Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
Chazarowie, lud o tureckich korzeniach, stworzyli organizm państwowy, który nie tylko przetrwał ponad trzy stulecia, ale stał się jedną z kluczowych potęg wczesnośredniowiecznego świata, kontrolując strategiczne szlaki handlowe i stając się „tarczą” oddzielającą bizantyjskie chrześcijaństwo od ekspansywnego islamu. Co najbardziej zdumiewające, ta stepowa potęga dokonała bezprecedensowego wyboru ideologicznego, przyjmując judaizm jako religię elit rządzących. Ten fakt do dziś stanowi jeden z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych tematów w historiografii.
Spis treści: Od stepów Azji do brzegów Wołgi Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy Gospodarka i Jedwabny Szlak Przyjęcie judaizmu Upadek Chazarów Choć zniknęli z dziejów jako naród, Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej, kładąc trwałe fundamenty pod rozwój handlu, dyplomacji i przyszłych państw słowiańskich. Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między bizantyjskim przepychem a stepową wolnością i między Torą a runami. Dzięki temu wyróżnili się w burzliwej części Eurazji, gdzie wędrujące ludy niszczyły stare porządki, ale nie budowały niczego trwałego na ich miejscu. Od stepów Azji do brzegów Wołgi Jako lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, Chazarowie wyłonili się z rozległych związków plemiennych, które dominowały na stepach po upadku konfederacji Hunów. Ich pierwotna kolebka znajdowała się prawdopodobnie w regionie Kaukazu Północnego i Dagestanu, który kronikarze z epoki nazywali „Bersilią”. W VI wieku Chazarowie funkcjonowali w ramach szerszego związku plemiennego Sabirów, w którym stopniowo zaczęli odgrywać dominującą rolę polityczną. Około 560 roku n.e., stali się kluczowymi sojusznikami lub wasalami Kaganatu Zachodniotureckiego. To właśnie z tej tradycji politycznej zaczerpnęli swoją ideologię władzy i tytulaturę, która później stała się fundamentem ich państwowości. W połowie VII stulecia proces formowania się niezależnego Kaganatu Chazarskiego znacząco przyspieszył. W tym czasie wewnętrzne podziały i ataki z zewnątrz doprowadziły do rozpadu Kaganatu Zachodniotureckiego. Wykorzystując powstałą próżnię polityczną, Chazarowie skonsolidowali pod swoim panowaniem różnorodne grupy etniczne w regionie stepu pontyjsko-kaspijskiego. W tym samym czasie musieli stawić czoła innej wschodzącej potędze – Bułgarom. Zwycięstwo nad nimi i zmuszenie części plemion bułgarskich do migracji na Bałkany oraz nad środkową Wołgę ugruntowało pozycję Chazarii jako regionalnej potęgi. U szczytu hegemonii kontrolowali rozległe terytorium, rozciągające się od Krymu na zachodzie, przez stepy nadwołżańskie, aż po brzegi Morza Kaspijskiego na wschodzie. Stworzyli imperium o charakterze wieloetnicznym i wielojęzycznym, co wymuszało na elitach rządzących dużą elastyczność w zarządzaniu oraz otwartość na wpływy kulturowe. Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy System rządów w Chazarii stanowi jeden z najbardziej skomplikowanych modeli władzy w świecie koczowniczym. Opierał się na zasadzie dualizmu, określanej często jako diarchia. W modelu tym role polityczne były podzielone między dwóch władców o skrajnie odmiennym charakterze. Władca sacrum Na szczycie hierarchii stał wielki kagan. Mógł nim zostać wyłącznie mężczyzna wywodzący się z najszlachetniejszych rodów. Należy jednak podkreślić, że jego rola nie polegała na bieżącym zarządzaniu państwem. Wielki kagan był władcą w sferze sakralnej – żywym symbolem pomyślności państwa i łącznikiem między ludem a siłami nadprzyrodzonymi. Jego osoba była otoczona ścisłym tabu – rzadko pojawiał się publicznie, a nawet jego najbliżsi współpracownicy musieli przestrzegać rygorystycznych rytuałów w jego obecności. Równie fascynującym, co mrocznym aspektem chazarskiej władzy był rytuał inicjacji kagana. Jak wynika z zapisków arabskich podróżników, podczas wyboru nowy władca był niemal duszony jedwabnym sznurem, aż w stanie niedotlenienia musiał zadeklarować liczbę lat, przez które zamierza sprawować urząd. Co więcej, istniała sztywna granica czterdziestu lat panowania. Jeśli kagan dożył tego wieku na tronie, był rytualnie zabijany przez dworzan, którzy wierzyli, że jego siły duchowe i zdolności umysłowe uległy wyczerpaniu, co zagrażało pomyślności kaganatu. Władca profanum Rzeczywista władza administracyjna, wojskowa i skarbowa spoczywała w rękach drugiego monarchy, zwanego kagan-bekiem. To on dowodził armią, zarządzał relacjami z sąsiadami i zbierał daniny. Bek był de facto premierem i naczelnym wodzem, podczas gdy wielki kagan pozostawał cesarzem o charakterze religijnym. Nawet bek, wchodząc przed oblicze kagana, musiał wykazywać się najwyższą pokorą. Zbliżał się boso, prostracja w pyle była normą, a w ręku trzymał płonący kawałek drewna jako element oczyszczający. Należy wspomnieć, że to właśnie ta hierarchiczna struktura pozwalała państwu zachować ciągłość ideologiczną, nawet w czasach kryzysu militarnego. Charyzma kagana była nienaruszalna, podczas gdy winę za niepowodzenia mógł ponieść wymienny bek. Warto zauważyć, że zasada ta została utrzymana nawet po przyjęciu judaizmu. Gospodarka i Jedwabny Szlak Sukces Chazarów nie wynikał jedynie z siły oręża, ale także ze sprawnego wykorzystania korzystnego położenia ich państwa. Łącząc Chiny, Indie, Kalifat Bagdadzki i Bizancjum z północną Europą, Chazaria stała się kluczowym węzłem handlowym. W okresie stabilizacji, który historycy nazywają Pax Khazarica, nastąpił istotny rozkwit międzynarodowej wymiany handlowej. Rola Radanitów Ważnym elementem gospodarki Chazarów była działalność Radanitów – wielojęzycznych kupców żydowskich, którzy kontrolowali handel między Zachodem a Dalekim Wschodem. Dzięki swojej mobilności i wspólnemu językowi (hebrajskiemu, arabskiemu, greckiemu czy słowiańskiemu), pełnili rolę neutralnych pośredników w świecie podzielonym konfliktami religijnymi między chrześcijaństwem a islamem. Radanici trudnili się transportem towarów luksusowych, które przy niewielkiej objętości wykazywały dużą wartość. Z zachodu napływały futra, broń i niewolnicy. Ze wschodu – przyprawy, głównie cynamon i pieprz, piżmo, kamfora i jedwab. Chazaria pobierała dziesięcinę od każdej karawany i statku przechodzącego przez jej terytorium. Głównym centrum tego handlu stała się stolica państwa – Itil, położona w delcie Wołgi, która była gigantycznym targowiskiem świata wczesnośredniowiecznego. Rolnictwo, rybołówstwo i rzemiosło Mimo koczowniczych korzeni, Chazarom szybko udało się przejść do osiadłego trybu życia we wszystkich kluczowych regionach imperium. Wykopaliska archeologiczne wykazują istnienie rozwiniętych systemów irygacyjnych, upraw winorośli i hodowli zwierząt. Duże znaczenie miało rybołówstwo. Solone ryby z Morza Kaspijskiego i Wołgi, a także kawior, stanowiły nie tylko podstawę lokalnej diety. Były też wartościowym towarem eksportowym. Kultura materialna Kaganatu, określana jako kultura Sałtowo-Majacka, stała na wysokim poziomie. Chazarscy rzemieślnicy słynęli z produkcji wysokiej jakości ceramiki polerowanej, wyrobów metalowych i biżuterii, która stepowe wzory łączyła z wpływami bizantyjskimi i perskimi. Przyjęcie judaizmu Najniezwyklejszym aspektem historii Chazarów jest ich przejście na judaizm. W świecie, gdzie dominacja religijna zazwyczaj szła w parze z podbojem politycznym przez chrześcijańskie Bizancjum lub islamski Kalifat, Chazarowie wybrali „trzecią drogę”. Przyczyny wyboru wiary Proces konwersji nie był jednorazowym aktem, a trwającą od połowy VIII do początku IX wieku ewolucją. Tradycja, uwieczniona w listach króla Józefa i w dziele „Kuzari” Judy Halewiego, opisuje spór religijny zorganizowany przez króla Bulana. Ten miał zaprosić chrześcijańskiego kapłana, muzułmańskiego mułłę i żydowskiego rabina, by przedstawili zasady swoich wiar. Wybór padł na judaizm, ponieważ, paradoksalnie, obie pozostałe religie uznawały go za swój fundament, nie będąc w stanie przyznać wyższości konkurentowi. Z perspektywy geopolitycznej decyzja ta była wytrawnym posunięciem. Przyjęcie judaizmu pozwoliło Chazarom: zachować niezależność (nie podlegali ani kalifowi w Bagdadzie, ani cesarzowi w Konstantynopolu), zyskać prestiż (judaizm stawiał ich na równi z cywilizowanymi potęgami tamtego czasu), zacieśnić więzi handlowe (ułatwiało to współpracę z wpływową siecią kupców żydowskich operujących na całym świecie). O ile Bulan dokonał pierwszej konwersji, o tyle król Obadiasz przeprowadził reformy, które przekształciły Chazarię w państwo realnie praktykujące prawo mojżeszowe. Sprowadził on uczonych z Bagdadu i Bizancjum, fundował synagogi i szkoły oraz wprowadził znajomość Biblii, Miszny i Talmudu wśród elit. Chazarowie zaadoptowali alfabet hebrajski do celów państwowych, choć w codziennym życiu nadal posługiwali się językiem tureckim. W tym miejscu należy podkreślić, że judaizm był przede wszystkim wyznaniem elity rządzącej i kasty wojowników. Upadek Chazarów Kres Chazarów nastał w X wieku. Proces osłabienia państwa był wynikiem splotu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. System dualnej władzy, który przez stulecia gwarantował stabilność, w obliczu nowych zagrożeń stał się zbyt ociężały. Imperium osłabione wewnętrznymi sporami i naporem Pieczyngów stało się łatwym celem dla Rusi Kijowskiej. Książę Światosław I Igorowicz przeprowadził błyskawiczną kampanię wojenną. Nie interesowała go okupacja czy przejęcie kontroli nad handlem. Chodziło o zwykłe łupienie. Ostatnie ślady niezależności chazarskiej zniknęły na początku XI wieku pod wspólnym naciskiem Bizancjum i Rusi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Nowy pawilon muzealny w Oświęcimiu. Pokaże unikatowe znalezisko z 2023 roku
W Oświęcimiu powstanie nowy pawilon muzealny, w którym opowiedziana zostanie historia Żydów zamieszkujących niegdyś tamtejsze tereny Małopolski. Impulsem do wybudowania nowego obiektu było wyjątkowe znalezisko z 2023 roku. Nowa atrakcja stanie się kolejnym powodem, dla którego warto odwiedzić to miasto w południowej Polsce.
Oszpicin w języku jidysz oznacza słowo „goście”. W ten sposób, ponad 400 lat temu, pierwsi Żydzi zaczęli nazywać miejscowość, która obecnie zwie się Oświęcimiem. Ślady obecności tej społeczności są widoczne w przestrzeni miejskiej Oświęcimia do dziś — zarówno w architekturze Starego Miasta, jak i w śladach jej tragicznego losu w czasie II wojny światowej, związanego z funkcjonowaniem niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz-Birkenau. W mieście ma stanąć kolejny obiekt nawiązujący do historii dawnych mieszkańców Oświęcimia. Impulsem do powstania nowego pawilonu muzealnego było wyjątkowe odkrycie dokonane przez archeologów w 2023 roku. Drewniana mykwa stanowić będzie główny punkt ekspozycji ulokowanej w nowoczesnych wnętrzach zapowiadanego budynku. Nowy pawilon w miejscu dawnej synagogi Nowy pawilon ma uzupełniać narrację opowiadaną w oświęcimskim Muzeum Żydowskim „Oszpicin”. Autorem projektu jest znana pracownia architektoniczna Nizio Design, odpowiedzialna m.in. za projekt wystawy stałej w warszawskim Muzeum Historii Żydów Polskich. Budynek o powierzchni 600 m² ma składać się z dwóch kondygnacji: górnej, w której eksponowana będzie odkryta mykwa oraz dolnej — z zapleczem technicznym, salami edukacyjnymi i szatnią. Całość zostanie wkomponowana w Park Pamięci Wielkiej Synagogi, czyli miejsce, w którym do czasów niemieckiej okupacji znajdowało się główne centrum życia judaistycznego w Oświęcimiu. Budowa oraz otwarcie nowego pawilonu muzealnego planowane są na 2027 rok. Obecnie trwa przetarg na wykonawcę nowej placówki muzealnej. Czym jest mykwa? Mykwa stanowi bardzo ważny element wierzeń judaistycznych. Zwyczaj związany z tym obiektem polega na rytualnym obmyciu, oznaczającym duchową przemianę. W ten sposób osoba zyskuje czystość, rozpoczynając nowy etap swojego życia duchowego. Początkowo rolę mykwy pełniły wszystkie naturalne zbiorniki, takie jak morza, jeziora i rzeki. Woda, która je wypełniała, pochodziła bowiem — według wierzeń — bezpośrednio od Boga, który napełnił je jeszcze przed stworzeniem lądu. Rozprzestrzenienie się judaizmu na cały świat sprawiło jednak, że naturalne zbiorniki przestały być dostępne dla każdego wiernego. Z tego powodu zaczęto budować sztuczne, niewielkie zbiorniki, tak aby każda społeczność miała możliwość dostąpienia rytualnego oczyszczenia. Nie każda wanna, basen czy jacuzzi może jednak pełnić sakralną funkcję mykwy. Zbiornik musi zawierać co najmniej 750 litrów tzw. boskiej wody, czyli takiej pochodzącej z naturalnych zbiorników lub bezpośrednio z deszczu. W przypadku braku deszczówki dopuszcza się również wykorzystanie wody ze śniegu lub naturalnego lodu. Taka modyfikacja sprawiła, że mykwy stały się popularne w pobliżu większości synagog na świecie. Możliwość odbycia rytualnych kąpieli pojawiła się w niemal każdym miejscu, w którym funkcjonowała społeczność żydowska. Legendarna mykwa z Oświęcimia – odkrycie na skalę światową Na początku 2023 roku archeolodzy natrafili na wyjątkowy obiekt, dający świadectwo funkcjonowania żydowskiej kultury na tym obszarze. Niepozorne prace przy budowie nowego parkingu miejskiego pozwoliły odnaleźć ponad 300-letnią mykwę. Badacze zaznaczają, że odkrycie ma ogromne znaczenie historyczno-kulturowe. Po pierwsze, odkryte pozostałości mykwy są jednymi z nielicznych tego typu obiektów odnalezionych w tej części Europy. Po drugie, drewniana mykwa potwierdza lokalną legendę o trzech wielkich cadykach (przywódcach duchowych), którzy w trakcie swoich podróży w XVIII wieku zatrzymali się w Oświęcimiu. Jeden z nich miał spędzić noc w odnalezionej mykwie, która od tamtej pory nosiła jego imię. Źródła: OświęcimOnline, Oszpicin Muzeum Żydowskie, nizio.com.pl, Oświęcim Nasze Miasto Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Miejsce pamięci o kulturze żydowskiej Cudem Polski 2025. To wspomnienie wielokulturowości Lubelszczyzny
Muzeum Synagogalne we Włodawie to zespół barokowych synagog i jeden z najlepiej zachowanych kompleksów żydowskich w całej Polsce. Jego urok docenili czytelnicy „National Geographic Traveler”, wybierając je jako jeden z Cudów Polski 2025. To wyjątkowe, pełne historii miejsce, które warto odwiedzić. Z wielu różnych powodów.
„Cuda Polski” to coroczny plebiscyt, podczas którego w internetowym głosowaniu wybierane są nieoczywiste, nieokryte perły polskiej turystyki. Każde województwo ma swojego zwycięzcę, a na Lubelszczyźnie rywali zdeklasowało Muzeum Synagogalne we Włodawie, które stanowi bezcenne świadectwo dziedzictwa żydowskiego. To miejsce przypominające, że historia powinna nas przede wszystkim łączyć. Jedyny taki kompleks w Europie W sercu Włodawy, na wschodnich rubieżach województwa lubelskiego, znajduje się wyjątkowe Muzeum Synagogalne. To kompleks trzech synagog zachwycających barokową architekturą oraz autentyczną atmosferą przeszłości, który stanowi wyjątkowy punkt na mapie dziedzictwa nie tylko Polski, ale i całej Europy. Zespół Synagogalny to miejsce będące nie tylko świadectwem burzliwej, wielokulturowej historii regionu, ale także centrum życia kulturalnego i edukacyjnego. Muzeum jest jedynym tego typu kompleksem na Starym Kontynencie, który obejmuje aż trzy dobrze zachowane budynki należące niegdyś do włodawskiego kahału – żydowskiej gminy wyznaniowej. Zespół Synagogalny we Włodawie Muzeum składa się z trzech Synagog. Najstarszą z nich jest Wielka Synagoga wybudowana w latach 1764–1774 – to monumentalny przykład barokowej architektury sakralnej będący dawnym domem zgromadzeń (hebr. bet ha-kneset). Jej wnętrze przyciąga misternie zdobionym aron-kodesz, czyli szafą ołtarzową, oraz zachowanymi polichromiami i hebrajskimi inskrypcjami. Dla zwiedzających jest okazją do poznania tradycji religijnej i społecznej włodawskiej społeczności żydowskiej, która stanowiła integralną część miasta aż do II wojny światowej. Niemal równie wiekowa jest Mała Synagoga (hebr. bet ha-midrasz) pochodząca z końca XVIII stulecia. Służyła jako miejsce modlitwy i studiowania ksiąg religijnych, a dziś jest przestrzenią wystawienniczą. Znajdziemy w niej m. in. zbiory judaików oraz archiwalia dotyczące losów lokalnej diaspory żydowskiej. Najmłodszym z budynków jest Dom Pokahalny z 1928 roku: pełnił on funkcje edukacyjne i społeczne i był świadkiem nowoczesnych prądów międzywojennego judaizmu. Każdy z tych obiektów jest oddzielną kartą księgi dziejów polskich Żydów na Lubelszczyźnie. Obecnie pełnią one role edukacyjne i dokumentacyjne, nie pozwalając nam zapomnieć czy przeinaczać historii naszego kraju. Zwiedzanie synagogi we Włodawie jest okazją do doświadczenia wyjątkowej atmosfery przeszłości. Festiwal Trzech Kultur we Włodawie Szczególnie ważnym wydarzeniem organizowanym przez Muzeum Synagogalne jest Festiwal Trzech Kultur, który od lat przyciąga turystów z całej Polski i zagranicy. To hołd dla wielokulturowości regionu, w którym przez wieki współistniały społeczności katolicka, prawosławna i żydowska. W trakcie festiwalu odbywają się koncerty, warsztaty, wykłady, spektakle czy wystawy, których celem jest budowanie mostów pomiędzy różnymi tradycjami i wyznaniami. W 2025 roku wydarzenie to miało szczególny wymiar ze względu na jubileuszową, XXV edycję. Następna taka okazja w przyszłym roku. Muzeum Synagogalne we Włodawie – Cud Polski 2025 – jest symbolem otwartości, pamięci i dialogu, inspirując do refleksji nad wspólną przeszłością i przyszłością regionu. Warto je odwiedzić: nie tylko przez zaszczytny tytuł, ale także z uwagi na misję, którą realizuje obiekt. Sponsorem plebiscytu „Cuda Polski 2025” jest: Źródło: National Geographic Polska, Muzeum Zespół Synagogalny we Włodawie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zbiór praw judaizmu – czym jest i jak kształtuje życie religijne Żydów?
Zbiór praw judaizmu to spójny system regulujący całe życie jednostki i wspólnoty. Nie jest on jedynie zapisem dawnych nakazów – to swoiste narzędzie, które przez wieki pozwalało Żydom funkcjonować jako wspólnota religijna i kulturowa, często w diasporze i pod presją obcych systemów prawnych. Prawo to łączy praktykę z tradycją i jest stale aktualizowane przez kolejne pokolenia rabinów, uczonych i wiernych.
Spis treści: Zbiór tradycyjnych praw judaizmu Tora – fundament prawa żydowskiego Talmud – komentarz i interpretacja prawa Halacha – praktyczne zastosowanie przepisów religijnych Czy prawa judaizmu obowiązują współcześnie? Choć judaizm uznawany jest za jedną z najstarszych religii monoteistycznych świata, jego system prawny wciąż pozostaje żywy i złożony. Opiera się nie tylko na tekstach objawionych, takich jak Tora, lecz również na wielowiekowej tradycji ustnej, rabinicznych interpretacjach i adaptacjach do zmieniających się realiów życia społecznego. Zbiór praw judaizmu – w przeciwieństwie do zachodnich kodeksów prawnych – nie jest sztywną strukturą norm, ale raczej dynamiczną mapą postępowania, w której praktyka duchowa przenika codzienność. To sprawia, że rozumienie i stosowanie żydowskiego prawa różni się w zależności od czasu, miejsca i tradycji wspólnotowej, a mimo to jego rdzeń pozostaje niezmienny – tożsamość, wspólnota i etyczne życie zgodne z boskim przekazem. Zbiór tradycyjnych praw judaizmu Zbiór tradycyjnych praw judaizmu nie istnieje w formie jednego kodeksu, lecz raczej jako dynamiczny system źródeł, interpretacji i praktyk rozwijanych przez tysiąclecia. Judaizm nie oddziela sfery religijnej od codziennej – prawo, duchowość i etyka przenikają się tu w sposób niezwykle ścisły. Źródła te obejmują nie tylko Torę pisaną, lecz również Torę ustną, rozwiniętą w Talmudzie i skodyfikowaną w ramach halachy. Co ważne, zbiór praw judaizmu ma charakter kazuistyczny – odpowiada na konkretne przypadki życiowe, a nie tylko na teoretyczne zasady. Dlatego też interpretacje halachiczne mogą różnić się w zależności od nurtu judaizmu, regionu, a nawet konkretnego rabina. Mimo różnorodności, łączy je wspólny cel: zachowanie żydowskiej tożsamości i etycznego stylu życia w zmieniających się warunkach. Tora – fundament prawa żydowskiego Tora, czyli Pięcioksiąg Mojżesza, to centralny tekst judaizmu i zarazem najważniejszy element zbioru praw judaizmu. Składa się z pięciu ksiąg: Bereszit (Rodzaju), Szemot (Wyjścia), Wajikra (Kapłańska), Bamidbar (Liczb) Dwarim (Powtórzonego Prawa). Tora jest spisana ręcznie na pergaminie wykonanym z jagnięcej skóry, zwiniętym na ozdobnych wałkach zwanych ejc chaim, a następnie przechowywana w synagodze w szafie zwanej Aron ha-kodesz. Pięcioksiąg stanowi duchowe i prawne centrum życia religijnego Żydów – to z niej wywodzą się wszystkie kluczowe zasady postępowania, zarówno dotyczące rytuałów, jak i relacji społecznych. Choć sama Tora nie zawiera systematycznego wykazu przepisów, to właśnie ona dostarcza podstaw do późniejszych interpretacji prawnych rozwiniętych w Talmudzie i skodyfikowanych w halasze. Tora odczytywana jest podczas nabożeństw w synagogach w rytmie rocznym, fragment po fragmencie. To nie tylko tekst religijny, lecz także symbol przymierza między Bogiem a narodem Izraela. Jej radosne święto, Simchat Tora, przypomina, jak wielką wagę judaizm przywiązuje do studiowania i przekazywania słów Pięcioksięgu z pokolenia na pokolenie. Talmud – komentarz i interpretacja prawa Talmud (tłum. „nauka”) to jeden z najważniejszych tekstów tradycji żydowskiej, choć – w przeciwieństwie do Tory – nie jest uznawany za księgę świętą. Jego rola w judaizmie jest jednak fundamentalna: stanowi on szczegółowy komentarz do Prawa Mojżeszowego, objaśniający, w jaki sposób stosować przepisy Tory w życiu codziennym. Powstawał od III w. p.n.e. do VI w. n.e., a jego treść odzwierciedla realia życia diaspory po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Talmud składa się z dwóch części: Miszny – zbioru norm prawnych i etycznych, oraz Gemary – szczegółowego komentarza do Miszny, który rozszerza jej interpretację. Całość spisana została głównie w języku judeo-aramejskim i obejmuje zarówno zagadnienia religijne (święta, rytuały), jak i społeczne (prawo cywilne, relacje rodzinne). Z czasem Talmud stał się podstawą dla halachy, a jego wpływ pozostaje aktualny do dziś, zwłaszcza w społecznościach ortodoksyjnych. Istnieją dwa główne redakcyjne warianty Talmudu: Talmud Jerozolimski (ukończony ok. 400 r. n.e.) i Talmud Babiloński (ok. 500 r. n.e.), z których ten drugi zyskał zdecydowanie większe znaczenie i obowiązuje jako standard we współczesnym judaizmie tradycyjnym. Dla Żydów Talmud jest czymś więcej niż zbiorem reguł judaizmu – to dynamiczny zapis dialogu, interpretacji i refleksji rabinicznych, który do dziś stanowi żywe źródło rozstrzygania kwestii religijnych i etycznych. W nurtach liberalnych (jak judaizm reformowany czy humanistyczny) traktuje się go z większym dystansem – jako dokument o wysokiej wartości historycznej, ale nie absolutny autorytet. Halacha – praktyczne zastosowanie przepisów religijnych Halacha (tłum. „droga”, „postępowanie”) to autorytatywna wykładnia Prawa Mojżeszowego, która w judaizmie stanowi fundament praktyki religijnej. Nie jest to jedno dzieło czy kodeks, lecz żywa tradycja prawna, obejmująca zbiór norm, przepisów i interpretacji, które wskazują, jak należy stosować przepisy Tory w konkretnych, codziennych sytuacjach. Halacha obejmuje zarówno rytuały religijne, jak i kwestie etyczne, społeczne i obyczajowe – od modlitwy, przez zasady koszerności, po życie rodzinne czy sposób prowadzenia interesów. U podstaw halachy leży Miszna, spisana w II wieku n.e., zawierająca zbiór norm prawnych wynikających z ustnej tradycji. Jej dalsze rozwinięcia znajdują się w Talmudzie oraz w zbiorach midraszy halachicznych, takich jak Tosefta. Halacha ma również swój wymiar praktyczny – rabini na przestrzeni wieków wydawali responsy, czyli opinie prawne dotyczące nowych sytuacji, jakie pojawiały się w życiu wspólnot żydowskich. Co istotne, halacha nie jest zamkniętym zbiorem – jest systemem dynamicznym, który nadal się rozwija. Rabini podejmują współczesne interpretacje, dostosowując prawo do nowych realiów życia – od zagadnień bioetyki po technologię. Dla judaizmu ortodoksyjnego halacha jest wiążąca i reguluje każdy aspekt życia religijnego. Judaizm reformowany i humanistyczny podchodzą do niej bardziej elastycznie – uznają jej wartość jako element tradycji, ale nie traktują jej jako bezwzględnie obowiązującego prawa. Czy prawa judaizmu obowiązują współcześnie? Współczesna rola zbioru praw judaizmu zależy w dużej mierze od nurtu, do którego przynależy dana wspólnota lub osoba. W judaizmie ortodoksyjnym halacha pozostaje bezwzględnym autorytetem – regulującym codzienne życie, sposób modlitwy, sposób odżywiania się, a także kwestie społeczne, etyczne i obyczajowe. Ortodoksyjni Żydzi starają się przestrzegać zarówno nakazów religijnych, jak i przepisów dotyczących np. świętowania szabatu, koszerności czy etyki seksualnej – zgodnie z ustaleniami dawnych rabinów i współczesnych autorytetów. W judaizmie konserwatywnym podejście do halachy jest bardziej elastyczne – rabini nadal uznają autorytet prawa religijnego, ale interpretują je w sposób bardziej dostosowany do realiów współczesnego świata. Np. dopuszczają pewne zmiany w przepisach liturgicznych czy zgadzają się na niektóre udogodnienia w szabat. Z kolei judaizm reformowany oraz judaizm humanistyczny traktują halachę i pozostałe zbiory praw judaizmu głównie jako element dziedzictwa kulturowego. Czerpią z niej wartości etyczne i symboliczne, ale nie uważają jej za zobowiązującą normę prawną. W tych nurtach podkreśla się wolność jednostki i możliwość indywidualnego podejścia do tradycji religijnej. Warto dodać, że także poza kontekstem religijnym zbiór tradycyjnych praw judaizmu nadal odgrywa istotną rolę tożsamościową. Dla wielu Żydów, niezależnie od stopnia religijności, Tora, Talmud i halacha są źródłami kulturowego dziedzictwa, które kształtują więź z historią, rodziną i wspólnotą. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nieopodal Rzymu archeolodzy wykopali mykwę. Wybudowano ją 1600 lat temu
Na terenie starożytnych ruin Ostia Antica, niedaleko stolicy Włoch, archeolodzy odkryli starożytną żydowską łaźnię rytualną. Badacze podkreślają, że budowle ujawniają historię wielokulturowości regionu w czasach chylącego się ku upadkowi Cesarstwa Rzymskiego.
Spis treści: Najstarsza rzymska mykwa w tej części Włoch Czym jest żydowska mykwa? „Świadectwo tętniącego żydowskiego życia” Na południowy zachód od Wiecznego Miasta, przy ujściu Tybru do Morza Śródziemnego, znajdują się ruiny starożytnego miasta portowego Ostia Antica. Dziś położone jest ok. 3 km od wody, w czasach antycznych znajdowało się przy samym brzegu. I to właśnie stąd świeże ryby i owoce morza trafiały na stoły mieszkańców Rzymu. Najstarsza rzymska mykwa w tej części Włoch Dziś po portowym mieście pozostały jedynie ruiny i stanowisko archeologiczne. Jest ono atrakcją dla turystów, którzy spędzają czas w tej części Włoch. Archeolodzy odkryli tu już wiele zabytków z czasów rzymskich, m.in. antyczne budynki, teatr, a także ulice. Teraz do znalezisk dopisać należy żydowską mykwę. Najnowsze wykopaliska prowadzone były przez profesora Luigiego Maria Caliò z sycylijskiego Uniwersytetu w Katanii. Była to część projektu Ostia Post Scriptum, który finansowany jest przez włoskie Ministerstwo Kultury i ma na celu ponowne zbadanie przeszłości Ostia Antica. Czym jest żydowska mykwa? Archeolodzy wykopali rytualną łaźnię na terenie dużej rzymskiej budowli. W tradycji judaistycznej obmycia dokonuje się w specjalnym basenie poprzez całkowite zanurzenie, które ma na celu duchowe oczyszczenie. Rytuał ten znany jest do dziś. Takie kąpiele praktykowane są zarówno przez ortodoksyjnych, jak i niektórych konserwatywnych Żydów. Mykwa jest obowiązkowa w przypadku wielu okoliczności, m.in. przed ślubem lub po okresie żałoby. Badacze uważają, że mykwa w Ostia Antica była częścią większego ośrodka społeczności żydowskiej. – To niezwykle ważne odkrycie, które rzuca światło na praktyki i tradycje społeczności żydowskiej w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Miejsce, które do niedawna pozostawało w dużej mierze niezbadane, stało się za sprawą wykopalisk skrzyżowaniem kulturowego współistnienia Żydów i Rzymian – napisali w oświadczeniu archeolodzy z Sycylii. „Świadectwo tętniącego żydowskiego życia” Nieopodal mykwy badacze znaleźli także kilka artefaktów związanych z kulturą judaistyczną. To między innymi lampa oliwna ze zdobieniami żydowskimi, menora, czyli świecznik, a także antyczny szklany kielich, który pochodził z czasów nieco późniejszych, bo z V lub VI wieku n.e. – Przedmioty te nie tylko potwierdzają obecność żydowskich rytuałów, ale także ilustrują skomplikowane powiązania między kulturą żydowską i rzymską – tłumaczy prof. Caliò. Do znaleziska odniósł się także przewodniczący społeczności żydowskiej Rzymu. Podkreślił, że to jedno z najstarszych odkryć związanych z Żydami w tym regionie. – Historia Żydów z Rzymu została teraz wzbogacona o kolejny znaczący zabytek świadczący o ich długotrwałym osadnictwie i dbałości o zachowanie tradycji – powiedział Victor Fadlon, który uważa, że w tym miejscu musiała istnieć także synagoga. Prof. Caliò zaznaczył, że następne wykopaliska będą skupiały się właśnie na odnalezieniu tej budowli sakralnej starożytnych Żydów żyjących na terenie Cesarstwa. – Ostia Antica staje się świadectwem tętniącego żydowskiego życia, które kwitło w starożytnym Rzymie, kwestionując pogląd, że społeczność ta była odizolowana od kultury cesarstwa – powiedział archeolog. – To absolutnie niezwykłe odkrycie, ponieważ poza starożytną Judeą, Galileą i Idumeą nie znano wcześniej rzymskiej mykwy. To niechybnie potwierdza skalę ciągłej obecności, a także znaczenia społeczności żydowskiej w Ostii – powiedział mówi Alessandro D’Alessio, dyrektor Parku Archeologicznego Ostia Antica. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Żydowska pielgrzymka do Djerby. Tak wygląda celebracja życia na tunezyjskiej wyspie
W połowie maja uczestniczyłam w żydowskiej pielgrzymce na magicznej tunezyjskiej wyspie Djerbie do najstarszej synagogi w Afryce Północnej El Ghriba.
W tym artykule: Celebrowanie radości życia Burza piaskowa i lampki hanukowe Lag ba-Omer i intencje do Jahve Po prostu razem Pierwsze postrzyżyny i swaty To ważne wydarzenie dla całej diaspory żydowskiej na świecie. Do centrum mistycyzmu przyjechało trzy tysiące wyznawców judaizmu nie tylko z krajów Maghrebu: z Maroka czy z Algierii. W końcu na samej Djerbie mieszka ich około tysiąca. Żydzi przybyli również z Francji, Rosji czy z Izraela. Impreza odbywała się z okazji celebrowania w tym czasie przez społeczność żydowską i muzułmańską święta Lag ba-Omer. Celebrowanie radości życia Jechałam na to wydarzenie nastawiona dość sceptycznie. Czy może to być ciekawe turystycznie? Jednak na miejscu okazało się, że dla innowierców, biernych obserwatorów z zewnątrz to widowiskowa, ludyczna impreza, ładująca pozytywną energią. To dlatego, że aż kipi tu od celebrowania radości życia. I można pozazdrościć tak silnego poczucia przynależności do wspólnoty oraz kultywowania więzi. Często są to spotkania żydowskich rodzin rozdzielonych na emigracji. Nie spodziewałam się tego, co zobaczyłam i poczułam. Aż tak udzielającego się hedonizmu z wielopokoleniowego wspólnego świętowania, silnych relacji i emocji rodem ze „Skrzypka na dachu”. Śpiewano i grano głośno i nostalgicznie. Owszem, podczas czytania ksiąg obowiązywała atmosfera podniosła i uduchowiona, jednak już po chwili stawała się nad wyraz swobodna. Przypominała beztroskie krążenie i krzątanie się po zaułkach synagogi i po dziedzińcu jak po własnym domu. Ale po kolei... Od rana wraz z innymi zaproszonymi pięćdziesięcioma dziennikarzami z dziesięciu krajów zwiedzamy domy modlitw czterech różnych religii. Oczywiście meczety, ale i grekokatolicki kościółek św. Mikołaja, katolicki św. Józefa i synagogę El Ghriba. To obrazuje ekumeniczne, pokojowe współistnienie i wielokulturowość Djerby w różnych nacjach, językach, wyznaniach i temperamentach. Spacerujemy również po dwóch żydowskich gettach: Ar-Rijad (Al-Hara as-Saghira) i As-Sawami (dawna Al-Hara Al Kabira). Odwiedzamy szkołę i przedszkole żydowskie, w których dzieci uczą się hebrajskiego i poznają Torę. Getta na pozór wyglądają jak inne tunezyjskie miasteczka. Mają przykurzone od piasku ulice i chodniki, palmy, białe domy z ozdobnymi niebieskimi oknami i drzwiami. Nad wejściami znajdują się pomalowane arabskie znaki ochronne: ryby, ręki Fatimy i menory. Uliczki wypełnia jakże odmienna atmosfera, jak przystało na „Jerusalem północy”. Dookoła słychać „szalom” i można zjeść najlepszego brika w Brik Ishak i Le Roi de Brik, gdzie jak zapewnia właściciel, wszystko jest koszerne. Burza piaskowa i lampki hanukowe Po południu zaczyna mocno dmuchać i wiać. Wiatr od pustyni przynosi burzę piaskową. Pytam przewodnika, czy to chamsin (samum), taki jak w Izraelu? Odpowiada wymijająco, że to się okaże, czy będzie trwał długo, czy krótko. I co przyniesie. Czerwone chorągiewki i tunezyjskie flagi mocno powiewają na wietrze w rytm muzyki na żywo z darbukami i piszczałkami. Mam piasek we włosach i w zębach, wszędzie. Zapiaszczył się również obiektyw aparatu. I wszystko dzieje się naraz w harmidrze. Synagoga położona jest w najstarszej wiosce Erriadh na Djerbie. Podążam za długim sznurem pielgrzymów w czerwonych t-shirtach z napisem: „El Ghriba 2023”. Wszyscy, aby przemieścić się na tereny świątyni, musimy przejść przez bramki bezpieczeństwa. Nasz przewodnik, Jalel Fathallah, mówi, że jeśli jest coś nie w porządku pomiędzy Izraelem a Palestyną, to automatycznie na Djerbie stosunki między muzułmanami a żydami stają się napięte. Skąd się wzięli żydzi na Djerbie? Żydzi zasiedzieli się na wyspie jeszcze za czasów romańskich. Po powstaniu państwa Izraela większość wyjechała. Dzisiaj 98% mieszkańców Djerby to muzułmanie. Pozostałe 2% stanowią wyznawcy judaizmu i katolicy. Historia synagogi to prawie dwa tysiące lat, dokładnie 1900, ale jej obecne mury pochodzą z XIX wieku. Zdejmuję buty. Obowiązkowo zakładam chustę na głowę i tonę w przelewającym się falami tłumie w środku synagogi. Nad morzem głów w jarmułkach podziwiam architekturę, wspaniałe niebieskie podkowiaste łuki w dużej sali modlitw. Zdobią ją niebieskie płytki ceramiczne, rzeźbione w drzewie ornamenty, bogate tkaniny i żyrandole. Nastrój tworzą srebrne i drewniane lampki hanukowe. Uwagę przykuwa arka, piękny pojemnik na podobno najstarszy zwój Tory. Podczas gdy na zewnątrz wiatr porywa z głów jarmułki i chusty, wewnątrz synagogi powietrze stoi jak zaklęte. Jest tłoczno i duszno od potu i setek płonących świec oraz topiącego się wosku. W falującym blasku obserwuję inne ciekawe rytuały. Lag ba-Omer i intencje do Jahve Nakazy absolutnie tu nie działają. Pielgrzymi nic sobie nie robią z napomnień. Mimo to na ścianach licznych na Djerbie synagog (a czynnych przynajmniej jest dwanaście) znajdują się napisy: „Jeśli rozmawiasz w synagodze, to gdzie się modlisz?”. Jako że święto Lag ba-Omer jest przerwą w 49-dniowym tradycyjnym żydowskim okresie postu i żałoby, to w synagodze nie tylko się nie milczy, ale dużo je, pije, śpiewa, radośnie pokrzykuje i zawzięcie dyskutuje. I nie przypuszczam, aby rozmowy miały cokolwiek wspólnego z filozofią dialogu Martina Bubera, badacza żydowskiego pochodzenia, którego uwielbiałam czytać na studiach. W powietrzu unosi się zapach palonej wódki figowej – boukha. Pielgrzymi nie żałują trunku. Rozlewają go w plastikowe kubeczki. Częstują siebie nawzajem suszonymi owocami i orzechami na tacy. Przy tym z serdecznością się przytulają i poklepują po ramionach. Lag ba-Omer ma absolutnie ludyczny charakter. Tysiące Chasydów na grobie cadyka Elimelecha w Leżajsku. Kim był słynny rabin? Każdego roku Chasydzi tłumnie pielgrzymują do Leżajska. Co przyciąga ich do niewielkiego miasta na Podkarpaciu? Przeciskam się przez tłum tam, gdzie panuje największe skupisko ludzi przy koszach ze sprzedawanymi jajami ugotowanymi na twardo. Na skorupkach kobiety, mężczyźni i dzieci zapisują intencje oraz życzenia, z którymi przyjechali do Ghriby. Potem stojąc w długiej kolejce, ukrywają jaja z intencjami w szparze pod główną ścianą. Tam też za szybą wiszą setki cennych przedmiotów w srebrze i złocie ofiarowanych dziękczynnie przez pielgrzymów z całego świata. W drobnych jak robaczki literach w językach hebrajskim i francuskim ukryte są intencje do Jahve z prośbą o cudowne uzdrowienie, sprawy małżeńskie, miłość, zgodę w rodzinie i ogólnie pojęty dobrobyt. Przypominają mi się sceny ze „Sztukmistrza z Lublina” Isaaca Singera pisanego w jidysz, o zmaganiu się z własną tradycją, kiedy życie wali się w gruzy. Po prostu razem Z galeryjki fotografuję tocząca się licytację korony. Licytatorzy prowadzący kwesty przekrzykują się nawzajem. Kiedy cena osiąga 11 tysięcy tunezyjskich dinarów, dobito targu. Całość datków zostaje przekazana Rabinowi Djerby na potrzeby synagogi. Poznaję trójkę eleganckich pielgrzymów. Muzułmanin Anounar Benbrahim ubrany w szlachetnie wyglądającą dżalabiję w kolorze złoto-zielonym zapewnia mnie, że to również święto islamu. Przy okazji tłumaczy mi znaczenie swojego imienia (to po arabsku: jasność, światło, diament), wskazując na serce i na blask hanukowej lampki. Przedstawia mi swoje dwie przyjaciółki żydówki, siostry: Lydie Arous i Monique Halimi, które przyleciały tu na tydzień z Paryża. Wszyscy są Algierczykami, wyemigrowali z Konstantyny. Monique opowiada, że nie wyobraża sobie, by co roku tu nie przyjechać. Byłaby to strata dla duchowości. – Ensemble, c'est tout. (Po prostu razem) – puentuje w języku francuskim kwintesencję pielgrzymki Lydie. Pierwsze postrzyżyny i swaty Dwaj młodzieńcy z rodziną stojący z boku w jarmułkach, częstują mnie wódką figową. Jeden z nich to Nathane Berdah z rodzicami, Carole i Philippe, którzy również przylecieli z Paryża. Uczestnictwo w Gharibie to coroczne ważne wydarzenie dla ich rodziny. Rodzice wspominają tradycję pierwszych postrzyżyn chłopca w Gharibie, kiedy Nathane miał 3 lata. Opowiadają również o tym, że kobieta i mężczyzna wyswatani w święto Lag ba-Omer są nadzwyczaj szczęśliwą parą, czego mają dowody w swojej rodzinie. Tymczasem na dziedzińcu synagogi rozkręca się w najlepsze jarmarczna impreza kupna i sprzedaży. Nabyć można złotą i srebrną biżuterię, dewocjonalia, ubrania, ciasta i słodycze. Poza świątynią trwa w najlepsze piknik. Wiatr roznosi dym i zapach pieczystego grillowanego kurczaka, wołowiny i kaszy kuskus. O zachodzie słońca wyrusza długi ogon procesji ze zlicytowaną koroną. Setki osób w tłumie wylewają się na zewnątrz z chorągwiami i muzyką, tańcami, oklaskami i okrzykami. Wrażenie potęguje porywisty, gwałtowny, suchy wiatr z unoszącym się piaskiem i pyłem z ulicy. Nadyma kolorowe stroje pielgrzymów jak balony. Niektóre panie wyglądają zjawiskowo i filmowo, we fruwających falbanach, lokach, perukach. A ja opatulona w chustę, zdrożona jak każdy z pielgrzymów, wracając po godzinie 21 do hotelu, stwierdzam, że ta pielgrzymka daje moc! W ogóle nie czuję się zmęczona. Zanim będę spać snem sprawiedliwego, pójdę jeszcze na wieczór beduiński. Tymczasem wiatr po burzy piaskowej przyniósł ulewny deszcz i grzmoty. Okazał się on dla przyrody i przykurzonych domostw na pięknej, śródziemnomorskiej Djerbie zbawienny i oczyszczający jak katharsis. Przynajmniej jedna modlitwa została wysłuchana.
Gdzie jest Arka Przymierza? 7 potencjalnych tropów
Arka zaginęła podczas szturmu wojsk babilońskich na Jerozolimę w 586 r. p.n.e. Gdzie jest Arka Przymierza? Badacze wskazują 7 potencjalnych miast, gdzie może się dzisiaj znajdować.
W tym artykule: Co się stało z Arką Przymierza? Chartres (Francja) Rzym (Włochy) Jerozolima (Izrael) Tanis (Egipt) Aksum (Etiopia) Lalibela (Etiopia) Harare (Zimbabwe) Według Biblii Arka Przymierza to ozdobna skrzynia, w której Izraelici przechowywali kamienne tablice z Dekalogiem. W Starym Testamencie czytamy, że Mojżesz miał je otrzymać Boga na Górze Synaj. Symbolizowała obecność Jahwe, a być może tron Boży. Według tradycji żydowskiej oprócz przykazań wewnątrz Arki miały znajdować się również: laska Aarona oraz dzban z manną. Co się stało z Arką Przymierza? Arka Przymierza miała 140 cm długości na 80 cm szerokości i 80 cm wysokości. Wykonano ją z akacjowego drewna i obito złotą blachą. Wszystko, co wiemy o zaginionej relikwii, pochodzi z Księgi Powtórzonego Prawa i Księgi Wyjścia. Według hebrajskiej wersji Biblii, do momentu wybudowania Pierwszej Świątyni Salomona Arka miała być przewożona na specjalnym wozie z zasłonami w trakcie kampanii wojskowych Izraelitów. Żydzi wierzyli bowiem, że ktokolwiek posiada Arkę, ten jest niezwyciężony. Po zdobyciu Jerozolimy przez króla Dawida Arka została sprowadzona z pustyni i przechowywana przez kolejne lata w mieście. Miała być trzymana w różnych świątyniach. W 586 r. p.n.e. armia Babilonu, którą dowodził król Nabuchodonozor II, podbiła Palestynę. Podczas najazdu zburzono Pierwszą Świątynie, a Arka Przymierza zaginęła. Legendy mówią, że obrońcy miasta mogli ją gdzieś ukryli. Najpewniej jednak została wykradziona lub zniszczona przez najeźdźców. Jedna z legend głosi, że Arka pojawi się znowu, gdy na Ziemi objawi się prawdziwy Mesjasz. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Chrześcijańska i żydowska relikwia poszukiwana jest już od tysięcy lat, ale jak dotąd nikomu nie udało się jej odnaleźć. Kilkukrotnie archeolodzy natrafiali na ślady, które mogłyby wskazywać na ostateczne miejsce, w którym znajduje się ten mistyczna skrzynia. Temat przebił się również do popkultury, czego przykładem jest choćby popularny film „Poszukiwacze Zaginionej Arki" z 1981 r. W hicie Stevena Spielberga Indiana Jones wyrusza do Egiptu, aby odnaleźć Arkę Przymierza, zanim dokonają tego naziści. Gdzie jest Arka Przymierza? Oto miasta, w których znajdowały się poszlaki prowadzące do Arki. Chartres (Francja) Na średniowiecznej katedrze w Chartres pojawia się płaskorzeźba z łacińskim napisem „Tu przechowywana jest Arka”. Czy to tylko religijna metafora? A może skarb udało się odnaleźć templariuszom, blisko związanym z tym kościołem? We Francji jest jeszcze kilka innych miejsc typowanych na miejsce przechowywania Arki – zwłaszcza w niepokornej, heretyckiej Langwedocji. Rzym (Włochy) Na Łuku Tytusa widać płaskorzeźbę z Rzymianami wynoszącymi ze Świątyni Jerozolimskiej wielką żydowską menorę i tajemniczą sporą skrzynię. Czyżby Arka trafiła do Rzymu, a wieki później została stamtąd zrabowana przez barbarzyńców? A może została w Wiecznym Mieście i jest pieczołowicie przechowywana przez papiestwo w Watykanie? Jerozolima (Izrael) To tutaj w sanktuarium na Wzgórzu Świątynnym pierwotnie przechowywana była skrzynia z tablicami otrzymanymi przez Mojżesza. Tutaj także ślad po niej zaginął. Szukali jej w średniowieczu templariusze, a w XIX stuleciu wiktoriańscy awanturnicy. Są pogłoski, że obecnie prace poszukiwawcze prowadzą izraelscy archeolodzy, jednak robią to w tajemnicy, bo nad wzgórzem góruje dziś meczet zwany Kopułą na Skale. Tanis (Egipt) Filmowy Indiana Jones odnalazł Arkę w egipskim mieście Tanis, gdzie szukali jej hitlerowcy, by wykorzystać moc relikwii jako superbroń. To jednak tylko fikcja, aczkolwiek Arka faktycznie ma związki z Egiptem. To stamtąd wywiódł Izraelitów Mojżesz. W grobowcu Tutanchamona znaleziono zaś skrzynię z drążkami, tzw. relikwiarz Anubisa, z wyglądu przypominającą Arkę. Śladów relikwii szukano też na egipskiej wyspie Elefantynie, którą zamieszkiwali w starożytności Izraelici. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... Aksum (Etiopia) Według wielowiekowej legendy z Jerozolimy miał wykraść Arkę syn króla Salomona i królowej Saby, imieniem Menelik. Zabrał relikwię ze sobą, do Etiopii. Mieszkańcy tego kraju wierzą, że przechowywana jest w Kościele Matki Bożej z Syjonu w Aksum. Ponoć podczas wojny włosko-abisyńskiej biblijny skarb usiłowały wytropić wojska Benito Mussoliniego, ale został w porę ukryty. Lalibela (Etiopia) Innym miejscem w Etiopii łączonym z Arką są wydrążone w skale kościoły średniowiecznego etiopskiego cesarza Lalibeli (XII–XIII wiek). Marzył on o własnej niezdobytej Jerozolimie. Niektórzy pasjonaci twierdzą, że niezwykłe skalne świątynie pomogli mu zbudować... templariusze, poszukiwacze Arki. Harare (Zimbabwe) Historyk Tudor Parfitt ogłosił, że znalazł resztki Arki w muzeum w stolicy Zimbabwe. Jak tam trafiła? Z miejscowym ludem Lemba, uważającym się za jedno z Zaginionych Plemion Izraela. Notabene budowle Wielkiego Zimbabwe (na zdjęciu) przez lata brano za zaginione kopalnie króla Salomona. Sęk w tym, że przedmiot znaleziony przez brytyjskiego badacza był raczej rytualnym bębnem niż skrzynią z dziesięcioma przykazaniami. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy odnaleźli medaliki ofiar obozu zagłady w Sobiborze. Skrywały ważną modlitwę
Trzy medaliki, na których widnieje wizerunek Mojżesza oraz jedna z najważniejszych modlitw judaizmu, znaleziono na terenie dawnego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze. Dwa z medalików znaleziono przy wejściu do komory gazowej, a kolejny w pobliżu masowego grobu.
Polsko-izraelski zespół archeologów, kierowany przez Wojciecha Mazurka z centrum badań archeologicznych SUB-TERRA w Chełmie i Yorama Chaimiego z Urzędu Starożytności Izraela (IAA, ang. Israel Antiquities Authority), natrafił na pierwszy medalik w 2011 roku. W kolejnych latach (jesienią 2016 r. i wiosną 2017 r.) badaczom udało się odkryć kolejne dwa wisiorki, a ostatnio ustalono, że każdy z nich pochodził z innego kraju – Ukrainy, Polski i Czechosłowacji. O wynikach tego archeologicznego śledztwa IAA poinformowało na swoim profilu na Facebooku przy okazji Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holocaustu. – Te mrożące krew w żyłach, tak osobiste i ludzkie aspekty tego odkrycia ujawniają nić łączącą liczne pokolenia Żydów. W rzeczywistości jest to gruba, licząca tysiące lat, nić modlitwy i wiary – mówi o znalezisku Eli Eskozido, dyrektor IAA. Archeolodzy odkryli tunel na terenie dawnego obozu zagłady Grupa archeologów kierowana przez Wojciecha Mazurka z Chełma oraz Yorama Haimiego z Izraela trafiła na ślady podziemnego tunelu, wykopanego prawdopodobnie przez więźniów z Sonderkommando Medaliki z obozu w Sobiborze i ich tajemnica Każdy z trzech medalików odkryto w nieco innym miejscu obozu. Na pierwszy, znaleziony najwcześniej, archeolodzy natrafili w trakcie wykopalisk na terenie damskiego baraku usytuowanego przed wejściem do komór gazowych. To właśnie tam kobiety musiały się rozebrać i pozostawić wszystkie cenne przedmioty, zanim zostały skierowane pod „prysznice”, które w rzeczywistości okazały się śmiertelną pułapką. W czasie prac w okolicach baraku archeolodzy znaleźli też kilkadziesiąt sztuk damskiej biżuterii, spinek do włosów i innych przedmiotów osobistych. Wśród nich tylko jeden tak cenny, ręcznie malowany medalik z Mojżeszem. Również w pobliżu komór gazowych, nieopodal jednego z grobów ofiar, odkryto drugi wisiorek. Ten zachował się w znacznie gorszym stanie niż dwa pozostałe. Z kolei ostatni ze znalezionych medalików został odkryty w czasie przeczesywania placu obozu II (obóz w Sobiborze był podzielony na obóz przedni oraz obozy od I do IV). Ten projekt fotograficzny jest jak niespodziewany cios. Skutecznie zmienia sposób patrzenia Izraelczyk mieszkający w Berlinie stworzył stronę, na której pokazuje zachowanie ludzi przy berlińskim Pomniku Pomordowanych Żydów Europy. Projekt o nazwie "Yolocaust" piętnuje to jak łatw... Modlitwa na medalikach jest jedną z najważniejszych Chociaż każdy z medalików nieco rożni się od pozostałych, wszystkie trzy zawierają wizerunek Mojżesza. Trzyma on w dłoniach Tablice Prawa, czyli wyryty w kamieniu dekalog. Po drugiej stronie dwóch medalików jest hebrajska modlitwa Szema Jisrael, trzeci jest gładki. Nazwę tej modlitwy tłumaczy się jako „Słuchaj, Izraelu”. Jest ona uznawana za jedną z dwóch najważniejszych modlitw w judaizmie i składa się z fragmentów Starego Testamentu połączonych w spójną całość. Obecnie stosowaną formułę przyjęła na przełomie II i III w. n.e., jednak już w okresie Drugiej Świątyni (538 r.p.n.e.–70 r. n.e.) odmawiana była w zbliżonej formie, m.in. przy składaniu ofiar. Szema bywa odmawiana w czasie porannej i wieczornej modlitwy. Stanowiąc swojego rodzaju wyznanie wiary, jest „potwierdzeniem boskiej wyjątkowości i królowania”. Jak podaje My Jewish Learning, dla Żydów Szema często jest też ostatnią modlitwą przed śmiercią. Medaliki z Sobiboru były malowane ręcznie Badanie medalików wykazało, że zarówno obrazy Mojżesza, jak i słowa modlitwy, zostały namalowane na nich ręcznie. Ten fakt oraz drobne różnice w zapisie i przedstawieniu proroka pozwoliły ustalić pochodzenie medalików. – Możliwe było zidentyfikowanie pewnego rodzaju tradycji lub mody panującej wśród społeczności żydowskiej w Europie Wschodniej, która sprawiła, że medaliki Szema stały się powszechne. Czy były rozprowadzane w synagogach przez lokalne społeczności, czy może produkowane na indywidualne zamówienie? Wciąż trwają badania – powiedział Yoram Chaimi, pomysłodawca wykopalisk. View oEmbed on the source website Chaimi zachęcił osoby, które mogą posiadać podobne medaliki w swoich zbiorach lub wiedzieć coś o ich pochodzenie, do podzielenia się informacjami z IAA. Obecnie na terenie byłego obozu w Sobiborze już od lat nie są prowadzone zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne. W październiku 2020 r. otwarto tam budynek z wystawą stałą Muzeum i Miejsca Pamięci w Sobiborze, na której można zobaczyć m.in. trzy bezcenne zawieszki, oczyszczone oraz odpowiednio zabezpieczone. Polscy archeolodzy to światowa czołówka. Przypominamy ich największe odkrycia Polska archeologia zasługuje na więcej uwagi. Szczególnie że badacze z Polski mogą pochwalić się spektakularnymi odkryciami. Oto najciekawsze z nich! Obóz w Sobiborze – nawet 200 tys. ofiar Niemiecki nazistowski obóz zagłady w Sobiborze (SS-Sonderkommando Sobibor) znajduje się na terenie dzisiejszego województwa lubelskiego, niedaleko granicy z Ukrainą i Białorusią. Obóz w Sobiborze został utworzony w ramach akcji „Reinhardt” w maju 1942 roku i funkcjonował do października 1943 roku. Do Sobiboru zsyłano głównie ludność żydowską z gett i obozów pracy z innych rejonów okupowanej Polski, a także z Austrii, Protektoratu Czech i Moraw, Francji, Holandii, Niemiec, Słowacji i ZSRR. Szacuje się, że w obozie zamordowano od 130 tys. do 300 tys. osób. Duża rozbieżność wynika z niespójnych wyników badań. Pierwsze powojenne śledztwo mówiło o 250 tys. ofiar, podczas gdy badania z 2014 roku wskazują na liczbę 180 tys. zabitych. Obóz w Sobiborze w powszechnej świadomości jest znany jako miejsce jednego z największych buntów, do jakiego doszło w nazistowskim obozie zagłady. 14 października 1943 roku wybuchło tam powstanie, w którego trakcie zbiegło około 300 więźniów. Liczbę uczestników powstania, którym udało się przeżyć wojnę, historycy szacują na około 40–70 osób. Źródło: Israel Antiquities Authority.
Koszer i halal. Z czym się to je? Co oznaczają nakazy żywieniowe Żydów i muzułmanów?
Tak, każdy z nas bywa koszerny i kupuje koszerne produkty: słodycze, soki, wyroby mleczne, alkohole, a nawet orzeszki ziemne. Mogą pochodzić z fabryk międzynarodowych koncernów lub z małych lokalnych wytwórni. Większość z nas sięga po nie nieświadomie, bo w Polsce mało kto chwali się przyznawanym przez rabina certyfikatem. A szkoda, bo taki stempel czasem niełatwo zdobyć. Co roku Rabinat Rzeczypospolitej Polskiej, podobnie jak rabinaty w innych krajach, aktualizuje listę koszernych produktów powszechnie dostępnych w sklepach i niekoniecznie oznaczonych jako koszerne (wyjątkiem jest mięso, na którym znak certyfikatu jest bezwzględnie wymagany). U nas moda na koszer dopiero się tworzy. Tymczasem na Zachodzie – zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych – znak koszerności jest przez konsumentów odbierany jako wiarygodny znak jakości, dużo lepszy niż symbol „eko” lub „produkt naturalny”. W północno-wschodniej części USA więcej niż połowa produktów na półkach sklepowych ma taki certyfikat, a całą tę gałąź rynku spożywczego w Stanach szacuje się na blisko 7 mld dol. rocznie. Co ciekawe, tworzą ją głównie muzułmanie, wegetarianie i weganie, adwentyści dnia siódmego, osoby cierpiące na różne alergie. Oraz tacy, którzy po prostu ufają, że żywność ta jest zdrowa, sprawdzona i wolna od niepotrzebnych substancji dodatkowych. Żydzi stanowią zaledwie 20–30 proc. kupujących. Skąd się bierze siła przyciągania koszeru? Jego zasady reguluje kaszrut – zbiór praw religijnych opisujący, co i w jakiej postaci wolno jeść pobożnemu żydowi. Najtrudniejsze reguły stosuje się do mięs, najłatwiej jest z roślinami. Produkty roślinne nieprzetworzone teoretycznie certyfikatu nie wymagają. Teoretycznie, bo kiedyś owoce, warzywa czy ziarna były koszerne z założenia, pod warunkiem że nie łaziły po nich robaki. Te z nadprogramową wkładką białkową automatycznie tracą swoje koszerne walory. – Teraz jednak nawet czasem nie wiadomo, czy zwykłe zdrowe jabłko jest koszerne – mówi naczelny rabin Polski Michael Schudrich. – W USA owoce czasem pokrywane są woskiem nabłyszczającym i trzeba sprawdzić, czy ma on certyfikat koszerności – dodaje. W certyfikowanym jedzeniu nie mogą znaleźć się również niektóre substancje dodatkowe z numerami E. Na czarnej E-liście znajduje się m.in. czerwony barwnik E120, czyli koszenila, którą robi się z roztartych na proszek meksykańskich robaczków czerwców kaktusowych, albo E542 – fosforan wapnia uzyskany z kości zwierząt. Nie dopuszcza się też żelatyny, emulgatorów i stabilizatorów zrobionych z tkanek zwierzęcych. Nie są to wprawdzie dodatki niezdrowe, wszystkie zostały dopuszczone do spożycia zgodnie ze standardami Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), jednak trudno nie zgodzić się, że im mniej dodatków w jedzeniu, tym lepiej. Wszak nawet przy zwykłej rafinacji cukru wykorzystuje się wiele składników chemicznych. Według kaszrutu wszystkie one muszą mieć wcześniej przyznany certyfikat (posiada go również dwutlenek węgla). Rabin ma wgląd w całą dokumentację produkcji żywności, bo to wytwórcy zależy, by otrzymać dowód koszerności, a nie odwrotnie. Udostępnia mu więc spis wszystkich substancji wykorzystanych do wytworzenia produktu oraz ujawnia cały proces przetwórczy. – Zanim przyznam certyfikat, sprawdzam, czy w magazynie są te same składniki, które deklaruje producent – wyjaśnia rabin Schudrich. – Oczywiście firma może używać innego składnika niż ten, który oficjalnie deklaruje. Ale od czego są niezapowiedziane kontrole? Kilka razy wykryliśmy nieprawidłowości, na szczęście zdarza się to rzadko – dodaje. Ważne są nawet najmniejsze szczegóły. – W Japonii przyjechałem wydawać certyfikat producentowi pieczywa ryżowego. Na opakowaniu było napisane, że produkt jest wyłącznie z mąki ryżowej, zero tłuszczu, więc sądziłem, że dokument wystawię im od ręki. Wpuścili mnie na halę fabryczną, patrzę na taśmę – a tu forma wyciskająca krążki pieczywa świeci się od tłuszczu! Pytam, co to jest, przecież miało nie być żadnego tłuszczu. Okazało się, że została polana olejem ryżowym. Nie było problemu, akurat ten olej był koszerny, ale wydając certyfikat, muszę na wszystkie takie rzeczy zwracać uwagę – opowiada rabin. Producenci żywności sami czasem nie zdają sobie sprawy ze złożoności problemu. W pewnej polskiej fabryce na jednym piętrze produkowano sezamki, a na innym – cukierki. Wszystko byłoby bez zarzutu, gdyby nie fakt, że w całej fabryce wykorzystywano wspólny strumień pary wodnej. Czasem na linię produkcyjną wrzucano cukierki o smaku mlecznym. A wtedy – zgodnie z kaszrutem – sezamki też stają się mleczne, za pośrednictwem pary. – Nie ma nic złego w mlecznych sezamkach, ale kaszrut nakazuje, by produktów mlecznych i mięsnych nie łączyć, a między spożywaniem ich robić kilka godzin przerwy – wspomina rabin. – Dlatego certyfikatu sezamkom nie przyznałem, bo mógłby wprowadzać konsumentów w błąd – dodaje. Decyzja ta jest logiczna, ale czy istnieje racjonalne wyjaśnienie zakazu łączenia potraw mięsnych i nabiału? Zapewne podczas przygotowania łatwiej jest zachować czystość i higienę, gdy surowe mięso oporządza się na innych deskach i kroi innym nożem niż ser czy chleb. – Nauka jednak nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, czy jednoczesne spożywanie tych produktów ma jakiś wpływ na nasze zdrowie – przyznaje dr Agnieszka Jarosz z Instytutu Żywności i Żywienia. – Oczywiście że nauka na to pytanie nie odpowie. Taki wymóg wynika z przykazań zawartych w Torze i ma przyczynę moralną i duchową – wyjaśnia rabin Schudrich. Prawo to bierze się z zapisu: „Nie będziesz koźlęcia gotował w mleku matki jego”. – Mleko symbolizuje matkę, koźlę – dziecko. Jedzenie ich razem odczytujemy jako podstawowy symbol okrucieństwa – mówi rabin. Zasadami higieny można próbować tłumaczyć także sposób obróbki mięsa. Zwierzę wykrwawia się tuż po uboju, a resztki krwi usuwa się najpóźniej w ciągu 72 godzin, płucząc mięso w zimnej wodzie i obficie soląc. Kaszrut wymaga też wycięcia większych żył i tętnic, nerwu kulszowego oraz zabrania spożywania pewnych partii sadła, tzw. tłuszczu czelew. – Pozbywanie się ich minimalizuje możliwość rozwoju drobnoustrojów. Krew szybko się psuje, tłuszcz jełczeje i staje się trujący. Sól natomiast działa jak konserwant – mówi dr Jarosz. Co na to rabin? – Żadne z praw zawartych w Torze nie może człowiekowi zaszkodzić. A wynikające z niego korzyści cielesne to tylko dodatek. Jakieś sto lat temu panowała moda na doszukiwanie się praktycznych powodów koszerności. Że kiedyś nie było lodówek, że rozwiązywała ona problem przechowywania mięsa – mówi Schudrich. – Teraz na to tak nie patrzymy. Jeśli chcesz szukać znaczenia tej zasady, szukaj przyczyny duchowej i moralnej. A powód zakazu spożywania krwi? To symbol życia, którego nie wolno nam zawłaszczać. W religijnej kuchni ważny jest też dobór mięsa. Żydzi mogą jeść tylko drób oraz zwierzęta, które jednocześnie są parzystokopytne i przeżuwające. Czyli krowa, baran czy koza są koszerne, a królik czy koń – już nie. Dla spraw zdrowotnych najważniejsze wydaje się, że zasada ta dyskwalifikuje świnię, która zjeść może wszystko i w ten sposób być siedliskiem chorób. Wieprzowiny nie mogą też jeść muzułmanie. Zabrania im tego analogiczne do koszeru prawo halal. Jak przy takich mięsnych obostrzeniach nie dać się wyprowadzić w pole? Muzułmanom i żydom z pomocą przychodzi najnowsza technologia – nanoelektronicy z Malezji w kwietniu 2012 r. opublikowali przepis na tanią i szybką metodę wykrywania najmniejszych cząstek wieprzowiny w mielonej wołowinie i kurczaku. Używają w tym celu drobin złota wielkości 20 nanometrów (tysiąc razy cieńszych od włosa), które oddziałują z DNA: wrzucone do oszukanego mięsa zmieniają kolor. W USA jeszcze 10 lat temu za oszustwo na koszerności groziło więzienie, ale niedawno sąd uznał, że jest to niezgodne z pierwszą poprawką do konstytucji. W Europie zaś powstaje inicjatywa tworzenia tzw. prywatnego prawa żywnościowego, któremu podlegaliby producenci. Na razie religijnego certyfikowania żywności nie obejmuje żadna ochrona – w Polsce nadużycie zaufania konsumenta nie jest karane, ale pewnie zaowocuje cofnięciem certyfikatu. Rozstrzyganie sporów na tle religijnym nigdy nie było proste. W 1999 r. w Amsterdamie muzułmanka kupiła kanapkę z mięsem halal, które – jak się później okazało – nie pochodziło z uboju rytualnego. Kobieta, gdy się o tym dowiedziała, pozwała kierowniczkę sklepu; handlarka twierdziła, że mięso jest halal, bo nie zawiera wieprzowiny. Sędzia nie podjął się ustalenia, jakie mięso jest halal. To sieć sklepów wymusiła na kierowniczce, by usunęła naklejki informujące o sprzedaży produktów halal – podaje Private Food Law, pierwsze tego typu opracowanie, wydane w 2011 r. przez European Food Law Associacion. Sposób uboju – przede wszystkim to on decyduje, czy mięso jest koszerne lub halal. Zwierzę pozbawia się życia, podcinając mu gardło jednym ruchem noża. Narzędzie jest ostrzone po każdym użyciu, a mający odpowiednie kwalifikacje rzeźnik sprawdza ostrze na własnym opuszku palca. – Jeśli nic nie poczuje, nóż jest wystarczająco ostry. Kiedyś sprawdzano to na języku – wyjaśnia rabin. – Prawidłowo wykonane cięcie jest humanitarne, bezbolesne, zwierzę szybko się wykrwawia – dodaje. – To przypomina tzw. Ubój gospodarczy na wsi, a nie przemysłowy przy zwierzętach hodowlanych – mówi mufti Muzułmańskiego Związku Religijnego w Polsce Tomasz Miśkiewicz. Prowadzi się go w ok. 20 zakładach w Polsce. Głównymi rynkami zbytu dla wołowiny są Izrael, Turcja i Egipt, państwa te kupują niemal jedną czwartą całego eksportu wołowiny z Polski – wynika z danych GUS. Taka metoda uboju budzi jednak sprzeciw obrońców zwierząt. Dlaczego? Po pierwsze (tu prawa religijne żydów i muzułmanów mówią jednym głosem) zwierząt przed zabiciem się nie ogłusza, co jest niezgodne z ogólnie przyjętymi zasadami uboju standardowego. Ubój rytualny jest jednak ujęty w przepisach Unii Europejskiej i w związku z tym legalny. Druga kwestia to sposób ułożenia świeżo ubitych zwierząt, żeby nie cierpiały. Nie wolno krępować tylnych nóg zwierząt kopytnych lub podwieszać ich za nie przed wykrwawieniem. Reguły koszeru i halalu są dobrze określone i precyzyjne. Jednak w wielu opracowaniach na temat kuchni koszernej pojawiają się rozważania, czy żyrafa jest zwierzęciem koszernym. Ma rozdzielone kopyto i jest przeżuwaczem, ale... nie wiadomo, w którym miejscu jej szyi należałoby dokonać uboju. – Nic podobnego – twierdzi rabin dr Ari Zivotofsky. – Cięcie musi być wykonane po prostu na szyi. U krowy możemy wybrać miejsce na długości 30 cm, a u żyrafy mamy do dyspozycji aż 2 m.
Jedno z najbardziej mistycznych miejsc na świecie, najświętsze miejsce judaizmu.
Ściana Płaczu, zwana też Zachodnią, położona na skraju jerozolimskiego starego miasta, to jedyna ocalała pozostałość po historycznej świątyni, w której, jak wierzą Żydzi, mieszkał Bóg. Według rabinów w pewnym sensie pozostało tak do dziś. Dlatego od stuleci przybywają tu Żydzi, by się modlić. Wzorem synagogi plac przy murze podzielony jest na małą część dla kobiet i większą – dla mężczyzn. Okryci tałesem wierni ubrani najczęściej w czarne surduty odczytują tu fragmenty Tory oraz psalmy, kołysząc się rytmicznie i co chwilę całując mur. Niektórzy przylegają do niego całym ciałem, jakby chcieli dosłownie zjednoczyć się z Bogiem. Mogą tu też przebywać wyznawcy innych religii – warunkiem jest skromny strój i – w przypadku mężczyzn – kipa (zwana też jarmułką) na głowie, którą zresztą można wypożyczyć na miejscu. Zgodnie z żydowską tradycją odwiedzający Ścianę Płaczu wkładają w szczeliny muru karteczki z prośbami do Boga. Od czasu, gdy w 2000 r. podczas jubileuszowej pielgrzymki do Ziemi Świętej gest ten uczynił także Jan Paweł II (jego kartkę można oglądać na wystawie w Jad Waszem), popularność tej formy modlitwy wzrosła też wśród chrześcijan. Od kilku lat swą intencję można też przesłać pod ścianę za pośrednictwem specjalnej firmy, której pracownicy zapewniają, że wszystkie prośby drukują i osobiście umieszczają w świętym miejscu. (MAD) NO TO W DROGĘ: GDZIE ■ Ściana Płaczu znajduje się w żydowskiej części Starej Jerozolimy (droga oznaczona jest tablicami z nazwami: Wailing Wall, Western Wall lub ha-Kotel ha-Maarawi). Dostęp całodobowy, brak biletów wstępu. WARTO WIEDZIEĆ ■ Obowiązują odpowiedni strój i zachowanie, wszyscy przechodzą kontrolę pirotechniczną.
W chasydzkich przewodnikach po Polsce Warszawie poświęcono trzy strony, natomiast Leżajskowi – pięćdziesiąt.
Wygląda to co najmniej śmiesznie: oto chasyd chce ze mną porozmawiać, ale obowiązuje go zasada „pilnowania oczu”. Nie może tak po prostu patrzeć na obcą kobietę, więc mówiąc do mnie, patrzy w ziemię. Siłą rzeczy ja też oglądam chodnik, opowiadając mu, jak chęć zobaczenia dawnego żydowskiego świata przywiodła mnie do Leżajska. Kto jak kto, ale mój rozmówca mnie zrozumie – dla niego przyjazd na grób cadyka Elimelecha to spełnienie życiowego marzenia. Był wiek XVIII, gdy Elimelech stworzył fundamentalną dla chasydyzmu koncepcję cadykizmu. Zgodnie z nią przywódcy religijni (cadykowie) stanowili dla wspólnoty wzór pobożności, pokory i sprawiedliwości, on sam zaś stał się pierwszym cadykiem w dziejach judaizmu. Miał w sobie cząstkę duszy Mojżesza, jako jeden z 36 sprawiedliwych swą pobożnością i cnotą podtrzymywał istnienie świata. Nauczał radości w modlitwie i cieszenia się każdą chwilą. Zachowały się liczne opowieści o cudownych zdarzeniach z jego udziałem: potrafił rozmawiać ze zwierzętami, zmieniał wyroki Boże i leczył ze śmiertelnych chorób. Proszono go o zdrowie, pieniądze, miłość, płodność, szybką śmierć albo dobrą starość. Jego grób stał się miejscem pielgrzymek, gdzie wierni zostawiają kwitełech (karteczki z prośbami), pamiętając wszakże o zasadzie, iż cadyk słucha tych, którzy nie chcą za dużo. Jorcajt (rocznica śmierci Elimelecha) zmienia senny Leżajsk w chasydzkie miasteczko. Bywa, że na kilka dni przylatuje tu nawet 10 tys. osób! Dla większości to podróż życia możliwa dzięki pomocy gminy lub sponsorów. Co chwila dzwonią komórki, każdy chce się podzielić z bliskimi wspaniałą nowiną, że wreszcie jest obok cadyka! Na ulicach pojawiają się hebrajskie ogłoszenia, mykwa i synagoga nie pustoszeją. Dziadkowie siedzą obok wnuków, synowie z ojcami. Grobowce, na co dzień opuszczone, tętnią życiem. Każdy chce choć na chwilę wejść do ohelu cadyka, by dotknąć kraty otaczającej miejsce jego pochówku. Kobiety trzymają się osobno: dla nich są dwie ściany grobowca i boczne pomieszczenie. Największy ścisk panuje o trzeciej nad ranem, w godzinę śmierci Elimelecha. Wzdłuż drogi do ohelu widać kilkanaście stolików: zbiera się tu datki na budowy szkół, mężczyźni w chałatach co chwila wołają, by dorzucić się na tak zbożny cel. Ich głosy mieszają się z głośnymi modlitwami i czytającymi święte księgi. Jorcajt to także wyzwanie logistyczne: w miasteczku, gdzie na co dzień nie ma ani jednego Żyda, potrzeba nagle kilkudziesięciu ton koszernego jedzenia! Niegdyś trzeba je było sprowadzać z Izraela. Od niedawna leżajski piekarz dostarcza chasydom tysiące chlebów, chałek i bułek z badanej w tym kraju mąki, zaś obecny przy wypieku rabin nakleja na wszystko odpowiedni certyfikat. Kilku mężczyzn, słuchając empetrójek, przebiera w kuchni fasolę. Każde ziarno musi być oddzielnie obejrzane, czy spełnia wymogi koszerności. Niewielu chasydów idzie oglądać współczesne miasto. W przebudowanych po wojnie domach i ulicach trudno odnaleźć miejsca z opowieści rodziców i dziadków. A i mało który dzisiejszy mieszkaniec pamięta, gdzie były przedwojenne ulice Łazienna, Bożnic czy Proroka. Powoli oswajają się oni z obecnością żydowskich pielgrzymów, głębszego porozumienia jednak nie ma. Dwa światy Leżajska żyją obok siebie. Wieczorem w stołówce gra muzyka, krążą butelki wina. Ale to zobaczy tylko Krzysztof. Z jarmułką na głowie niespecjalnie wyróżnia się z tłumu, pytają go tylko, czy przybył tu z Ameryki, czy z Izraela. Ja, jako kobieta, nie mam tu wstępu. Mogę tylko przez szparę w zasłonie zaglądać, jak krąg starych i młodych twarzy wiruje w radosnym tańcu. To legendarna hora, triumf życia i najlepszy hołd dla cadyka. Patrzący na nas z góry Elimelech z pewnością też się cieszy.
Wznoszące się nad Jerozolimą Wzgórze Świątynne jest nie tylko centralnym punktem miasta. Dla milionów wyznawców judaizmu ten 14-hektarowy skrawek ziemi od tysięcy lat wyznacza centrum świata. Z tego samego powodu jest dziś jednym z jego największych punktów zapalnych.
– Nie ma powodu, dla którego obok tych prawdziwych nie mielibyśmy korzystać z cudów techniki – tłumaczy rabin Chaim Richman, dyrektor Instytutu Świątynnego w Jerozolimie. W swojej nowoczesnej galerii światło zapala za pomocą smartfona. W ten sam sposób odsłania kurtynę, za którą leży replika Arki Przymierza. Oprócz niej według biblijnych wskazówek jego pracownikom w ciągu dwóch dekad udało się odtworzyć już ponad 70 przedmiotów. Wśród nich są m.in. liturgiczne naczynia, złoty diadem i strój arcykapłana oraz pokryta 60-kilogramową warstwą złota 1,5-tonowa menora (symbol judaizmu). Ale najwięcej emocji budzi makieta przedstawiająca zburzoną blisko 2 tys. lat temu świątynię Heroda. Chociaż tak jak pozostałe przedmioty ma być wierną kopią, nie brakuje jej rozwiązań na miarę naszych czasów. Planowane są windy, ogrzewanie podłogowe, parking i skomputeryzowany dystrybutor wody z 12 kranami, dzięki któremu wszyscy kapłani jednocześnie mogą umyć ręce ilością wody przewidzianą w prawie żydowskim. Najwięcej kontrowersji budzi jednak nie tyle nowoczesna wizja budowli, ale jej lokalizacja. Zgodnie z tradycją judaizmu – tak jak jej pierwowzór – powstać może tylko na Wzgórzu Świątynnym, które obecnie leży na terenie Autonomii Palestyńskiej. Według Starego Testamentu to właśnie tutaj Bóg zebrał ziemię, z której ulepił biblijnego Adama, a ze skały, która później stała się fundamentem świątyni, stworzył świat. Dziś stoi tam jednak muzułmańskie sanktuarium Kubbat as-Sachra (zwane Kopułą na Skale) oraz Meczet Al-Aksa. Całe wzgórze jest obecnie trzecim co do ważności – po Mekce i Medynie – świętym miejscem dla wyznawców islamu. Skrzynia Przymierza Część ortodoksyjnych Żydów uważa jednak, że prawa boskie są stałe i niezależnie od uwarunkowań politycznych odbudowa świątyni jest ich obowiązkiem, a państwo Izrael bez świątyni w Jerozolimie jest jak ciało bez duszy. Jej odbudowę uzasadnia blisko dwieście zapisanych w Torze nakazów sprawowania kultu w świątyni. Podobnie jak nadejście Mesjasza uzależnione są od jej istnienia w tym właśnie miejscu. Aby zrozumieć, jakie znaczenie dla wyznawców judaizmu ma ten wyjątkowy skrawek ziemi, musimy cofnąć się o 3,5 tys. lat – do czasu kiedy Mojżesz wyprowadzał Izraelitów z Egiptu. Zgodnie z biblijną Księgą Wyjścia otrzymał od Boga wzór niebiańskiej świątyni oraz wykonanej z drewna akacjowego Skrzyni Przymierza (pochodzące z języka łacińskiego słowo arca, oznaczające skrzynię, jest efektem późniejszego tłumaczenia Tory na łacinę), w której spocząć miały jedyne według Starego Testamentu przedmioty dotknięte przez samego Stwórcę. Pięć wieków później jako symbol przymierza zawartego z Bogiem i zarazem pieczęć potwierdzająca istnienie narodu wybranego kamienne tablice z dziesięcioma przykazaniami spoczęły w centralnym punkcie wzniesionej na wzgórzu Moria (hebr. Wybrane przez Jahwe) Świątyni króla Salomona. To właśnie miejsce, na którym ustawiona była Arka, jest dzisiaj kością niezgody między Arabami i Żydami.
W chasydzkich przewodnikach po Polsce Warszawie poświęcono trzy strony, natomiast Leżajskowi – pięćdziesiąt. Czas na 5. z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć
Wygląda to co najmniej śmiesznie: oto chasyd chce ze mną porozmawiać, ale obowiązuje go zasada „pilnowania oczu”. Nie może tak po prostu patrzeć na obcą kobietę, więc mówiąc do mnie, patrzy w ziemię. Siłą rzeczy ja też oglądam chodnik, opowiadając mu, jak chęć zobaczenia dawnego żydowskiego świata przywiodła mnie do Leżajska. Kto jak kto, ale mój rozmówca mnie zrozumie – dla niego przyjazd na grób cadyka Elimelecha to spełnienie życiowego marzenia. Był wiek XVIII, gdy Elimelech stworzył fundamentalną dla chasydyzmu koncepcję cadykizmu. Zgodnie z nią przywódcy religijni (cadykowie) stanowili dla wspólnoty wzór pobożności, pokory i sprawiedliwości, on sam zaś stał się pierwszym cadykiem w dziejach judaizmu. Miał w sobie cząstkę duszy Mojżesza, jako jeden z 36 sprawiedliwych swą pobożnością i cnotą podtrzymywał istnienie świata. Nauczał radości w modlitwie i cieszenia się każdą chwilą. Zachowały się liczne opowieści o cudownych zdarzeniach z jego udziałem: potrafił rozmawiać ze zwierzętami, zmieniał wyroki Boże i leczył ze śmiertelnych chorób. Proszono go o zdrowie, pieniądze, miłość, płodność, szybką śmierć albo dobrą starość. Jego grób stał się miejscem pielgrzymek, gdzie wierni zostawiają kwitełech (karteczki z prośbami), pamiętając wszakże o zasadzie, iż cadyk słucha tych, którzy nie chcą za dużo. Jorcajt (rocznica śmierci Elimelecha) zmienia senny Leżajsk w chasydzkie miasteczko. Bywa, że na kilka dni przylatuje tu nawet 10 tys. osób! Dla większości to podróż życia możliwa dzięki pomocy gminy lub sponsorów. Co chwila dzwonią komórki, każdy chce się podzielić z bliskimi wspaniałą nowiną, że wreszcie jest obok cadyka! Na ulicach pojawiają się hebrajskie ogłoszenia, mykwa i synagoga nie pustoszeją. Dziadkowie siedzą obok wnuków, synowie z ojcami. Grobowce, na co dzień opuszczone, tętnią życiem. Każdy chce choć na chwilę wejść do ohelu cadyka, by dotknąć kraty otaczającej miejsce jego pochówku. Kobiety trzymają się osobno: dla nich są dwie ściany grobowca i boczne pomieszczenie. Największy ścisk panuje o trzeciej nad ranem, w godzinę śmierci Elimelecha. Dla wielu chasydów przyjazd do Leżajska to jedno z najważniejszych wydarzeń życia Wzdłuż drogi do ohelu widać kilkanaście stolików: zbiera się tu datki na budowy szkół, mężczyźni w chałatach co chwila wołają, by dorzucić się na tak zbożny cel. Ich głosy mieszają się z głośnymi modlitwami i czytającymi święte księgi. Jorcajt to także wyzwanie logistyczne: w miasteczku, gdzie na co dzień nie ma ani jednego Żyda, potrzeba nagle kilkudziesięciu ton koszernego jedzenia! Niegdyś trzeba je było sprowadzać z Izraela. Od niedawna leżajski piekarz dostarcza chasydom tysiące chlebów, chałek i bułek z badanej w tym kraju mąki, zaś obecny przy wypieku rabin nakleja na wszystko odpowiedni certyfikat. Kilku mężczyzn, słuchając empetrójek, przebiera w kuchni fasolę. Każde ziarno musi być oddzielnie obejrzane, czy spełnia wymogi koszerności. Niewielu chasydów idzie oglądać współczesne miasto. W przebudowanych po wojnie domach i ulicach trudno odnaleźć miejsca z opowieści rodziców i dziadków. A i mało który dzisiejszy mieszkaniec pamięta, gdzie były przedwojenne ulice Łazienna, Bożnic czy Proroka. Powoli oswajają się oni z obecnością żydowskich pielgrzymów, głębszego porozumienia jednak nie ma. Dwa światy Leżajska żyją obok siebie. Wieczorem w stołówce gra muzyka, krążą butelki wina. Ale to zobaczy tylko Krzysztof. Z jarmułką na głowie niespecjalnie wyróżnia się z tłumu, pytają go tylko, czy przybył tu z Ameryki, czy z Izraela. Ja, jako kobieta, nie mam tu wstępu. Mogę tylko przez szparę w zasłonie zaglądać, jak krąg starych i młodych twarzy wiruje w radosnym tańcu. To legendarna hora, triumf życia i najlepszy hołd dla cadyka. Patrzący na nas z góry Elimelech z pewnością też się cieszy. Większość modlitw odbywa się w kirkucie, czyli żydowskim cmentarzu. NO TO W DROGĘ: CO ■ Rocznica śmierci cadyka Elimelecha. ■ gdzie Teren cmentarza i jego okolice w Leżajsku. Miasto znajduje się na Podkarpaciu, ok. 50 km na północny wschód od Rzeszowa. KIEDY ■ Jorcajt (rocznica śmierci cadyka) obchodzony jest 21 adar (w tym roku – 3 marca). Ponieważ kalendarz hebrajski oparty jest na cyklu księżycowym i słonecznym, stąd w każdym roku należy sprawdzić, kiedy dokładnie wypada jorcajt w naszym kalendarzu. WARTO WIEDZIEĆ ■ Mężczyźni wchodzący na teren cmentarza lub do synagogi muszą mieć nakrycie głowy (kipa, czyli jarmułka, ewentualnie zwykła czapka lub kapelusz). ■ Wypada, by kobiety miały zakryte włosy, nie mogą też przebywać na terenie przeznaczonym dla mężczyzn (jest on zwykle wyraźnie oddzielony). ■ Należy spytać o pozwolenie na zrobienie zdjęcia oraz za­chowywać się z szacunkiem i taktem. www.sztetl.org.pl
„Latarnia morska” z Maracaibo - Ujście rzeki Catatumbo do jeziora Maracaibo w Wenezueli jest fenomenem w świecie przyrody. To największy generator ozonu na Ziemi, a częstotliwość wyładowań elektrycznych (1 176 tys. razy rocznie) jest imponująca: 160 nocy w ciągu roku, 10 godzin na dobę, 280 razy na godzinę. Prąd o natężeniu 400 tys. amperów, przepływający przez chmury podczas wyładowań, jest widoczny nawet z 400 km. Z tego powodu rejon ujścia Catatumbo jest zwany „latarnią morską” z Maracaibo.
Wyspa Kormoranów Inaczej Wysoki Ostrów, to wyspa na Jeziorze Dobskim (Pojezierze Mazurskie) będąca rezerwatem przyrody – wstęp na nią jest wzbroniony. Zawdzięcza nazwę kormoranom zakładającym na niej kolonie lęgowe. Jej charakterystycznym elementem są wysokie, bezlistne drzewa. Za ich stan są odpowiedzialne żrące odchody ptaków. W ubiegłym roku doliczono się 700 gniazd, co wskazuje na ok. 1,5 tys. osobników. www.mazury.com.pl Rekin zamiast komina Rekin wystający z dachu jest najsłynniejszym mieszkańcem Hea-dington (Oxford, Wielka Brytania). Nie ma głowy, ponieważ wygląda, jakby się zaklinował w dachu – ogonem do góry. Nietypowa rzeźba, wykonana przez Johna Buckleya w 1986 r., została umieszczona na dachu domu przy New High Street 9 sierpnia, w 41. rocznicę ataku na Nagasaki. Pomysłodawcą pomnika i jednocześnie właścicielem budynku jest ekscentryczny prezenter radiowy Bill Heine. Rekin, który został wykonany z włókna szklanego, ma 25 stóp długości (7,6 m). www.headington.org.uk/shark/index.htm Muzeum Strachów Polnych W szkole podstawowej w Lubeni (woj. podkarpackie) mieści się jedyne na świecie Muzeum Strachów Polnych. Od założenia w 1998 r. zgromadzono w nim ponad sto eksponatów. Straszą tam kukły z Małopolski, Mazowsza, ze Śląska, z Lubelszczyzny i Podlasia oraz zza miedzy – ze Słowacji i Ukrainy. Postrachy wróbli mają także swoje święto – co roku w różnych miejscowościach na południu polski jest organizowane Straszydlisko, czyli festiwal folklorystyczny z udziałem strachów wykonanych przez uczestników. www.lubenia.pl Zdrowiej w wielkim mieście Codziennie rano podróżujesz tramwajem do pracy w niemiłosiernym ścisku, kurczowo trzymając się poręczy i jednocześnie starasz się utrzymać równowagę. Wydaje się, że nie ma innego rozwiązania, a jednak: wejdź na stronę www.citisteps.com i sprawdź, ile kalorii możesz spalić, pokonując na przykład drogę do pracy spacerem. Wystarczy wpisać adres startu i miejsca docelowego, a komputer poda ci dokładny wynik. Jednocześnie określi dystans pomiędzy wskazanymi miejscami. Odwiedzając stronę, możesz także otrzymać zaproszenie do klubu Holmes Place. Pamiętaj, codzienny spacer to niewielki wysiłek zapewniający dobrą kondycję i zdrowie.