Czy życie z Ziemi mogło przedostać się na księżyc Jowisza? To surrealistyczne, ale wysoce prawdopodobne
Od dekad rozważamy hipotezę panspermii – fascynującą teorię zakładającą, że pierwsze cegiełki życia przywędrowały na Ziemię z głębi kosmosu na kometach lub asteroidach. Ale co jeśli ten proces zadziałał również w drugą stronę? Astrofizycy właśnie wyliczyli, że przez miliardy lat nasza planeta mogła wysyłać w kosmos niezliczone ilości mikroorganizmów.
Dokąd trafiały te uśpione biologiczne przesyłki? Z przeprowadzonych symulacji wynika, że celem ich kosmicznej podróży jest Europa – lodowy księżyc Jowisza, pod którego skorupą kryje się gigantyczny ocean. Prof. Zaza Osmanov z Wolnego Uniwersytetu w Tbilisi udowodnił na łamach „International Journal of Astrobiology”, że zjawisko „odwrotnej panspermii” ma solidne podstawy fizyczne. Badacz wykazał, w jaki sposób ziarenka pyłu transportujące ziemskie bakterie potrafią wyrwać się z grawitacji Ziemi, przetrwać ekstremalny lot, bezpiecznie uderzyć w powierzchnię Europy i przenieść się przez szczeliny w lodzie prosto do życiodajnej wody. Autostopem przez Układ Słoneczny Jak to możliwe, że mikroby z Ziemi uciekają w kosmos? Proces zaczyna się wysoko w naszej atmosferze, około 150 kilometrów nad jej powierzchnią. Kiedy uderza tam mikrometeoryt (kosmiczny pył), przekazuje on ogromną energię uderzonym cząsteczkom. Prof. Osmanov wyliczył, że ziarna pyłu o wielkości około jednego mikrometra – czyli w rozmiarze idealnym, by przenieść upakowaną w nich bakterię – zyskują prędkość aż 14 km/s. To więcej niż tzw. prędkość ucieczki (11,2 km/s), co pozwala im na stałe wyrwać się z objęć ziemskiej grawitacji. Co ciekawe, na takiej kosmicznej tratwie drobnoustroje nie ulegają zniszczeniu – temperatura w trakcie lotu nie przekracza zazwyczaj bezpiecznych 27°C. Ten powolny, niewidzialny wyrzut biologicznego materiału trwa nieprzerwanie od około 3,5 miliarda lat, czyli od momentu pojawienia się na naszej planecie najprostszego życia. Gdzie lądują bakterie? Gdy ziemska bakteria dotrze do orbity Jowisza, jej prędkość wynosi już ponad 20 km/s. Lądowanie na Europie – jego lodowym księżycu – przypomina więc zderzenie z betonową ścianą. Obliczenia wskazują, że przetrwać mogą tylko te mikroby, które wejdą w atmosferę pod ekstremalnie płaskim kątem (około 1 stopnia). Jakie są na to szanse? Zaledwie 3 na 1000 przesyłek wychodzi z tego cało. Prawdziwym wyzwaniem jest jednak dostanie się do płynnej wody. Powierzchnię Europy pokrywa lodowy pancerz o grubości kilkudziesięciu kilometrów. Jowisz działa jednak na swój księżyc gigantycznymi siłami pływowymi. To one wyginają, zgniatają i rozgrzewają wnętrze globu, tworząc potężne szczeliny. Tarcie i ciepło sprawiają, że pozornie nieprzenikniony lód topi się niekiedy na przestrzeni od 1000 do 10 000 lat. Jak zaznacza badacz, wiele form bakterii potrafi wejść w stan anabiozy i przetrwać w głębokim zamrożeniu, czekając, aż topniejący lód zniesie je wprost do oceanu. Przyszłe misje mają szukać milionów mikrobów Choć wskaźnik przeżywalności wydaje się niski, to liczy się tutaj efekt skali. Każdej sekundy ziemską grawitację opuszcza aż 5 trylionów cząsteczek. Geometria Układu Słonecznego sprawia, że w powierzchnię Europy uderza imponujące 300 milionów ziemskich drobinek w każdej sekundzie! Przez miliardy lat to wystarczająca ilość, aby skolonizować lodowy glob. Oczywiście cała teoria czeka na weryfikację. Obecnie w stronę układu Jowisza zmierzają potężne sondy kosmiczne – europejska misja JUICE oraz amerykańska Europa Clipper (które są orbiterami, a nie lądownikami). Ich czujniki sprawdzą, czy pod lodem faktycznie panują warunki przyjazne dla organizmów. Z kolei koncepcje tzw. kriobotów – termicznych wierteł testowanych obecnie na Antarktydzie – dają nadzieję, że w dalszej przyszłości dosłownie przebijemy się do oceanu Europy. Być może to, co tam znajdziemy, będzie bardzo blisko spokrewnione z nami. Źródło: International Journal of Astrobiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Astronomiczne widowisko roku nad Polską. Dwa najjaśniejsze punkty nocnego nieba znajdą się tuż obok siebie
Na początku czerwca 2026 roku miłośnicy astronomii w Polsce staną przed wyjątkową okazją do obserwacji jednego z najbardziej widowiskowych zjawisk planetarnych tej dekady. Na wieczornym niebie dojdzie do bliskiej koniunkcji Wenus i Jowisza, którym na sferze niebieskiej towarzyszyć będzie dodatkowo Merkury. Choć zbliżenia planet nie należą do absolutnych rzadkości, to zestawienie ze sobą dwóch najjaśniejszych obiektów gwiazdowych nocnego nieba w tak małej odległości kątowej gwarantuje spektakl, który bez problemu dostrzeżemy gołym okiem – nawet z terenów silnie zanieczyszczonych światłem miejskim.
Spis treści: Dlaczego czerwcowa koniunkcja planet jest tak wyjątkowa? Jak oglądać paradę planet nad Polską? Instrukcja krok po kroku Co zobaczysz gołym okiem, a co przez lornetkę? Kiedy fotografować koniunkcję planet? Szykuj aparat na połowę miesiąca Echo Gwiazdy Betlejemskiej, czyli jak zbliżenie planet zmieniało historię Czerwcowe, krótkie noce zazwyczaj nie sprzyjają pasjonatom astronomii, jednak początek tegorocznego lata przyniesie wyjątkowe odstępstwo od tej reguły. Już w najbliższych dniach nad Polską dojdzie do rzadkiego układu ciał niebieskich, który bez problemu dostrzeżemy gołym okiem nawet z dużych miast. Na wieczornym niebie rozbłyśnie spektakularna koniunkcja planet – dwa najjaśniejsze obiekty gwiazdowe, Wenus i Jowisz, zbliżą się do siebie na minimalną odległość kątową, tworząc na tle zorzy wieczornej niezwykle wyrazisty, podwójny punkt. Podpowiadamy, kiedy dokładnie spojrzeć w stronę zachodniego horyzontu, by nie przegapić tego kosmicznego widowiska. Dlaczego czerwcowa koniunkcja planet jest tak wyjątkowa? Kluczem do wyjątkowości tego zjawiska jest jasność geometryczna obu głównych ciał niebieskich. Wenus, odbijająca potężne ilości światła słonecznego przez swoją gęstą atmosferę, świeci obecnie blaskiem o magnitudo aż -4,0, co czyni ją trzecim najjaśniejszym obiektem na niebie po Słońcu i Księżycu. Towarzyszący jej Jowisz, największy gazowy olbrzym Układu Słonecznego, osiąga w tym samym czasie jasność rzędu -1,9 magnitudo. Maksimum zbliżenia obu planet nastąpi wieczorem 9 czerwca 2026 roku, kiedy to odległość kątowa między nimi wyniesie zaledwie około 1,5 do 1,6 stopnia. W praktyce oznacza to, że oba potężne punkty świetlne zmieszczą się za opuszką małego palca wyciągniętej przed siebie dłoni. Z perspektywy obserwatora na Ziemi planety będą wyglądały, jakby niemal się ze sobą zderzały. Dodatkowym atutem jest fakt, że oba ciała znajdą się w gwiazdozbiorze Bliźniąt, tuż poniżej jego dwóch najjaśniejszych gwiazd: Kastora i Polluksa. W tym samym czasie (szczególnie wyraźnie 7 czerwca) do tej kosmicznej parady dołączy Merkury, który znajdzie się w fazie korzystnej wieczornej elongacji wschodniej, plasując się kilkanaście stopni poniżej jasnego duetu. Jak oglądać paradę planet nad Polską? Instrukcja krok po kroku Z racji tego, że zjawisko przypada na okres bliski przesilenia letniego, polscy obserwatorzy muszą zmierzyć się z długim czerwcowym dniem i bardzo płytkim kątem zachodzenia Słońca. Wymaga to precyzyjnego zaplanowania obserwacji w ściśle określonym oknie czasowym. Optymalne godziny: Poszukiwania należy rozpocząć około 40–50 minut po zachodzie Słońca, co w warunkach geograficznych Polski przypada na przedział czasowy między 21:30 a 22:00. Wtedy niebo będzie już dostatecznie ciemne, aby kontrast pozwolił na wyłonienie się planet z poświaty zmierzchu. Kierunek geograficzny: Swoje oczy oraz sprzęt optyczny należy skierować na kierunek zachodni oraz północno-zachodni (W-NW). Kluczowy warunek terenowy: Koniunkcja będzie rozgrywać się stosunkowo nisko nad ziemią. Na początku czerwca planety w optymalnym momencie widoczności znajdą się na wysokości zaledwie 10–14 stopni nad horyzontem. Oznacza to, że każda przeszkoda architektoniczna lub naturalna – taka jak bloki mieszkalne, ściana lasu czy wzniesienie – może całkowicie zasłonić widowisko. Do obserwacji należy wybrać miejsce z całkowicie odsłoniętym, płaskim horyzontem. Co zobaczysz gołym okiem, a co przez lornetkę? Pierwsza na jasnym jeszcze niebie rozbłyśnie Wenus, dominując nad zachodnią częścią nieboskłonu. Chwilę później, tuż obok niej (na dolny lewy lub prawy skos, w zależności od dnia obserwacji), ujawni się wyraźny, choć nieco słabszy blask Jowisza. O ile ten duet bez problemu zobaczymy gołym okiem nawet z centrum Warszawy czy Krakowa, o tyle odszukanie Merkurego w pierwszych dniach czerwca może wymagać użycia lornetki. Merkury będzie widoczny znacznie niżej, bliżej linii horyzontu i szybciej zniknie w blasku słońca, zachodząc niedługo po godzinie 22:00. Jeśli dysponujesz choćby podstawowym amatorskim teleskopem z szerokokątnym okularem (25 mm lub większym), skierowanie go na ten rejon nieba pozwoli uchwycić w jednym polu widzenia nie tylko tarczę rozświetlonej Wenus, ale również pasy atmosferyczne Jowisza wraz z jego czterema galileuszowymi księżycami: Io, Europą, Ganimedesem i Kalisto. Kiedy fotografować koniunkcję planet? Szykuj aparat na połowę miesiąca Dla fotografów i pasjonatów astrofotografii krajobrazowej spektakl nie kończy się na dacie 9 czerwca. Choć po tym dniu Wenus i Jowisz zaczną się od siebie stopniowo oddalać, to w kolejnym tygodniu do planetarnego układu dołączy kolejny niezwykle fotogeniczny element. W dniach 16–18 czerwca 2026 roku w ten sam rejon nieba (nad zachodni horyzont) zawędruje bardzo cienki, zaledwie kilkunastoprocentowy sierp młodego Księżyca. Taka konfiguracja trzech jasnych planet i wąskiego rogu Srebrnego Globu stworzy idealne warunki do wykonania zapierających dech w piersiach szerokich kadrów nocnych – i to przy użyciu zwykłego smartfona z trybem nocnym stabilizowanego na statywie. Echo Gwiazdy Betlejemskiej, czyli jak zbliżenie planet zmieniało historię Z perspektywy historii kultury i dawnej astronomii, czerwcowe spotkanie Wenus i Jowisza niesie za sobą niezwykle bogatą symbolikę, która – co rzadkie w dawnych wierzeniach – niemal nigdy nie była utożsamiana ze złymi wróżbami. W klasycznej astrologii babilońskiej, greckiej czy rzymskiej obie planety określano mianem „benefików”, czyli obiektów przynoszących szczęście, pokój i dobrobyt. Jednak najsłynniejsze w historii optyczne złączenie tych dwóch ciał niebieskich miało miejsce w 2 roku p.n.e. Współcześni astronomowie i historycy, opierając się na precyzyjnych wyliczeniach komputerowych, uważają, że to właśnie ekstremalnie bliska koniunkcja Jowisza i Wenus mogła być zjawiskiem opisanym w Biblii jako Gwiazda Betlejemska. 17 czerwca tamtego roku obie planety zbliżyły się do siebie tak bardzo, że dla ludzkiego oka zlały się w jeden, potężny punkt świetlny w konstelacji Lwa. Obserwowanie tego układu dzisiaj pozwala nam niemal dokładnie doświadczyć tego samego widoku, który ponad dwa tysiące lat temu poruszył starożytnych obserwatorów nieba i zmienił bieg historii. Źródła: Sky at Night Magazine - Venus-Jupiter Conjunction June 2026 Kalendarz zjawisk astronomicznych i jasności magnitudo ciał niebieskich: Astronomy Plus - Astronomical Events May/June 2026 Opis pozycji planet i układu w gwiazdozbiorze Bliźniąt: When the Curves Line Up - Venus-Jupiter Conjunction 2026 Roczny wykaz najważniejszych wydarzeń astronomicznych: Royal Observatory Greenwich - Space and Astronomy Highlights 2026 Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Już dziś najpiękniejsza noc tego maja. Trzy niezwykłe obiekty rozbłysną nad Polską obok siebie
Już w środę wieczorem, 20 maja, nad zachodnim horyzontem w Polsce dojdzie do jednego z najbardziej fotogenicznych zjawisk astronomicznych tego roku. Bardzo młody, wąski sierp Księżyca zbliży się na minimalną odległość do Jowisza, tworząc wspólnie z jasną Wenus spektakularną kompozycję. Podpowiadamy, o której godzinie spojrzeć w niebo, by nie przegapić tego kosmicznego tańca, oraz jak dostrzec niezwykłe zjawisko „światła popielatego”.
Spis treści: Wielkie spotkanie na orbicie, czyli czym jest koniunkcja? Słownik astronoma – Co to jest światło popielate? Jak ułożą się obiekty nad Polską? Geometria nieba 20 maja Dokładny harmonogram obserwacji. O której godzinie patrzeć w niebo? Jak przygotować się do obserwacji? Poradnik praktyczny Miłośnicy patrzenia w gwiazdy w całym kraju mogą już szykować lornetki i aparaty fotograficzne. Przez ostatnie dni na wieczornym, ciemniejącym niebie mogliśmy obserwować subtelną wędrówkę naszego naturalnego satelity, który mijał kolejne jasne punkty. Jednak to właśnie w środę 20 maja oraz w nocy z 20 na 21 maja czeka nas absolutny punkt kulminacyjny tej podróży. Trzy najjaśniejsze po Słońcu obiekty nocnego nieba ułożą się w niemal idealną, pionową strukturę, którą bez problemu dostrzeżemy gołym okiem – o ile tylko pozwoli na to pogoda. Wielkie spotkanie na orbicie, czyli czym jest koniunkcja? To, co zobaczymy na niebie, w języku astronomów nazywa się koniunkcją (złączeniem). W rzeczywistości obiekty te dzieli potężna, liczona w milionach kilometrów przestrzeń kosmiczna, jednak z perspektywy obserwatora na Ziemi znajdują się one w tym samym punkcie na sferze niebieskiej – mówiąc prościej, dla naszych oczu nakładają się na siebie lub mijają w bardzo bliskiej odległości. W roli głównej wystąpią trzy kosmiczne ciała: Księżyc, znajdujący się zaledwie kilkaset tysięcy kilometrów od nas, olśniewająca Wenus (druga planeta od Słońca, nazywana Jutrzenką lub Gwiazdą Wieczorną) oraz gazowy gigant Jowisz (największa planeta Układu Słonecznego). Ponieważ Wenus i Jowisz odbijają wyjątkowo dużo światła słonecznego, są one doskonale widoczne nawet nad rozświetlonymi centrami polskich miast. Słownik astronoma – co to jest światło popielate? Podczas środowego wieczoru warto zwrócić uwagę na coś niezwykłego. Księżyc będzie w fazie bardzo młodego przyrostu – tarcza naszego naturalnego satelity będzie oświetlona przez Słońce w zaledwie kilkunastu procentach. Mimo to, przyglądając się uważnie, zauważysz nie tylko jasny, cieniutki sierp, ale też subtelny, ciemnoszary zarys pozostałej części globu. To tzw. światło popielate. Zjawisko to powstaje, gdy światło słoneczne odbija się od chmur i oceanów Ziemi, leci w kosmos, oświetla nocną stronę Księżyca i wraca z powrotem do naszych oczu. Oglądamy więc blask naszej własnej planety odbity od księżycowego pyłu! Jak ułożą się obiekty nad Polską? Geometria nieba 20 maja Układ ciał niebieskich w środowy wieczór będzie wyjątkowo dynamiczny. Po zachodzie Słońca, patrząc w kierunku zachodnim i północno-zachodnim, ujrzymy wyraźną linię składającą się z trzech punktów: Najniżej, tuż nad horyzontem: Błyszczeć będzie potężna i niezwykle jasna Wenus, która jako pierwsza przebije się przez wieczorną łunę. W środku stawki: Nieco wyżej i na lewo od Wenus znajdzie się Jowisz – odrobinę subtelniejszy, ale wciąż dominujący na niebie. Tuż obok Jowisza: Znajdzie się urokliwy, ostry jak brzytwa sierp Księżyca. Przez ostatnią dobę przesunął się on na wschód i w środę wieczorem minie planetarną tarczę gazowego olbrzyma w tak bliskiej odległości, że oba obiekty zmieszczą się w jednym polu widzenia standardowej lornetki. Dokładny harmonogram obserwacji. O której godzinie patrzeć w niebo? W przypadku tego zjawiska pojęcie „w nocy” jest nieco zdradliwe. Choć formalnie mówimy o nocy z 20 na 21 maja, to całe widowisko rozegra się i zakończy jeszcze przed północą. Ze względu na ruch obrotowy Ziemi, całe potrójne rodzeństwo będzie sukcesywnie obniżać swój lot i ostatecznie schowa się za linią horyzontu, dlatego kluczowe jest wpasowanie się w bardzo konkretne okno obserwacyjne. Wszystko rozpocznie się między 20:30 a 21:15, kiedy Słońce schowa się pod horyzont, a niebo zacznie powoli ciemnieć – to idealny moment na zajęcie pozycji, ponieważ jako pierwsza na jasnym jeszcze tle spektakularnie „zapali się” Wenus. Prawdziwy punkt kulminacyjny nastąpi jednak między 21:45 a 22:20. To właśnie wtedy, na tle głębokiego granatu nieba, uzyskamy idealny kontrast: Jowisz znajdzie się tuż przy Księżycu, a zjawisko popielatego światła będzie widoczne w całej okazałości. Warto się spieszyć, ponieważ już od 22:30 do 23:00 obiekty zejdą bardzo nisko nad horyzont i zaczną zachodzić. Będą to ostatnie minuty na podziwianie spektaklu i wykonanie pamiątkowych zdjęć, zanim planety ostatecznie schowają się za linią pobliskich budynków lub drzew. Jak przygotować się do obserwacji? Poradnik praktyczny Do podziwiania tego spektaklu nie potrzebujesz drogiego, profesjonalnego teleskopu. Wszystkie trzy elementy układanki są na tyle jasne, że bez problemu dostrzeżesz je gołym okiem, nawet przy lekkim smogu świetlnym w miastach. Warto jednak pamiętać o kilku prostych zasadach, aby wyciągnąć z tego wieczoru jak najwięcej: Po pierwsze, znajdź odsłonięty zachodni horyzont. Ponieważ planety będą znajdować się stosunkowo nisko (kilkanaście stopni nad linią ziemi w najlepszym momencie), wysokie bloki, ściana lasu czy wzgórze mogą całkowicie zasłonić Wenus lub Jowisza. Najlepiej sprawdzi się wyjście na otwartą przestrzeń poza miasto, na łąkę lub przynajmniej na taras bądź wyższe piętro budynku z widokiem na zachód. Po drugie, wykorzystaj smartfon lub aparat. Współczesne telefony komórkowe wyposażone w dobry tryb nocny (dedykowany do długiego naświetlania) bez problemu poradzą sobie z uwiecznieniem tego układu. Jeśli posiadasz aparat cyfrowy, ustaw go na statywie, wybierz ogniskową w granicach 50-100 mm i czas naświetlania rzędu 1-2 sekund – pozwoli to pięknie zarejestrować światło popielate Księżyca bez rozmycia obiektów wynikającego z ruchu obrotowego Ziemi. Pozostaje jedynie trzymać kciuki za bezchmurny front atmosferyczny nad Polską – natura przygotowała dla nas darmowy, zachwycający spektakl, który na długo zapadnie w pamięć. Źródło: Astronomy.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
8 zjawisk na nocnym niebie w maju. Od „Niebieskiego Księżyca” po spektakl Drogi Mlecznej
Tegoroczne majowe niebo to prawdziwa gratka dla miłośników astronomii – zobaczymy nie jedną, a dwie pełnie Księżyca, efektowny deszcz meteorów Eta Akwarydy i wiele innych zjawisk. Sprawdź, kiedy spojrzeć w niebo, by nie przegapić najciekawszych kosmicznych spektakli tego miesiąca.
Nocne niebo w maju obfituje w spektakularne zjawiska – od roju meteorów i koniunkcji planet z Księżycem, aż po nie jedną, lecz dwie pełnie. To także czas, gdy wydłużają się warunki do podziwiania centrum Drogi Mlecznej – na półkuli północnej będzie ono widoczne mniej więcej od północy do wczesnych godzin porannych. Oto osiem najciekawszych zjawisk astronomicznych, które warto obserwować w maju wraz z informacjami, kiedy najlepiej spojrzeć w niebo. Szczyt roju meteorów Eta Akwarydy – 5-6 maja Rój meteorów Eta Akwarydy jest widoczny od 19 kwietnia do 28 maja, ale jego aktywność osiąga szczyt w nocy z 5 na 6 maja. Słynie z szybkich, jasnych meteorów, które często pozostawiają po sobie długotrwałe smugi. W idealnych warunkach można zobaczyć do kilkudziesięciu „spadających gwiazd” na godzinę, zwłaszcza na półkuli południowej. W tym roku obserwacje utrudni jednak jasny Księżyc, który przyćmi słabsze zjawiska. Mimo to cierpliwi obserwatorzy, znajdujący się z dala od miejskich świateł, mogą dostrzec kilka meteorów – szczególnie tuż przed świtem. Mars, sierp Księżyca i Saturn w bliskim sąsiedztwie – 12-13 maja Wybierz się na zewnątrz godzinę przed wschodem słońca rankiem 12 i 13 maja, aby zobaczyć efektowne wyrównanie obiektów na wschodnim niebie. Mars, Saturn oraz wąski sierp Księżyca ustawią się niemal idealnie w jednej linii tuż nad wschodnim horyzontem. Trio pojawi się mniej więcej na godzinę przed świtem, a następnie będzie się wznosić coraz wyżej, zanim niebo rozjaśni się wraz ze wschodem Słońca. Nów Księżyca sprzyja obserwacji Drogi Mlecznej – 16 maja Aby zobaczyć największą astronomiczną atrakcję maja – centrum Drogi Mlecznej – wybierz się na obserwacje w okolicach nocy 16 maja. Nów sprawi, że niebo będzie wolne od księżycowego blasku. W połączeniu z miejscem oddalonym od miejskich świateł – np. w parkach narodowych – galaktyczne centrum będzie widoczne najjaśniej. To także najlepszy moment na fotografowanie Drogi Mlecznej. Centrum Galaktyki wschodzi około godziny 23:00 (zależnie od lokalizacji) i pozostaje widoczne aż do wczesnych godzin porannych. Nów to także idealny moment na obserwację odległych galaktyk przez teleskopy. Do najłatwiejszych do dostrzeżenia należą: Galaktyka Wir (w pobliżu dyszla Wielkiego Wozu) oraz Galaktyka Sombrero (blisko jasnej gwiazdy Spica). Koniunkcja Księżyca i Wenus – 18 maja Nie przegap zachodu słońca 18 maja. Tuż po nim na niebie pojawi się efektowna para: cienki sierp Księżyca i Wenus, najjaśniejsza planeta widoczna z Ziemi. Duet ten będzie lśnił nad zachodnim horyzontem i pozostanie widoczny przez około 2 godziny. Gdy niebo ściemnieje, nad zachodnim horyzontem dostrzeżesz także Merkurego, natomiast Jowisz znajdzie się powyżej koniunkcji Księżyca i Wenus. (Pamiętaj: kieruj przyrządy optyczne na zachód dopiero wtedy, gdy słońce całkowicie schowa się za horyzontem). Rzadki „Niebieski Księżyc” – 31 maja Maj kończy się niezwykłym wydarzeniem astronomicznym: drugą pełnią w ciągu jednego miesiąca kalendarzowego, powszechnie nazywaną Niebieskim Księżycem. Według NASA zjawisko to występuje mniej więcej raz na dwa do trzech lat. Nazwa „Niebieski Księżyc” nie oznacza, że nasz satelita rzeczywiście zmieni kolor na błękitny. Podobnie jak podczas wcześniejszej majowej pełni, może wydawać się żółtawy lub pomarańczowy, zwłaszcza gdy znajduje się nisko nad horyzontem. Księżyc przybiera niebieski odcień zazwyczaj tylko wtedy, gdy w atmosferze ziemskiej znajdują się specyficzne cząsteczki, na przykład pył wulkaniczny. Jak znaleźć gwiazdozbiór Bliźniąt? Pomoże Jowisz – przez cały maj Przez cały maj Jowisz jasno świeci na zachodnim niebie, a jego położenie sprawia, że jest doskonałym punktem orientacyjnym do odnalezienia gwiazdozbioru Bliźniąt. Planeta znajduje się w pobliżu dwóch najjaśniejszych gwiazd tej konstelacji – Polluksa i Kastora. Choć Bliźnięta można znaleźć także przy pomocy innych „drogowskazów” na niebie, takich jak Wielki Wóz, to właśnie Jowisz stanowi w tym miesiącu wyjątkowo łatwą wskazówkę dla obserwatorów. Jowisz zbliża się do Wenus – przez cały maj Na początku miesiąca Jowisz i Wenus będą widoczne w odległości około 40 stopni (czyli mniej więcej 10 szerokości zaciśniętej pięści) nad zachodnim horyzontem. W miarę upływu dni planety będą się do siebie zbliżać — pod koniec maja dzielić je będzie już tylko około 14 stopni (nieco ponad jedna szerokość pięści), tworząc coraz bardziej efektowny układ. Pod koniec miesiąca do tego „spotkania” dołączy także Merkury, który stanie się łatwiejszy do zauważenia, zbliżając się do swojej maksymalnej elongacji wschodniej w połowie czerwca. Źródło: National Geographic
Przecenialiśmy Jowisza. „Podręczniki będą wymagały aktualizacji”
Gazowy olbrzym okazał się nieco mniejszy niż uważano. Jowisz nadal pozostaje największą planetą Układu Słonecznego, ale do tej pory źle szacowaliśmy jego wielkość. Myliliśmy się nieznacznie, ale wyraźnie. Skąd ten błąd?
Sonda Juno pozwoliła wykazać, że Jowisz jest o 24 kilometry mniejszy niż sądziliśmy. Dlaczego wcześniej zwiększyliśmy jego rozmiar i jak udało się odkryć tę „mistyfikację”? Chociaż różnica wydaje się niewielka, to dzięki temu odkryciu lepiej rozumiemy ewolucję gazowego giganta. Jak NASA odkryła nowy rozmiar Jowisza? Zaskakujące odkrycie zawdzięczamy sondzie Juno, która od 2016 roku znajduje się na orbicie Jowisza. Pomiarów dokonano za pomocą analizy zakrzywienia sygnałów radiowych wysyłanych przez sondę, gdy przechodziła ona za Jowiszem z punktu widzenia Ziemi (czyli w momencie, w którym planeta znajdowała się pomiędzy Juno a Ziemią). – Kiedy sonda Juno przechodziła za Jowiszem z perspektywy Ziemi, jej sygnał radiowy przemieszczał się przez atmosferę planety, zanim dotarł do nas – tłumaczy planetolog Eli Galanti z Instytutu Weizmana w Izraelu, kierownik badań. To pozwoliło uzyskać szczegółowe mapy temperatury i gęstości atmosfery planety. Udało się dzięki temu uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz kształtu i rozmiaru Jowisza. O ile mniejszy jest Jowisz? Dane z Juno zaskakują Średnica równikowa Jowisza jest mniejsza o około 8 km, a średnica od bieguna do bieguna o 24 kilometry. Dotychczasowe dane pochodziły z lat 70. XX wieku i opierały się na misjach Pioneer i Voyager, które łącznie dostarczyły zaledwie 6 punktów pomiarowych. Juno wzbogaciła te informacje o 26 dodatkowych punktów. „Tych kilka kilometrów ma znaczenie” Choć zmniejszenie rozmiaru o kilka kilometrów może wydawać się pozornie nieistotne, dla naukowców ma to ogromne znaczenie. – Nawet niewielkie przesunięcie w promieniu planety pozwalają znacznie lepiej dopasować modele wnętrza Jowisza do dostępnych danych grawitacyjnych i atmosferycznych – wyjaśnia Eli Galanti. Lepsze zrozumienie rozmiaru planety umożliwia dokładniejsze modelowanie jej wewnętrznej struktury, a tym samym poznanie procesów zachodzących we wnętrzu gazowego olbrzyma. To przełomowe podejście może mieć wpływ na naszą wiedzę o innych planetach gazowych tego typu – nie tylko w Układzie Słonecznym, ale także wokół innych gwiazd. Jak wielki jest Jowisz? Ziemia to stosunkowo mała planeta – szczególnie w porównaniu z Jowiszem. Gazowy olbrzym jest tak ogromny, że zmieściłyby się w nim wszystkie inne planety, a sama Ziemia ponad 1300 razy (niegdyś Jowisz mógł być nawet większy i mieścić ich nawet 2000). Składa się głównie z wodoru i helu ze śladowymi ilościami innych gazów. Silne wiatry i burze owiewające piątą planetę od Słońca widzimy jako wyraźne przemieszczające się po niej pasy. Źródło: Reuters, Space.com, Nature Astronomy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co skrywa Europa? Zagadka tajemniczego „pająka” na lodowym księżycu Jowisza rozwiązana
Struktura przypominająca pająka na Europie od lat intrygowała naukowców. Nowa teoria nareszcie wyjaśnia jej pochodzenie. Okazuje się, że podobne fenomeny występują także na Ziemi.
Odkrycie zagadkowej struktury przypominającej pająka na Europie, jednym z lodowych księżyców Jowisza, przez lata stanowiło zagadkę dla naukowców. Formacja ta, dostrzeżona po raz pierwszy w marcu 1998 roku przez sondę NASA Galileo, znajduje się wewnątrz krateru uderzeniowego Manannán, którego szerokość wynosi około 22 kilometrów. Przez niemal trzy dekady pochodzenie tego rozgałęzionego fenomenu geologicznego pozostawało tajemnicą. Rozważano różne hipotezy – od potężnych sił grawitacyjnych Jowisza po aktywność kominów hydrotermalnych na dnie podpowierzchniowego oceanu. Żadne z tych wyjaśnień nie było jednak w pełni zadowalające dla naukowców – aż do teraz. Damhán Alla – „kosmiczny pająk” podobny do „gwiazd jeziora” Przełom przyniosło badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w „The Planetary Science Journal”, w którym naukowcy zaproponowali alternatywną teorię opartą na ziemskich analogiach. Strukturze nadano oficjalną nazwę Damhán Alla, co w języku irlandzkim oznacza pająka. Nazwa ta jest powiązana z celtycką mitologią, z której wywodzi się również imię boga Manannána, patrona krateru. Kluczem do zrozumienia Damhán Alla okazały się tzw. „lake stars” (gwiazdy jeziorne) – fenomeny występujące zimą w określonych warunkach, na wielu jeziorach na Ziemi. Jak tworzą się gwiazdy na lodzie? Na naszej planecie te piękne, symetryczne wzory powstają na zamarzniętych jeziorach pokrytych śniegiem, gdy woda z głębi przesiąka przez niewielkie otwory w lodzie. W przypadku Europy mechanizm był podobny, choć skala i przyczyna są inne. Według zespołu badawczego pod kierownictwem Laury Mc Keown z University of Central Florida, formacja ta powstała prawdopodobnie w wyniku uderzenia asteroidy. To zdarzenie, które miało miejsce już po uformowaniu się samego krateru Manannán, stworzyło pęknięcie w lodowej skorupie księżyca. Przez tę szczelinę słona woda wydostała się na powierzchnię, rozlewając się w charakterystyczny, pajęczynowaty wzór. Układ Słoneczny może być pełen „pająków” Naukowcy wskazują również na uderzające podobieństwo do podobnych „pająków” na Marsie, choć te powstają w innym procesie: sublimacji lodu z dwutlenku węgla. Wspólnym czynnikiem jest jednak sposób, w jaki płyny przepływają przez porowate powierzchnie, co może prowadzić do powstawania podobnych struktur także na innych lodowych światach, takich jak księżyc Saturna – Enceladus czy planeta karłowata Ceres. Czy to ślady życia pozaziemskiego? Obecność takich struktur może być bezpośrednim dowodem na istnienie zbiorników płynnej cieczy ukrytych pod lodem. Takie miejsca są uważane za jedne z najbardziej obiecujących przy poszukiwaniu śladów życia pozaziemskiego. Badanie dostarcza bezcennych wskazówek dla misji Europa Clipper, która wystartowała w październiku 2024 roku i dotrze do Jowisza w 2030 roku, aby przeprowadzić szczegółowe badania jego księżyców. Zrozumienie procesów tworzących Damhán Alla pozwoli naukowcom lepiej „czytać” powierzchnię lodowych księżyców. Źródło: The Planetary Science Journal Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Największy księżyc Układu Słonecznego skrywa pod lodem ocean – co nas tam czeka?
Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, to obiekt, który zaskoczył nie tylko samego Galileusza, ale zaskakuje też współczesnych naukowców. Skrywa cechy, których wcześniej nie spodziewano się znaleźć na księżycach planet olbrzymów.
Spis treści: Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Największy księżyc w Układzie Słonecznym Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Jak jest zbudowany Ganimedes? Ziemskie misje na Ganimedesa Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, został odkryty przez Galileusza już w XVII wieku. Mimo że upłynęło kilka stuleci, obiekt ten wciąż pozostaje zagadką dla naukowców. To właśnie ten księżyc jest największy nie tylko wokół Jowisza, ale też w całym Układzie Słonecznym – przewyższa rozmiarami nawet planetę Merkury. Badania prowadzone przez sondy kosmiczne pokazały, że Ganimedes ma cechy, które upodabniają go do planet skalistych. Jedną z takich cech jest posiadanie własnego pola magnetycznego – wyjątkowego wśród księżyców. Dodatkowo jego powierzchnia pokryta jest lodem wodnym, a pod nią może kryć się ocean ciekłej wody. Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Choć dziś Ganimedes to jedno z najbardziej rozpoznawalnych imion w Układzie Słonecznym, początkowo wcale nie odnosiło się do tego księżyca. Galileusz, który jako pierwszy zaobserwował cztery największe księżyce Jowisza w 1610 roku, nazwał je w sposób czysto techniczny – Ganimedes otrzymał oznaczenie Jowisz III. Ten schemat miał podkreślać kolejność odkrycia oraz ich relację z planetą macierzystą. Odkrycie satelitów Jowisza było przełomowe – udowadniało, że nie tylko Ziemia może mieć księżyce, co osłabiało geocentryczny model wszechświata. W połączeniu z teorią heliocentryczną Mikołaja Kopernika, obserwacje Galileusza przyczyniły się do rewolucji naukowej i zmiany naszego pojmowania kosmosu. Z czasem pojawiła się potrzeba nadania tym ciałom niebieskim bardziej rozpoznawalnych nazw. Z inicjatywą wystąpił Johannes Kepler, który zaproponował, by satelity Jowisza nazwać imionami kochanków Zeusa (grecka wersja imienia Jowisza). To właśnie dzięki jego sugestii księżyc Jowisz III zyskał nazwę Ganimedes. W mitologii greckiej Ganimedes był pięknym księciem trojańskim, którego Zeus – oczarowany jego urodą – porwał na Olimp. Tam młodzieniec został podczaszym bogów, a według wielu przekazów także kochankiem Zeusa. To symboliczne odniesienie do mitologii nie było przypadkowe – w epoce renesansu astronomowie często czerpali z kultury antycznej przy nazywaniu nowych odkryć. Dzięki temu naukowe klasyfikacje zyskały też głębszy wymiar kulturowy i filozoficzny. Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Ganimedes to nie tylko największy spośród księżyców Jowisza, ale również największy naturalny satelita w całym Układzie Słonecznym. Znajduje się na siódmej pozycji pod względem odległości od planety i jest trzecim co do kolejności spośród czterech księżyców galileuszowych – tych, które w 1610 roku odkrył Galileusz. Orbita Ganimedesa przebiega w odległości około 1,2 miliona kilometrów od Jowisza, a jeden pełny obieg wokół planety zajmuje mu nieco ponad siedem ziemskich dni. Ten lodowo-skalisty księżyc ma ponad 4,5 miliarda lat, co oznacza, że jego wiek jest zbliżony do samego Jowisza oraz innych ciał Układu Słonecznego. Powstał w procesie akrecji – czyli łączenia się drobnych cząsteczek gazu i pyłu – z pozostałości materii, która pozostała po formowaniu się Jowisza. W porównaniu z innym dużym księżycem Jowisza, Kallisto, Ganimedes powstał bliżej planety, w obszarze, gdzie materia była bardziej zagęszczona. To miało istotny wpływ na jego ewolucję geologiczną. Dzięki większej gęstości i krótszemu czasowi formowania się, w jego wnętrzu zatrzymywało się więcej ciepła akrecyjnego – energii wydzielanej podczas formowania się obiektu. To z kolei umożliwiło topnienie lodu wewnątrz księżyca i doprowadziło do różnicowania struktury wewnętrznej – czyli oddzielenia się materiału skalistego od lodowego. W efekcie Ganimedes posiada warstwową budowę geologiczną, złożoną z jądra, płaszcza i zewnętrznej skorupy lodowej. Tak złożona struktura czyni go jednym z najbardziej fascynujących obiektów badawczych wśród księżyców gazowych olbrzymów. Największy księżyc w Układzie Słonecznym Ganimedes ma rozmiar dwóch trzecich Marsa. Jest największym satelitą w Układzie Słonecznym. Jest też większy od Merkurego i Plutona. Jest również ponad dwa razy masywniejszy od naszego Księżyca, co czyni go najbardziej masywnym ze wszystkich księżyców planetarnych w Układzie Słonecznym. Biorąc pod uwagę jego masę i średnicę ponad 5 tys. km, powinien być planetą. Ale ponieważ krąży wokół planety, a nie wokół Słońca, jest klasyfikowany jako księżyc. A chociaż Ganimedes jest większy od Merkurego, ma tylko połowę jego masy, co klasyfikuje go jako obiekt o niskiej gęstości. Ganimedes jest pływowo związany z Jowiszem. Oznacza to, że utrzymuje tę samą tarczę zwróconą w kierunku Jowisza podczas swojej wędrówki po orbicie. Porusza się po niej z prędkością 39 165 km/godz. Pełny obieg wokół gazowego olbrzyma zajmuje mu 7,1 dnia ziemskiego. Ganimedes wykonuje również jedno okrążenie w tym samym czasie, w którym Europa okrąża Jowisza dwa razy, a księżyc Io – cztery razy. Niedawno pisaliśmy o niezwykłym odkryciu. Spektakularna katastrofa wydarzyła się około 4 miliardy lat temu, gdy w Ganimedesa – księżyc Jowisza – uderzyła planetoida nawet dwudziestokrotnie większa od tej, która spowodowała zagładę dinozaurów na Ziemi. W wyniku zderzenia zmieniło się ułożenie Ganimedesa względem Jowisza. Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Co ciekawe, Ganimedes jest jedynym znanym satelitą Układu Słonecznego z własną magnetosferą. A chociaż jest ona bardzo słaba, uważa się, że została stworzona przez prądy konwekcyjne w żelaznym jądrze tego księżyca. Szczegółowe badania magnetosfery Ganimedesa są bardzo trudne. Dzieje się tak, ponieważ znaczna jej część jest zagłuszona przez znacznie silniejszą magnetosferę Jowisza. Magnetosfera wiąże się również z atmosferą. Ta otaczająca Ganimedesa jest niezwykle cienka. Chociaż zawiera tlen, to jego zawartość jest zbyt niska, aby podtrzymać życie w obecnym rozumieniu. Powłoka gazowa księżyca jest bardzo rozcieńczona i stale tracona lub niszczona, po czym ponownie powstaje przy powierzchni. Gęstość gazu jest tak niska, że cząsteczki prawie nigdy nie zderzają się ze sobą. Jak jest zbudowany Ganimedes? Największy księżyc Układu Słonecznego składa się ze skał i lodu wodnego, w mniej więcej równych proporcjach. Ma płynne, bogate w żelazo jądro i stosunkowo gruby płaszcz. Według analiz dokonanych m.in. dzięki danym z sondy Galileo oraz tym zebranym przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a, ma również głęboki ocean. Prawdopodobnie zawiera on więcej wody niż wszystkie oceany Ziemi razem wzięte. Ocean ten jest przykryty grubą lodową skorupą. Dzięki obserwacjom satelitarnym wiemy też, że Ganimedes ma polarne czapy lodowe, które prawdopodobnie składają się z lodu wodnego. Czapy polarne rozciągają się do 40 stopni szerokości geograficznej. Chociaż istnieje wiele teorii na temat ich pochodzenia, dane z sondy Voyager sugerują, że powstają w wyniku bombardowania plazmą pola magnetycznego księżyca. To zmusza cząsteczki wody do migracji na wyższe szerokości geograficzne, gdzie zamienia się w szron w chłodniejszych obszarach w regionach polarnych. Ziemskie misje na Ganimedesa Do tej pory Ganimedesa badało kilka statków kosmicznych. Pierwsza była sonda Pioneer 10, która przeleciała w jego pobliżu w 1973 roku. Rok później był to Pioneer 11. Ale najwięcej o Ganimedesie dowiedzieliśmy się dzięki sondzie Galileo. Przeleciała ona na wysokości 162 km nad powierzchnią księżyców galileuszowych i wykonała szczegółowe zdjęcia. Misja ESA JUICE przyjrzy się trzem księżycom (Ganimedesowi, Kallisto i Europie). Ganimedes będzie w centrum uwagi, ponieważ pokazuje, jak ewoluują lodowe światy i jak mogą nadawać się do zamieszkania. Naukowcy spróbują dowiedzieć się więcej o oceanie i lodowej skorupie, szczegółowo zmapować jego powierzchnię, poznać jego wnętrze, zbadać atmosferę i zbadać pole magnetyczne. Jednym z celów misji jest też sprawdzenie, czy Ganimedes może stać się w przyszłości bazą przesiadkową dla wypraw w odległy kosmos. Źródło: NASA, ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Awaria europejskiej sondy JUICE. Straciła kontakt z Ziemią tuż przed zbliżającym się przelotem nad Wenus
Już 31 sierpnia sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej JUICE (Jupiter Icy Moons Explorer) zbliży się Wenus, by wykonać manewr tzw. asysty grawitacyjnej. Jednak przez kilka długich dni nie było kontaktu ze statkiem kosmicznym, a inżynierowie obawiali się, że sonda weszła w tryb przetrwania.
Wystrzelona 14 kwietnia 2023 roku sonda JUICE leci w kierunku Jowisza, by na miejscu zbadać trzy księżyce gazowego olbrzyma – Ganimedesa, Kalisto i Europę. To światy, o których wiemy, że posiadają ogromne oceany, czyli mogą być środowiskiem przyjaznym życiu. Jednak po ponad dwóch latach praktycznie bezproblemowego lotu, nagle utracono kontakt z sondą. Problem pojawił się 16 lipca podczas rutynowego przelotu nad stacją naziemną. Antena ESA do komunikacji z kosmosem znajdująca się w Cebreros w Hiszpanii nie nawiązała kontaktu z JUICE o przewidywanej godzinie 04:50 CEST. Wstępne kontrole wykluczyły problemy ze stacją naziemną, co wymusiło przekazanie sprawy do zespołu kontroli JUICE w Europejskim Centrum Operacji Kosmicznych ESA w Darmstadt (ESOC). Próby nawiązania kontaktu ze statkiem kosmicznym za pośrednictwem innej stacji ESA w New Norcia również zakończyły się niepowodzeniem, co potwierdziło, że problem leżał po stronie statku. Jak zdiagnozować sondę kosmiczną? Bez sygnału i telemetrii inżynierowie obawiali się, że JUICE mogła przejść w tryb przetrwania – konfigurację, która jest uruchamiana w przypadku wielokrotnych awarii systemów pokładowych. W takim stanie statek kosmiczny obraca się powoli, przesuwając antenę nad Ziemią raz na godzinę. Nie wykryto jednak takiego przerywanego sygnału. – Utrata kontaktu ze statkiem kosmicznym jest jednym z najpoważniejszych scenariuszy, z jakimi możemy się zetknąć. Bez telemetrii znacznie trudniej jest zdiagnozować i rozwiązać podstawową przyczynę problemu – powiedziała Angela Dietz, kierowniczka ds. operacyjnych statku kosmicznego JUICE. Inżynierowie projektu podejrzewali albo niewłaściwe ustawienie tzw. anteny średniego zysku JUICE, albo awarię nadajnika lub wzmacniacza sygnału. Rozważano dwie strategie naprawcze: poczekanie na następny automatyczny reset statku kosmicznego za 14 dni lub wysłanie „na ślepo” poleceń w kierunku, w którym powinna znajdować się sonda. – Czekanie nie wchodziło w grę. Musieliśmy działać szybko. Czekanie dwa tygodnie na reset oznaczałoby opóźnienie ważnych przygotowań do przelotu obok Wenus – podkreśla Angela Dietz. Sygnał raz na 22 minuty Wysyłanie poleceń do znajdującej się po drugiej stronie Słońca, około 200 milionów km od Ziemi sondy było ogromnym wyzwaniem. Każdy sygnał ratunkowy potrzebował 11 minut, aby dotrzeć do statku kosmicznego. Następnie zespół musiał czekać kolejne 11 minut, aby ustalić, czy kontakt się powiódł. Sześć prób skierowania anteny średniego zysku w stronę Ziemi zakończyło się niepowodzeniem. Prace nad przywróceniem łączności trwały przez całą noc, prawie 20 godzin. Konieczne było ręczne uruchomienie pokładowych systemów komunikacyjnych sondy JUICE. W końcu polecenie dotarło do sondy JUICE i aktywowało wzmacniacz sygnału, który zwiększa siłę sygnału wysyłanego przez sondę JUICE w kierunku Ziemi. Kontakt został przywrócony, a sonda JUICE okazała się być w doskonałym stanie. Żaden z systemów nie uległ awarii. Zawiodła synchronizacja Wszystko wskazuje na to, że przyczyną problemu był błąd oprogramowania związany z synchronizacją. Funkcja oprogramowania, która włącza i wyłącza wzmacniacz sygnału, opiera się na wewnętrznym zegarze. Zegar ten nieustannie odlicza czas i co 16 miesięcy resetuje się do zera. Jeśli funkcja korzysta z zegara dokładnie w momencie jego resetowania, wzmacniacz pozostaje wyłączony, a sygnał sondy JUICE jest zbyt słaby, aby można go było wykryć z Ziemi. – Zidentyfikowaliśmy kilka możliwych sposobów, aby zapewnić, że sytuacja ta nie powtórzy się. Obecnie decydujemy, które rozwiązanie będzie najlepsze do wdrożenia – twierdzi Angela Dietz. Dodaje, że był to podręcznikowy przykład pracy zespołowej pod presją. – Dzięki spokojnemu i metodycznemu podejściu zespołu udało nam się przywrócić działanie JUICE bez trwałego wpływu na misję – przekonuje. Po usunięciu anomalii zespół JUICE ponownie skupił się na przygotowaniach do przelotu obok Wenus. JUICE minie najbliższy punkt Wenus o godz. 07:28 CEST w niedzielę 31 sierpnia, kończąc tym samym drugi z czterech planowanych manewrów asysty grawitacyjnej. Udział w misji Polaków Zaprojektowana z myślą o zimnym, ciemnym środowisku Jowisza, JUICE musi dostosować się do intensywnego ciepła słonecznego w pobliżu Wenus. Aby chronić swoje wrażliwe komponenty, statek kosmiczny wykorzystuje swoją główną antenę o wysokim zysku jako osłonę termiczną. Ze względu na ograniczenia termiczne, jego instrumenty teledetekcyjne nie mogą być aktywne podczas przelotu, więc nie zostaną zarejestrowane żadne zdjęcia Wenus. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/opracowane-przez-polakow-przyrzady-sondy-juice-rozlozyly-sie-i-dzialaja-misja-zmierza-ku-jowiszowi-ryc-esa-aoes-d9eb3cb.jpg" width="1768" height="887" alt="Opracowane przez Polaków przyrządy sondy JUICE rozłożyły się i działają. Misja zmierza ku Jowiszowi (ryc. ESA/AOES)" title="Opracowane przez Polaków przyrządy sondy JUICE rozłożyły się i działają. Misja zmierza ku Jowiszowi (ryc. ESA/AOES)" /> Przypomnijmy, że JUICE jest pierwszą misją klasy L (Large-class) w programie Cosmic Vision Europejskiej Agencji Kosmicznej. Sonda ma przeprowadzić szczegółowe obserwacje Jowisza i jego trzech dużych pokrytych oceanami księżyców – Ganimedesa, Kallisto i Europy – za pomocą zestawu instrumentów teledetekcyjnych, geofizycznych i in situ. Misja scharakteryzuje te księżyce zarówno jako obiekty planetarne, jak i potencjalne siedliska, dogłębnie zbada złożone środowisko Jowisza oraz zbada szerszy układ Jowisza jako archetyp gazowych gigantów w całym Wszechświecie. Sonda dotrze do układu Jowisza w lipcu 2031 roku. Swój udział w misji mają polskie podmioty kosmiczne. Przede wszystkim Centrum Badań Kosmicznych PAN, zaangażowane w misję naukowo i inżynieryjnie, oraz firma Astronika. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Miał objętość 2000 Ziem – Jowisz mógł być drugą gwiazdą obok Słońca
Jowisz był kiedyś prawdopodobnie ponad dwukrotnie większy niż obecnie – wynika z nowych analiz naukowców. Odkrycie może zmienić nasze rozumienie początków Układu Słonecznego. Tym bardziej, że dziś planeta ta nie ma sobie równych wśród swoich sąsiadów.
Spis treści: Jowisz u zarania Układu Słonecznego Rola Jowisza w ewolucji Układu Słonecznego Co ujawniły badania Amaltei i Tebe? Badania krytycznego momentu Od dawna mówi się o tym, że Jowisz, ogromna gazowa planeta miała być gwiazdą. Jednak nieznane wydarzenie przerwało proces pochłaniania przez Jowisza gazu. Jowisz w początkach Układu Słonecznego Proces powstawania naszego układu planetarnego rozpoczął się, gdy tzw. mgławica słoneczna, czyli chmura gazu i pyłu, zaczęła zapadać się pod wpływem własnego ciężaru. Prawdopodobnym impulsem do rozpoczęcia tego procesu była eksplozja pobliskiej supernowej. Słońce ukształtowało się około 4,6 miliarda lat temu. Niewiele później pojawił się Jowisz – gazowa planeta, która – jak wiele wskazuje – również mogła być gwiazdą. Gdyby tak się stało, pojawiłby się tzw. układ podwójny gwiazd. Co zresztą jest bardzo częste. Nawet 20 do 50 procent znanych układów planetarnych znajduje się w układach z więcej niż jedną gwiazdą, najczęściej właśnie w układach podwójnych. Rola Jowisza w ewolucji Układu Słonecznego Gdy weźmie się pod uwagę powyższe, łatwiej zrozumieć, jak wielką rolę odegrał Jowisz w ewolucji Układu Słonecznego. Jego potężna grawitacja odegrała kluczową rolę w kształtowaniu ścieżek orbitalnych innych planet Układu Słonecznego. Pomogła rzeźbić dysk gazu i pyłu, z którego się uformowały oraz wpłynęła na rozmieszczenie planetoid i formowanie się Głównego Pasa Asteroid. Naukowcy uważają również, że Jowisz odegrał istotną rolę w powstaniu życia, pochłaniając planetoidy, które mogły uderzyć w Ziemię. Właśnie dlatego historia formowania się Jowisza jest kluczowa dla zrozumienia ewolucji wczesnego Układu Słonecznego. W opublikowanej niedawno pracy astronomowie z Caltechu oraz z Uniwersytetu Michigan zaprezentowali szczegółowe badania pierwotnego stanu Jowisza. Ich wyniki wskazują, że 3,8 miliarda lat po powstaniu Układu Słonecznego oraz po uformowaniu się pierwszych ciał stałych w mgławicy protoplanetarnej naszego systemu planetarnego, Jowisz był od 2 do 2,5 razy większy niż obecnie. Ustalono również, że posiadał pole magnetyczne 50 razy silniejsze niż obecnie! Co ujawniły badania Amaltei i Tebe? Artykuł opisujący ich odkrycia, „Determination of Jupiter's primordial physical state”, ukazał się w maju 2025 r. w czasopiśmie „Nature Astronomy”. Jego autorami są Konstantin Batygin, profesor nauk planetarnych i astrofizyki w California Institute of Technology (Caltech) oraz Fred C. Adams – dyrektor Leinweber Center for Theoretical Physics (U-M LSA) na Uniwersytecie Michigan. W swoich badaniach Batygin i Adams skupili się na dwóch wewnętrznych satelitach Jowisza – Amaltei i Tebe. Księżyce te mają niedużą masę i orbitują nawet bliżej Jowisza niż Io – najmniejszy i najbliżej orbitujący z galileuszowych księżyców Jowisza. Amaltea i Tebe mają lekko nachylone orbity i niewielkie rozbieżności orbitalne, co pozwoliło Batyginowi i Adamsowi obliczyć pierwotny rozmiar Jowisza. Zgodnie z ich wynikami, Jowisz miał kiedyś objętość ponad 2000 Ziem, czyli około dwa razy więcej niż jego obecna objętość wynosząca 1321 Ziem. Badania krytycznego momentu – Nasze ustalenia są cennym punktem odniesienia do tematu powstania naszego miejsca w kosmosie. Punktem, z którego możemy pewniej zrekonstruować ewolucję naszego Układu Słonecznego – napisał w oświadczeniu prasowym profesor Batygin z Caltech. Analizy wykonane przez Batygina i Adamsa dotyczą jednego z krytycznych etapów rozwoju Jowisza. Stanowią wgląd w okres, w którym mgławica słoneczna, z której uformowały się planety, wyparowała. Był to krytyczny punkt przejściowy, w którym zniknęły elementy budulcowe planet i wyłoniła się pierwotna architektura Układu Słonecznego. – To zdumiewające, że nawet po 4,5 miliarda lat pozostało wystarczająco dużo wskazówek, aby pozwolić nam zrekonstruować stan fizyczny Jowisza u zarania jego istnienia – komentuje prof. Adams. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Która planeta ma najwięcej księżyców w Układzie Słonecznym? Ścigają się Saturn i Jowisz
W Układzie Słonecznym istnieją planety, które nie mają żadnego księżyca. Ziemia ma jednego naturalnego satelitę. O miano zwycięzcy w tym zakresie od zawsze rywalizują dwa obiekty astronomiczne – Saturn i Jowisz. Która planeta ma najwięcej księżyców? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Czym jest księżyc? Jowisz stracił prowadzenie Która planeta ma najwięcej księżyców? Saturn wysunął się na pozycję lidera Jak odkryto nowe księżyce Saturna? Co wiemy na temat nowo odkrytych księżyców? Co wnosi to odkrycie? Lista księżyców w Układzie Słonecznym podlega ciągłej aktualizacji Która planeta ma najwięcej księżyców? Pod względem liczby naturalnych satelitów, planety skaliste, takie jak Ziemia, znajdują się w ogonie stawki Układu Słonecznego. Mars ma „aż” dwa księżyce, z kolei Wenus i Merkury nie mają żadnego. Ziemia, ze swoim pojedynczym naturalnym satelitą, znajduje się w samym środku tego grona. Żadna z planet skalistych nie aspiruje jednak do miana planety z największą liczbą księżyców w Układzie Słonecznym. Pod tym względem nie mogą nawet zbliżyć się do planet gazowych. Czym jest księżyc? Nie każdy potrafi wskazać poprawną definicję księżyca, ale każdy bezbłędnie rozpozna to ciało niebieskie na nocnym niebie, o ile pozwalają na to warunki pogodowe. Naturalny satelita Ziemi towarzyszy jej od ponad 4 miliardów lat, czyli prawie od początku istnienia naszej planety. Należy jednak stanowczo podkreślić, że ziemski Księżyc nie jest jedyny w Układzie Słonecznym. Mało tego, nie jest nawet największy. Ten tytuł dzierży odkryty w 1610 roku (przez Galileusza) Ganimedes – jeden z księżyców Jowisza. Mówiąc o księżycu, na myśli trzeba mieć ciało niebieskie orbitujące wokół planety lub planetoidy. To zatem nic innego, jak naturalny satelita. Nie ma wspólnej genezy ich powstawania. Ziemski Księżyc jest „pamiątką” po zderzeniu Ziemi z innym ciałem niebieskim, którego wielkość była zbliżona do wielkości Marsa. Z kolei księżyce Marsa to po prostu planetoidy, które wpadły w pole grawitacyjne planety. Różna jest też budowa księżyców. Niektóre z nich są obiektami skalistymi, inne – lodowymi. Istnieją też księżyce mieszane. Jowisz stracił prowadzenie Długo sądzono, że planetą w Układzie Słonecznym, która ma najwięcej naturalnych satelitów jest Jowisz. Astronomom udało się najpierw odkryć 67 księżyców gazowego giganta. Te dane zdezaktualizowały się w 2018 roku, kiedy odkryto 12 kolejnych. Pod względem rozmiaru, większość z nich nie może równać się z obiektami odkrytymi przez Galileusza. Typowy jest dla nich rozmiar rzędu kilkudziesięciu kilometrów, a niektóre są jeszcze mniejsze. Odkrycia dokonał zespół astronomów pod kierownictwem Scotta Shepparda z Carnegie Institution for Science. Można powiedzieć, że naukowcy trafili na „nowe” księżyce przypadkiem. Grupa Shepparda prowadziła poszukiwania dziewiątej planety (Planety X), czyli hipotetycznego obiektu, który powinien znajdować się w dalekich obszarach Układu Słonecznego, poza Plutonem. Wiosną 2017 roku Jowisz wkroczył w obszar nieba, na którym prowadzone były poszukiwania. Przy tej okazji przyjrzano się gazowemu olbrzymowi, co doprowadziło do odkrycia kolejnych naturalnych satelitów. Przez długi czas, Jowisz wyraźnie wyprzedzał Saturna w wyścigu o miano planety mającej najwięcej księżyców, a w 2018 roku tylko umocnił swoją pozycję lidera. W 2019 r. na trochę ją stracił. Aktualizacja listy księżyców Jowisza miała miejsce w 2021 roku, kiedy Kai Ly – miłośnik astronomii – odkrył nieznanego dotąd naturalnego satelitę tej planety. Odkrycie było efektem analizy zdjęć wykonanych w 2003 roku. Ly wykonał początkową analizę trzech zdjęć przeglądowych obejmujących ten sam fragment nieba, które zostały wykonane w różnych porach nocy. Astronom-amator dostrzegł dwa hipotetyczne księżyce, jednak ich obecności nie ujawniły dane zebrane w inne noce. Analiza ujawniła natomiast trzeciego satelitę, którym jest niewielki księżyc poruszający się ruchem wstecznym (z okresem ok. 2 lat) względem ruchu obrotowego planety, zaliczany do grupy Karme. Amatorskie odkrycie z 2021 roku zwiększyło liczbę znanych naturalnych satelitów Jowisza do 80. To jednak nie wystarczyło, by Jowisz wyprzedził Saturna, który od 2019 r. miał 83 księżyce. Dopiero na początku 2023 r. ogłoszono odkrycie kolejnych 12 księżyców jowiszowych. W tym momencie więc to Jowisz miał najwięcej księżyców w Układzie Słonecznym – aż 92. Odkrycie było zasługą zespołu, w którego skład wchodził m.in. wspomniany wcześniej Scott Sheppard. Uczeni skorzystali z teleskopów na Hawajach i w Chile. Nowo odkryte księżyce miały od 1 do 3 km średnicy. Która planeta ma najwięcej księżyców? Saturn wysunął się na pozycję lidera Sytuacja zmieniła się ponownie w maju 2023 r. Wówczas naukowcy potwierdzili istnienie aż 62 kolejnych księżyców Saturna. To zwiększyło ich łączną liczbę do 145! Saturn był wówczas jedyną planetą w Układzie Słonecznym, która ma ponad setkę księżyców. Jowisz, wedle najnowszych ustaleń, ma ich „tylko” 95. 62 nowe satelity Saturna to tzw. księżyce nieregularne. Są niewielkie – najmniejsze z nich mają zaledwie 2,5 km średnicy. Poruszają się po długich, eliptycznych orbitach. Często robią to w kierunku przeciwnym do kierunku ruchu obrotowego Saturna. Badacze sądzą, że księżyce te mogły powstać w wyniku rozpadu jakiegoś większego satelity Saturna ok. 100 mln lat temu. Odkryto je dzięki analizie danych z teleskopu Kanadyjsko-Francusko-Hawajskiego na Hawajach. Teraz cofnijmy się w czasie do poprzedniego okresu dominacji Saturna. W 2019 roku naukowcy z Carnegie Institution for Science ogłosili odkrycie 20 kolejnych księżyców Saturna. Odkrycie to było dziełem zespołu astronomów pod przewodnictwem Scotta Shepparda, czyli tej samej grupy, która w ostatnich latach odkrywała „nowe” księżyce Jowisza. Obserwacje były prowadzone z obserwatorium na Hawajach (na górze Mauna Kea), przy pomocy teleskopu Subaru (to jeden z największych teleskopów na świecie). Każdy z tych satelitów ma zbliżoną wielkość – to małe obiekty o średnicy ok. 5 km. Warto podkreślić, że aż 17 z nich ma orbitę wsteczną. Oznacza to, że ich ruch jest przeciwny do ruchu obrotowego planety. Większość „nowych” satelitów wykonuje pełne okrążenie Saturna w 3 lata. Wyjątek stanowią dwa z nich, które znajdują się w najmniejszej odległości od planety. W ich przypadku, ten sam ruch trwa krócej aż o 12 miesięcy. Jak odkryto nowe księżyce Saturna? Należy zdać sobie sprawę z faktu, że stale poszerzająca się wiedza o Wszechświecie i galopujący postęp technologiczny nie pozostają bez wpływu na astronomię. Współcześnie prowadzone obserwacje astronomiczne są w dużej mierze wspomagane przez najnowsze modele symulacji komputerowych. Algorytmy śledzenia odległych ciał niebieskich pozwalają naukowcom dostrzec nowe obiekty, których nie można było zauważyć podczas obserwacji prowadzonych metodami tradycyjnymi. Co wiemy na temat nowo odkrytych księżyców? Każdy z nowo odkrytych satelitów jest zgrupowany w znanych już konfiguracjach orbitalnych gazowego olbrzyma. Dwa z nich, zaliczane do grupy inuickiej/eskimoskiej (która najprawdopodobniej powstała w następstwie rozpadu większego ciała niebieskiego), znajdują się na orbicie o inklinacji 46 stopni. Księżyce, które poruszają się po orbicie wstecznej, należy zaliczyć do grupy nordyckiej. Jeden z nich porusza się po orbicie najodleglejszej względem planety. Inny z „nowych” księżyców, który wykonuje ruch zgodny z ruchem obrotowym Saturna, znajduje się na orbicie o inklinacji 36 stopni. Ten obiekt zalicza się więc do grupy galijskiej. Sheppard jest zdania, że odkryte przez jego zespół księżyce powstały już po zakończeniu procesu formowania się planety. We wczesnym etapie życia Układu Słonecznego Słońce było otoczone wirującym dyskiem, składającym się z pyłu i gazu. To właśnie to zjawisko zapoczątkowało istnienie planet. Naukowcy wyrażają przekonanie, że podobny gazowo-pyłowy dysk otaczał także Saturna podczas powstawania planety. Fakt, że „nowe” księżyce mogły kontynuować swoją podróż wokół gazowego olbrzyma po rozpadzie swoich macierzystych księżyców ma dowodzić, że kolizje, które doprowadziły do ich powstania, miały miejsce, gdy Saturn był już w pełni uformowaną planetą. Co wnosi to odkrycie? Wiele osób z całą pewnością zastanawia się, czy tak wiedza może mieć jakiekolwiek praktyczne zastosowanie. Otóż tak. Scott Sheppard jest przekonany, że badanie orbit naturalnych satelitów Saturna i każdej innej planety, daje astronomom wiele cennych informacji na temat ich pochodzenia i warunków, które panowały wokół danego ciała niebieskiego w trakcie formowania się jego księżyców. To z kolei pozwoli pozyskać nowe informacje na temat Układu Słonecznego i historii naszej galaktyki, czyli Drogi Mlecznej. Lista księżyców w Układzie Słonecznym podlega ciągłej aktualizacji Nie można wykluczyć, że w rankingu obejmującym największą liczbę naturalnych satelitów zajdą jeszcze zmiany. Trzeba bowiem zaznaczyć, że wskazując na liczbę księżyców Jowisza i Saturna, przez cały czas mówimy o znanych, nie o wszystkich obiektach. Nic więc dziwnego, że naukowcy odkryli kolejne księżyce w Układzie Słonecznym. Saturn umocnił się na prowadzeniu. Liczba jego „nowych” satelitów to aż 128 – czyli więcej niż mają łącznie wszystkie pozostałe planety! Łącznie Saturn ma zatem 274 księżyce – ogłosili naukowcy w marcu 2025 r. Dr Edward Ashton z Academia Sinica na Tajwanie i jego współpracownicy znaleźli nowe księżyce za pomocą teleskopu Kanadyjsko-Francusko-Hawajskiego na Hawajach. – Wszystkie nowe księżyce mają średnicę od 2 do 4 kilometrów. Najprawdopodobniej powstały setki milionów, a nawet miliardy lat temu w wyniku zderzeń większych księżyców – mówi dr Ashton. Nowo odkryte księżyce zostały uznane przez Międzynarodową Unię Astronomiczną (IAU). Odkrywcy będą teraz mieli prawo nadać im nazwy. Dr Ashton uważa, że ​​wokół Saturna krążyć mogą nawet tysiące naturalnych satelitów. Nadal jednak trwają dyskusje, jak mały może być księżyc. Czyli gdzie przebiega granica, poniżej której uznamy, że jest tylko kosmiczną skałą. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pierwsza gwiazdka 2024 – o której pojawi się na niebie? To ona rozpocznie wigilijną kolację
Pierwsza gwiazdka na niebie to znak dla domowników, że nadszedł czas, by zasiąść wspólnie do wigilijnej wieczerzy. Warto sprawdzić, o której godzinie można jej wypatrywać w tym roku, aby zgodnie z tradycją rozpocząć świąteczne obchody.
Spis treści: Co symbolizuje pierwsza gwiazdka? Pierwsza gwiazdka 2024 – o której pojawi się na niebie? Jak nie pomylić gwiazdy z planetą? O której pierwsza gwiazdka da w tym roku znak, że można rozpocząć wigilijną wieczerzę? W niektórych polskich domach nadal pielęgnuje się tradycję, zgodnie z którą dopiero po zobaczeniu na niebie symbolicznej gwiazdy betlejemskiej, można zasiąść do stołu. To sygnał nie tylko dla gospodyń, ale też dla dzieci czekających na wizytę świętego Mikołaja z workiem prezentów na plecach. Kiedy w tym roku należy wypatrywać pierwszej gwiazdki? Co symbolizuje? Jak nie pomylić jej z planetą? Odpowiedzi na te i inne gwiazdkowe pytania znajdziesz poniżej. Co symbolizuje pierwsza gwiazdka? Pierwsza gwiazdka to tradycja nawiązująca do gwiazdy betlejemskiej. W Biblii właśnie to ciało niebieskie zwiastowało przyjście na świat Jezusa Chrystusa. Jasny obiekt na niebie wskazał także drogę Trzem Mędrcom ze Wschodu, którzy wyruszyli w podróż, by oddać hołd narodzonemu w Betlejem Zbawicielowi. Po dziś dzień wielu badaczy, historyków i astronomów polemizuje ze sobą nawzajem, czym tak naprawdę była gwiazda opisana w Ewangelii według świętego Mateusza. – Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: „Gdzie jest nowo narodzony król żydowski? Ujrzeliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przybyliśmy oddać mu pokłon”. [...]Wtedy Herod przywołał potajemnie Mędrców i wypytał ich dokładnie o czas ukazania się gwiazdy. [...] Oni zaś wysłuchawszy króla, ruszyli w drogę. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię. Gdy ujrzeli gwiazdę, bardzo się uradowali. Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon – pisał ewangelista (cytat z Biblii Tysiąclecia). Brytyjski profesor Colin Humphreys jest niemal pewny, że gwiazda betlejemska to tak naprawdę kometa z 5 r. p.n.e., którą w swoich kronikach opisywali Chińczycy. Przypuszcza się również, że wskazująca drogę Trzem Królom gwiazda w rzeczywistości była jasnym światłem wynikającym z nietypowego ułożenia Wenus i Jowisza lub koniunkcji Jowisza i Saturna. Teorii na ten temat jest jednak znacznie więcej, a to rzuca zupełnie nowe światło (dosłownie i w przenośni) na datę narodzin Jezusa. Pierwsza gwiazdka 2024 – o której pojawi się na niebie? Wypatrywanie pierwszej gwiazdki na niebie to w wielu domach stały element przygotowań do wigilijnej wieczerzy. Zabawa ma przede wszystkim zająć dzieci. W tym roku nad Polską pierwszą gwiazdkę na niebie będzie można zaobserwować między godziną 15:00 a 16:00. Czas jej pojawienia się zależy od godziny zachodu słońca, a ta jest różna w zależności od lokalizacji. 24 grudnia 2024, czyli w Wigilię Bożego Narodzenia, w Warszawie słońce zajdzie o 15:27. Nieco wcześniej, bo około 15:09, w Suwałkach, a najpóźniej w Jeleniej Górze – około 15:45. Kiedy zabłyśnie pierwsza gwiazdka w 2024 roku? Lista miast: Lublin – ok. 15:25 Gdańsk – ok. 15:15 Łódź – ok. 15:30 Kraków – ok. 15:35 Poznań – ok. 15:40 Wrocław – ok. 15:45 Jak nie pomylić gwiazdy z planetą? Pierwszymi gwiazdami, które pojawią się na niebie w wigilijny wieczór, będą Wega (najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Lutni) i Kapella (najjaśniejsza gwiazda w konstelacji Woźnicy). Jednak o tym, czy zauważymy którąś z nich, zadecydują warunki atmosferyczne. Gdy niebo będzie zachmurzone, zaobserwowanie pierwszej gwiazdki może okazać się niemożliwe. Warto też pamiętać, że pierwszą gwiazdkę łatwo pomylić z jedną z planet także widocznymi na wigilijnym niebie. Mowa o Wenus, Marsie i Jowiszu, który pośród wszystkich planet i gwiazd 24 grudnia zaświeci najjaśniej. Jak zatem uniknąć pomyłki? Zapamiętajmy przede wszystkim, że gwiazdy mrugają, a planety nie. Źródło: National Geographic Polska
Rozwiązano 44-letnią zagadkę księżyca Jowisza. Już wiadomo, dlaczego Io jest tak aktywny wulkanicznie
Pod powierzchnią Io, księżyca Jowisza, kryje się rozgrzany ocean magmy. Tak dotychczas tłumaczono aktywność wulkaniczną tego ciała niebieskiego. Jednak nowe dane zebrane przez sondę Juno prowadzą do innych wniosków. Io jest jeszcze bardziej tajemniczym księżycem, niż dotychczas przypuszczano.
Spis treści: Dlaczego księżyc Jowisza jest tak aktywny wulkanicznie? Podpowierzchniowy ocean magmy? Raczej nie Co naprawdę wiemy o księżycach Jowisza? Io to trzeci największy księżyc Jowisza. Po raz pierwszy wypatrzył go sam Galileusz w 1610 roku (i dlatego dzisiaj Io uznaje się za jeden z tzw. księżyców galileuszowych). Jednak prawdziwą naturę tego księżyca poznaliśmy dopiero ponad trzysta lat później. W latach 70. w pobliżu Jowisza przeleciały sondy Voyager. Sfotografowały wtedy największą planetę Układu Słonecznego i jej księżyce. W 1979 r. zdjęcia jednego z nich, Io, analizowała Linda Morabito, naukowczyni NASA z Laboratorium Napędu Odrzutowego. I to właśnie ona jako pierwsza dopatrzyła się na fotografiach zrobionych przez sondę Voyager 1 wulkanicznego pióropusza. Rewelacje Morabito zostały potwierdzone przez fotografie Io dostarczone przez kolejne sondy. Wkrótce księżyc ten doczekał się miana najaktywniejszego wulkanicznie obiektu w całym Układzie Słonecznym. Dziś wiadomo, że na Io – ciele niebieskim niewiele większym od ziemskiego Księżyca – jest aż 400 aktywnych wulkanów. Ich wybuchy są tak spektakularne, że można je zarejestrować nawet przez profesjonalne teleskopy pracujące na Ziemi. Dlaczego księżyc Jowisza jest tak aktywny wulkanicznie? Co zasila te wulkany? Skąd bierze się lawa, która wypływa przez nie na powierzchnię Io? Naukowcy zadawali sobie te pytania od czasu odkrycia Morabito, czyli od ponad 44 lat. Dotychczas za najbliższą prawdy uznawano następującą odpowiedź: za aktywnością wulkaniczną Io kryje się cały ocean płynnej magmy ukryty pod powierzchnią księżyca. Jego powstanie miało być efektem działania na Io silnych sił pływowych. Księżyc ten znajduje się między Jowiszem a dwoma innymi masywnymi księżycami – Europą i Ganimedesem. Działają na niego potężne siły grawitacji, co, zdaniem badaczy, mogło podgrzać jego podpowierzchniowe warstwy i zamienić je w gorącą magmę zasilającą wulkany. Io porusza się wokół Jowisza po orbicie eliptycznej (czyli, w uproszczeniu, rozciągniętej). Obiega Jowisz w sprinterskim tempie – raz na 42,5 godziny. Średnio od planety dzieli ten księżyc 422 tys. km. Ponieważ jednak w czasie obiegu dystans Io od Jowisza cały czas się zmienia, zmienia się również siła grawitacji, z jaką Jowisz (a także Europa i Ganimedes) oddziałują na Io. Księżyc jest w rezultacie na zmianę ściskany i rozciągany przez grawitację niczym gumowa piłka. To właśnie są siły pływowe niosące ogromną ilość energii. Podpowierzchniowy ocean magmy? Raczej nie Czy jednak ta energia jest wystarczająca, by roztopić wnętrze Io i utrzymać cały ocean magmy? Raczej nie. Do takiego wniosku doprowadziła analiza danych zebranych przez sondę Juno podczas dwóch bardzo bliskich przelotów w pobliżu Io – w grudniu 2023 i styczniu 2024 roku. Juno zbliżyła się wówczas do Io na zaledwie 1500 km. Instrumenty sondy rejestrowały dane o grawitacji księżyca, które zostały następnie przesłane na Ziemię. Ich analiza wraz z analizą danych historycznych obaliła teorię całego oceanu magmy pod powierzchnią Juno. Wnętrze Io jest najprawdopodobniej w większości stałe, ustalili naukowcy z NASA. Każdy wulkan na Io ma zaś własną komorę z płynną magmą, niepołączoną z innymi. Co naprawdę wiemy o księżycach Jowisza? – Odkrycie sondy Juno, że siły pływowe nie zawsze tworzą globalne oceany magmy, skłania nas do ponownego przemyślenia tego, co wiemy o wnętrzu Io – powiedział Ryan Park z NASA, szef Solar System Dynamics Group. – Ale nie tylko do tego – dodał. Wyniki analiz opublikowane w „Nature” mają również implikacje dla dalszych badań Europy oraz Enceladusa (księżyca Saturna). A także planet pozasłonecznych. – Nasze nowe odkrycia dają nam okazję do ponownego przemyślenia naszej wiedzy na temat powstawania i ewolucji planet – podsumował Park. Źródła: Nature, phys.org, Live Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Odkryto pierwszy księżyc pozasłoneczny? Naukowcy NASA znaleźli mocnego kandydata
Ponad 600 lat świetlnych od Ziemi znajduje się planeta, która może mieć aktywny wulkanicznie księżyc. Naukowcy z NASA zebrali niebezpośrednie dowody obserwacyjne na jego istnienie. Jeśli uda się je potwierdzić, będzie to pierwszy księżyc, jaki odkryliśmy w innym systemie planetarnym niż Układ Słoneczny.
Co się dzieje wokół egzoplanety? Co wskazuje na obecność księżyca? Dlaczego księżyc jest aktywny wulkanicznie? Ile księżyców ma Układ Słoneczny? Według NASA w tej chwili znamy 293 ciała niebieskie tego rodzaju. Ziemia jest dość uboga, ma bowiem tylko jednego naturalnego satelitę – Księżyc. Na drugim biegunie znajduje się Saturn ze 146 znanymi księżycami. A jak jest w innych systemach planetarnych? Czy planety pozasłoneczne mają również swoich naturalnych satelitów? Naukowcy spekulują na ten temat od dawna. Od pewnego czasu przedstawiają też potencjalnych kandydatów na księżyce pozasłoneczne. Jednak tego rodzaju ciał niebieskich nie da się zaobserwować bezpośrednio (podobnie zresztą jak absolutnej większości egzoplanet). By można było spekulować, że wokół jakiegoś odległego globu krąży księżyc, muszą zajść naprawdę wyjątkowe okoliczności. I właśnie o czymś takim można mówić w przypadku planety pozasłonecznej WASP-49b. To gazowy olbrzym wielkości Jowisza odległy od Ziemi o 635 lat świetlnych. Naukowcy z należącego do NASA Jet Propulsion Laboratory znaleźli właśnie niebezpośrednie dowody, że glob ten ma skalisty, aktywny wulkanicznie księżyc. Co się dzieje wokół egzoplanety? Planeta WASP-49 b została odkryta dwanaście lat temu. W 2017 roku zauważono coś zastanawiającego – wokół niej wykryto chmurę gazów bogatą w sód. Skąd miałaby się tam wziąć? Zarówno glob, jak i gwiazda, którą okrąża, składają się głównie z wodoru i helu. Żadne z tych ciał niebieskich nie zawiera wystarczająco dużo sodu, by powstała zaobserwowana chmura. Co więcej, jak policzono, sód pochodził ze źródła, z którego wydobywał się w tempie 100 tys. kg na sekundę. Naukowcy nie potrafili wskazać żadnego mechanizmu, który wyjaśniałby uwalnianie takiej ilości sodu w przestrzeń kosmiczną. Żadnego z wyjątkiem pozasłonecznego wulkanicznego księżyca. Za takim wytłumaczeniem od dawna optował Apurva Oza z Caltechu, który wyspecjalizował się w opracowywaniu metod wykrywania potencjalnych księżyców pozasłonecznych. Zdaniem Ozy źródłem chmury mógłby być skalisty, aktywny wulkanicznie księżyc podobny do Io, księżyca Jowisza. Co wskazuje na obecność księżyca? Udowodnienie tego jest bardzo trudne. WASP-49 b, jej gwiazda WASP-49 oraz potencjalny księżyc znajdują się tak daleko, że – obserwowane z Ziemi – zajmują ten sam punkt w przestrzeni. Stąd potwierdzenie istnienia w tamtym układzie księżyca możliwe jest tylko pośrednio. Oza wraz z zespołem zebrał takie pośrednie dowody w pracy opublikowanej właśnie w „The Astrophysical Journal Letters”. Jakie to dowody? Po pierwsze naukowcy zauważyli, że w czasie obserwacji – prowadzonych z użyciem Bardzo Dużego Teleskopu w Chile – chmura dwukrotnie nagle się powiększyła, tak jakby coś ją napompowało. Nie znajdowała się wówczas obok planety. Po drugie chmura pojawiała się i znikała za gwiazdą lub za planetą w nieregularnych odstępach czasu, podczas gdy orbita samej planety jest bardzo regularna. Po trzecie zastanawiający okazał się sposób przesuwania się chmury. Naukowcy śledzili ją i planetę w czasie przesuwania się na tle tarczy gwiazdy. Raz zauważyli, że chmura porusza się szybciej niż planeta i oddala od Ziemi. Gdyby pochodziła z planety, zdaniem badaczy powinna poruszać się w stronę Ziemi. Taki ruch, jaki zaobserwowano, jest zaś możliwy, gdyby jej źródłem był księżyc. – Uważamy, że to krytyczny dowód – twierdzi Oza. – Chmura porusza się w przeciwnym kierunku niż według fizyki powinna, gdyby była częścią atmosfery planety. Dlaczego księżyc jest aktywny wulkanicznie? Pomocny do zrozumienia, co dzieje się wokół WASP-49b, jest wspomniany księżyc Jowisza, Io. Io jest wyjątkowo aktywny wulkanicznie. To oznacza m.in., że wyrzuca do atmosfery wulkaniczne gazy zawierające sód i siarkę. Tworzą one ogromną chmurę, tysiąc razy szerszą od samego Jowisza. Dlaczego Io ma wulkany? To efekt bliskości masywnej planety. Oddziaływanie grawitacyjne Jowisza – a dokładniej siły pływowe – ściskają wnętrze Io, podgrzewając je. Podobny mechanizm może łączyć WASP-49b i jej księżyc, z tymże w przypadku tego układu wpływ grawitacyjny planety byłby znacznie silniejszy. Według naukowców nie jest nawet wykluczone, że kiedyś dojdzie do rozerwania tego księżyca. Na razie zespół Ozy policzył, że zebrane dane obserwacyjne wyjaśniałby księżyc okrążający planetę w ciągu ośmiu godzin. Astronomowie podkreślają jednak, że sprawa istnienia księżyca wokół WASP-49b ciągle nie jest przesądzona. By wyjaśnić tę zagadkę, potrzebne są dalsze obserwacje tego układu. Źródła: NASA, JPL, The Astophysical Journal Letters. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
NASA wystrzeliła swoją największą sondę planetarną. Zbada, czy pod lodową pokrywą księżyca Jowisza jest życie
Ogromna i nowoczesna sonda NASA – Europa Clipper – wczoraj rozpoczęła swoją długą podróż w kierunku Układu Jowisza. Zbudowany w Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA (JPL), naszpikowany instrumentami badawczymi statek ma pomóc ocenić, co znajduje się pod lodową powierzchnią Europy. Zdaniem astrobiologów Europa, obok księżyca Saturna Enceladusa, jest najlepszym miejscem do odnalezienia pozaziemskiego życia.
Spis treści: Trzy miliardy kilometrów kosmicznej podróży Panele solarne wielkie jak boisko Chemiczny ślad życia Na ten moment czekaliśmy długo. W poniedziałek 14 października, sześć minut po godzinie 12 czasu lokalnego (godz. 18.06 w Polsce), ze stanowiska startowego 39A kompleksu Kennedy Space Center w niebo wzniósł się Falcon 9 firmy SpaceX. Wynosił w kosmos jedną, bezcenną sondę – Europa Clipper. Krótko po godzinie 13:00 czasu wschodniego NASA i SpaceX potwierdziły, że Europa Clipper został pomyślnie umieszczony w przestrzeni kosmicznej. Rozpoczął swą długą podróż ku jednemu z czterech największych księżyców Jowisza – Europie. Trzy miliardy kilometrów kosmicznej podróży – Sonda Europa Clipper pomyślnie oddzieliła się od rakiety. Proszę, pożegnajcie się z naszym statkiem kosmicznym– powiedział Pranay Mishra, menadżerka lotu misji z JPL Centrum NASA. Po odebraniu przez kontrolerów lotu pierwszych sygnałów ze statku kosmicznego, wiwatom i oklaskom nie było końca. Urzędnicy NASA poinformowali o możliwym problemie z wentylacją w systemie napędowym sondy, ale później potwierdzili, że system napędowy wydaje się działać zgodnie z oczekiwaniami. Tym samym rozpoczęła się długa podróż do Jowisza. Europa Clipper ma wejść na orbitę planety w 2030 roku po 5,5-letnim locie i przemierzeniu niemal trzech miliardów kilometrów. Tak długa droga jest wynikiem trajektorii wykorzystującej tzw. asysty grawitacyjne, które pozwalają nadać statkowi odpowiednią prędkość i kierunek. Sonda przeleci najpierw obok Marsa, a następnie ponownie obok Ziemi. Wykorzysta grawitację każdej z planet do zwiększenia swojej prędkości. Panele solarne wielkie jak boisko Europa Clipper zasilany jest energią słoneczną. Po rozłożeniu paneli słonecznych sonda będzie miała długość ponad 30 metrów. Mniej więcej tyle, co boisko do koszykówki. Odpowiednie możliwości manewrowania mają zapewnić 24 silniki. Ale najważniejszą częścią sondy jest dziewięć superczułych instrumentów naukowych i dodatkowe instrumenty do badań grawitacyjnych i radiowych. Po rozpoczęciu okresu orbitowania wokół Jowisza, Europa spędzi mniej więcej rok na modyfikacji swojej trajektorii, aby przygotować się do pierwszego przelotu w pobliżu Europy. Następnie sonda spędzi około trzech lat, przelatując wielokrotnie w pobliżu Europy i przesyłając dane na Ziemię. W trakcie misji sonda zbada niemal całą powierzchnię księżyca. Tych przelotów w pobliżu Europy ma być łącznie 50. Mają pozwolić ustalić, czy pod lodową powierzchnią tego księżyca istnieją miejsca, które mogłyby wspierać życie. Chemiczny ślad życia Europa Clipper będzie badać skład chemiczny pokrytego lodem księżyca, a także jego wewnętrzną strukturę i geologię. Informacje te mogą pomóc naukowcom potwierdzić, czy Europa ma odpowiednie składniki do podtrzymania życia obecnie – czy też w pewnym momencie je miała. – Szukamy środowiska nadającego się do zamieszkania – powiedziała Bonnie Buratti z zespołu naukowego misji. – Próbujemy szukać niezbędnych składników do życia. Jesteśmy niemal pewni, że na Europie jest woda w stanie ciekłym. Ale chcemy sprawdzić, czy znajdziemy tam również odpowiednie związki chemiczne i energię – czy to z aktywnej geologii, czy z czegoś innego – które pozwolą na rozwój życia. Szacuje się, że wewnętrzny ocean Europy ma dwa razy większą objętość niż wszystkie oceany na Ziemi razem wzięte. Kilka sond kosmicznych już wcześniej obserwowało Europę – w tym misje NASA Voyager 1, Voyager 2 i Galileo. Ale Europa Clipper to pierwsza sonda, która skupi się przede wszystkim na tym lodowym księżycu. Co więcej, przez pewien czas będzie badała Europę w porozumieniu z sondą Europejskiej Agencji Kosmicznej JUICE. Oznacza to, że lata trzydzieste naszego wieku będą zdominowane przez doniesienia z Układu Jowisza. Ciekawe, co tam znajdziemy. Źródło: NASA. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największa burza w kosmosie zmienia swój kształt. Naukowcy nie wiedzą dlaczego
Prowadzone przez 90 dni obserwacje Wielkiej Czerwonej Plamy doprowadziły do zaskakującego odkrycia. Ta burza na Jowiszu regularnie zmienia swój rozmiar i kształt jak ściskana piłeczka albo trzęsąca się galaretka. Na razie zaobserwowano jeden cykl oscylacji trwający trzy miesiące. Przyczyna tego zjawiska pozostaje nieznana.
Jak badano Wielką Czerwoną Plamę? Największa burza w kosmosie: co się z nią dzieje? Tajemnice Wielkiej Czerwonej Plamy Najstarsza burza w kosmosie Największa znana burza w kosmosie ma swoją własną nazwę. To Wielka Czerwona Plama, największy wir widoczny na powierzchni Jowisza. Burza znajduje się na południowej półkuli tego gazowego olbrzyma, ma charakterystyczne rdzawe zabarwienie i jest tak ogromna, że mogłaby pochłonąć całą Ziemię. Wielka Czerwona Plama to antycyklon. Obraca się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Obecnie ma kilkanaście tysięcy kilometrów wzdłuż najdłuższej osi, jednak stopniowo się kurczy. W drugiej połowie XIX w. była co najmniej trzy razy większa. Poza tym Wielką Czerwoną Plamę – jedną z ikonicznych struktur Układu Słonecznego – uznaje się za trwałą i stabilną. A przynajmniej tak było aż do teraz. Naukowcy podzielili się właśnie najnowszymi obserwacjami Wielkiej Czerwonej Plamy przeprowadzonymi z użyciem Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Okazuje się, że największa burza w kosmosie wcale nie jest taka niezmienna, za jaką uchodziła. Cyklicznie kurczy się i powiększa, a przyczyna oscylacji na razie nie jest jasna. Jak badano Wielką Czerwoną Plamę? Dziesięć lat temu astronomowie rozpoczęli program OPAL – Outer Planet Atmospheres Legacy. Jego celem są badania zewnętrznych planet Układu Słonecznego z użyciem Kosmicznego Teleskopu Hubble’a. Projekt prowadzi Amy Simon z ośrodka Goddard Space Flight Center wchodzącego w skład NASA. Pod koniec zeszłego roku Simon wraz z zespołem zaczęła regularnie obserwować wyłącznie Wielką Czerwoną Plamę na Jowiszu. Teleskop Hubble’a fotografował ją przez trzy miesiące między grudniem 2023 a marcem 2024 roku. W tym czasie Jowisz dzieliło od Słońca między 630 mln km a 824 mln km. Obserwacje były bardzo szczegółowe. Naukowcy oceniali kształt Wielkiej Czerwonej Plamy, jej rozmiar, subtelne zmiany kolorów oraz rotację. Największa burza w kosmosie: co się z nią dzieje? Główny wniosek po trzech miesiącach śledzenia Wielkiej Czerwonej Plamy okazał się sporą niespodzianką. Otóż słynny antycyklon wcale nie jest tak stabilny jak wcześniej przypuszczano. Wręcz przeciwnie – trzęsie się jak miska galaretki. Już wcześniej było wiadomo, że jego położenie nieznacznie się zmienia. Teraz okazało się również, że burza cyklicznie maleje i się powiększa, jak ściskana piłka. Co więcej, w okresie 90 dni oscyluje nie tylko jej rozmiar i kształt. – Dzięki wysokiej rozdzielczości zdjęć zrobionych przez Hubble'a możemy powiedzieć, że Wielka Czerwona Plama zdecydowanie rozszerza się i kurczy, a jednocześnie porusza się raz szybciej, raz wolniej – wyjaśnia Amy Simon. – To było bardzo nieoczekiwane i obecnie nie mamy wyjaśnień hydrodynamicznych [tego zjawiska – przyp.red.] – dodaje astronomka. Tajemnice Wielkiej Czerwonej Plamy Nowe obserwacje wykazały również, że Wielka Czerwona Plama jest bardzo „żywą” strukturą. Zmienia się nawet z dnia na dzień. Naukowcy mają nadzieję zebrać w przyszłości więcej danych – m.in. zdjęć w wysokiej rozdzielczości – które pozwoliłyby wyjaśnić przyczynę zaobserwowanych oscylacji. W ramach OPAL naukowcy śledzą Wielką Czerwoną Plamę już od dekady. W tym czasie burza cały czas stopniowo się zmniejsza. Badacze przewidują, że z czasem przybierze bardziej stabilny, mniej wydłużony kształt. Nie ma jednak żadnych oznak, by miała się zakończyć. Astronomowie obserwują ten antycyklon regularnie od 1879 roku. Inne potwierdzone wzmianki o nim strukturze pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. To oznacza, że niezwykła burza trwa przynajmniej 190 lat (wcześniej przypuszczano, że może mieć nawet 350 lat). Najstarsza burza w kosmosie Jak to możliwe? Wielka Czerwona Plama jest tak długowieczna z dwóch powodów. Po pierwsze – w przeciwieństwie do huraganów na Ziemi – nie dociera nad żaden stały ląd, na którym mogłaby wyhamować. Po drugie jest zaklinowana między dwoma prądami strumieniowymi wiejącymi w przeciwnych kierunkach. Tym samym jest jak koło fabryczne poruszane przez dwa pasy transmisyjne, które gwarantują jej trwałość. Dlaczego naukowców tak bardzo interesuje Wielka Czerwona Plama? Chcą poznać mechanizmy rządzące największymi burzami w Układzie Słonecznym, by zyskać dodatkowy kontekst dla badań ziemskich huraganów. Jak ważne są te ostatnie, pokazują np. doniesienia z Florydy, w którą w środę wieczorem czasu lokalnego uderzył potężny huragan Milton. Źródła: Phys.org, The Planetary Science Journal Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Katastrofa na skalę kosmiczną. W Ganimedesa uderzyła planetoida większa niż ta, która na Ziemi zabiła dinozaury
Do tej spektakularnej katastrofy doszło 4 mld lat temu. Wówczas w Ganimedesa, księżyc Jowisza, uderzyła planetoida dwadzieścia razy większa niż obiekt, który trafił w Ziemię i doprowadził do zagłady dinozaurów. W rezultacie zmieniła się orientacja Ganimedesa względem Jowisza.
Spis treści: Co się wydarzyło na Ganimedesie Planetoida, która trafiła w księżyc Jowisza Misja sondy JUICE – nowe dane o Ganimedesie Ganimedes to największy księżyc Jowisza, a także w ogóle największy księżyc w Układzie Słonecznym. Jego średnica wynosi ok. 5200 km. Jak na księżyc to bardzo dużo – Ganimedes jest większy od Merkurego, najmniejszej planety krążącej wokół Słońca. Jego powierzchnię skuwa wodny lód, pod którym kryją się oceany ciekłej wody. Mniej znaną cechą Ganimedesa jest jego orientacja względem Jowisza. Ganimedes znajduje się z tą planetą w obrocie synchronicznym. Oznacza to, że stale jest zwrócony do Jowisza tą samą połową. Oraz że – tak samo jak Księżyc – ma niewidoczną (z Jowisza) stronę. I właśnie na tej półkuli księżyca Jowisza znajduje się pozostałość po potężnej kosmicznej katastrofie. Wydarzyła się ok. 4 mld lat temu, kiedy w Ganimedesa uderzyła gigantyczna planetoida. Księżyc ten przeszedł w efekcie serię fundamentalnych zmian, które zostały opisane w artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Scientific Reports”. Jedną z nich była reorientacja względem Jowisza. Co się wydarzyło na Ganimedesie Symulacją katastrofy, która wydarzyła się w początkach Układu Słonecznego, zajął się Naoyuki Hirata z Uniwersytetu Kobe wraz z zespołem. Naukowcy postanowili przyjrzeć się bliżej żłobieniom, które pokrywają większość powierzchni Ganimedesa. O istnieniu tych bruzd wiadomo od dawna. W latach 80. XX w. zaczęto zaś podejrzewać, że stanowią pozostałość po zderzeniu z jakimś ogromnym kosmicznym obiektem. Żłobienia na Ganimedesie układają się w koncentryczne kręgi. Hiratę zainteresowało, gdzie znajduje się miejsce, które otaczają. Jako pierwszy dostrzegł, że jest ono dokładnie niemal dokładnie w punkcie najbardziej oddalonym od Jowisza. To mógł być efekt potężnego uderzenia w księżyc, które doprowadziło do redystrybucji jego masy i przeorientowania go względem planety. Planetoida, która trafiła w księżyc Jowisza Symulacje, które przeprowadził zespół Hiraty, potwierdziły tę hipotezę. Pozwoliły również powiedzieć coś więcej o planetoidzie, która trafiła w księżyc. Prawdopodobnie miała ok. 300 km średnicy. Była więc aż 20 razy większa od planetoidy, która 66 mln lat temu uderzyła w Ziemię i doprowadziła do wyginięcia wielkich gadów. Morderczy obiekt astronomiczny uderzył w Ganimedesa pod kątem 60–90 stopni. Wybił w nim krater średnicy 1400–1600 km. Tylko uderzenie tak potężne mogło doprowadzić do zmiany osi obrotu Ganimedesa i jego reorientacji względem Jowisza. Naukowcy przypuszczają, że wyniku katastrofy przemodelowana została również cała powierzchnia księżyca, a jego wnętrze – przebudowane. – Chcę zrozumieć pochodzenie i ewolucję Ganimedesa i innych księżyców Jowisza – mówi Naoyuki Hirata. – Gigantyczne uderzenie musiało mieć znaczący wpływ na wczesną ewolucję Ganimedesa, ale jego termiczne i strukturalne skutki nie zostały jeszcze w ogóle zbadane. Misja sondy JUICE – nowe dane o Ganimedesie Naukowiec nie wyklucza, że jego teoria nie jest kompletna. Uzupełnić ją – albo zmodyfikować – pomogłoby zebranie nowych danych. Dostarczy ich sonda Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE) Europejskiej Agencji Kosmicznej ESA. JUICE została wystrzelona w zeszłym roku. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, wejdzie na orbitę Ganimedesa w 2034 roku i będzie na niej przebywała przez sześć miesięcy. W tym czasie m.in. dokładnie sfotografuje powierzchnię księżyca, dostarczając znacznie dokładniejszych zdjęć koncentrycznych żłobień niż naukowcy posiadają dotychczas. To plus dane o grawitacji księżyca pozwolą potwierdzić lub obalić hipotezę Hiraty. Źródła: EurekAlert, Scientific Reports. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Sonda JUICE wykona pierwszy w historii manewr podwójnej asysty grawitacyjnej. Wezmą w nim udział Ziemia i Księżyc
Największa sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE) powróci na Ziemię w dniach 19–20 sierpnia. Kontrolerzy lotu przeprowadzą urządzenie w pobliżu Księżyca, a następnie obok samej Ziemi. Ten manewr „hamowania” zabierze JUICE na skróty do układu Jowisza.
W tym artykule: Malownicza trasa JUICE Podwójna asysta grawitacyjna Pełna gotowość do manewru Polski udział w misji JUICE Jeśli we wtorek 20 sierpnia będziecie akurat w południowo-wschodniej Azji lub na Oceanie Spokojnym, to przygotujcie się na niezwykły widok. Późnym wieczorem (21:56 UTC) JUICE, największa sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA), zbliży się do Ziemi na odległość niespełna siedmiu tysięcy kilometrów. Oznacza to, że zahaczy o średnią orbitę ziemską rozciągającą się powyżej dwóch tysięcy kilometrów, lecz poniżej orbity geostacjonarnej, która zaczyna się na wysokości około 35 tys. kilometrów nad równikiem. Oczywiście sonda raczej nie będzie widoczna gołym okiem. Jednak można będzie ją śledzić dzięki teleskopom, a nawet dobrej jakości lornetkom astronomicznym. Malownicza trasa JUICE Tylko dlaczego wystrzelona w ubiegłym roku sonda, której celem są lodowe księżyce Jowisza, wraca w kierunku Ziemi? Ponieważ w swojej podróży ku oddalonemu o 800 milionów kilometrów układowi Jowisza wykorzystuje grawitację ciał Układu Słonecznego. Wysłanie JUICE najprostszą drogą w kierunku największej planety Układu Słonecznego wymagałoby 60 tys. kg paliwa na pokładzie. Nawet gdyby udało się zatankować sondę taką ilością paliwa, to konieczne byłoby kolejne paliwo, które wyhamowałoby JUICE w pobliżu Jowisza. W innym wypadku sonda nie weszłaby na jego orbitę, lecz po prostu przeleciała obok i poleciała dalej w przestrzeń kosmiczną. Właśnie dlatego sondzie wyznaczono malowniczą, wykorzystującą grawitację innych planet trasę. Chodzi o to, by ostrożnie dostosować jej trajektorię i upewnić się, że dotrze do Jowisza zachowując odpowiednią prędkość i kierunek. Warto podkreślić, że trasa ta była wyliczana i ustalana przez 20 lat! Podwójna asysta grawitacyjna Sierpniowy przelot będzie historycznym wydarzeniem. Będzie to pierwszy w historii przelot tego typu sondy w pobliżu Księżyca i pierwszy w historii manewr podwójnej asysty grawitacyjnej. Manewr ten zmieni prędkość i kierunek JUICE, co wywoła zmianę orientacji sondy w przestrzeni. Będzie to niezwykle śmiały wyczyn. Najmniejszy błąd może zepchnąć sondę z kursu i doprowadzić do gwałtownego i katastrofalnego zakończenia misji. Podczas przelotu w pobliżu Ziemi, grawitacja naszej planety wyhamuje sondę i zmieni jej trajektorię, kierując JUICE na trasę w pobliżu Wenus. Ten drugi bliski przelot odbędzie się w sierpniu 2025 roku. Od tego momentu zacznie dochodzić do wzrostu energii, aż Wenus gwałtownie przyspieszy sondę i skieruje ją ponownie w stronę Ziemi. Jak twierdzą specjaliści ESA – taki sposób przyspieszania sondy można przyrównać do wypicia trzech espresso jednego po drugim. Pełna gotowość do manewru Eksperci z obsługi misji przygotowywali się do sierpniowego wydarzenia od kilku miesięcy. W lipcu odbyły się nawet warsztaty mające symulować przelot i pozwolić wyłapać ewentualne problemy, do jakich może dojść podczas manewru asysty grawitacyjnej. Jak informuje ESA – eksperci są pewni sukcesu. Choć podkreślają, że jest to ryzykowne wyzwanie, z którym nie spotkała się żadna inna misja kosmiczna. Jak ujął to Ignacio Tanco, kierownik operacyjny ds. statków kosmicznych ESA: to jak bardzo szybki przejazd przez wyjątkowo wąski korytarz. Wciśnięcie pedału gazu do maksimum, gdy margines na poboczu drogi wynosi zaledwie milimetry. Tak bliski przelot przy Księżycu oraz przy Ziemi wymaga precyzyjnych manewrów nawigacyjnych wykonywanych w czasie rzeczywistym. Od 17 do 22 sierpnia JUICE będzie w stałym kontakcie ze stacjami naziemnymi na całym świecie. Operatorzy będą przez całą dobę monitorować dane z sondy i w razie potrzeby dokonywać drobnych korekt, aby utrzymać statek kosmiczny na właściwym kursie. Polski udział w misji JUICE Dodajmy, że w misję zaangażowani są Polacy. Inżynierowie Centrum Badań Kosmicznych PAN zaangażowani byli w prace nad dwoma z 10 instrumentów JUICE: Radio & Plasma Wave Investigation (RPWI) – którego celem jest badanie plazmowego środowiska Jowisza i jego księżyców. W tym fal radiowych i plazmowych, które mogą dostarczyć cennych informacji o magnetosferze Jowisza oraz interakcjach między Jowiszem a jego księżycami; Submillimeter Wave Instrument (SWI) – który służy do badania atmosfery Jowisza oraz jego księżyców poprzez obserwacje w zakresie submilimetrowych długości fal. Instrument ten umożliwia analizę składu chemicznego, dynamiki atmosferycznej oraz procesów fizycznych zachodzących na Jowiszu i jego lodowych księżycach. Dodatkowo dr hab. Hanna Rothkaehl z CBK PAN jest tzw. coPI instrumentu RPWI. Głównym partnerem przemysłowym CBK PAN w pracy nad RPWI była firma Astronika. Źródło: ESA. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jaki zapach ma gazowy olbrzym? Najbliższa Ziemi planeta tego typu cuchnie zgniłymi jajkami. To dobra wiadomość
Używając Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba naukowcy zbadali skład atmosfery gorącego jowisza najbliższego Ziemi. Gdyby można było go powąchać, glob ten śmierdziałby zgniłymi jajkami. „To milowy krok do lepszego rozumienia, jak tworzą się planety pozasłoneczne różnego typu” – twierdzi autor badań.
W tym artykule: Planeta, która śmierdzi zgniłymi jajkami? Milowy krok w badaniu egzoplanet Metaliczność śmierdzącej planety O istnieniu egzoplanety HD 189733 b wiemy od kilkunastu lat. Ten pozasłoneczny glob został odkryty już w 2005 roku. Od tej pory planeta jest intensywnie badana. Naukowcy interesują się nią z jednego podstawowego powodu: to najbliższy Ziemi gazowy olbrzym typu gorący jowisz. Tak określa się planety o parametrach Jowisza, jednak położone niezwykle blisko swojej gwiazdy. Planeta HD 189733 b jest o 13 proc. większa od Jowisza i okrąża swoją gwiazdę w nieco ponad dwa ziemskie dni. Od Ziemi dzielą ją 64 lata świetlne. Na pozór to niezbyt wiele. Jednak gdybyśmy chcieli tam się wybrać dostępnymi środkami komunikacji, zajęłoby to nieziemsko dużo czasu. NASA podaje, że podróż samolotem odrzutowym na HD 189733 b trwałaby 72 mln lat. Gdyby zaś w tamtym kierunku poleciała sonda Voyager, dotarłaby na egzoplanetę za milion lat. Po co mielibyśmy się tam wybierać? Na przykład mogłaby skusić nas wizualizacja wyglądu HD 189733 b. Planeta wygląda jak błękitny raj, bardzo przypominając Ziemię. Jednak w przypadku tego globu wygląd jest wyjątkowo zwodniczy. „Kobaltowo-niebieski kolor planety pochodzi od mglistej, podpalonej atmosfery zawierającej chmury z dodatkiem szkła” – można przeczytać w katalogu NASA. Planeta, która śmierdzi zgniłymi jajkami? To nie koniec „atrakcji”, jakie oferuje HD 189733 b. Glob ten jest trzynaście razy bliżej swojej gwiazdy niż Merkury Słońca. Nic dziwnego, że panują na nim piekielne temperatury. Jak oszacowali naukowcy, przekraczają one 900 st. C. Planeta jest też znana z wściekłej pogody. Poza szklanymi deszczami, wieją na niej również piekielne wiatry o prędkości sięgającej 8 tys. km/godz. To wszystko o HD 189733 b było wiadomo już od dawna. W najnowszym numerze prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” ukazała się praca, która dodaje jeszcze jeden element do tego obrazu. Naukowcy z Johns Hopkins University wykorzystali Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, żeby zbadać skład atmosfery tego gorącego jowisza. Okazało się, że zawiera ona śladowe ilości siarkowodoru. Co oznacza, że gdyby można było ją powąchać, HD 189733 b cuchnęłaby zgniłymi jajkami. Milowy krok w badaniu egzoplanet – Nie szukamy życia na tej planecie, ponieważ jest tam o wiele za gorąco – mówi astrofizyk Guangwei Fu, główny autor badań. – Jednak odkrycie siarkowodoru stanowi krok milowy do znalezienia tej cząsteczki na innych planetach. I lepszego zrozumienia, w jaki sposób powstają różne typy planet – uważa naukowiec. Dodaje, że choć badacze podejrzewali, że siarkowodór może znajdować się na HD 189733 b, dotychczas nie mieli tej pewności. Oprócz wykrycia siarkowodoru zespół Fu oszacował całkowitą zawartość siarki w atmosferze HD 189733 b. Fu mówi, że siarka jest niezbędnym pierwiastkiem do budowy innych, bardziej złożonych cząsteczek. – Podobnie jak węgiel, azot, tlen i fosforany naukowcy muszą dokładniej badać siarkę, aby w pełni zrozumieć, w jaki sposób i z czego zbudowane są planety – wyjaśnia astrofizyk. Odkryto dwie ultrarzadkie planety bardzo podobne do Ziemi. Znajdują się całkiem blisko naszego globu W ciągu ostatniego tygodnia astronomowie poinformowali o odkryciu aż dwóch skalistych globów podobnych do Ziemi. Jeden dzieli od nas 72 lata świetlne, a drugi – tylko 31 lat świetlnych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-dwie-ultrarzadkie-planety-bardzo-podobne-do-ziemi-znajduja-sie-calkiem-blisko-naszego-globu-fot-nasa-ames-research-center-daniel-rutter-4ed7acc.jpg" width="938" height="380" alt="Odkryto dwie ultrarzadkie planety bardzo podobne do Ziemi. Znajdują się całkiem blisko naszego globu (fot. NASA/Ames Research Center/Daniel Rutter)" title="Odkryto dwie ultrarzadkie planety bardzo podobne do Ziemi. Znajdują się całkiem blisko naszego globu (fot. NASA/Ames Research Center/Daniel Rutter)" /> Metaliczność śmierdzącej planety Czego jeszcze dowiedzieliśmy się o gorącym jowiszu? Naukowcy potwierdzili, że nie ma na nim metanu. Oszacowali również metaliczność planety. Metalami w astronomii nazywa się wszystkie pierwiastki cięższe od wodoru i helu. Zdaniem badaczy metaliczność planety ma związek z jej masą. W Układzie Słonecznym mniej masywne planety zewnętrzne – lodowe olbrzymy Neptun i Uran – zawierają więcej metali niż Jowisz i Saturn. Ta prawidłowość może również dotyczyć planet pozasłonecznych. W nadchodzących miesiącach zespół Fu planuje przyjrzeć się większej liczbie egzoplanet pod kątem obecności siarki. Naukowcy chcą ustalić, czy wysoki poziom tego pierwiastka może mieć związek z odległością planet pozasłonecznych od swoich gwiazd macierzystych. Źródło: Nature, EurekAlert, NASA. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Układ Słoneczny dramatycznie zmienił swój kształt? Kiedyś mógł przypominać toroid albo pączek z dziurką
Żelazne meteoryty, które przybyły na Ziemię z krańców Układu Słonecznego, ujawniły nowe informacje o sposobie kształtowania się naszego kosmicznego podwórka. Ich skład chemiczny wymaga, aby obłok materii, z którego się utworzyły, miał kształt pączka. To odkrycie pomoże nam zrozumieć etapy formowania się innych układów planetarnych.
W tym artykule: Ziarna protoplanetarne Układ Słoneczny: pączek zamiast dysku O czym mówi skład chemiczny meteorytów? W jaki sposób żelazne meteoryty, które spadły na Ziemię, mogą pomóc w zrozumieniu ewolucji Układu Słonecznego? Aby na to odpowiedzieć, przypomnijmy skrótowo, w jaki sposób tworzą się układy planetarne. Formowanie się gwiazdy i jej układu planetarnego rozpoczyna się od obłoku molekularnego. Składa się on z gazu i pyłu dryfujących w przestrzeni kosmicznej. Jeśli część obłoku stanie się wystarczająco gęsta, zapadnie się pod wpływem własnej grawitacji. A obracając się i zasysając kolejny materiał, stanie się w końcu zalążkiem rosnącej młodej gwiazdy. Otaczający protogwiazdę gaz i pył przyjmują zaś kształt dysku. Ziarna protoplanetarne W tym dysku tworzą się mniejsze zagęszczenia, które z czasem stają się nasionami protoplanetarnymi. Jeśli protoplanety będą nadal zbierać materiał, urosną w pełne planety. Inne ziarna – jeśli ich rozwój zostanie w pewnej chwili wstrzymany – zmienią się w planetoidy. Patrząc na Układ Słoneczny z ogromną liczbą planetoid, łatwo wysnuć wniosek, że drugi scenariusz jest znacznie częstszy. Takich małych odłamków skalnych i lodowych może być w Układzie Słonecznym nawet bilion. Gromadzą się główne w dwóch miejscach: pasie planetoid pomiędzy Marsem a Jowiszem oraz w tzw. Pasie Kuipera rozciągającym od 30 do 50 jednostek astronomicznych (au) od Słońca. Jednostka astronomiczna to średnia odległość Ziemi od Słońca, która wynosi 149 597 887 km. Jeszcze dalej, bo w odległości od 300 do 50 000 au od Słońca, znajduje się Obłok Oorta, z którego mogą pochodzić m.in. komety. Układ Słoneczny: pączek zamiast dysku Jednak żelazne meteoryty z naszego układu planetarnego opowiadają inną część tej historii. Według zespołu kierowanego przez planetologa Bidong Zhanga z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, skład chemiczny planetoid w zewnętrznym Układzie Słonecznym wymaga, aby obłok materii miał kształt toroidy. Jest to bryła w kształcie pierścienia, utworzona poprzez obrót dowolnej figury wokół osi leżącej poza tą figurą. A bardziej obrazowo mówiąc przypomina dunata – czyli pączka z dziurką – a nie serię koncentrycznych pierścieni w płaskim dysku. Dziewiąta Planeta jednak istnieje? Znaleziono „najsilniejszy dotychczas dowód statystyczny” Pojawiły się dodatkowe dowody na istnienie Dziewiątej Planety. Czyli hipotetycznego globu, który znajdowałby się na samych rubieżach Układu Słonecznego. O czym mówi skład chemiczny meteorytów? Będące fragmentami większych skał meteoryty żelazne, które przebyły na Ziemię z zewnętrznych obszarów Układu Słonecznego, zawierają więcej metali ogniotrwałych niż te znalezione wewnątrz Układu. Metale te, jak platyna i iryd, mogą powstawać tylko w bardzo gorącym środowisku, blisko formującej się gwiazdy. To stanowi pewien problem interpretacyjny, ponieważ meteoryty te musiały powstać blisko Słońca i przemieścić się na zewnątrz. Tymczasem według modelowania Zhanga i jego kolegów żelazne meteoryty nie mogłyby pokonać luk w dysku protoplanetarnym. Obliczenia kierowanej przez Zhanga grupy wskazują, że migracja była możliwa tylko wówczas, gdyby dysk protoplanetarny miał kształt toroidalny. To przesunęłoby te obiekty w zewnętrzne rejony Układu Słonecznego. Gdy dysk ochłodził się i planety zaczęły się formować, szczeliny w dysku działałyby jak bariera, uniemożliwiając powrót skał w kierunku Słońca. – Uformowanie się Jowisza najprawdopodobniej otworzyło fizyczną szczelinę, która uwięziła iryd i platynę w zewnętrznym dysku i zapobiegła ich opadnięciu na Słońce. Metale te zostały później włączone do asteroid, które uformowały się w zewnętrznym dysku. To wyjaśnia, dlaczego meteoryty uformowane w zewnętrznym dysku – chondryty węglowe i meteoryty żelazne typu węglowego – mają znacznie wyższą zawartość irydu i platyny niż ich odpowiedniki z dysku wewnętrznego – uważa planetolog Bidong Zhang. I to wszystko udało się zrozumieć na podstawie analizy niewielkich, bogatych w żelazo meteorytów, które spadły na naszą planetę. Źródło: PNAS, ScienceAlert Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielka Czerwona Plama na Jowiszu to „podróbka”. W 1665 r. Cassini odkrył inne, nieistniejące już zjawisko
Wielka Czerwona Plama na Jowiszu to ogromny stały antycyklon. Gigantyczną plamę można obserwować z Ziemi nawet przez amatorskie teleskopy. Do tej pory sądzono, że burza na Jowiszu trwa przynajmniej od czasów, gdy zaobserwowali ją astronomowie Robert Hooke (1664 r.) i Giovanni Cassini (1665). Ale nowe badania sugerują, że antycyklon na Jowiszu ma znacznie mniej niż 350 lat.
W tym artykule: Czym jest Wielka Czerwona Plama? Czy Wielka Czerwona Plama na Jowiszu ma 350 lat? Znikające burze Wielka Czerwona Plama ma długość kilkunastu tysięcy kilometrów. Obraca się w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, wykonując jeden obrót w ciągu około 6 dni. Nie wiadomo, co nadaje Wielkiej Czerwonej Plamie jej charakterystyczny kolor. Jest kilka hipotez na ten temat. Jedna z nich zakłada, że powodem może być fosforowodór rozkładany przez promienie słoneczne. W wyniku tego procesu powstaje czerwony fosfor. Czym jest Wielka Czerwona Plama? Wielka Czerwona Plama została po raz pierwszy dostrzeżona około 350 lat temu przez Roberta Hooke’a, a rok później przez Giovanniego Cassiniego. Obserwacje miały miejsce odpowiednio w 1664 i 1665 roku. Natomiast pierwszych, wykonanych z bliska obrazów Wielkiej Czerwonej Plamy dostarczyła sonda Voyager 1. 5 marca 1979 roku zbliżyła się do Jowisza na odległość 280 tys. km od szczytów chmur. Na Neptunie zaobserwowano tajemnicze plamy. Po raz pierwszy dokonano tego za pomocą teleskopu naziemnego Na ósmej planecie Układu Słonecznego znajdują się zagadkowe plamy. Astronomowie po raz pierwszy zbadali nie dzięki przelatującej obok sondzie albo używając teleskopu pracującego na orbici... Dodajmy, że potężne burze są często spotykane na gazowych olbrzymach. Obserwując Jowisza można dostrzec wiele białych i brązowych owalnych plam, które są nienazwanymi, stosunkowo niewielkimi sztormami. Białe owale składają się z chłodnych chmur w górnych warstwach atmosfery, natomiast brązowe są cieplejsze i znajdują się nieco niżej. Takie burze mogą trwać przez wieki lub zniknąć po kilku godzinach. Czy Wielka Czerwona Plama na Jowiszu ma 350 lat? Do tej pory wydawało się, że antycyklon, który obserwujemy na Jowiszu 22 stopnie na południe od równika jest tym samym zaobserwowanym przez Hooke’a i Cassiniego. Kłopot w tym, że astronomowie nie widzieli tego zjawiska przez dziesięciolecia. Ostatnia obserwacja burzy na Jowiszu miała miejsce w 1713 roku. Minęło ponad sto lat, zanim astronomowie dostrzegli nowe miejsce – takie, które znajdowało się na tej samej szerokości geograficznej co pierwotna plama burzowa. I właśnie to odkryte w 1831 roku miejsce jest dzisiejszą Wielką Czerwoną Plamą. – Z pomiaru rozmiarów i ruchów wywnioskowaliśmy, że bardzo mało prawdopodobne jest, aby obecna Wielka Czerwona Plama była tą obserwowaną przez Cassiniego – powiedział Agustín Sánchez-Lavega, planetolog z Uniwersytetu Kraju Basków w Bilbao w Hiszpanii, który kierował badaniami. – Nazwana przez Cassiniego „Stałą Plamą" burza prawdopodobnie zniknęła gdzieś między połową XVIII a XIX wiekiem. Oznacza to, że współczesna nam burza na Jowiszu nie ma 350 lat, lecz nieco ponad 190 – dodaje planetolog. Znikające burze Sánchez-Lavega i jego koledzy przeprowadzili symulacje komputerowe, aby ustalić, w jaki sposób wir mógł się uformować. Wykorzystali do tego dane dotyczące okresowych zmian Wielkiej Czerwonej Plamy. Na podstawie symulacji wyciągnęli wniosek, że przyczyną zmian oraz okresowego zanikania plamy jest niestabilność wiatru. Właśnie to mogło ostatecznie doprowadzić do powstania „wydłużonej komórki atmosferycznej”, którą widzimy dzisiaj. Wielka Czerwona Plama zmienia się często. A tym, co wiemy o niej na pewno, jest fakt, że się kurczy. Obserwacja z 1879 roku ustaliła rozmiar plamy na 39 tys. kilometrów wzdłuż jej najdłuższej osi. Ale teraz rozciąga się na 14 tys. kilometrów na swojej najdłuższej osi. Zespół przeprowadzi dalsze symulacje, aby przewidzieć, czy Wielka Plama ostatecznie zniknie jak Stała Plama Cassiniego. I być może odrodzi się kilka wieków później jako nowy wir. Źródło: Live Science. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Na sondzie zmierzającej na Europę ludzkość wyśle zaszyfrowaną wiadomość. Ma nietypową treść
W październiku tego roku wystartuje sonda Europa Clipper. NASA ujawniła, że częścią sondy będzie płytka zawierająca „wiadomość od ludzkości”.
W tym artykule: Co kryje zaszyfrowana wiadomość od ludzkości? Wiersz i narysowane dźwięki Badanie Europy Amerykańska agencja kosmiczna ma zwyczaj wysyłać w kosmos nie tylko sondy, lądowniki czy orbitery. Często dołącza do nich również symboliczne listy od mieszkańców Ziemi. Po raz pierwszy tego rodzaju wiadomości zostały umieszczone na sondach kosmicznych Pioneer 10 i Pioneer 11 (wystartowały w I poł. lat 70. XX w.). Płytki z Pioneerów zawierały m.in. rysunki nagich kobiety i mężczyzny oraz położenie Słońca w Drodze Mlecznej. Ich potencjalnymi adresatami były istoty pozaziemskie. Również sondy Voyager 1 i 2 zostały wyposażone w złote dyski przeznaczone dla ewentualnych obcych cywilizacji. Zgodnie z tradycją NASA zamierza postąpić także w przypadku sondy Europa Clipper. To misja mająca na celu badanie czwartego co do wielkości księżyca Jowisza. I chociaż na Europie – a dokładniej, w przestrzeni kosmicznej w jej okolicach – nie należy spodziewać się bliskich spotkań trzeciego stopnia, także Clipper zostanie wyposażony w płytkę z różnymi ciekawymi informacjami. Co kryje zaszyfrowana wiadomość od ludzkości? W zeszłym roku NASA rozpoczęła kampanię „List w butelce” (ang. Message in a Bottle”). Kto chciał, mógł zgłosić swoje nazwisko, które następnie miało polecieć na Europę na pokładzie sondy. Kilka dni temu NASA ujawniła, jak dokładnie się to odbędzie. Chętnych do pozostawianiu po sobie śladu w pobliżu Jowisza znalazło się 2,6 mln. Tyle imion i nazwisk ludzi zostanie wyrytych na krzemowym mikroczipie wielkości grosza. Mikroczip zostanie następnie przeczepiony do pamiątkowej płytki. Dokładnie – znajdzie się na środku narysowanej w górnej części płytki butelki. Wokół butelki krążą cztery największe księżyce Jowisza. Wiersz i narysowane dźwięki Płytka jest częścią obudowy chroniącej elektronikę sondy przed promieniowaniem kosmicznym. Została zrobiona z tantalu. Ma wymiary 18 na 28 cm. Pozostawia to sporo miejsca, które skrupulatnie wykorzystano. Nad butelką znajduje się słynne równanie Drake’a – matematyczny zapis idei głoszącej, że prawdopodobieństwo znalezienia życia w kosmosie jest możliwe do oszacowania. Poniżej – wizerunek dr Rona Greeleya, zmarłego w 2011 r. planetologa i orędownika misji na Europę. Pod butelką zostanie również wytrawiony odręcznie napisany wiersz Ady Limón, amerykańskiej poetki. „In Praise of Mistery: A Poem for Europa” powstał specjalnie dla misji Clipper. Opowiada o tym, co łączy dwa wodne światy: Ziemię i odległy księżyc Jowisza. Tym czymś jest woda, bez której życie na naszej planecie nie byłoby możliwe. Pierwsze od 22 lat szczegółowe zdjęcia Europy, księżyca Jowisza. Sonda Juno pokazała nam lodowy krajobraz Należąca do NASA sonda Juno wykonała najbliższy od 22 lat przelot w pobliżu lodowego księżyca Jowisza, Europy. Ostatni raz dokonała tego w 2000 roku inna, bardzo zasłużona sonda NASA – ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pierwsze-od-22-lat-szczegolowe-zdjecia-europy-ksiezyca-jowisza-sonda-juno-pokazala-nam-lodowy-krajobraz-fot-nasa-swri-msss-thomas-appere-cc-by-3-0-f83e04c.jpg" width="938" height="470" alt="Pierwsze od 22 lat szczegółowe zdjęcia Europy, księżyca Jowisza. Sonda Juno pokazała nam lodowy krajobraz (Fot. NASA/SwRI/MSSS/Thomas Appéré, CC-BY-3.0)" title="Pierwsze od 22 lat szczegółowe zdjęcia Europy, księżyca Jowisza. Sonda Juno pokazała nam lodowy krajobraz (Fot. NASA/SwRI/MSSS/Thomas Appéré, CC-BY-3.0)" /> Na drugiej stronie płytki znajdują się graficzne reprezentacje fal dźwiękowych. Naukowcy nagrali słowo „woda” w 103 językach. Następnie przerobili to na grafiki, które stanowią część „wiadomości od ludzkości”. Badanie Europy – Płytka łączy to, co ludzkość ma najlepszego do zaoferowania we wszechświecie – naukę, technologię, edukację, sztukę i matematykę. Przesłanie o połączeniu przez wodę, niezbędną dla wszystkich znanych form życia, doskonale ilustruje związek Ziemi z tajemniczym oceanicznym światem, który wyruszamy eksplorować – podsumowuje ideę listu od Ziemian dr Lori Glaze, szefowa Planetary Science Division w NASA. Start sondy Europa Clipper został zaplanowany na 10 października tego roku. Pojazd kosmiczny będzie miał do pokonania 2,6 mld km. W pobliże Jowisza dotrze w 2030 roku. Zacznie okrążać tę planetę, dokonując 49 przelotów w pobliżu Europy. Jego zadaniem będzie zebranie danych o jej cienkiej atmosferze i podpowierzchniowym oceanie (zawierającym dwa razy tyle wody, ile ziemskie oceany łącznie). Szczególnie interesujące będą informacje o grubości lodowej skorupy pokrywającej Europę. Wszystkie te dane mogą pomóc rozstrzygnąć, czy w oceanie Europy miało szansę rozwinąć się mikrobiologiczne życie. Źródła: NASA, Live Science. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Coś uderzyło w Jowisza. Zdarzenie zarejestrowali astronomowie-amatorzy
Gazowy gigant Jowisz regularnie absorbuje uderzenia komet i planetoid, tym samym chroniąc wewnętrzne światy Układu Słonecznego. Ale nieczęsto udaje się uchwycić moment, w którym dochodzi do zderzenia. Ta sztuka udała się kilkorgu amatorom astronomii.
W tym artykule: Uderzenie w Jowisza zarejestrowane przez amatorów Uderzenie komety w Jowisza Dzięki Jowiszowi istnieje życie na Ziemi Zarejestrowane przez teleskopy naziemne uderzenie miało miejsce 29 sierpnia o godz. 1.45 czasu standardowego w Japonii, czyli o 18.45 czasu środkowoeuropejskiego. O zdarzeniu po raz pierwszy można było przeczytać na koncie powiązanym z projektem Organized Autotelescopes for Serendipitous Event Survey (OASES) i systemem Planetary Observation Camera for Optical Transient Surveys (PONCOTS). Astronomowie-amatorzy opublikowali informację o tym wydarzeniu na X, wcześniej znanym jako Twitter. Napisali o błysku zaobserwowanym w atmosferze Jowisza. Post wzywał również innych obserwatorów do sprawdzenia własnych nagrań. Uderzenie w Jowisza zarejestrowane przez amatorów Na odzew nie trzeba było długo czekać. Niedługo później użytkownik znany jako MASA Planetary Log udostępnił własny materiał filmowy, pokazujący krótki błysk światła pochodzący z Jowisza. Błysk ten był związany z właśnie z uderzeniem komety lub planetoidy. Kolejna niezależna obserwacja została wykonana przez chińskiego astronoma amatora w mieście Zhengzhou w prowincji Henan. Również na jego nagraniu można dostrzec błysk pojawiający się w tym samym miejscu gęstej atmosfery Jowisza. – Gdy obudziłem się rano i otworzyłem X (Twittera), zobaczyłem informację, że na powierzchni Jowisza zaobserwowano błysk. Sprawdziłem własne wideo z obserwacji i na nim również widoczny był błysk, będący wynikiem uderzenia w Jowisza innego ciała niebieskiego. Miałem ogromne szczęście, że ustawiłem teleskop właśnie na to miejsce – powiedział portalowi Space.com użytkownik X przedstawiający się jako MASA Planetary Log. View oEmbed on the source website Astronomowie z grupy OASES byli zaangażowani w obserwacje Jowisza od wielu lat. Dostrzegli szereg rozbłysków, będących wynikiem uderzenia w atmosferę Jowisza małego ciała niebieskiego – komety lub planetoidy. Na koncie OASES na X (Twitter) opublikowano wysokiej rozdzielczości zdjęcie Jowisza, wykonane właśnie w momencie uderzenia. Udało się to zrobić dzięki danym dostarczonym przez grono amatorów. Te filmy pokazują, jak wielką rolę odgrywają obserwacje amatorskie. Uderzenie komety w Jowisza Jowisz wyjątkowo często doświadcza kosmicznych kolizji. Jest to spowodowane ogromnym przyciąganiem grawitacyjnym, większym od ziemskiego o 2,4 raza. A także bliskością głównego pasa planetoid, rozciągającego się pomiędzy orbitami Marsa a Jowisza. Wielokrotnie obserwowano sytuacje przechwycenia przez Jowisza jakiegoś krążącego w Układzie Słonecznym kawałka kosmicznego gruzu. W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? Niespodziewaną silną „falę gorąca” odkryto w atmosferze Jowisza. Zdaniem badaczy porusza się ona z bieguna północnego w kierunku równika w tempie tysięcy kilometrów na godzinę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-atmosferze-jowisza-przemieszcza-sie-gigantyczna-fala-goraca-o-temperaturze-700-st-c-skad-sie-wziela-fot-hubble-nasa-esa-a-simon-nasa-gsfc-j-schmidt-credit-james-o-donoghue-cc-by-nc-sa-796c7da.jpg" width="938" height="542" alt="W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? (fot. Hubble / NASA / ESA / A. Simon (NASA GSFC) / J. Schmidt. Credit: James O’Donoghue, CC-BY-NC-SA)" title="W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? (fot. Hubble / NASA / ESA / A. Simon (NASA GSFC) / J. Schmidt. Credit: James O’Donoghue, CC-BY-NC-SA)" /> Jednak najważniejszą i najcenniejszą z takich obserwacji było zniszczenie komety Shoemaker-Levy 9, do czego doszło w 1994 roku. Kamery zbliżającej się do Jowisza sondy Galileo oraz Kosmiczny Teleskop Hubble’a zarejestrowały, jak przechodząca przez tzw. peryjowium (czyli punkt położony najbliżej Jowisza) w odległości 0,3 promienia planety kometa rozpada się na wiele części pod wpływem silnego pola grawitacyjnego. Uderzenie pozostawiło zmiany w atmosferze tego gazowego giganta, które udało się zarejestrować. Dzięki Jowiszowi istnieje życie na Ziemi Należy dodać, że Jowisz odgrywa ogromną rolę w ochronie wewnętrznych planet Układu Słonecznego przez uderzeniami planetoid i komet. Jego ogromne przyciąganie ściąga na siebie podróżujące w kosmosie skały lub wyrzuca je w odległe obszary Układu Słonecznego. To właśnie ta ochronna funkcja gazowych gigantów Jowisza i Saturna przyczyniła się do powstania na Ziemi warunków zdolnych podtrzymać procesy życiotwórcze. Źródło: Space.com. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ta sonda ma zbadać podpowierzchniowy ocean Europy, księżyca Jowisza. Jej kluczowy element powstawał przez 9 lat
Inżynierowie z Jet Propulsion Laboratory NASA (JPL) pomyślnie zintegrowali z sondą Europa Clipper potężną, trzymetrową antenę. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii będzie ona zdolna przesyłać na Ziemię wysokiej rozdzielczości kolorowe obrazy lodowego księżyca oraz dane zbierane przez dziewięć instrumentów naukowych sondy.
W tym artykule: Testy anteny Europa Clipper Instrumenty naukowe Europa Clipper Europę zbadają dwie sondy Sonda Europa Clipper została zaprojektowana do poszukiwania warunków odpowiednich do życia na pokrytym lodem księżycu Jowisza. W poniedziałek, 14 sierpnia statek kosmiczny otrzymał kluczowy dla tego zadania element: masywną antenę kierunkową o dużym wzmocnieniu sygnału. Mająca trzy metry średnicy antena jest największą i najbardziej widoczną z zestawu anten na Europa Clipper. Statek kosmiczny będzie ich potrzebował podczas badania oddalonego od Ziemi o 715 milionów kilometrów lodowego świata. Głównym celem misji jest zrozumienie procesów zachodzących w podpowierzchniowym oceanie Europy. Ocenie, który – według wielu astrobiologów – może być siedliskiej prostego życia. Testy anteny Europa Clipper Prace nad główną anteną Europa Clipper rozpoczęły się w 2014 roku. Odpowiada za nie Matthew Bray z Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory w Laurel w stanie Maryland. View oEmbed on the source website – Antena pomyślnie zakończyła wszystkie testy jeszcze przed integracją z sondą – powiedział Matthew Bray. – Kolejne testy przeprowadzimy po całkowitej integracji wszystkich instrumentów i podzespołów sondy. W ramach końcowych testów anteny spróbujemy zapętlania sygnałów radiowych. To pozwoli sprawdzić, czy ścieżki sygnału telekomunikacyjnego są funkcjonalne. W ciągu ostatniego roku antena była testowana w różnych ośrodkach NASA rozrzuconych po całych Stanach Zjednoczonych. Jej zdolność do precyzyjnego przesyłania danych została w 2022 roku dwukrotnie przetestowana w Langley Research Center NASA w Hampton w stanie Wirginia. Pomiędzy tymi dwiema wizytami w Hampton, antena trafiła do Centrum Lotów Kosmicznych Goddarda w Greenbelt w stanie Maryland. Tam została poddana testom próżniowym, termicznym i wibracyjnym. Miały one sprawdzić, czy instrument poradzi sobie z drżeniami podczas startu, próżnią i ekstremalnymi temperaturami w kosmosie. Antena zakończyła etap samodzielnych podróży w JPL w Pasadenie, gdzie została zintegrowana z resztą instrumentów. Po kolejnych testach sonda trafi na Florydę, do Kennedy Space Center, gdzie będzie oczekiwała na start. Ten zaplanowany jest na październik 2024 roku. Instrumenty naukowe Europa Clipper Europa Clipper ma dziewięć instrumentów naukowych. Wśród nich – zestaw kamer obrazujących w świetle widzialnym, w podczerwieni i ultrafiolecie. Dwie kamery na podczerwień będą mapować powierzchnię księżyca, jej skład chemiczny i temperaturę. Ma to pozwolić dowiedzieć się więcej na temat chemii i aktywności geologicznej Europy. Kamera szerokokątna i kamera wąskokątna, każda z ośmiomegapikselową matrycą, będą tworzyć kolorowe i stereoskopowe obrazy Europy o wysokiej rozdzielczości. Natomiast kamera termowizyjna wykorzystuje światło podczerwone do rozróżniania cieplejszych regionów na Europie, w których ciekła woda może znajdować się blisko powierzchni lub mogła wydostać się na powierzchnię. Spektrometr i spektrograf Europa Clipper będą analizować światło podczerwone i ultrafioletowe, co pomoże ujawnić skład powierzchni Europy oraz cząstek w kosmosie w pobliżu księżyca. Badanie magnetometrem ma na celu potwierdzenie, że ocean Europy istnieje, zmierzenie jego głębokości i zasolenia oraz zmierzenie grubości skorupy lodowej księżyca. Będzie również badać zjonizowaną atmosferę Europy i jej interakcje ze zjonizowaną atmosferą Jowisza. Pierwsze od 22 lat szczegółowe zdjęcia Europy, księżyca Jowisza. Sonda Juno pokazała nam lodowy krajobraz Należąca do NASA sonda Juno wykonała najbliższy od 22 lat przelot w pobliżu lodowego księżyca Jowisza, Europy. Ostatni raz dokonała tego w 2000 roku inna, bardzo zasłużona sonda NASA – ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pierwsze-od-22-lat-szczegolowe-zdjecia-europy-ksiezyca-jowisza-sonda-juno-pokazala-nam-lodowy-krajobraz-fot-nasa-swri-msss-thomas-appere-cc-by-3-0-f83e04c.jpg" width="938" height="470" alt="Pierwsze od 22 lat szczegółowe zdjęcia Europy, księżyca Jowisza. Sonda Juno pokazała nam lodowy krajobraz (Fot. NASA/SwRI/MSSS/Thomas Appéré, CC-BY-3.0)" title="Pierwsze od 22 lat szczegółowe zdjęcia Europy, księżyca Jowisza. Sonda Juno pokazała nam lodowy krajobraz (Fot. NASA/SwRI/MSSS/Thomas Appéré, CC-BY-3.0)" /> Radar penetrujący lód zbada lodową skorupę Europy w poszukiwaniu oceanu księżyca i zbada strukturę i grubość lodu. Wszystko to ma pozwolić na najbardziej precyzyjne badania Europy, jakie kiedykolwiek przedsięwzięto. Europę zbadają dwie sondy Amerykańska sonda będzie również prowadzić wspólne obserwacje z europejską sondą JUICE, która została wystrzelona w kierunku Jowisza w kwietniu 2023 roku. Ta nowoczesna, największa w historii Europejskiej Agencji Kosmicznej sonda ma zbadać cztery lodowe księżyce Jowisza, choć główna część badań skupi się na Ganimedesie. JUICE dotrze do układu Jowisza w połowie 2031 roku. Ze względu na układ planet, Europa Clipper trafi tam nawet wcześniej, bo w kwietniu 2030 roku. Wygląda na to, że przyszła dekada będzie, pod względem naukowym, kręciła się wokół Jowisza. Źródło: NASA. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Opracowane przez Polaków przyrządy sondy JUICE rozłożyły się i działają. Misja zmierza ku Jowiszowi
W połowie kwietnia 2023 roku rakieta Ariane 5 wyniosła w kosmos sondę Europejskiej Agencji Kosmicznej – JUICE. Celem misji jest zbadanie lodowych księżyców gazowego olbrzyma Jowisza. W pracach nad sondą brali udział polscy naukowcy i inżynierowie. Wiemy już, że budowane przez nich urządzenia działają poprawnie.
W tym artykule: Polskie instrumenty na pokładzie misji ESA Pierwsze pomiary tego typu Misja sondy JUICE Udany start rakiety Ariane 5 z sondą JUICE (czyli Jupiter Icy Moons Explorer) na pokładzie miał miejsce w kwietniu 2023 r. Teraz przyszła kolej na zainicjowanie działania sensorów, rozkładanie anten i sprawdzanie kolejnych instrumentów badawczych umieszczonych na pokładzie satelity. W ostatnich dniach maja dowiedzieliśmy się, że instrument RPWI (Instrument Radio & Plasma Wave Investigation), współprojektowany przez konsorcjum naukowców i inżynierów miedzy innymi z Polski, pomyślnie przeszedł fazę rozkładanie poszczególnych sensorów i anten. – Pierwsze pomiary dokonane w przestrzeni kosmicznej, daleko poza magnetosferą Ziemi, udowodniły, że przyrząd działa poprawnie – komentuje dr hab. Hanna Rothkaehl z Centrum Badań Kosmicznych PAN, CoPrinciple Investigator przyrządu RPWI. Polskie instrumenty na pokładzie misji ESA Instrument RPWI posiada trzy unikatowe zestawy czujników: do pomiaru właściwości pola elektrycznego i magnetycznego oraz fal radiowych zjonizowanego gazu. Ów gaz, czyli plazma kosmiczna, otacza Jowisza i jego lodowe księżyce. Jeden zestaw to cztery sondy Langmuira (LP-PWI), zamontowane na wysuwanych wysięgnikach o długości trzech metrów. W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? Niespodziewaną silną „falę gorąca” odkryto w atmosferze Jowisza. Zdaniem badaczy porusza się ona z bieguna północnego w kierunku równika w tempie tysięcy kilometrów na godzinę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-atmosferze-jowisza-przemieszcza-sie-gigantyczna-fala-goraca-o-temperaturze-700-st-c-skad-sie-wziela-fot-hubble-nasa-esa-a-simon-nasa-gsfc-j-schmidt-credit-james-o-donoghue-cc-by-nc-sa-796c7da.jpg" width="938" height="542" alt="W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? (fot. Hubble / NASA / ESA / A. Simon (NASA GSFC) / J. Schmidt. Credit: James O’Donoghue, CC-BY-NC-SA)" title="W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? (fot. Hubble / NASA / ESA / A. Simon (NASA GSFC) / J. Schmidt. Credit: James O’Donoghue, CC-BY-NC-SA)" /> Analizator pola elektrycznego składa się miedzy innymi z instrumentu Radio Wave Instrument (RWI) z trzema skrzyżowanymi antenami o długości 2,5 metra. Natomiast do diagnozowania pola magnetycznego przewidziany jest trójosiowy magnetometr (SCM), zamontowany w odległości 8,2 m od statku kosmicznego. Oba te instrumenty znajdują się na 10,6-metrowym wysięgniku. Wysięgniki LP-PWI i anteny RWI zostały pomyślnie rozłożone w zeszłym tygodniu. Natomiast magnetometr pomyślnie rozpoczął swoją pracę około miesiąc temu, podczas rozkładania wysięgnika innego przyrządu – magnetometru J-MAG. Wszystkie podzespoły instrumentu RPWI dostarczają danych naukowych do pokładowej jednostki przetwarzania danych DPU. Następnie są wysyłane na Ziemię. Moduł DPU oraz skrzynki elektroniki instrumentu RPWI zostały zaprojektowane i wykonane w CBK PAN. Natomiast wysięgniki do Sondy Langmuira oraz anteny RWI zostały zaprojektowane w CBK PAN, a wykonane w polskiej firmie Astronika. Pierwsze pomiary tego typu Pomiar pola elektrycznego będzie pierwszym tego typu w historii badań Jowisza i jego środowiska plazmowego. Diagnostyka ta odznacza się wysoką czułością na bardzo słabe sygnały. To pozwoli analizować sygnały elektromagnetyczne wywoływane miedzy innymi przez pływy i prądy w oceanach podpowierzchniowych księżyców oraz przez struktury plazmowe w ich otoczeniu. – Instrument RPWI po raz pierwszy połączy również trójwymiarowe pomiary fluktuacji pól elektrycznych z pełnymi wektorowymi pomiarami fluktuacji pola magnetycznego. Da nam to bezprecedensowe możliwości pełnego określenia właściwości polaryzacyjnych i propagacyjnych fal elektromagnetycznych oraz śledzenia ich źródeł. A nie jest możliwe w przypadku danych z innych, przeszłych i obecnych misji na Jowisza – mówi dr hab. Hanna Rothkaehl. – Dostarczy to nowych informacji na temat przenoszenia energii i pędu między lodowymi księżycami – Ganimedesem, Kallisto i Europą – a gigantyczną, obracającą się magnetosferą Jowisza. Takie pomiary pozwolą nam także zrozumieć właściwości plazmy wewnątrz magnetosfery Ganimedesa. Jest on jedynym naturalnym satelitą Układu Słonecznego, posiadającym własne pole magnetyczne. Wspomniany transfer energii napędza również zorzę polarną obserwowaną na Ganimedesie. Może nawet wpłynąć na możliwości życia w oceanach pod zamarzniętymi pokrywami lodowymi księżyców. Z kolei sprzężenie księżyc-magnetosfera silnie wpływa również na warunki panujące w górnych warstwach atmosfery Jowisza – dodaje dr Rothkaehl. Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię Historia Układu Słonecznego to dość zagadkowa układanka. Jedno jest pewne: na początku był chaos. Przeczytaj, jak powstał Układ Słoneczny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-uklad-sloneczny-na-poczatku-byl-chaos-ktory-moze-sie-powtorzyc-i-zniszczyc-ziemie-fot-getty-images-41c4cab.jpg" width="938" height="600" alt="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" title="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" /> Instrument RPWI przeprowadzi także wiele pomiarów naukowych podczas prawie ośmioletniej podróży do Jowisza. Dostarczy to nam spektakularnych i nowych informacji np. na temat otoczenia plazmowego Wenus (sonda JUICE będzie przelatywała obok tej planety), magnetosfery Ziemi i właściwości oraz struktury wiatru słonecznego. Misja sondy JUICE – Cały nasz zespól jest niezwykle szczęśliwy i podekscytowany, iż ostanie kilkanaście lat naszej pracy przyniosło sukces. Te działania otworzą przed nami nowe możliwości badawcze. To będzie naukowa przygoda skoncentrowana na poznaniu budowy i procesów fizycznych obserwowanych w Układzie Słonecznym. A to także pozwoli nam zrozumieć lepiej, jak zbudowany jest cały Wszechświat – podsumowuje Hanna Rothkaehl. Sonda JUICE wykona szczegółowe obserwacje olbrzymiej planety gazowej i jej trzech dużych księżyców oceanicznych – Ganimedesa, Kallisto i Europy – za pomocą zestawu instrumentów teledetekcyjnych, geofizycznych i in situ. Misja scharakteryzuje te księżyce zarówno jako obiekty planetarne, jak i możliwe siedliska. Dogłębnie zbada złożone środowisko Jowisza i szerszy system Jowisza jako archetyp gazowych olbrzymów we Wszechświecie. Podróż do Układu Jowisza zajmie jej niemal osiem lat. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Już dziś start najbardziej oczekiwanej misji tego roku. W kosmos leci JUICE z polskim sprzętem na pokładzie
Rakieta Ariane 5, która wyniosła urządzenia tak wielkich misji, jak Rosetta, Solar Orbiter czy Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, stoi gotowa na stanowisku startowym. Kosmodrom Europejskiej Agencji Kosmicznej mieści się w Gujanie Francuskiej. To stamtąd w swoją niemal ośmioletnią podróż ku Układowi Jowisza wyruszy sonda JUICE. Start przełożono na piątek 14 kwietnia.
W tym artykule: Jowisz i jego księżyce to mały układ planetarny Ganimedes, księżyc większy od planety Polski wkład w misję JUICE Wyniki za 8 lat Prace nad misją JUICE, czyli Jupiter ICy moons Explorer rozpoczęły się około 15 lat temu. Pierwotnie zakładano, że będzie to wspólna misja NASA i ESA. Jednak NASA zrezygnowała z projektu, decydując się skupić na własnej sondzie – Juno. Ta została wystrzelona w 2011 roku, a dzięki korzystnemu układowi planet i wykorzystaniu manewru asysty grawitacyjnej dotarła do Jowisza w pięć lat. JUICE podróż do księżyców Jowisza zajmie dłużej, bo siedem i pół roku. Misja JUICE ma kategorię L, czyli large (duża). W prace nad sondą zaangażowane było: 18 instytucji, 83 firmy, 116 wykonawców przemysłowych. Łącznie nad misją pracowało ponad dwa tysiące naukowców i inżynierów z 23 krajów, w tym z Polski. Swojego wsparcia użyczyły też japońska, izraelska i amerykańska agencja kosmiczna. Wszystko po to, by w kierunku Jowisza poleciała najbardziej zaawansowana sonda kosmiczna. Jej celem będzie zbadanie środowiska lodowych księżyców tego gazowego olbrzyma. Jowisz i jego księżyce to mały układ planetarny Co konkretnie ma badać JUICE? W obrębie zainteresowania misji są cztery księżyce Jowisza, zwane, od imienia ich odkrywcy, galileuszowymi. Mowa o Ganimedesie, Kalisto, Europie i Io. Wraz z Jowiszem księżyce te tworzą „miniaturowy” układ, podobny trochę do Układu Słonecznego. W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? Niespodziewaną silną „falę gorąca” odkryto w atmosferze Jowisza. Zdaniem badaczy porusza się ona z bieguna północnego w kierunku równika w tempie tysięcy kilometrów na godzinę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-atmosferze-jowisza-przemieszcza-sie-gigantyczna-fala-goraca-o-temperaturze-700-st-c-skad-sie-wziela-fot-hubble-nasa-esa-a-simon-nasa-gsfc-j-schmidt-credit-james-o-donoghue-cc-by-nc-sa-796c7da.jpg" width="938" height="542" alt="W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? (fot. Hubble / NASA / ESA / A. Simon (NASA GSFC) / J. Schmidt. Credit: James O’Donoghue, CC-BY-NC-SA)" title="W atmosferze Jowisza przemieszcza się gigantyczna „fala gorąca” o temperaturze 700 st. C. Skąd się wzięła? (fot. Hubble / NASA / ESA / A. Simon (NASA GSFC) / J. Schmidt. Credit: James O’Donoghue, CC-BY-NC-SA)" /> Badacze sądzą, że trzy pierwsze księżyce mogą mieć podpowierzchniowe oceany. To sprawia, że są bardzo ciekawymi miejscami pod kątem badań astrobiologicznych, czyli poszukiwania życia pozaziemskiego. Badając Ganimedesa, Europę i Kallisto, JUICE zbierze informacje dotyczące warunków środowiskowych każdego z nich i rzuci nowe światło na ich właściwości. W przypadku Io zainteresowani badaczy budzi przede wszystkim ogromna aktywność wulkaniczna tego księżyca. Jednym z celów misji jest sprawdzenie, czy Ganimedes, największy księżyc Układu Słonecznego, może stać się w przyszłości bazą przesiadkową dla wypraw w odległy kosmos. Ganimedes, księżyc większy od planety Ganimedes to wyjątkowe miejsce. Jest nie tylko większy od pierwszej planety naszego układu, czyli Merkurego. Jest też jedynym księżycem w Układzie Słonecznym, który generuje własne pole magnetyczne. JUICE wykona liczne przeloty wokół Ganimedesa i ostatecznie wejdzie na jego orbitę. Sonda zbada różne kluczowe zagadnienia: tajemnicze pole magnetyczne Ganimedesa, jego ukryty ocean, złożone jądro, zawartość lodu, interakcje księżyca z lokalnym środowiskiem i Jowiszem. W tej chwili przewiduje się, że sonda po zakończeniu pracy rozbije się właśnie na Ganimedesie. Ten plan może ulec zmianie, jeśli JUICE odkryje tam środowisko zdolne do podtrzymywania życia. Wówczas ryzyko zanieczyszczenia takiego środowiska ziemskimi mikrobami będzie zbyt duże i ESA będzie musiała znaleźć nowe rozwiązanie. Jednak zanim będziemy rozważać taką możliwość, sonda musi w ogóle opuścić Ziemię. Start misji został już raz przesunięty. JUICE miała wystartować w ubiegłym roku. Jednak plany pokrzyżowała pandemia i wynikające z niej opóźnienia. Sondę w kosmos wyniesie zasłużona rakieta Ariane 5. Będzie to jej przedostatni lot, bo w hangarach Arianespace stoi już jej następczyni – Ariane 6. Rakietę udekorowano rysunkiem wykonanym przez Ukrainkę – Jarynę. Dziewczynka miała osiem lat, gdy wygrała konkurs „JUICEup your rocket”. Polski wkład w misję JUICE Swój udział w misji mają również Polacy. Profesor Hanna Rothkaehl z Centrum Badań Kosmicznych PAN jest zastępcą głównego naukowca przyrządu Radio&Plasma Wave Investigation (RPWI). Specjaliści z CBK PAN pracowali także przy drugim instrumencie – Sub-millimetre wave instrument (SWI). Głównym partnerem przemysłowym CBK PAN w pracach nad RPWI była firma Astronika. Jeśli wszystko pójdzie pomyślnie i JUICE wystartuje, ponownie zawita w pobliże Ziemi w sierpniu 2024 roku. Wykona wówczas tzw. manewr asysty grawitacyjnej, która rozpędzi statek i skieruje go na odpowiednią orbitę. Kolejne przeloty w pobliżu Ziemi zaplanowane są na 2026 i 2029 rok. Wyniki za 8 lat Sonda znajdzie się w pobliżu Jowisza w 2031, by trzy lata później wejść na orbitę Ganimedesa. Oznacza to, że od rozpoczęcia prac nad misją do zakończenia fazy badawczej minie niemal 25 lat. A dane zebrane przez sondę będą stanowiły podstawę analiz naukowych przez kolejne dziesięciolecia. Start misji będzie można obejrzeć dzięki transmisji w ESA TV. W związku z ryzykiem burzowym przełożono go z 13 kwietnia na godz. 14:15 czasu polskiego w piątek, 14 kwietnia 2023 r. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.