, dwa razy w roku – podczas równonocy wiosennej i jesiennej – na piramidę pada cień przypominający kształtem pierzastego węża, czyli Kukulkana. Gdy na niebie zachodzi słońce, ten cienisty wąż sprawia wrażenie, jakby schodził po stopniach, by w końcu dołączyć do kamiennej głowy węża u podstawy wielkich schodów prowadzących po zboczu piramidy. Majowie potrafili również wykorzystać architekturę w celu wywoływania efektów dźwiękowych. Stojąc dokładnie przed Świątynią Kukulkana i klaszcząc głośno w dłonie, można usłyszeć dźwięk przypominający odgłosy wydawanego przez kwezale herbowe (Pharomachrus mocinno). Te kolorowe ptaki odkrywały ważną rolę w wierzeniach mieszkańców Jukatanu. Jak zwiedzić Chichén Itzá? Główną i najważniejszą budowlą kompleksu Chichén Itzá jest Świątynia Kukulkana. Cały obszar jest jednak znacznie większy i obejmuje również inne kamienne konstrukcje. Ślimak (El Caracol) – imponująca i wyrafinowana struktura tego okrągłego budynku ze spiralną klatką schodową wewnątrz była wykorzystywana przez Majów jako obserwatorium astronomiczne. Umiejętności astronomiczne Majów były tak zaawansowane, że mogli nawet przewidywać zaćmienia Słońca. Jedynym stałym źródłem wody w Chichén Itzá były cenoty, czyli głębokie studnie krasowe. Od tutejszej cenoty pochodzi nazwa całego miasta. Hiszpańskie zapisy podają, że młode kobiety były żywcem wrzucane do cenot jako ofiary dla boga deszczu Majów, który miał żyć w głębinach studni. Archeolodzy odnaleźli kości, a także biżuterię i inne cenne przedmioty, które kobiety nosiły w swoich ostatnich godzinach. Boisko do gry w Chichén Itzá jest największym znanym terenem do grania w przedkolumbijskiej Ameryce. Mierzyło 168 na 70 metrów. Podczas tutejszych gier rytualnych gracze próbowali trafić 5,4-kilogramową gumową piłkę przez kamienne obręcze ustawione wysoko na ścianach kortu. Rywalizacja musiała być naprawdę zacięta, ponieważ przegranych skazywano na śmierć. Dlaczego upadło Chichén Itzá? Chichén Itzá było czymś więcej niż miejscem kultu religijnego. Był to także liczący się wówczas ośrodek miejski i centrum regionalnego handlu. Po kilku wiekach dobrobytu i napływów innych kultur, takich jak Toltekowie, miasto spotkał tajemniczy koniec. W XV wieku ludzie porzucili Chichén Itzá i przenieśli się do dżungli. Chociaż pozostawili po sobie niesamowite dzieła architektury i sztuki, mieszkańcy miasta nie zostawili żadnego znanego zapisu, dlaczego porzucili swoje domy. Naukowcy spekulują, że do upadku Chichén Itzá mogły przyczynić się susze, jałowe gleby wyjałowione gleby. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Kiedy odkryto Chichén Itzá? Zapomniane starożytne miasto Majów zostało na nowo odkryte w połowie XIX wieku przez amerykańskich podróżników Johna Stevensa i Fredericka Catherwooda. Amerykanie natrafili w jukatańskiej dżungli na nietypowe wysokie kopce – nienaturalnie wyglądające na tle zupełnie płaskiego Jukatanu. Pokryte trawą kopce okazały się ruinami dawnych budowli. Stopniowo udało się odsłonić całe miasto. Około 1900 roku Edward Thompson, profesor Harvardu i konsul USA na Jukatanie, nabył hacjendę, na terenie Chichén Itzá. Bez wątpienia zaintrygowany lokalnymi opowieściami o kobietach, które zostały zamienione w bóstwa Majów przez wrzucenie do tutejszej cenoty, Thompson postanowił zlecić zbadanie studni. Po sprowadzeniu specjalnego sprzętu z USA i zejściu na dno cenoty badacze natrafili na złotą i jadeitową biżuterię pochodzącą z różnych regionów Meksyku, a także ludzkie ciała. Wiele ze znalezionych artefaktów zostało wysłanych do Peabody Museum na Harvardzie, niektóre c nich wróciły później do ​​Meksyku. Starożytna świątynia Majów odkryta w Meksyku. Archeologom pomógł laser Badacze zidentyfikowali 478 starożytnych miejsc ceremonialnych w Meksyku. Udało się to dzięki połączeniu technologii lasera z teleskopem Jak dojechać do Chichén Itzá? Z Polski do Jukatanu można dolecieć bezpośrednim samolotem z Warszawy. Lot operowany przez LOT Charters trwa około 13 godzin. Chichén Itzá jest dobrze skomunikowane z popularnym wśród turystów wybrzeżem Jukatanu. Zarówno z Cancun, jak i z Playa del Carmen, można dojechać do ruin jednym z lokalnych autobusów. Można też skorzystać z wycieczki zorganizowanej z przewodnikiem. Podróżując samochodem na własną rękę, warto wyjechać jak najwcześniej, by dotrzeć na miejsce około 8 rano. Uniknie się w ten sposób tłumów turystów, a także gorliwych sprzedawców pamiątek. Ile kosztuje wstęp do Chichén Itzá? Bilety wstępu do Chichén Itzá kosztują 571 peso meksykańskich (około 130 złotych). Za bilety dla dzieci w wieku od 3 do 12 lat trzeba zapłacić dużo mniej, bo zaledwie 85 peso (ok. 19 złotych). Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Archeolodzy odkryli ślady dawnej osady Majów. W przeszłości była stolicą ważnej dynastii
Badacze twierdzą, że miasto Oxkutzcab było pierwotnie stolicą regionu zarządzanego przez majańską dynastię Tutul-Xiu. Ostatecznie zostało całkowicie zburzone przez hiszpańskich konkwistadorów w XVI wieku.
W tym artykule: Archeolodzy odnaleźli ślady dawnej stolicy majańskiej dynastii Tutul-Xiu Tutul-Xiu przez długi czas współpracowali z hiszpańskimi najeźdźcami Dziś Oxkutzcab jest małym miasteczkiem na Półwyspie Jukatan Majowie tworzyli jedną z największych i najlepiej rozwiniętych cywilizacji w czasach prekolumbijskich na obszarach Mezoameryki. Nic dziwnego zatem, że od lat intrygują naukowców, którzy badają i analizują ich losy. To jednak trudne wyzwanie, ponieważ większość majańskich miast wraz z ich dziedzictwem kulturowym, została zniszczona w trakcie podbojów hiszpańskich w XVI wieku. Archeolodzy odnaleźli ślady dawnej stolicy majańskiej dynastii Tutul-Xiu Najnowsze odkrycie archeologów z National Institute of Anthropology and History (INAH) pokazały, że na gruzach miast Majów, budowano nowe osady. Badacze odkryli, że w miejscu dzisiejszego Oxkutzcab, które znajduje się w stanie Jukatan, pierwotnie znajdowała się miejscowość, która prawdopodobnie była zarządzana przez Majów z rodu Tutul-Xiu. Naukowcy twierdzą, że tam, gdzie niegdyś stała majańska świątynia, dziś znajduje się franciszkański kościół Parroquia de San Francisco de Asis. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. W 1441 roku Ah Xupan z dynastii Tutul-Xiu miał zbuntować się przeciwko rodzinie Cocom, która zarządzała wówczas centralną częścią Półwyspu Jukatan. W stolicy regionu Mayapán zorganizowano przewrót, podczas którego wymordowano większość rodziny rządzącej. Przeżył tylko jeden członek rodu Cocom, który był akurat na wyprawie handlowej. Tutul-Xiu przez długi czas współpracowali z hiszpańskimi najeźdźcami Niegdyś ważny ośrodek cywilizacji Majów został doszczętnie spalony i ograbiony. Mieszkańcy, którzy stracili swój dobytek, zostali zmuszeni do opuszczenia miasta. Wydarzenie spowodowało, że na Jukatanie powstało 18 niezależnych królestw, które walczyły ze sobą aż do najazdu Hiszpanów. Badacze twierdzą, że Tutul-Xiu stanęli wówczas przed wyborem nowej stolicy. Archeolodzy z INAH uważają, że to właśnie miasto w Oxkutzcab stało się wkrótce ich najważniejszym miastem. Co ciekawe, Majanie z dynastii Xiu mieli szybko stali się sojusznikami Hiszpanów. Konkwistadorzy potrzebowali ich wsparcia w podboju Copul i Cocom. Historycy podejrzewali, że ta współpraca przynosiła korzyści każdej ze stron. Dziś Oxkutzcab jest małym miasteczkiem na Półwyspie Jukatan Jednak wszystko wskazuje na to, że Hiszpanie ostatecznie pozbyli się również Majów Tutul-Xiu. Archeolodzy odkryli, że ich dawna stolica została całkowicie zrównana z ziemią ok. 1550 roku. Podczas najnowszych wykopalisk badacze odnaleźli kości dawnych mieszkańców Jukatanu, ceramikę wytworzoną przez Majów oraz kilka ozdobnych fragmentów budynków. Niektóre z odnalezionych artefaktów miały nawet 1000 lat. Starożytne miasta Majów były bardzo toksyczne. Naukowcy wyjaśniają, czym dokładnie zostały zatrute Badacze odkryli, że ziemia, którą zamieszkiwali Majowie, została przed laty poważnie zatruta rtęcią. Co więcej, tak bardzo, że do dziś stanowi potencjalne niebezpieczeństwo. Jak zatem do... Na ozdobnych elementach archeolodzy zidentyfikowali wizerunki ważnych majańskich władców oraz bóstw. Uczeni znaleźli również fragmenty szkła i porcelany, które sugerują kolonialne wpływy na rozwój Oxkutzcab. Dziś miasto zamieszkuje ok. 30 tysięcy ludzi, a większość z nich to potomkowie Majów. W języku majańskim „Oox k'úuts kaab” oznacza „Miasto mlekowca, tytoniu i miodu”. Źródło: Heritage Daily Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze…
Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie.
W tym artykule: Co spowodowało upadek miasta Mayapán? Naukowcy twierdzą, że susza doprowadziła do poważnych konfliktów społecznych i politycznych Czy człowiek może przystosować się do zmian klimatycznych? Od wielu lat naukowcy spierają się o to, co spowodowało upadek cywilizacji Majów. Jedną z powtarzających się hipotez jest susza, która w negatywny sposób wpłynęła na rolnictwo, podstawę majańskiej gospodarki. W najnowszych badaniach, które zostały opublikowana na łamach czasopisma „Nature Communications”, naukowcy sprawdzili, jaki wpływ miały zmiany klimatyczne na konflikty społeczne i polityczne wśród Majów. Co spowodowało upadek miasta Mayapán? Naukowcy postanowili przyjrzeć się mieście Mayapán. Był to jeden z ostatnich największych ośrodków cywilizacji Majów. Położony w obecnym meksykańskim stanie Jukatan, znajdował się ok. 40 km na południowy wschód od miasta Merida i 100 km na zachód od Chichén Itzá. Mayapán było ważnym ośrodkiem politycznym na półwyspie w okresie od ok. 1220 do 1440 r. Dlaczego Majowie wwiercali w zęby drogocenne klejnoty? Naukowcy odkryli, że nie tylko dla wyglądu Przyozdabianie zębów cennymi kamieniami szlachetnymi było powszechną praktyką wśród starożytnych Majów. Najnowsze badania wykazały jednak, że w tej praktyce nie chodziło jedynie o ładn... Odkrycia archeologiczne wykazały, że w XV wieku doszło tam do poważnych walk i miasto zostało znacznie zniszczone. Do tej pory jednak nie było wiadomo, co spowodowało wewnętrzne konflikty, które doprowadziły do upadku Mayapán. Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego przeprowadzili interdyscyplinarne badania, w których wykorzystali dane archeologiczne historyczne i paleoklimatyczne. Naukowcy twierdzą, że susza doprowadziła do poważnych konfliktów społecznych i politycznych Uczeni chcieli zbadać, jak zmiany klimatyczne wpłynęły na ogólne nastroje społeczne w Mayapán i jak zmieniały się relację między ludźmi na skutek szalejącej w regionie suszy. Badacze ustalili, że do największych spięć dochodziło w latach 1400–1450. – Uważamy, że długotrwała susza eskalowała napięcia pomiędzy różnymi frakcjami politycznymi – czytamy w artykule. Starożytna świątynia Majów odkryta w Meksyku. Archeologom pomógł laser Badacze zidentyfikowali 478 starożytnych miejsc ceremonialnych w Meksyku. Udało się to dzięki połączeniu technologii lasera z teleskopem Naukowcy twierdzą jednak, że trudne doświadczenia suszy i wojny domowej spowodowały, że ludność uodporniła się gospodarczo i polityczne, a władza przetrwała w pewnym stopniu jeszcze do początku XVI wieku. Jednak ludność opuściła Mayapán, które po brutalnych walkach nie nadawało się już do zamieszkania. Autorzy podejrzewają, że Majowie przenosili się najczęściej bliżej morza. Czy człowiek może przystosować się do zmian klimatycznych? Autorzy badań twierdzą, że brak wody znacznie wpłynął na rolnictwo i handel. Majowie musieli przystosować swoje dotychczasowe techniki uprawy roli do nowych warunków, co znacznie obciążyło przede wszystkim zwykłych mieszkańców Mayapán. Żywności było coraz mniej, a niektórzy ludzie umierali z głodu lub uciekali z miasta. Piramida Majów zbudowana z wulkanicznej skały. Sensacyjne odkrycie archeologów Naukowcy odkryli, że 1 500 lat temu budowniczowie Majów stworzyli masywną piramidę z wyrzuconej przez wulkan skały. Erupcja wulkanu była tak potężna, że ​​ochłodziła Ziemię. – Nasze odkrycie potwierdza upadek Mayapán, który nastąpił w latach 1441–1461 – podkreślają uczeni. Według nich była to podręcznikowa reakcja człowieka na presję związaną z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi. W sytuacji zagrożenia życia uruchamiają się mechanizmy obronne, które często są nieracjonalne i mogą stanowić niebezpieczeństwo dla innych. Naukowcy twierdzą, że przypadek Mayapán pokazuje przystosowanie się człowieka do wobec kryzysu klimatycznego oraz konsekwencje, jakie mogą mieć zjawiska takie jak długotrwała susza. Badania mogą być pewnego rodzaju przestrogą przed sytuacją, którą obserwujemy od wielu lat na świecie. Wiele regionów na Ziemi co roku zmaga się z coraz bardziej dotkliwą suszą, która powoduje olbrzymie straty w różnych sferach naszego życia. Źródło: Nature Communications Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Meksykański las namorzynowy jest niepodobny do żadnego innego na świecie
Drzewa słodkowodne przechowują informacje z czasów, gdy po raz ostatni zniknęły lodowce.
W tym artykule: Izolacja sięgająca 125 000 lat wstecz Wycinka drzew jest poważnym zagrożeniem W przeciwieństwie do namorzynów w innych miejscach na świecie, drzewa z Jukatanu rosną w wodzie słodkiej. Oznacza to, że wraz z nimi, dokoła może rosnąć wiele innych gatunków: orchidee, bromeliady i inne rośliny powietrzne i lądowe, które nie tolerują zasolonych wód, w jakich zwykle występują czerwone lasy namorzynowe. To prawdziwa naukowa zagadka: Jak to się stało, że te namorzyny rosną około 200 kilometrów w głąb lądu, od 25 do 37 metrów nad poziomem morza, w całkowicie słodkowodnym ekosystemie? Izolacja sięgająca 125 000 lat wstecz Naukowcy stwierdzili, że lasy namorzynowe rosnące w pobliżu rzeki San Pedro zostały oddzielone od przybrzeżnych lasów namorzynowych na okres około 120 000 lat. Zbiega się to z ostatnim interglacjałem, czyli ciepłym okresem występującym między epokami lodowcowymi, który wydarzył się około 125 000 lat temu, kiedy lodowce i polarne czapy lodowe prawie całkowicie się roztopiły. W tym czasie Ziemia była jeszcze cieplejsza niż obecnie, a poziom mórz był od 6 do 9 metrów wyższy. Przodkami tych namorzynów były drzewa przybrzeżne, które pozostały w izolacji, gdy planeta ochłodziła się podczas tzw. „zlodowacenia Wisconsin” będącego ostatnią epoką, gdy lodowce zajęły Amerykę Północną. Gdy lodowce się rozprzestrzeniały, poziom mórz się obniżył, odsłaniając więcej lądu. Odkrycie tego wyjątkowego lasu namorzynowego rodzi pytanie, które zadają sobie badacze: Jakie inne gatunki były izolowane w tym unikalnym ekosystemie obecnym na półwyspie Jukatan przez ostatnie 125 000 lat? Czy należą do nich np. owady albo grzyby? Niestety obecnie, ten wyjątkowy las, niezwykła pozostałość z przeszłości, jest zagrożony wylesieniem i zabudową, która może uniemożliwić naukowcom zbadanie go w celu uzyskania większej wiedzy na temat historii klimatu Ziemi. Wycinka drzew jest poważnym zagrożeniem Już w latach 70–ych ubiegłego wieku ten region był systematycznie pozbawiany drzew, ale brzegi rzeki San Pedro uniknęły buldożerów, ponieważ teren był niesprzyjający do prowadzenia wycinki. Jednak obecnie pojawiają się dla niego nowe zagrożenia, takie jak proponowana trasa kolejowa o długości 1 529 km, która miałaby stanowić szlak, którym podróżowały by tysiące turystów zmierzających do ruin starożytnych miast Majów. Systemy rzeczne na obszarach, na których kiedyś rozwinęła się cywilizacja Majów charakteryzują się bogactwem kulturowym i biologicznym. Teraz wiemy również, że historia ekstremalnych zmian klimatycznych i podnoszenia się poziomu morza w epoce plejstocenu jest zapisana w DNA roślinności lasów namorzynowych. Są one świadectwem, jak dramatycznie zmiany klimatyczne mogą przeobrazić ekosystemy przybrzeżne tak jak miało to miejsce wzdłuż Zatoki Meksykańskiej i co może czekać wielu innych wybrzeży na całym świecie, jeśli świat nie podejmie pilnych działań w celu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych, które napędzają zmiany klimatyczne.
Zanurkuj w meksykańskich cenotach. Takiej gry świateł nie zobaczysz nigdzie indziej
W meksykańskiej dżungli na amatorów nurkowania czeka specjalna gratka: cenoty.
Smażenie brzucha na plaży to jedna z najpopularniejszych rozrywek na Jukatanie. Dziękuję, nie skorzystam. Jadę pod prąd, na sam środek półwyspu. Tam, w środku dżungli, czekają na mnie cenoty, system podwodnych rzek i jezior. Gdzie dwoje oczu, to nie jedno, można by rzec podczas oglądania podwodnego świata Dos Ojos (z hiszpańskiego Dwoje Oczu), czyli połączonych ze sobą dwóch cenot. Zanurzamy się w pierwszej z nich powoli. Wokół mnie cisza, spokój i różne odcienie błękitu. A tych, uwierzcie, mogą być tysiące. Woda jest tak przejrzysta, że nurkowanie bardziej przypomina lewitowanie w powietrzu niż podwodne pływanie. W zorientowaniu się w cenotowej przestrzeni pomagają liny poręczowe, które prowadzą do kolejnych komnat wypełnionych różnorodnymi formami skalnymi. Za chwilę wynurzam się w Jaskini Nietoperzowej. W grocie stalaktyty, wapienne kolumny i draperie. Nad głowami latają nietoperze. Spędzam tam parę minut w absolutnej ciszy i niechętnie zbieram się do powrotu. Brak mi słów na opisanie tego, co widzę. – Zapomniałaś języka w gębie? – pyta instruktor Alberto z uśmiechem. Kiwam głową na potwierdzenie. Kolejne nurkowanie. Tym razem Tadź Mahal. Bo tak nazywa się kolejna cenota. Sklepienie wysokie na 9 m tłumaczy, skąd ta nazwa. Pierwszoplanową rolę odgrywa tu dżungla: liście, zwisające ku wodzie korzenie drzew i przelatujące nad głowami ptaki. Okazuje się, że to nie koniec wrażeń – wpływamy do komnaty, do której wpadają promienie słoneczne. Tworzą spektakl, jakiego nie zobaczycie nawet w najlepszej sali koncertowej na świecie. Dopiero po nurkowaniu dowiaduję się, gdzie byłam. Okazuje się, że wraz z ociepleniem klimatu poziom wód podniósł się na tyle, że woda zalała jaskinie pełne stalaktytów i stalagmitów. W niektórych miejscach ich sklepienia się zapadły i tak utworzyły cenoty. Majowie traktowali je jako święte studnie i składali tu ofiary bogom. Dlatego do dziś można odkryć w nich przedmioty ze złota i jadeitu i... ludzkie kości. Ja za to odkryłam tu swoje osobiste, najpiękniejsze miejsce na ziemi.
Tak wygląda meksykański raj. Poznaj miejsca, których nie będziesz chciał opuścić
Kapelusze sombrero, pikantne burrito i kolorowe czaszki na Fiesta de los Muertos – dla wielu z nas to pierwsze skojarzenia z Meksykiem. Ten fascynujący, pełen kontrastów kraj ze stolicą w megalopolis, Ciudad de México, coraz częściej staje się celem podróży turystów z całego świata.
Jukatan - meksykański raj Poznawanie Meksyku warto rozpocząć od półwyspu Jukatan, oblanego wodami Zatoki Meksykańskiej i Morza Karaibskiego. Dla spragnionych starożytności podróżników punktem obowiązkowym będzie z pewnością prekolumbijskie miasto Chichén Itzá, związane z kulturą Majów i Tolteków, którego budowa rozpoczęła się w IV wieku. Świątynia Wojowników, świątynie El Castillo („zamek”) i El Caracol („ślimak”) zostały w 2007 roku ogłoszone jednym z siedmiu nowych cudów świata. Sto kilometrów na zachód znajduje się Mayapán – ośrodek cywilizacji prekolumbijskiej z XIII wieku, gdzie do dziś prowadzone są badania archeologiczne. Warto odwiedzić także stolicę Jukatanu, Méridę, w której znajduje się, między innymi, najstarsza w całym Meksyku katedra świętego Ildefonsa. Cancún - Wakacyjna wizytówka Wakacyjną wizytówką Meksyku jest jednak przede wszystkim Cancún (w języku Majów nazwa ta oznacza „gniazdo węży”), gdzie na turystów czeka największe podwodne muzeum na świecie. Miasto ma ledwie czterdziestoletnią historię, wyrosło jednak na jeden z najważniejszych ośrodków turystycznych na całym świecie. Znajdują się tu luksusowe ośrodki wczasowe, piaszczyste plaże otoczone często bujną roślinnością i mnóstwo miejsc do nurkowania. Korty tenisowe, pola golfowe, wszelkiego rodzaju sporty wodne – możliwości dla aktywnych są nieskończone. Żądni odpoczynku i relaksu podróżnicy mogą po prostu korzystać z hotelowych wygód, pluskać się w morzu i basenie, popijać egzotyczne drinki, spacerować i wylegiwać się na plaży. Na pewno warto wybrać się przynajmniej na jedną z okolicznych wysp: Isla Mujeres i wyspa Cozumel to prawdziwie rajskie, jasne plaże, endemiczna roślinność i rafy koralowe. Jedz, pij Niezależnie od tego, czy wybierzecie bardziej intensywne zwiedzanie, czy wypoczynek na plaży, wielu przyjemności dostarczy Wam przepyszna i zróżnicowana meksykańska kuchnia: z różnych rodzajów kukurydzy, fasoli, amarantusa, kaktusów i mnóstwa papryczek powstają pachnące i, najczęściej, pikantne dania. Także świeże owoce morza (szczególnie godna polecenia jest Tikin Xic – grillowana ryba, marynowana w pomarańczach i zawinięta w liście bananowca) które nie dają o sobie zapomnieć. Zapomnienie przynieść może natomiast tequila, która jest tu prawdziwym skarbem narodowym.
Majowie – mistrzowie budowania cywilizacji... z niczego
Kolejna część cyklu: Siedem wrót do chwały
Ogromna przepaść otwiera się między wysublimowanymi cywilizacjami społeczności Mezoameryki a środkami, które posłużyły do ich stworzenia. Majańskie centra władzy, kultu, administracji i handlu porównywane są do konglomeratu greckich miast-państw. Zadziwiają monumentalną architekturą i rozwiązaniami urbanistycznymi. Copan w dzisiejszym Hondurasie, zwany Atenami Nowego Świata, tworzyły akropole składające się z wielu dziedzińców. Wysoki status aglomeracji takich jak Uaxactun czy Palenque akcentują piramidy. Ich tarasy okładano ornamentowanymi kamieniami. Na szczycie budowli stawały bogato zdobione pałace i świątynie. Bóg Majów – Zielony Pierzasty Wąż (Kukulkan) – wspiął się po piramidzie do nieba i nigdy już nie wrócił na ziemię. Majowie wierzyli, że był stwórcą świata, pierwszego kalendarza oraz że nauczył ich rolnictwa. Ku jego czci wznieśli piramidę w Chichén Itzá. Była zbudowana tak, że cienie, które padały na krawędź budowli w dniu zaczynającym wyczekiwaną przez rolników porę deszczową, tworzyły złudzenie, jakby wąż zstępował po niej z nieba na ziemię. Natomiast z końcem opadów Kukulkan piął się do nieba. Wzniesienie takiej konstrukcji wymagało ogromnej wiedzy w dziedzinie astronomii i budownictwa. Niezbędne było też pismo, dzięki któremu obserwatorzy nieba mogli przez lata notować rezultaty swoich studiów. – Cywilizacja Majów jako jedyna w Nowym Świecie miała rozwinięte pismo, pozwalające przekazywać wszelkie informacje – podkreśla prof. Józef Szykulski z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. – Do naszych czasów zachowało się tylko kilka kodeksów i inskrypcje na stelach, te jednak zawierają ograniczony zasób informacji, głównie daty i imiona władców. Przebogaty zbiór kodeksów informujących o kulturze Majów został spalony w lipcu 1562 r. na rozkaz arcybiskupa Jukatanu Diego de Landy. Indianie opanowali do perfekcji także sztukę odmierzania czasu. Zaskakujący swoją precyzją jest ich kalendarz, rezultat obserwacji nieba i obliczeń pokoleń astronomów. Majowie odmierzali czas za pomocą kilku systemów stosowanych równolegle. Kalendarz słoneczny miał 365 dni, rytualny, księżycowy – 260, prócz tego w rachubę wchodził m.in. system tzw. Długiej Rachuby. Skomplikowane obliczenia i zapiski świadczą wręcz o obsesji na punkcie upływu czasu. W obliczu tak zaawansowanej wiedzy tym bardziej zdumiewa fakt, że dzieła Majów powstawały z użyciem stosunkowo prostych narzędzi. – Ich cywilizacja należała do epoki kamienia, posługiwali się więc głównie kamiennymi i drewnianymi narzędziami, rzadziej wyrobami z miedzi – tłumaczy prof. Józef Szykulski. – Majowie nie znali ani zwierząt jucznych, ani zastosowania w transporcie koła i wozu. Wszelkie prace urbanistyczne wykonywano więc przy użyciu siły ludzkich mięśni. Ponadto czciciele Kukulkana, jako niemal jedyni na świecie, zbudowali swoją cywilizację w wyjątkowo niekorzystnych dla człowieka warunkach – w tropikalnej puszczy, na nizinie. To strefa niezdrowego klimatu. Mimo nieprzyjaznego otoczenia stworzyli rolnictwo, którego płody podtrzymywały trwanie wielkich centrów miejskich. Indianie wypalali i karczowali puszczę, ale uzyskana w ten sposób ziemia szybko się wyjaławiała. Regeneracja pól była na tyle długa, że rolnicy musieli przenosić się coraz dalej od miast w poszukiwaniu żyznej gleby. – Pojawiły się problemy logistyczne z zaopatrzeniem – podkreśla Józef Szykulski. – Przypuszczam, że mogły okazać się na tyle znaczące, iż doprowadziły po części do upadku cywilizacji.
Oto kilka niezbędnych informacji, które przydadzą się przed podróżą na Jukatan.
■ Powierzchnia: 180 tys. km2 ■ Język: hiszpański i maya-yucatec. ■ Religie: głównie katolicka. ■ Waluta: peso meksykańskie 1 MXN=0,24 PLN ■ Sezon trwa od połowy grudnia do końca kwietnia. Od maja pora deszczowa. W październiku zaczynają się huragany. ■ Nie ma obowiązku wizowego dla obywateli polskich przy pobytach turystycznych, prywatnych lub służbowych poniżej 90 dni. Na granicy wypełnia się formularz migracyjny (FMT). ■ Najtańszy jest lot czarterem do Cancún z Niemiec, Belgii i Szwajcarii. Bilet Jetair w obie strony nawet za 400 euro. ■ Samochodem. Przy wynajmie trzeba mieć kartę kredytową. Auto najniższej klasy z pełnym ubezpieczeniem kosztuje od 40 USD za dzień. ■ Autobusy klimatyzowane, dalekobieżne – 3–4 USD za każde 100 km trasy. Autobusy gorszej klasy są tańsze. ■ Taksówka z lotniska w Cancún do Playa del Carmen (40 km) – 40 USD (taryfę trzeba łapać na ulicy, na terenie lotniska może być dwa razy drożej). ■ Szczepienia obowiązkowe nie są wymagane. Zaleca się jednak szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, tężcowi, błonicy oraz durowi brzusznemu. ■ Zagrożenie malarią jest głównie w sąsiadującym z Jukatanem stanie Chiapas. ■ Alkohole. Najpopularniejsze to pulque – sfermentowany sok agawy maguey, mezcal – alkohol z agawy z charakterystycznym robakiem na dnie butelki. ■ Kuchnia meksykańska opiera się na kukurydzy, fasoli i ostrych papryczkach (czyli nadziewana fasolą kukurydziana tortilla maczana w salsie). ■ Valladolid. Hotel Maria de la Luz, 45 USD za pokój z klimatyzacją i łazienką. W hotelu El Meson del Marques, 66 USD za podobny standard. ■ Tulum. Cabana w Papaya Playa, od 35 USD za dobę ■ Playa del Carmen. Hotel Hacienda Maria Bonita, pokój 3-osobowy, klimatyzacja, łazienka, basen – od 80 USD za noc. ■ Czas. Między Jukatanem a Polską jest siedem godzin różnicy. ■ Napięcie. 110/115 V. Wskazane są przejściówki do gniazdek z okrągłymi bolcami na płaskie wtyczki. ■ Na lotnisku przy odprawie paszportowej trzeba nacisnąć zielony guzik, za pomocą którego losowane są osoby, które poddane będą kontroli bagażowej. ■ Większość samochodów na Jukatanie jeździ na benzynę. Stacje sprzedające olej napędowy to rzadkość. ■ Krater Chicxulub. W północno-zachodniej części Jukatanu znajduje się miejsce, gdzie 65 mln lat temu uderzył meteoryt, co prawdopodobnie spowodowało zagładę dinozaurów. ■ Wstęp do cenoty Zaci 15 peso. ■ Wejście do strefy archeologicznej Tulum – 48 peso, do strefy Chichén Itzá – 100 peso. Wypożyczenie łódki na trzy godziny w rezerwacie Sian Ka’an kosztuje 100 USD. ■ W sklepach z pamiątkami dopuszczalne jest targowanie się. ■ Napiwki zwykle 10–15 proc. ■ Ambasada Meksykańskich Stanów Zjednoczonych: ul. Starościńska 1 B, m. 4-5 02–516 Warszawa tel. 022–646 88 00 ■ Ambasada RP w Meksyku: Calle Cracovia 40, Colonia San Ángel, 01000 México D.F. tel. (00–5255) 555 047 00
Nawet ukształtowanie terenu przypomina tu pyszny placek kukurydziany.
Obudził mnie ciężki podmuch wiatru, który wciskał się przez szpary cabany – tradycyjnej chatki Majów zbudowanej z drewnianych szczebelków, przykrytej liśćmi trzciny i palmy. Świtało. Nasz domek stał zaledwie dziesięć metrów od plaży, więc wyszedłem podziwiać słońce wschodzące nad Atlantykiem. Playa del Carmen, pierwsza miejscowość na naszej jukatańskiej trasie, była tylko aklimatyzacją do letniej pogody. Wylądowaliśmy w Cancún, ale szybko je opuściliśmy, wypłoszeni opiniami z forów internetowych, że to miasto jest jednym wielkim blokowiskiem. Playa del Carmen ma niską zabudowę, a wczasowicze spacerują kilkoma głównymi ulicami zamienionymi na deptaki. Pełno tu Amerykanów i sklepów z najtańszymi na całym Jukatanie pamiątkami. Po dwóch dniach plażowania wynajęliśmy samochód i ruszyliśmy 60 km na południe, do Tulum. Na szczęście lokalny monopolista Pemex paliwa nie sprzedaje drogo, litr kosztuje około 7 peso, czyli niecałe dwa złote. Choć przyjechaliśmy tu na początku lutego, w środku sezonu turystycznego, tłumów nie było. Gdy zanurzony w leżaku spojrzałem w lewo, na horyzoncie zobaczyłem trzech ludzi. Z prawej było ich czterech, a po oceanie śmigał windsurfer. W Tulum znowu zamieszkaliśmy tuż przy plaży, w luksusowej wersji cabany, z betonową posadzką. W tańszych domkach podłogą jest piach. Sanitariaty znajdowały się na świeżym powietrzu, a ciepła woda do mycia ciurkała w nich dwie godziny rano i dwie wieczorem. Wszędzie biegały iguany. Jednak nie dało się podejść do nich bliżej niż na dwa metry. Tulum ciągnie się 10 km wzdłuż plaży. Zaczyna się od ruin twierdzy Majów zbudowanej na 12-metrowym klifie. To potężne i jedyne miasto Majów położone nad oceanem. Nauczeni doświadczeniem ruiny obejrzeliśmy z rana, zanim dotarły tu autobusy z tłumami wczasowiczów z Cancún. Poza tym wiedzieliśmy, że potem zrobi się parno i gorąco. Spacer piękną plażą kończy się na rezerwacie biosfery. W kwietniu brzeg oceanu zamienia się w gigantyczną porodówkę: tysiące żółwi morskich wychodzi na piasek i składa jaja. Młode wylęgają się po dwóch miesiącach i w nocy kierują się w stronę wody skrzącej się w blasku księżyca. Aby światła ludzkich siedzib nie zmyliły młodych gadów, które zamiast do oceanu, udawałyby się w stronę zabudowań, cały kurort został przerobiony na gigantyczną strefę ekologiczną. Prąd wyłącza się o godzinie 23.00, a w czasie lęgu bezpieczeństwa żółwi strzegą specjalne jednostki policji. Peeling w cenocie Jukatan jest płaski jak tortilla, wznosi się tylko kilka metrów nad poziom morza, i podobnie jak ten placek ma mnóstwo pęcherzyków powietrza. To cenoty, sadzawki połączone podziemnymi kanałami wydrążonymi w wapiennych skałach (w języku Majów dzonot oznacza przepastny, głęboki). Jedne przypominają zwykłe stawy, inne leżą w nieckach kilka metrów pod poziomem morza. Miejsca te wykorzystywane były do celów rytualnych, wrzucano do nich ofiary z ludzi oraz przedmioty kultu; teraz płetwonurkowie wyławiają stamtąd obsydianowe pozostałości po legendarnej cywilizacji. Cenoty nadal są podstawowym źródłem wody pitnej dla dwóch milionów mieszkańców Jukatanu (na półwyspie zajmującym obszar prawie połowy Polski nie ma rzek). Do życiodajnego płynu opadają też kilkumetrowe warkocze korzeni roślin. Nieopodal Tulum za kilka peso mogliśmy popływać w jednej z cenot. – Zapraszam, zapraszam. Chcesz peeling? Rybki ci go zrobią – strażnik zachęcał do kąpieli. Sadzawka ma 50 m średnicy. Woda była w niej rześka, zimniejsza od oceanicznej. Ciekawskie, trzycentymetrowe rybki natychmiast zgromadziły się, by posmakować mojej skóry. A że nie miały ząbków, czułem jedynie śmieszne muskanie. W krainie majów – Kookoko, kookoko – Pedro szeptem przywoływał krokodyla, leciutko majtając ręką w wodzie. Tak jakby wpadł do niej kurczak, krokodyli przysmak. Tkwiliśmy na łódce w labiryncie namorzynów. Po chwili tuż obok motorówki przemknął trzymetrowy gad. Nawet na nas nie spojrzał. Pewnie wyczuł, że miał się stać turystyczną atrakcją. Pływaliśmy w rezerwacie Sian Ka’an wśród kilkuset krokodyli. Sian Ka’an w języku Majów oznacza „tam, gdzie zaczyna się niebo”. Rzeczywiście, w pewnym momencie straciłem orientację, gdzie kończy się ziemia, a rozpoczynają obłoki nad oceanem. – Jadacie krokodyle mięso? – spytałem Pedra niepewnie. – Och, nie, to zakazane – w uśmiechu pokazał zęby ozdobione srebrną obwódką. Większość spotkanych przez mnie Majów błyskała taką biżuterią. Trzy godziny pływania motorówką kosztowały nas 100 dol. Po rejsie Pedro zabrał nas do swojej knajpki. Lokal był plastikowy. Plastikowe krzesełka i stoliki, plastikowe sztućce i ceratka. Ot, zwykły przydrożny bar. Za to serwowane w nim mięso homara miało wykwintny i szlachetny smak. Majowie mieszkający w nieciekawym Punta Allen w środku rezerwatu żyją z przewożenia turystów łódkami. Pokazują im dzikie delfiny i tysiące ptaków w plątaninie lasów namorzynowych porastających lagunę. Choć prowadząca do miasteczka droga to tylko szutrówka, jedzie się nią jak autostradą: nie można się zatrzymać na poboczu, bo dostępu broni dżungla. I oczywiście trzeba uważać na przemykające co chwila iguany. Meksyk gorący i parny, pozbawiony nadmorskiej komercji, poprzeplatany zabytkami w stylu kolonialnym i najstarszymi na Jukatanie kościołami poznawaliśmy w valladolid, 30-tysięcznym mieście wybudowanym sto kilometrów od wybrzeża. Klasztor świętego Bernarda i katedrę świętego Gerwazego Hiszpanie wznieśli z ruin twierdz Majów. Tutejsi mieszkańcy słyną z produkcji obuwia. Świetne kowbojki z porządnej skóry można kupić już za 150, a japonki za 10 dolarów. Valladolid zwiedzaliśmy o zmierzchu, kiedy stada ptaków wrzeszczały w konarach drzew na centralnym placu miasta, a ludzie siedzieli na ławeczkach i plotkowali. Przed wejściem do parku spotkaliśmy kobiety handlujące wyszywanymi sukienkami. Do Chichén-Itzá, odległego od Vallidolid o 60 km, pojechaliśmy podziwiać piramidę Majów. Założone przez nich ok. 450 r. Itzá najsilniej rozwijało się w X–XI w., kiedy do imperium przybyli z północno-zachodniego Meksyku Toltekowie. W XIII w. ośrodek stracił na znaczeniu, a 200 lat później został opuszczony. Piramida Kukulcana, zwana też El Castillo jest świadectwem dawnej świetności miasta. Została nawet wpisana na nową listę siedmiu cudów świata. Śmiało można ją uznać za najwspanialszą piramidę Majów i najbardziej zdeptany zabytek archeologiczny w tej części Meksyku. Budowla leży w centrum miasta. Dwa razy w roku w czasie równonocy gromadzą się tu tysiące ludzi, by obserwować, jak wschodzące słońce wślizguje się po schodach piramidy niczym wąż. Szkoda, że nie można już na nią wchodzić. Zakaz wprowadzono kilka lat temu, po tym jak nierozważny turysta zsunął się w dół stromych schodów. Ale to pewnie był tylko pretekst do podjęcia ochrony piramidy przed turystami, wynoszącymi ją na podeszwach klapek. Ciekawymi zabytkami są też Świątynia Wojowników, gdzie wypatrzyć można posąg Chaac Mool’a, majowskiego boga deszczu, oraz największe na Jukatanie boisko do pelota ogrodzone murem wysokim na osiem metrów. Ma wspaniałą akustykę. Wystarczyło klasnąć, by się o tym przekonać. El Caracol, czyli „Ślimak” – słynne obserwatorium astronomiczne Majów – obejrzeliśmy tylko pobieżnie, bo zrobiło się bardzo gorąco. W Chichén-Itzá wieczorem skusił nas pokaz „światło i dźwięk”, ale widowisko przykuło naszą uwagę tylko przez 15 minut; kiczowaty program trwał dwie godziny. Niezrażeni zakazem wstępu na piramidę Kukulcana postanowiliśmy znaleźć taką, na którą można się wdrapać. Udało się w wiosce CobÁ, położonej między Valladolid a Tulum. Piramida Nohoch Mul ma 42 m i jest najwyższą taką budowlą na Jukatanie. Wspinanie się na szczyt wcale nie było takie trudne, jak to się wydawało z dołu. Przez całą długość schodów biegnie lina, ale to zabezpieczenie potrzebne tylko tym bardziej strachliwym. Z góry podziwialiśmy piękny widok na dżunglę i grupę archeologiczną Cobá. Tak nam się spodobało chodzenie po piramidach, że szukaliśmy kolejnych. Aż tuzin tych budowli stoi w samym środku Jukatanu, w Izamal. Niestety, odnowiono tylko kilka. Na największą, Kinich Kakmo, można wejść, nic za to nie płacąc. W tym 15-tysięcznym miasteczku Hiszpanie w XV w. na ruinach budowli Majów wznieśli majestatyczny konwent Świętego Antoniego z Padwy. Przed wejściem do kościoła stoi pomnik Jana Pawła II, jeden z setek poświęconych naszemu papieżowi w Meksyku. W Izamalu dominuje styl kolonialny, a większość budynków w rozległym centrum pomalowana jest na żółto. Stąd też druga nazwa miasteczka, Ciudad Amarillo, Żółte Miasto. Z przyjemnością skonstatowaliśmy, że turystów tu nie widać, a po mieście jeżdżą dorożki, które przez miejscowych traktowane są jak zwykłe taksówki. Smakowanie życia Mojemu podniebieniu najbardziej dogodziłem w restauracji obok cenoty Zaci w pobliżu Valladolid. Meksykanie mają wyśmienitą kuchnię. Najpierw na stół wjeżdżały tacos, które macza się w kilku rodzajach sosów, czyli salsy. Potem było pico de gallo z pomidorami, cebulą i zieloną papryką jalapeño. Ostrą jak diabli, ale w mniejszych porcjach czuło się jedynie drobne i przyjemne pieczenie. Wtedy przychodził kelner w obowiązkowej siatce zakrywającej włosy i w mojej obecności rozbełtywał widelcem awokado, tworząc guacamole. Dodawał do tego pomidory, trochę cebuli, soli, kilka kropli tabasco i pół limetki. Po czym przynosił zupę z kukurydzy, słodziutką i zapychającą. Zaspokoiwszy częściowo głód, mogłem trochę odetchnąć, popijając Coronę, 4,5-procentowe piwo. Tak przygotowywałem się do dania głównego, enchilada. To tortilla z sosem pomidorowym i farszem wieprzowym. Nazwa enchilada pochodzi od czasownika enchilar, oznaczającego „dodać paprykę chili”. Do takiego dania podaje się zmieloną czerwoną fasolę i porcję ugotowanego ryżu... Pysznie najedzony wspomniałem Hermana, spotkanego na tarasie jego pensjonatu w Tulum. Przy kawie opowiedział mi, jak to wyprowadził się z żoną ze stolicy Meksyku. Kupili kawałek nadmorskiej działki i postawili dom. Przykryli go trzciną, podłączyli wodę, w oddali postawili generator. Ogrzewania nie potrzebują, bo po co komu piece, gdy temperatura nie spada poniżej 20 stopni. Zamienili wielkomiejski smog na czyste, oceaniczne powietrze. Pozbyli się dwugodzinnych dojazdów do pracy. Telewizję oglądają tylko przez chwilkę, gdy chodzi turbina. Mają czas na czytanie książek. Pieniądze dostają od turystów, którym wynajmują piętro domku. Trochę pozazdrościłem Hermanowi. Dlaczego nasi przodkowie osiedlili się w kraju, w którym przez pół roku jest zimno i brakuje zieleni? Nie mogli pójść dalej i przepłynąć Atlantyku? Wówczas nie musiałbym odkładać na emeryturę, by za dwadzieścia lat przeprowadzić się za ocean.
Karaiby. Puerto Rico. Odległy koniec wyspy. Biała plaża. Turkus wody. Szelest palm. Fala odpowiednio wysoka i wygięta. Na niej ludzie i deski. Wszystko sunie z prędkością niebezpieczną, ale fascynującą.
Raj surferów Zawsze myślałem, że raj surferów to trochę hipisowskie miejsce – bary na piachu i opaleni młodzi i chudzi ludzie wyszlifowani przez wodę. Żyją skromnie, jadają głównie ryby, bo nad morzem to najtańsze, są trochę obdarci, ale zawsze szczęśliwi. Z pasją życia. Z radością! A tu? Same wypasione fury, w nich osoby też raczej wypasione; niektórzy aż się przelewają. Przyjeżdżają głównie ze Stanów Zjednoczonych. Chodzą wprawdzie z deskami, ale takimi najdroższymi – bardziej na pokaz. Fuj, fuj, fuj! A kiedyś to był jeden z wielu hipisowskich rajów rozsianych na dzikich plażach dookoła Karaibów. Wszystkie raje były podobne do siebie – czy to w Kostaryce, czy w Playa del Carmen na Jukatanie, czy na małych wysepkach u wybrzeży Belize: uliczki piaskowe, budownictwo deskowe malowane na olejno, wszystko pstrokate, kwiaty we włosach, ludzie bosi, długowłosi i niemający kompletnie nic do roboty. Ale jakoś im się żyło. A to z renty za wojnę w Wietnamie, a to z groszy fuksem zarobionych, bez stresu, bez myślenia o przyszłości – jak to w raju. Dziś nie ma tam hipisów – są za to asfalt i hotele, obok plaż Plaza. Ślady dawnych romantycznych zakątków pozostały jedynie w nazwach poszczególnych miejsc. Kiedy z hotelowych szyldów usunie się słowa: Beach Resort, Inn, Condos, Villas, Marriott, Sheraton and Lodge, wrócą pierwotne nazwy. Z Mamacitas Inn zostaną same Mamacitas, czyli Mamuśki. Skąd ta nazwa? Mamacitas to trzy amerykańskie dziewczyny; grube i brzydkie, ale dobre i sympatyczne. Tylko jakoś nie mogły sobie znaleźć chłopaków na tyle rozsądnych, by potrafili dostrzec dziewczęcą duszę, a nie tuszę. Wyjechały więc na Puerto Rico, założyły drewniany hotelik i podobno nawet znalazły mężów. Spędziły na tej plaży kilkanaście lat. Gdy pod koniec lat 80. sprzedały swój hotelik Marriottowi, zniknęły. Gdzie teraz jesteście, sympatyczne Mamacitas? Czy w nowym miejscu też jest tak romantico, jak Wam było na Puerto Rico? Kolejna nazwa: Papa Alberto Hotel. Kim był Tatusiek Alberto? To stary potężny Murzyn i emerytowany bosman. Miał bar na plaży. Przyrządzał ogromne drinki. Litrowe! Mówił, że nie chce mu się robić mniejszych co pięć minut. Dlatego podawał jeden przypominający wazon, potem drugi, a do trzeciego nikt i tak nie był w stanie dotrwać, bo Papa alkohol lał szczodrze. Robił tylko dwa typy drinków: rum z colą i rum z pepsi. Oferta wprawdzie mało zróżnicowana, ale to u niego siedziało najwięcej ludzi, bo, po pierwsze, nigdzie nie było tak tanio (rum „domowej roboty”). Po drugie, jeśli ktoś nie lubił rumu, mógł przynieść wino lub piwo. Po trzecie, Papa Alberto robił drinki także sobie, a potem śpiewał bluesy do samego rana. I dla tych bluesów warto było u niego siedzieć nawet o suchym pysku. Albertooo! Gdzieś odpłynął? I czy jesteś tam szczęśliwy? Czy też masz swój bar? Takich postaci było w portorykańskim raju około setki. Plus drugie tyle przyjezdnych zatrzymujących się na kilka tygodni, czasem pół roku: Lazy Parrot – Leniwy Papug – bywał dentystą w nagłych przypadkach. Dziś został po nim Lazy Parrot Resort. Crippled Frankey, czyli Kulawy Franuś – casanowa na wózku inwalidzkim. Dziewczyny szeptały coś sobie o nim, a potem podobno każda chciała sprawdzić, czy... to prawda. Dziś ze sławnego casanowy zostało kondominium. Pinaple Jo – miał gębę pryszczatą ze śladami po ospie. Spalone w słońcu i łuszczące się policzki przypominały ananasa. Dlatego wołali na niego Ananasowy Jaśko. Dziś został tylko Pinaple Jo’s Bar & Grill. Hotel, Beach Resort, Inn, Condos, Villas, Marriott, Sheraton and Lodge zapraszają do raju. Kiedyś plaża – dziś Plaza. Kiedyś raj – dziś Tropical Paradise.