Wzrost o niemal 100%. Coraz więcej osób deklaruje narodowość śląską
Według nowego raportu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach już ponad 30 proc. mieszkańców konurbacji deklaruje tożsamość śląską. To wyraźny wzrost wobec wyników spisu powszechnego z 2021 roku.
Raport pt. „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego” to wspólna praca prof. Małgorzaty Myśliwiec i dr. Tomasza Słupika z Wydziału Nauk Społecznych UŚ. Badanie przeprowadzono w 2025 r. na mieszkańcach konurbacji śląskiej. Składało się z ankiety internetowej na próbie 729 osób, wywiadów grupowych i wywiadów pogłębionych. Naukowcy próbowali odgadnąć, dlaczego tożsamość śląską zadeklarowało w ich badaniach znacznie więcej osób niż w oficjalnym spisie powszechnym. Tożsamość śląska popularniejsza o niemal 100% Badania prof. Myśliwiec i dr Słupika wykazały, że tożsamość śląską deklaruje aż 30,7 proc. mieszkańców konurbacji śląskiej (w jej skład wchodzi aż 19 miast, m.in. Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze i Bytom). To znacznie więcej, niż w spisie powszechnym z 2021 roku, kiedy było to 18.7 proc. Wtedy narodowość śląską zadeklarowało 596,2 tys. osób (236,6 tys. jako pierwszą, 187,4 tys. jako jedyną). Używanie języka śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 467,1 tys. osób (55 tys. jako jedynego). Czy powszechność tożsamości śląskiej faktycznie tak bardzo się zwiększyła, czy może w spisie powszechnym była niedoreprezentowana? Naukowcy skłaniają się ku tej drugiej możliwości. Dlaczego Ślązacy ukrywali swoją tożsamość w spisie powszechnym? – Kiedy zadaliśmy pytanie, dlaczego tak się stało, najbardziej zaniepokoiła nas obawa deklarowania tożsamości śląskiej. Mówiono wręcz o strachu, że ktoś zostanie posądzony o sprzyjanie separatystom, że spotka się z negatywnymi konsekwencjami w pracy lub w przestrzeni publicznej. Społecznie to bardzo niepokojące, że tożsamość może budzić tak poważne lęki w obywatelach – powiedziała prof. Myśliwiec na konferencji prasowej prezentującej wyniki raportu. Ale było coś jeszcze: w formularzach do wypełnienia podczas spisu powszechnego deklaracja narodowości innej niż polska nie była oczywista. Narodowość śląska i język śląski nie znajdowały się na liście do wyboru. Należało wpisać je ręcznie w rubryce „inne”. To utrudnienie też mogło zaważyć na wynikach. Narodowość śląska rośnie w siłę Prof. Ryszard Koziołek, rektor UŚ, podkreśla że świadomość śląskiej tożsamości i lokalna duma z przynależności do niej znacznie wzrosły w ostatnich latach. Dr Tomasz Słupik przypomina kontekst polityczny – wieloletnie starania o uznanie języka śląskiego za język regionalny. Ustawa o języku śląskim dwukrotnie została przyjęta przez parlament i była dwukrotnie zawetowana przez prezydentów Andrzeja Dudę i Karola Nawrockiego. Mimo weta doszło do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością. Według raportu dla 72,4 proc. respondentów bycie Ślązakiem jest ważnym elementem indywidualnej tożsamości, a dla 79,3 proc. tożsamość śląska jest powodem do dumy. Używanie języka śląskiego w sytuacjach formalnych zadeklarowało 24 proc. respondentów, a w sytuacjach nieformalnych 88 proc. Coraz więcej Ślązaków chciałoby też wpisania języka śląskiego na listę języków regionalnych oraz nieobowiązkowego nauczania go w szkołach. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Kaszaloty rozmawiają jak ludzie. Mają własny „alfabet” z samogłoskami
Naukowcy odkryli, że system komunikacji kaszalotów ma strukturę uderzająco podobną do ludzkiego języka. Wykorzystując sztuczną inteligencję, zidentyfikowali elementy pełniące funkcję samogłosek oraz różną ich wymowę, w zależności od kontekstu.
Badanie, opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B” to efekt pracy grupy Project CETI (Cetacean Translation Initiative). Pod przewodnictwem biologa morskiego Davida Grubera oraz lingwisty Gašpera Beguša zespół podjął próbę rozszyfrowania zawiłego systemu dźwięków wydawanych przez kaszaloty. Według Beguša, który wcześniej zajmował się językami starożytnymi (np. sanskrytem), analiza wokalizacji waleni przypomina badanie martwych języków. Język kaszalotów – seria niezwykłych badań Komunikacja kaszalotów to serie dźwięków przypominających kliknięcia. Badania CETI, przeprowadzone w 2024 roku, wykazały że te walenie potrafią łączyć różne sekwencje w zależności od kontekstu, a nawet modyfikować je poprzez zmiany rytmu, tempa, ekspresji czy dodawanie kliknięć. Badacze porównywali ten system do alfabetu Morse’a. Z kolei analiza opublikowana w listopadzie 2025 ujawniła jeszcze większą złożoność. Kaszaloty komunikują się bardzo powoli, jednak gdy nagrania ich „kodów” zostały przyspieszone, okazało się że zawierają elementy działające jak ludzkie samogłoski. Project CETI zidentyfikował dwie samogłoski kaszalotów – dźwięki, które funkcjonują podobnie do naszych „a” oraz „i” (w języku badaczy, czyli angielskim). Samogłoski te są „wypowiadane” przez wieloryby w sposób podobny do ludzkich dyftongów (dwugłosek), czyli dźwięków płynnie przechodzących jeden w drugi. W najnowszym badaniu, opublikowanym w kwietniu 2026 r., Beguš i jego zespół przeanalizowali większe struktury zawierające samogłoski, szukając podobieństw do ludzkich języków. Wykorzystali analizę statystyczną i algorytmy AI do zbadania ponad 1100 kodów, zarejestrowanych u wybrzeży Dominiki, u grupy 15 samic z młodymi. Dyftongi i koartykulacja – kaszaloty mówią jak ludzie Duża część analizy skupiła się na „wypowiedziach” czterech osobników: Atwooda, Forka, TBB i Pinchy, wyjątkowo rozgadanej babci stada. – Jest gadatliwa i używa bardzo ustrukturyzowanych dźwięków – mówi Beguš o Pinchy. Zespół odkrył, że w jednej z częstych sekwencji kliknięć (1+1+3), połowa zawierała „samogłoskę a”, a połowa „samogłoskę i”. W innych sekwencjach „a” pojawiało się znacznie częściej. Naukowcy argumentują, że gdyby te dźwięki były przypadkowe, takie wzorce by nie wystąpiły. – To sugeruje istnienie złożonego porządku w tym systemie – mówi Beguš. Samogłoski kaszalotów mają różną długość – „a” trwają znacznie dłużej niż „i”. U ludzi, aby wypowiedzieć niższe „a”, musimy szerzej otworzyć usta, co naturalnie wydłuża dźwięk. Choć mechanizm u waleni nie jest w pełni znany, ich sposób wydawania dźwięków jest nieco podobny: mają w nosach struktury, które wibrują jak nasze struny głosowe. To nie wszystko. Zespół CETI odkrył też koartykulację u kaszalotów. W ludzkim języku polega ona na tym, że sąsiadujące głoski wpływają na wymowę (np. słowo „wtorek” wymawiamy „ftorek”). U waleni kliknięcie samogłoski było często modyfikowane, aby pasowało do poprzedzającego dźwięku. – To, że wykazują koartykulację, jest dla mnie jednym z najbardziej uderzających odkryć – stwierdził biolog ewolucyjny Maël Leroux w rozmowie z National Geographic. Języki ludzi i wielorybów są powiązane z życiem społecznym Łączenie nieznaczących dźwięków w znaczące całości (fonemów w słowa) to klucz do ludzkiej zdolności wyrażania niemal wszystkiego. Zespół CETI sugeruje, że komunikacja kaszalotów jest jedną z najbardziej skomplikowanych w świecie zwierząt. Choć nie jest jasne, czy zmiana wzorców samogłosek zmienia znaczenie „słów” u waleni, strukturalne różnice są wyraźne i powtarzalne. Od czasów istnienia wspólnego przodka kaszalotów i ludzi minęło już ok. 90 milionów lat – zatem mało prawdopodobne, by języki obu gatunków miały jakiś wspólny początek. Badanie sugeruje, że podobne elementy komunikacji wykształciły się niezależnie. Kaszaloty to zwierzęta wysoce społeczne; tworzą klany z własnymi dialektami i kulturami. Ich społeczności są matrylinearne – babki pomagają matkom wychowywać młode i przekazują tradycje rodzinne. Niedawno naukowcy byli po raz pierwszy naocznymi świadkami porodu kaszalota, w którym matce pomagało aż 10 samic. Pochodzenie ludzkiego języka pozostaje tajemnicą. Jednak badania kaszalotów wspierają tezę, że życie społeczne odgrywa kluczową rolę w ewolucji złożonych systemów komunikacji. Czy zrozumiemy język kaszalotów? Co dalej? Naukowcy zaczynają już przewidywać proste zachowania, takie jak nurkowanie, na podstawie komunikatów waleni. Jednak przed nami jeszcze długa droga do pełnego zrozumienia ich języka. – Pod pewnym względem jesteśmy teraz jak niemowlęta kaszalotów. Myślę, że w ciągu najbliższych pięciu lat nauczymy się znacznie więcej – podsumowuje David Gruber. Źródło: National Geographic
Sroga zima przypomina o zapomnianych słowach. Śryż, okiść, szreń i morszkulce wracają do codziennego języka
Panuje popularny mit, że zamieszkujący Grenlandię innuici mają aż 50 różnych określeń na śnieg, a Polacy… tylko jedno. To nieprawda: w czasach sroższych niż aktualnie zim nasz język także dostosowywał się do panujących warunków, a mroźna zima 2026 pozwoliła przypomnieć sobie wiele ciekawych określeń, których niegdyś używano na porządku dziennym. Wiecie, czym jest śryż?
Wyjątkowo mroźna zima potrafi wydobyć z zakamarków języka słowa, których – zdawałoby się – zapomnieliśmy. Gdy za oknem mróz, na brzegach rzek i jezior pojawiają się śryż i morszkulce, a drzewa uginają się pod ciężarem okiści. Dzięki inicjatywie Towarzystwa Krajoznawczego Krajobraz wraca fascynacja dawnymi określeniami opisującymi surową przyrodę, a my przypominamy sobie, jak bogaty jest język polski. Zapomniany język zimy Kiedyś zimy były sroższe, dłuższe i bardziej surowe – inspirowały więc mieszkańców polski do tworzenia bogatego słownictwa opisującego zmrożony krajobraz. Teraz, podczas ekstremalnie niski temperatur, znowu są potrzebne. – To w większości dość stare słowa i nie jest przypadkiem, że mamy w języku polskim tyle zwrotów opisujących zimowe zjawiska. Zimy trwały u nas zwykle długo, były mroźne i śnieżne. Mamy więc bardzo dużo określeń, których po prostu zapomnieliśmy – powiedział PAP Jan Mencwel, pomysłodawca inicjatywy zestawienia polskich „zimowych” słów. Czym jest śryż i gdzie można go zaobserwować? Śryż oznacza skupisko gąbczastych bryłek lodu utworzonych z drobnych kryształków, powstających w wodzie rzecznej przy temperaturze poniżej zera. Jest początkowym etapem formowanie się pokrywy lodowej na rzekach. To zjawisko można było obserwować między innymi w styczniu na Wiśle czy Odrze – śryż unosił się na jej powierzchni, tworząc miękką, niemalże „piankową” warstwę. Okiść – zagrożenie dla drzew i symbol mroźnej zimy Okiść oznacza grubą, ciężką warstwę śniegu, która osiada na gałęziach drzew. Takie jego nagromadzenie potrafi być groźne: obciążone gałęzie łamią się, dochodzi nawet do przewracania całych drzew. Zjawisko okiści jest szczególnie niebezpieczne w lasach iglastych oraz w parkach miejskich, gdzie szkody mogą być odczuwalne zarówno dla przyrody, jak i infrastruktury. Według Instytutu Badawczego Leśnictwa, długotrwała okiść prowadzi do zmian w strukturze drzewostanów oraz zwiększonego ryzyka pożarów wiosennych z powodu uszkodzonych, wysuszonych gałęzi. Morszkulce – niezwykłe kule lodowe na polskich jeziorach i na Bałtyku Morszkulce to niemal poetyckie określenie naturalnych kuli lodowych, które formują się na brzegach zbiorników wodnych. Powstają w wyniku oddziaływania fal na wodę o temperaturze bliskiej 0°C. Każda morszkulka jest inna – niektóre mają kilka centymetrów średnicy, inne nawet kilkadziesiąt. Zjawisko to jest rzadkie, wymaga bowiem bardzo specyficznych warunków atmosferycznych, dlatego stało się inspiracją dla lokalnych legend oraz opowieści. Dawniej morszkulce opisywano w etnograficznych relacjach podróżników, dziś wracają w relacjach mieszkańców Pomorza i Mazur. Szreń, szadź i torosy – jak je rozróżnić? To nie wszystko, co język polski ma do zaoferowania w temacie zimy. Szreń to pokrywa śnieżna powstała przez częściowe rozmrożenie i ponowne zamarznięcie śniegu. Charakteryzuje się twardą, gładką powierzchnią, która pęka pod stopami jak skorupka jajka. Szadź to osad z lodu powstający przy zamarzaniu przechłodzonych kropelek wody, najczęściej na drzewach, słupach czy przewodach. Tworzy się przy bardzo niskich temperaturach i wysokiej wilgotności powietrza, pokrywając gałęzie efektownym „pierzastym” lodowym płaszczem. Torosy to z kolei widowiskowe spiętrzenia lodu na rzekach lub morzach, powstałe, gdy kawałki kry lodowej napierają na siebie i tworzą lodowe „góry”. Torosy są typowe dla wybrzeży Bałtyku w okresie silnych mrozów. Ciekawymi słowami jest także oparzelisko, czyli część torfowiska, która nie zamarza nawet podczas mrozów, sastrugi, czyli fałdy śniegu utworzone przez porywisty wiatr czy przetaina – miejsce, w którym lód uległ stopnieniu, tworząc niebezpieczną, ukrytą dziurę. Każde z tych określeń jest świadectwem bogatej tradycji i uważności obserwacji natury przez pokolenia mieszkańców Polski. Wpływ klimatu na to, jak mówimy o zimie Zmiany klimatyczne mają bezpośredni wpływ na język, jakim opisujemy świat. Badania przeprowadzone przez Instytut Języka Polskiego PAN pokazują, że w miarę jak zimy stają się łagodniejsze, część dawnych określeń wychodzi z użycia. Z drugiej strony, powrót ostrych zim prowadzi do ich renesansu. Tego typu zależności widoczne są również w innych językach słowiańskich, w których rozbudowane słownictwo dotyczące zimy świadczy o historycznym znaczeniu tego okresu. Ochrona i popularyzacja dawnych nazw zimowych zjawisk to nie tylko kwestia zachowania tradycji, ale także wzbogacania wiedzy o przyrodzie. Dzięki godnym podziwu inicjatywom popularyzatorskim unikatowe terminy – jak śryż, okiść czy morszkulce – mają szansę wrócić do aktywnego obiegu, wzbogacając język i ułatwiając opis zjawisk, z którymi mamy do czynienia podczas zimowych miesięcy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd się wzięło słowo „kac” w języku polskim i co ma wspólnego z kotami, Czechami, Witkacym i festiwalem w Opolu?
Historia słowa „kac” w polszczyźnie pokazuje, że język to żywa materia. To fascynująca opowieść o zapożyczeniach, literaturze, neologizmach i nieudanych próbach zmiany potocznego słownictwa.
Choć stan złego samopoczucia po nadmiernym spożyciu alkoholu towarzyszy ludzkości niemal od początku historii, samo słowo „kac” jest w naszym języku terminem stosunkowo młodym. Polszczyzna, mimo bogatych tradycji biesiadnych, nie wykształciła własnego, rodzimego określenia na tę przypadłość, posiłkując się zapożyczeniami. Niemiecki rodowód i koci zgiełk Współczesny „kac” to w rzeczywistości skrócona forma germanizmu „katzenjammer”, który zadomowił się w naszym języku na przełomie XIX i XX wieku. To połączenie słów „katze” (kot) oraz „jammer” (lament, skomlenie, żal). Dosłownie termin ten oznacza „koci jęk” lub „kocie miauczenie”, co w sposób metaforyczny oddaje nadwrażliwość na dźwięki i ogólny stan rozbicia organizmu po „spożyciu”. Pierwsze słownikowe odnotowanie skróconej formy „kac” datuje się na 1932 rok, choć w latach 20. i 30. ubiegłego stulecia powszechnie używano jeszcze pełniejszego brzmienia: kacenjamer, katzenjamer lub kacenjama. Co ciekawe, nasi sąsiedzi w Czechach i na Słowacji używają słowa „kocovina” – a więc kocia metafora dotarła z Niemiec nie tylko do Polski. Kociokwik – nieudana kalka czy barwny neologizm? W latach 50. i 60. XX wieku w polszczyźnie dużą popularność zdobył „kociokwik”, będący dosłownym tłumaczeniem (kalką słowotwórczą) niemieckiego katzenjammer. Słowo to, odnotowane w słowniku pod redakcją Witolda Doroszewskiego w 1961 roku, pierwotnie oznaczało wyłącznie nudności i ból głowy po alkoholu. Językoznawcy zauważają jednak pewną nielogiczność tej konstrukcji – słowo „kwik” odnosi się zazwyczaj do głosu wydawanego przez świnie lub dziki, podczas gdy niemiecki pierwowzór sugerował jęk lub miauczenie kota. Z czasem „kociokwik” zmienił swój zakres znaczeniowy i dziś częściej opisuje stan zamieszania, chaosu lub zdenerwowania, ustępując miejsca krótszemu „kacowi” w kontekście alkoholowym. Literackie boje o polskie słowo: „glątwa” Witkacego Brak rdzennego polskiego określenia na syndrom dnia następnego irytował Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego). Pisarz, znany z zamiłowania do eksperymentów językowych, stworzył szereg neologizmów, które miały zastąpić niemiecki import. Najbardziej znanym z nich była „glątwa”. Witkacy proponował także bardziej opisowe terminy, takie jak „sumienioból”, „wnętrzostęk”, „popijnik” czy „piciowyrzut”. Choć słowa te doskonale oddawały fizyczne i psychiczne męki biesiadnika, nie weszły do powszechnego obiegu. Jedna piosenka zmienia polszczyznę Współcześnie, w polszczyźnie potocznej chyba najczęstsze oprócz kaca jest określenie „tupot białych mew”. To tytuł piosenki z 1968 roku, napisanej przez Wojciecha Młynarskiego, z muzyką Janusza Senta, śpiewanej przez Wiesława Gołasa i samego Młynarskiego. Zdobyła nagrodę na festiwalu w Opolu w 1971 roku. Stała się szlagierem kabaretu „Dudek”, a dzięki interpretacji Gołasa, który najczęściej ją wykonywał, zyskała status evergreenu polskiego popu. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Krakowianin czy krakowianin” – już od stycznia wchodzą nowe zasady ortografii języka polskiego
Nowe zasady pisowni języka polskiego będę obowiązywały już od 1 stycznia 2026. Kilka zmian będzie również dotyczyć zapisu nazw geograficznych. Oto najważniejsze reguły, o których już niebawem będzie trzeba pamiętać.
Spis treści: Zmiany pisowni nazw geograficznych od 1 stycznia 2026 roku Inne istotne zmiany ortografii Oficjalne źródła i dokumenty – gdzie szukać aktualnych zasad Wraz z początkiem nowego roku wchodzą w życie istotne zmiany w polskiej ortografii. Kilka z nowych reguł będzie dotyczyć zapisu nazw geograficznych – choć w mniejszym zakresie, niż początkowo to ogłoszono. Zmiany pisowni nazw geograficznych od 1 stycznia 2026 roku Cieśnina Bosfor czy cieśnina Bosfor, a może tak i tak? Wśród propozycji przedstawionych przez Radę Języka Polskiego w maju 2024 roku znalazła się jedna szczególnie istotna dla osób korzystających z nazw geograficznych: dopuszczenie alternatywnej pisowni wyrazu gatunkowego stojącego przed nazwą własną zarówno wielką, jak i małą literą. Oznaczałoby to, że można byłoby pisać zarówno „Cieśnina Bosfor”, jak i „cieśnina Bosfor”, czy „Jezioro Gopło” i „jezioro Gopło”. Takie rozwiązanie miało uprościć zapisywanie nazw geograficznych, ale budziło też kontrowersje dotyczące jednolitości i standaryzacji. Jednak już w listopadzie 2025 roku Rada Języka Polskiego, po szerokich konsultacjach i analizie stanowisk instytucji odpowiedzialnych za standaryzację nazw własnych w urzędach i systemach geoinformacyjnych, zdecydowała się wycofać tę zmianę. Zatem od 1 stycznia 2026 roku wciąż obowiązuje dotychczasowa zasada – wyraz gatunkowy przed nazwą własną, jeśli występuje w mianowniku, zapisujemy małą literą. Przykłady poprawnego zapisu: cieśnina Bosfor, jezioro Śniardwy, góra Giewont. Jak teraz zapisywać nazwy obiektów w mieście? Wyjątkiem są sytuacje, gdy wyraz gatunkowy otwiera nazwę obiektu przestrzeni publicznej (typu: park, osiedle, most) oraz w przypadku lokali usługowych lub gastronomicznych, np. Cmentarz Centralny, Most Północny, Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Brama Warszawska, Księgarnia Naukowa, Kino Relaks, Galeria Północna, Restauracja Ateny. Słowo ulica wciąż będziemy pisać małą literą, np: ul. Marynarska, ulica Staromiejska. Mieszkańcy miast, dzielnic i osiedli – nowe zasady pisowni! Od 1 stycznia 2026 r. nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi będziemy pisać wielką literą. Przykłady: Warszawianin, Łodzianin, Poznanianka, Paryżanin, Białostocczanin, Szczecinianka. Zmiana ta upraszcza dotychczasowe zasady i eliminuje wiele wątpliwości oraz błędów, szczególnie w tekstach urzędowych i prasowych. Pisownia nazw etnicznych – pojawiły się nowe warianty Rada dopuściła również alternatywne zapisy nieoficjalnych nazw etnicznych – zarówno wielką, jak i małą literą, np. kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol, żabojad lub Żabojad, makaroniarz lub Makaroniarz. Inne istotne zmiany ortografii Pisownia nazw firm, marek i modeli – teraz wielką literą piszemy nie tylko nazwę firmy, marki czy modelu, ale również pojedyncze egzemplarze wyrobów przemysłowych, np. pod oknem zaparkował czerwony Ford. Pisownia rozdzielna cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami – np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry. Pisownia nie- z imiesłowami odmiennymi – nie będzie już rozdzielnej pisowni w żadnym przypadku, niezależnie od interpretacji znaczeniowej. Przymiotniki od nazw osobowych (np. szekspirowski, zygmuntowski, chopinowski) – zawsze pisane małą literą, niezależnie od znaczenia. Ujednolicenie zasad pisowni innych prefiksów – np. półspał, półczuwał, super-Europejczyk. Zmiany te mają na celu uproszczenie zasad, eliminację wyjątków i przepisów trudnych do zastosowania oraz zmniejszenie liczby błędów ortograficznych. Oficjalne źródła i dokumenty – gdzie szukać aktualnych zasad Wszelkie oficjalne zasady dotyczące ortografii oraz aktualne wykładnie można znaleźć w następujących źródłach: Dokument „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” Od 1 stycznia 2026 roku jedynym ważnym i aktualnym źródłem zasad ortograficznych i interpunkcyjnych będzie nowy dokument „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” opracowany przez Radę Języka Polskiego przy Prezydium PAN. Dokument ten jest dostępny na stronie internetowej RJP. Kampania informacyjna „Zmiany w pisowni – mniej wątpliwości, więcej pewności” Rada Języka Polskiego prowadzi również szeroko zakrojoną kampanię społeczną, której celem jest informowanie o nowych zasadach i wyjaśnianie wszelkich wątpliwości. Materiały edukacyjne i infografiki można znaleźć w mediach społecznościowych oraz na stronie RJP. Źródło: Rada Języka Polskiego Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Jakby mucha latała wokół moich uszu”. Zaskakujące opinie obcokrajowców o naszym języku
Dla wielu cudzoziemców język polski to dźwiękowa łamigłówka. Zaskakują ich szeleszczące dźwięki, nietypowe samogłoski i trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe. Jak naprawdę brzmi polszczyzna w ich uszach?
Spis treści: Polski w uszach obcokrajowców hitem Instagrama Polski jako język szeleszczący Te okropne samogłoski Zbitki spółgłoskowe – wyzwanie dla językoznawców Intonacja i melodia języka polskiego Ulubione polskie słowo U Polaków lubię jedno – ich język. Kiedy inteligentni ludzie mówią po polsku, wpadam w ekstazę. Jego brzmienie wywołuje we mnie dziwne obrazy, w których tle zawsze jest murawa z pięknej kolczastej trawy i buszujące w niej szerszenie i węże. (...) Nigdy nie rozumiałem, o czym mówią, ale odnosiłem wrażenie, jakby mordowali kogoś w elegancki sposób – pisał amerykański pisarz Henry Miller. Jak dziś język polski brzmi w uszach obcokrajowców? Polski w uszach obcokrajowców hitem Instagrama Turecka aktorka Defne Bolukbasioglu dała się poznać dzięki swojemu kanałowi na Instagramie, gdzie w umiejętny sposób parodiuje różne języki obce. Naśladując charakterystyczne dźwięki i intonacje, tworzy wypowiedzi w wymyślonych językach, które mają brzmieć jak angielski, francuski czy arabski. 18 lutego 2025 r. Defne opublikowała nowy odcinek swojego cyklu, w którym imituje kilka kolejnych języków, w tym polszczyznę. Nagrania możesz posłuchać poniżej. Choć dla Polaków taka parodia może nie być szczególnie trafna, obcokrajowcy powtarzają w komentarzach, że tak właśnie polszczyzna brzmi w ich uszach. Polski jako język szeleszczący Jednym z pierwszych aspektów, które zauważają osoby uczące się polskiego, jest obfitość dźwięków szeleszczących. Spółgłoski takie jak „sz”, „cz”, „dż”, „ś”, „ć” sprawiają, że polski może brzmieć jak niekończąca się sekwencja szumów, świstów i bzyczenia. „Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Polski, język polski brzmiał dla mnie jakby mucha latała wokół moich uszu” – pisze na portalu Quora pochodzący z Turcji Can Yuksek. Dla osób mówiących po angielsku czy francusku słowa takie jak „szczęście” wydają się niemal niemożliwe do wymówienia. Co ciekawe, natężenie szeleszczących dźwięków w naszej mowie jest wyzwaniem również dla użytkowników języków słowiańskich – najbliższych polszczyźnie. Nie bez powodu nasi wschodni sąsiedzi mają w zwyczaju określać nas mianem „Pszeków”, a nasz kraj – „Pszekią”. Te okropne samogłoski Choć język polski jest językiem spółgłoskowym, ponieważ składa się przede wszystkim z takich dźwięków, to i zrozumienie samogłosek może być nie lada wyzwaniem. W naszej mowie zachowały się choćby samogłoski nosowe – „ą” i „ę”. To takie samogłoski, podczas wymawiania których strumień powietrza przepływa zarówno przez jamę ustną, jak i przez jamę nosową. W Europie takie dźwięki poza polszczyzną uchowały się jeszcze tylko w języki kaszubskim, francuskim i portugalskim. Obcokrajowcy, którzy próbują wyłapać polskie słowa, nierzadko zwracają również uwagę na dźwięk „y”, który zdarza im się zlewać z „e”. Sprawdźcie sami wśród swoich cudzoziemskich znajomych, czy słyszą różnicę między słowa: „wpłata” i wypłata” albo „sen” i „syn”. Prawdopodobnie większość z nich oświadczy, że słyszy to samo słowo. Zbitki spółgłoskowe – wyzwanie dla językoznawców Kolejnym elementem, który przyciąga uwagę obcokrajowców, są skomplikowane zbitki spółgłoskowe. Słowa takie jak „wstrząs” (pięć spółgłosek z rzędu), „grzmot” (cztery spółgłoski razem) czy nazwa miasta „Trzebnica” stanowią prawdziwe wyzwanie artykulacyjne. Dla osób pochodzących z języków o bardziej otwartych sylabach, takich jak włoski czy hiszpański, gdzie rzadko występują długie zbitki spółgłoskowe, polskie słowa mogą wydawać się wyjątkowo trudne do wymówienia. Przykładowo, słowo „chrząszcz” jest często cytowane jako jedno z najtrudniejszych do wymówienia dla obcokrajowców. Zagranicznym komentatorom sportowym zajęło wiele czasu zanim opanowali (w miarę) poprawną wymowę naszych tenisowych mistrzów Igi Świątek i Kamila Majchrzaka. Intonacja i melodia języka polskiego Dla wielu obcokrajowców polski brzmi monotonnie, ponieważ nie ma wyraźnych różnic w tonacji, jak np. w języku włoskim. W polskim akcent pada zazwyczaj na przedostatnią sylabę, co sprawia, że mowa wydaje się bardziej „płaska”. Jednak dla niektórych język polski ma własną melodię – nieco surową i poważną, ale też pełną charakterystycznych dźwięków, które sprawiają, że jest wyjątkowy. Ulubione polskie słowo Choć język polski może brzmieć w sposób trudny do powtórzenia, wielu obcokrajowców określa polszczyznę jako miłą dla ucha. Szwedzka wokalistka Nina Persson, liderka zespołu The Cardigans wspominała w jednym z wywiadów, że „uwielbia słuchać języka polskiego”. O tym, że niektóre dźwięki w naszym języku mogą być dla cudzoziemców nieprzyjemne w odbiorze, przekonywał już wiele lat temu Jacek Cygan. Pisząc słowa do piosenki „To nie ja”, którą Edyta Górniak reprezentowała Polskę na Eurowizji w 1994 roku, celowo usunął z tekstu wszystkie nieprzyjemnie brzmiące słowa. Posłuchajcie sami, jak miękko brzmi ten przebój sprzed lat. O ulubione – to jest najlepiej brzmiące dla uszu polskie słowo – zapytaliśmy też troje obcokrajowców, którzy uczą się języka polskiego. Oto co usłyszeliśmy: wolność – Cristobal z Chile, piłka – David ze Szkocji, kobieta – Hanka z Czech. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nie uczysz się języków? Teraz wiemy, że Twój mózg starzeje się przez to znacznie szybciej niż innych ludzi
Coraz więcej badań naukowych potwierdza, że wielojęzyczność przynosi wymierne korzyści dla zdrowia psychicznego i sprawności intelektualnej. Teraz wiemy jednak, że osoby posługujące się przynajmniej dwoma językami doświadczają także wolniejszego tempa starzenia się mózgu. Czy nauka może być skutecznym narzędziem profilaktyki zdrowotnej?
Badacze są zgodni: nauka języków obcych działa dla mózgu tak, jak regularny trening na siłowni dla ciała. Wyniki długoletnich obserwacji wykazały, że mówienie przynajmniej dwoma językami pomaga pozostać młodym i opóźnia procesy starzenia. Jak to działa? Uczeni sprawdzili to w imponujący sposób. Jak zmierzyć starzenie się mózgu? Naukowcy zbadali ponad 86 000 dorosłych w wieku od 51 do 90 lat z 27 krajów Europy korzystając z narzędzia „Biobehavioral Age Gap” (BAG). To zaawansowany model, który na podstawie czynników zdrowotnych i stylu życia porównuje wiek biologiczny uczestnika z rzeczywistym. Dodania wartość BAG oznacza przyspieszone starzenie, a ujemna – spowolnione procesy degradacyjne. Model uwzględnia pozytywne czynniki, takie jak aktywność fizyczna czy wykształcenie, oraz negatywne, np. problemy z sercem czy zaburzenia sensoryczne. Dzięki temu naukowcy mogli z wysoką precyzją ocenić, czy mózg badanej osoby starzeje się szybciej, wolniej czy zgodnie z wiekiem chronologicznym. Wielojęzyczność przedłuża życie Efekty badań opublikowane zostały na łamach czasopisma „Nature Aging”. Wyniki są alarmujące: osoby jednojęzyczne mają niemal dwa razy większe ryzyko przyspieszonego starzenia w porównaniu z osobami wielojęzycznymi. Ochronny efekt jest tym silniejszy, im większa liczba używanych języków. Każda kolejna znajomość zwiększa rezerwy mózgu, czyniąc go bardziej odpornym na ząb czasu. W długofalowej analizie ryzyko przyspieszonego starzenia było aż 1,4 raza wyższe. Oznacza to, że mózgi osób posługujących się tylko jednym językiem starzeją się szybciej nie tylko w danym momencie, ale i w dłuższej perspektywie. Dlaczego mówienie w kilku językach chroni mózg? Nauka języków obcych działa jak regularny trening dla mózgu. Codzienna konieczność przełączania się pomiędzy systemami językowymi angażuje szereg struktur mózgowych odpowiedzialnych za uwagę, pamięć czy myślenie abstrakcyjne. To właśnie te umiejętności najszybciej ulegają osłabieniu wraz z wiekiem, a regularne ćwiczenie podtrzymuje ich sprawność. Mózg osoby wielojęzycznej stale pracuje nad wyborem odpowiedniego słowa, strukturą zdania czy gramatyką, nawet jeśli nie używa w danym momencie wszystkich znanych języków. Ten nieustanny „trening poznawczy” powoduje, że mózg pozostaje elastyczny i lepiej radzi sobie z typowymi dla wieku wyzwaniami. Naukę naprawdę warto zacząć w każdym wieku Ważną cechą omawianych efektów jest to, że ich działanie stwierdzono niezależnie od wieku rozpoczęcia nauki języka. Badania pokazują, że nie tylko osoby wychowane w środowisku dwujęzycznym, ale również te, które rozpoczęły naukę języka obcego w wieku dorosłym lub starszym, mogą czerpać korzyści ze zwiększonych rezerw poznawczych. To szczególnie ważne w kontekście niedawnych badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Concordia, w którym udowodniono, że osoby dwujęzyczne niemal 4–5 lat później zapadają na chorobę Alzheimera. Dochodzimy więc do fundamentalnej konkluzji: warto studiować. W każdym wieku. Źródło: Nature, Concordia Univeristy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
Tylko Polska używa słowa „rzeczpospolita” zamiast „republika”. Skąd się wzięło to wyjątkowe tłumaczenie z łaciny i co mówi o naszej historii?
W kwestii nazewnictwa jesteśmy wyjątkiem: inne państwa używają określenia „republika”, a w Polsce od setek lat przyjęło się jego wierne tłumaczenie na język polski. Bo „rzeczpospolita” to właśnie tłumaczenie łacińskiego określenia res publica. Oznacza ono „rzecz publiczną”, czyli – w swobodniejszym tłumaczeniu – „wspólne dobro”. Jego dwa składniki (rzecz + pospolita) ściśle odpowiadają znaczeniu łacińskiego oryginału. „Rzeczpospolita”, czyli dobro wspólne Rzeczpospolita jest słowem staropolskim, istniejącym przynajmniej od czasu powstania tzw. Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czyli unii Polski i Litwy, powołanej w 1569 roku. Wówczas zamiast „publiczna” mówiono o rzeczy „pospolitej”, czyli należącej do ogółu. W oczach polskiej szlachty Rzeczpospolita była „dobrem wspólnym”, czyli państwem należącym do wszystkich obywateli (choć wówczas byli nimi wyłącznie szlachcice). To wyjątkowe jak na tamte czasy, związkowe państwo, stało się jednym z największych w nowożytnej Europie, zanim ostatecznie zniknęło z mapy pod koniec XVIII wieku, w wyniku rozbiorów. Po rozbiorach Polski termin „rzeczpospolita” ten nabrał symbolicznego znaczenia. Stał się synonimem utraconej niepodległości i funkcjonował głównie w literaturze i myśli politycznej, opisując marzenie o odrodzeniu niepodległego państwa. Skąd się wzięła republika? A skąd XVI-wieczna szlachta czerpała inspirację? W starożytnym Rzymie res publica oznaczała państwo, w którym władza stanowi wspólne dobro obywateli, przeciwieństwo monarchii absolutnej, w której państwo utożsamiano z osobą władcy. Do języka polskiego pojęcie to przeniknęło w XV wieku, w dobie rozwijającego się humanizmu, gdy łacina była językiem elit intelektualnych i politycznych. Starożytny Rzym był republiką w latach 509 p.n.e – 27 n.e. Polska jako światowy wyjątek Inne państwa przyjęły określenie „republika”, ale w Polsce po dziś dzień pozostało tłumaczenie z łaciny. Jedynym organizmem (ale jednak nie państwem) także stosującym podobne tłumaczenie, jest Wspólnota Narodów, po angielsku określana jako „commonwealth”, czyli właśnie „dobro wspólne”. „The Commonwealth” lub „Commonwealth of Nations” to istniejąca do dziś międzynarodowa organizacja zrzeszająca 56 państw, należących kiedyś do dawnego Imperium Brytyjskiego. Kolejne odsłony Rzeczypospolitej Dalsze Koleje słowa „rzeczpospolita” są bardzo ciekawe. Jest stałym elementem nazwy państwa polskiego, a kolejne jego historyczne odsłony oznaczano – mniej lub bardziej formalnie – numerami. I tak unia Polski i Litwy to I Rzeczpospolita, odrodzone państwo polskie lat 1918–1945 to II Rzeczpospolita, a czasy wzpółczesne to III Rzeczpospolita. Wyjątkiem jest Polska Rzeczpospolita Ludowa – okresu komunistycznego nie oznaczono żadnym numerem, chociaż „rzeczpospolita” pozostała. Dziś słowo to jest synonimem państwa polskiego – kiedy mówimy „jestem obywatelem Rzeczypospolitej” – wiadomo, że chodzi o Polskę. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Japończycy coraz chętniej uczą się polskiego. Co wspólnego ma z tym Chopin i jak im się to udaje?
To, że język polski jest bardzo trudny do nauki dla obcokrajowców, nie jest żadną tajemnicą. Ba, wielu urodzonych nad Wisłą ma problemy z poznaniem jego wszystkich meandrów. Okazuje się, że staje się on coraz bardziej popularny wśród Japończyków, a swój udział ma w tym profesor Koji Morita.
Na III Międzynarodowym Kongresie Języka i Kultury Polskiej, który miał miejsce na Uniwersytecie Szczecińskim, pojawił się Koji Morita – zasłużony japoński profesor nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa słowiańskiego i absolwent (doktor) studiów polonistycznych na Instytucie Slawistyki PAN. Od 2013 roku kieruje katedrą polonistyki na tokijskiej uczelni, wykładał również na UJ. Pierwszy podręcznik do nauki polskiego Przyjechał przedstawić swój pierwszy japoński podręcznik do nauki języka polskiego opracowany według Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego (CERF). Przygotowany jest z myślą o początkujących i obejmuje poziom A1 – to ważne, ponieważ na poziomie B można się już uczyć z podręczników polskich, ale w trakcie nauki od zera wszystko musi być wytłumaczone po japońsku. – Gramatyka jest trudna – tłumaczy profesor. Za pomocą podręcznika chce pomóc swoim rodakom otworzyć się na nowy świat. Dlaczego Japończycy interesują się językiem polskim? Prof. Morita przyznaje, że termin wydania książki był nieprzypadkowy i związany jest z wydarzeniami w naszym kraju. Okazuje się bowiem, że Japończycy tak jak i my, zakochani są w muzyce Fryderyka Chopina. – W tym roku jest Konkurs Chopinowski, więc zainteresowanie Polską jest większe. Muzyka łączy narody, to jest siła Chopina. Dużo Japończyków jedzie do Warszawy. Skoro będą w Polsce, chcą się komunikować choć trochę po polsku. Daje to wielką radość – mówi PAP profesor. Dodaje, że Japończycy, tak jak Polacy, są romantykami, a dla obywateli Kraju Kwitnącej Wiśni inspirująca okazuje się walka o niepodległość, romantyzm i mentalność Polaków. To przyciąga i ciekawi. Czemu język polski jest taki trudny? Koji Morita przyznaje, że najwięcej kłopotów Japończykom w polszczyźnie sprawiają m.in. czasowniki dokonane i niedokonane. Aspekt czasu to wyjątkowy element języków z naszego kręgu kulturowego. – To jest bardzo ważny element gramatyczny języków słowiańskich, a u nas tej kategorii nie ma. Dlatego Japończycy mają problem z „pisać” i „napisać” albo z czasownikami ruchu: „iść”, „chodzić”. U nas jest „iku”, tak jak w angielskim „go”. Jedno słowo „kaku” oznacza pisać i napisać – wyjaśnia polonista. Podoba im się jednak to, że wymowa jest względnie łatwa. Prof. Morita zwraca uwagę na to, że w naszym języku można czytać tak, jak jest napisane. W języku angielskim słowa wymawia się zupełnie inaczej niż zapisuje. Chociaż popularność języka polskiego jako języka obcego nie rośnie drastycznie, to jednak coraz więcej osób pobiera lekcje – widać to po sprzedaży podręczników. Coraz więcej osób z innych krajów odwiedza Polskę, a będąc na miejscu chce się lepiej porozumiewać z mieszkańcami. Źródła: PAP, Światowa Encyklopedia Polonistów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowe badanie wywraca wiedzę o psach. Uczą się języka identycznie jak małe dzieci
Badanie etologów z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie rzuca nowe światło na zdolności językowe psów. Okazuje się, że potrafią one spontanicznie rozumieć sens słów i porządkować je w kategorie. Tę zdolność uważano za wyłącznie ludzką.
Uniwersytet Loránda Eötvösa w Budapeszcie to placówka, która przoduje w badaniach nad psami. Węgierscy naukowcy regularnie odkrywają coś nowego w zachowaniach i zdolnościach najlepszego przyjaciela człowieka. I znów nie zawiedli – ich nowe badanie dowodzi, że psy mają zdolności językowe, które uznawano za unikatowe dla ludzi. Kategoryzacja: kluczowa zdolność małych dzieci Chodzi o kategoryzację – mechanizm kluczowy w rozwoju mowy u dzieci. To łączenie przedmiotów i słów w kategorie na podstawie ich funkcji. Na przykład łyżka wazowa jest dla dzieci „dużą łyżką”, bo obie służą do nabierania. Kubek i szklanka lub długopis i ołówek też należą do wspólnych kategorii przedmiotów. Czy zwierzęta mogą rozumieć kategorie słów? W świecie zwierząt takie umiejętności są niezwykle rzadkie. Opisywano je głównie u zwierząt po wcześniejszym intensywnym treningu, w kontrolowanych warunkach. Psy okazały się jednak wyjątkiem – rozwijają podobne zdolności naturalnie, poprzez zwykłą zabawę z opiekunami. To prawdopodobnie efekt tysięcy lat wspólnej ewolucji i bliskiego kontaktu z człowiekiem. Najczęściej kategoryzacja występuje u zdolnych psów, obdarzonych wyjątkową łatwością przyswajania słów (tzw. gifted word learners). Najbardziej znanym przykładem był border collie o imieniu Chaser, który znał ponad 1000 słów. W nowym eksperymencie naukowców z Węgier przebadano 7 psów z szerokim zasobem słów, w tym 6 border collie i jednego australijskiego psa pasterskiego. Eksperyment z zabawkami: „ciągnij” lub „aportuj” Badania prowadzono w domach właścicieli, bez żadnej specjalnej aparatury. Psy nauczyły się rozróżniać dwie kategorie zabawek: „pull” (ciągnij – zabawki do przeciągania) oraz „fetch” (aportuj – zabawki do rzucania i przynoszenia). Początkowo kojarzyły je z określonym zestawem dobrze znanych, własnych zabawek. Z czasem badacze wprowadzili nowe, wyglądające zupełnie inaczej, ale pełniące te same funkcje. W trakcie zabawy właściciele nie używali żadnych etykiet słownych. W decydującej próbie psy miały wybrać z nowych zabawek te, które odpowiadały kategoriom „pull” lub „fetch”. Psiaki wybierały prawidłowo znacznie częściej, niż wynikałoby to z przypadku. To znaczy, że zrozumiały istotę słów – przeniosły ich znaczenie na nowe obiekty, mimo różnic w wyglądzie i braku dodatkowych wskazówek. View oEmbed on the source website Nowe perspektywy w badaniach nad psami To pierwsze dowody na to, że psy są zdolne do spontanicznej kategoryzacji, podobnie jak dzieci w procesie rozwoju mowy. Badacze podkreślają, że otwiera to nowe perspektywy dla zrozumienia ewolucji i funkcjonowania zdolności językowych u zwierząt. Jak zaznacza Adam Miklósi, współautor pracy, obserwacje te wskazują, że wysokie kompetencje językowe mogą rozwijać się nie tylko u ludzi. Zdolnych uczestników i przebieg niektórych eksperymentów z zabawkami można obejrzeć na facebookowym profilu badania: Genius Dog Challenge. Źródło: Current Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To nie dzieci zmieniają język. Naukowcy wskazują winnych wśród dorosłych
Od wielu lat w lingwistycznym świecie panuje przekonanie, że to małe dzieci i popełniane przez nie błędy są motorem napędowym zmian, jakie zachodzą w językach świata. XIX-wieczni językoznawcy twierdzili nawet, że gdyby dzieci perfekcyjnie uczyły się języka, ten pozostawałby w swojej czystej formie. Dzięki nowym badaniom wiemy, że to wcale nie najmłodsi są odpowiedzialni za zmiany w języku, którym wszyscy się posługujemy.
Językoznawcy, historycy czy psychologowie – wszyscy badacze, szukając przyczyn zmian zachodzących w mowie, zwalali winę na dzieci i ich niedoskonałości językowe. Dzięki badaniom przeprowadzonym w Instytucie Psycholingwistyki im. Maxa Placka w Nijmegen wiemy, że to nie one zmieniają polszczyznę i inne języki. Kto zmienia język polski i czy mamy na to jakiś wpływ? Język polski przechodzi radykalne zmiany – mierzymy się z falą anglicyzmów, pojęć związanych z drapieżnie rozwijającą się technologią czy internetową nowomową, która staje się specyficzna dla międzynarodowych grup zasiedlających social media. Gdyby jednak świat stał w miejscu, a do naszych rąk nie trafiły smartfony i komputery, to język… i tak by się zmieniał. Każdy z nich ewoluuje, a współczesny angielski jest tak daleko – jeśli nie dalej – od mowy Szekspira, jak współczesny polski od „Daj, ać ja pobruszę, a Ty poczywaj”. Do tej pory w świecie lingwistów panował jednak konsensus. Uważano, że to małe dzieci, jako czyste językowe karty, mają największy wpływ na zmiany w polszczyźnie. Okazało się, że nie jest to prawda – prawdziwym motorem zmian ma być codzienne używanie języka przez osoby starsze. Co to znaczy? Zamieszanie w polszczyźnie Limor Raviv, Damian Blasi i Vera Kempe – autorzy badania – nie mają wątpliwości, że błędy popełniane przez małe dzieci podczas nauki języka ojczystego nie utrwalają się i nie mają wpływu na szerszą społeczność. – Zmiana języka jest bardziej prawdopodobna w wyniku sposobów, w jaki dorośli i nastolatkowie adaptują się do zmieniającego się społeczeństwa, wprowadzają innowacje i wchodzą w interakcje w rzeczywistych sytuacjach komunikacyjnych – twierdzą autorzy, zwracając uwagę na kontekst biznesowy i pozabiznesowy. Kto jest więc winien? Starsi nastolatkowie i młodzi dorośli. Naukowcy podkreślają ich ekspresję twórczą i elastyczność jako potencjalne czynniki, które umożliwiają zakorzenienie i utrwalenie nowych form językowych. Ich rodzice chcą za nimi nadążyć i tak oto nowe formy rozlewają się po języku, nieodwracalnie go zmieniając. W Polsce znamy wiele takich przykładów: głośnym z nich jest coroczny plebiscyt na Słowo Roku. Złośliwi nastolatkowie powiedzą jednak, że zawsze jest spóźniony, a słowa w nim wybierane już dawno stają się dla nich „przestarzałe”. Nowe spojrzenie na język Autorzy twierdzą, że analizując zmiany zachodzące w języku powinniśmy nie tyle skupiać się na dzieciach, tylko więcej uwagi poświęcić temu, w jaki sposób komunikują się ze sobą dorośli. Postulują o porzucenie uprzedzeń poznawczych i skupienie się na kontekstach społecznych, w których ludzie używają języka. – Zamiast skupiać się wyłącznie na błędach w nauce języka u dzieci, powinniśmy zbadać szersze procesy społeczne, historyczne i interakcyjne, które leżą u podstaw powstawania i zmian języka. To podejście obiecuje lepsze wyjaśnienia tego, jak i dlaczego języki ewoluują – dodają. Źródło: Psychological Review Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakująca podróż łaciny – jak język plemienia Latynów zadomowił się w nauce i liturgii
Język łaciński jest językiem indoeuropejskim o wielowiekowym dziedzictwie. Poznaj korzenie łaciny sięgające starożytnej Italii, pozycję języka w średniowieczu i współczesnej nauce, a także jej wpływ na języki europejskie i kulturę Zachodu.
Spis treści: Geneza i klasyczne formy języka łacińskiego Łacina w średniowieczu i nowożytności Czy łacina jest językiem żywym czy martwym? Wpływ łaciny na języki współczesne 10 ciekawostek o języku łacińskim Łacina to nie tylko relikt przeszłości, ale fundament europejskiej tożsamości kulturowej, edukacyjnej i naukowej. Choć język nie posiada już rodzimych użytkowników, przetrwał w systemach prawnych, Kościele katolickim, terminologii medycznej i biologicznej. Przez wieki łacina pełniła funkcję języka uniwersalnego w Europie, a jej dziedzictwo widoczne jest do dziś zarówno w językach romańskich, jak i w intelektualnym dorobku Zachodu. Geneza i klasyczne formy języka łacińskiego Pochodzenie latyńskie i rozwój języka Łacina wywodzi się z regionu Lacjum (Lazio) w środkowej Italii, którego głównym ośrodkiem był Rzym. Mieszkańcy tego obszaru – Latynowie – posługiwali się dialektem z grupy języków italskich, należącej do większej rodziny języków indoeuropejskich. Z czasem, wraz z rosnącą potęgą Rzymu, łacina zaczęła pełnić funkcję języka administracyjnego, prawnego i wojskowego, obejmując swoim zasięgiem całą Italię, a następnie inne regiony Imperium Rzymskiego – od Hiszpanii po Bliski Wschód. Łacina była głównym instrumentem integracji kulturowej i politycznej, służąc do tworzenia przepisów prawa, prowadzenia dokumentacji i organizacji życia publicznego. Jako język urzędowy zarówno Republiki Rzymskiej, jak i późniejszego Cesarstwa Rzymskiego, aż do jego upadku. Odegrała kluczową rolę w standaryzacji struktur państwowych, systemu edukacji oraz modelu komunikacji w imperium. Jej funkcje nie ograniczały się jednak do sfery oficjalnej – była też podstawowym środkiem ekspresji literackiej i intelektualnej, co miało ogromny wpływ na rozwój kultury europejskiej. Fazy klasyczne: archaiczna, klasyczna, postklasyczna Rozwój języka łacińskiego dzieli się na kilka wyraźnych etapów, które odzwierciedlają zarówno zmiany strukturalne, jak i ewolucję jego funkcji społecznych: Łacina archaiczna (ok. VI–III w. p.n.e.) – była językiem wczesnych dokumentów prawnych i inskrypcji. Znana jest z fragmentów takich jak Prawo XII Tablic, które uważane jest za jedno z najstarszych świadectw rzymskiej myśli prawnej. Ta faza cechowała się jeszcze nieustaloną gramatyką i znaczną zmiennością leksykalną. Łacina klasyczna (I w. p.n.e.–I w. n.e.) – osiągnęła wysoki stopień standaryzacji literackiej i gramatycznej. To właśnie w tym okresie powstały największe dzieła literatury łacińskiej autorstwa takich postaci jak Cyceron (retoryka i filozofia), Wergiliusz (epika), Horacy (poezja liryczna) czy Owidiusz (mitologia i elegia). Język ten był niezwykle precyzyjny, o rozbudowanej składni i fleksji, służył także jako narzędzie wyrafinowanej argumentacji i estetycznego stylu. Łacina postklasyczna (potoczna) – obejmuje formy języka używane w życiu codziennym, zwłaszcza przez ludność prowincji. W przeciwieństwie do wersji literackiej, łacina potoczna (znana także jako łacina ludowa) była mniej formalna, bardziej podatna na wpływy regionalne i zmiany fonetyczne. To właśnie z niej, w wyniku procesów językowych i lokalnych adaptacji, wyewoluowały języki romańskie – włoski, francuski, hiszpański, portugalski, rumuński i inne. Każda z tych faz odegrała istotną rolę w kształtowaniu dziedzictwa łacińskiego, które przetrwało nie tylko w tekstach antycznych, ale także w strukturach językowych współczesnych języków europejskich i w modelach edukacyjnych przez wieki funkcjonujących w Europie. Łacina w średniowieczu i nowożytności Łacina średniowieczna w Polsce – słownik Lexicon PAN W okresie średniowiecza, również w okresie średniowiecza w Polsce, łacina przejęła rolę lingua franca – uniwersalnego języka komunikacji elit duchownych, intelektualnych i politycznych w całej Europie. Jej znajomość była konieczna do prowadzenia dyplomacji, pisania traktatów, prowadzenia kronik, nauczania i kontaktów z instytucjami kościelnymi. W świecie, gdzie większość społeczeństwa była niepiśmienna, język łaciński był kluczem do wiedzy i władzy. Na ziemiach polskich łacina średniowieczna była obecna w aktach prawnych, statutach, dokumentach kancelarii królewskich, bullach kościelnych, listach, glossach teologicznych i traktatach naukowych. Szczególne znaczenie miała jej rola w systemie prawa – większość średniowiecznych dokumentów sądowych i administracyjnych była spisywana po łacinie. Z tego bogactwa tekstów korzysta monumentalne opracowanie – „Lexicon Mediae et Infimae Latinitatis Polonorum”. To projekt słownikowy dokumentujący słownictwo łacińskie używane na ziemiach polskich od X do XVI wieku. Celem projektu jest nie tylko katalogowanie słów, ale także analiza lokalnych wariantów językowych, wpływów języka polskiego, adaptacji znaczeniowych i morfologicznych. Projekt ten, prowadzony od 1953 roku przez Polską Akademię Nauk i Polską Akademię Umiejętności, pozostaje jednym z najważniejszych przedsięwzięć filologicznych w Europie Środkowej. Pokazuje bogactwo i różnorodność łaciny regionalnej oraz jej interakcje z językami narodowymi. Funkcje liturgiczne i naukowe Od IV wieku n.e. łacina stała się dominującym językiem liturgicznym Kościoła katolickiego, zastępując grekę w zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego. Z biegiem czasu stała się językiem oficjalnym Kościoła, obecnym w liturgii, sakramentach, kanonie Mszy św., pismach Ojców Kościoła, encyklikach i dekretach papieskich. W tej funkcji łacina utrzymała się przez ponad 1500 lat, aż do reform Soboru Watykańskiego II w latach 60. XX wieku, kiedy to wprowadzono języki narodowe do liturgii. Mimo to do dziś zachowała status języka urzędowego Watykanu. Równolegle rozwijała się łacina naukowa – elastyczna i precyzyjna forma języka, która służyła jako uniwersalny środek przekazu wiedzy. Przez całe średniowiecze i okres renesansu uczniowie i profesorowie europejskich uniwersytetów pisali rozprawy filozoficzne, traktaty medyczne, pisma prawnicze i matematyczne właśnie po łacinie. W tym języku tworzono podstawy nowożytnej wiedzy – astronomii, biologii, anatomii, fizyki i metafizyki. W Polsce łacina była również istotnym elementem edukacji. W nowożytnych szkołach katedralnych i akademiach była nauczana od poziomu podstawowego aż po uniwersytecki. Jej znajomość była obowiązkowa dla wszystkich, którzy pragnęli uczestniczyć w życiu intelektualnym, urzędniczym lub duchownym. Najbardziej znanym przykładem uczonego tworzącego po łacinie był Mikołaj Kopernik, autor rewolucyjnego dzieła „De revolutionibus orbium coelestium”. Dzieła tego typu były przeznaczone dla szerokiej publiczności akademickiej w całej Europie, dlatego łacina stanowiła idealne medium – ponadnarodowe, stabilne i prestiżowe. Czy łacina jest językiem żywym czy martwym? Definicje języka „martwego” i „żywego” W klasycznej lingwistyce za język martwy uznaje się taki, który nie posiada rodzimych użytkowników – nikt nie przyswaja go jako pierwszego języka w dzieciństwie. Z tego punktu widzenia łacina spełnia kryteria języka martwego: nie jest używana w codziennej komunikacji społeczności lokalnych, nie występuje w formie naturalnej mowy potocznej, nie jest językiem ojczystym żadnej grupy etnicznej. Jednak to uproszczenie nie oddaje w pełni rzeczywistości. Łacina nie zanikła, lecz funkcjonuje jako język specjalistyczny, ceremonialny, naukowy i liturgiczny. Jest używana w określonych kontekstach funkcjonalnych, co czyni ją językiem martwym biologicznie, ale żywym kulturowo i funkcjonalnie. W tym sensie łacina przypomina inne języki historyczne, które mimo braku rodzimych użytkowników zachowały życie instytucjonalne – w edukacji, nauce i religii. Współczesne użycia: Watykan, nauka, media Co ciekawe, Watykan, jako jedyne państwo na świecie, utrzymuje łacinę jako oficjalny język urzędowy. Dokumenty Stolicy Apostolskiej – konstytucje apostolskie, encykliki, dekrety doktrynalne – nadal powstają pierwotnie w języku łacińskim. Łacina pozostaje językiem liturgii tradycyjnej, tzw. Mszy trydenckiej, a wiele instytucji kościelnych prowadzi korespondencję i wykłady w tym języku. Na przykład oficjalne konto papieskie na Twitterze, @Pontifex_ln, regularnie publikuje tłumaczenia wypowiedzi Ojca Świętego po łacinie, gromadząc tysiące odbiorców z całego świata. Również w świecie akademickim łacina przetrwała jako język wykładowy w niektórych kierunkach: filologii klasycznej, teologii, filozofii średniowiecznej, historii prawa czy medycyny. W terminologii medycznej i biologicznej – szczególnie w nazewnictwie łacińskim organizmów – nadal pełni funkcję systemu klasyfikacji, który umożliwia jednoznaczną komunikację między uczonymi niezależnie od ich języka narodowego. Dodatkowo łacina bywa obecna w kulturze popularnej, filmach, serialach i grach, gdzie nadaje autentyczności historycznej lub symbolicznej – np. w kinie historycznym, fantasy i produkcjach o tematyce religijnej. Czy warto się dzisiaj uczyć łaciny? Uczenie się łaciny we współczesnym świecie może wydawać się niepraktyczne, jednak przynosi szereg korzyści intelektualnych i kulturowych. Przede wszystkim łacina rozwija umiejętności analityczne, logiczne myślenie i świadomość językową – jej gramatyka opiera się na precyzyjnych zasadach składni i fleksji, co uczy dokładności w posługiwaniu się strukturami językowymi. Znajomość łaciny otwiera dostęp do ogromnej spuścizny intelektualnej: dzieł filozofów, teologów, historyków, naukowców oraz dokumentów prawnych i literackich. Ułatwia też naukę języków romańskich, takich jak włoski, francuski, hiszpański czy portugalski oraz zrozumienie słownictwa naukowego w medycynie, biologii i prawie. Dla studentów, humanistów i pasjonatów historii łacina stanowi klucz do interpretacji źródeł historycznych, a także do zrozumienia fundamentów kultury europejskiej. Wreszcie nie bez znaczenia jest aspekt symboliczny – nauka łaciny oznacza zanurzenie się w tradycji intelektualnej Zachodu, co może być doświadczeniem rozwijającym i inspirującym. W dobie uproszczonej i skrótowej komunikacji łacina przypomina, że język może być narzędziem precyzji, piękna i głębi myśli. Dlatego coraz częściej powraca do łask – nie jako język żywy w sensie społecznym, ale jako narzędzie rozwoju umysłu i kontakt z dziedzictwem cywilizacyjnym. Wpływ łaciny na języki współczesne Języki romańskie i zapożyczenia Łacina, szczególnie w swojej potocznej odmianie znanej jako łacina ludowa, była bezpośrednim przodkiem współczesnych języków romańskich. W wyniku procesów fonetycznych, morfologicznych i syntaktycznych, które zachodziły od IV do IX wieku n.e., wykształciły się odrębne języki narodowe takie jak włoski, francuski, hiszpański, portugalski, rumuński oraz kataloński i oksytański. Wszystkie te języki dziedziczyły po łacinie podstawowe struktury gramatyczne, słownictwo bazowe (np. liczebniki, zaimki, czasowniki podstawowe) oraz wiele cech składniowych. Język sardyński, zbliżony do włoskiego, pozostaje językiem najbardziej zbliżonym fonetycznie i leksykalnie do klasycznej łaciny, co czyni go szczególnie przystępnym dla filologów klasycznych. Ale wpływ łaciny nie ogranicza się do języków romańskich. Wiele wyrazów i zwrotów łacińskich przeniknęło także do języków germańskich (np. angielskiego, niemieckiego) oraz słowiańskich, w tym do języka polskiego. Proces ten nasilił się w okresie średniowiecza i renesansu, kiedy to łacina była głównym językiem nauki, religii, prawa i administracji. W języku polskim znaleźć można setki zapożyczeń łacińskich, często dotyczących pojęć abstrakcyjnych (np. „moralność”, „religia”, „inspiracja”), terminologii naukowej (np. „biologia”, „anatomia”) czy zwrotów prawniczych (np. „ad vocem”, „status quo”). Wpływ łaciny zaznacza się także w formach deklinacyjnych imion i nazwisk, nazw geograficznych oraz w strukturze tzw. stylu wysokiego. Terminologia naukowa i medyczna Łacina pozostaje do dziś językiem międzynarodowej nomenklatury, szczególnie w dziedzinach, w których niezbędna jest precyzja, jednoznaczność i systematyczność. Najbardziej oczywistym przykładem jest biologia, w której każdy gatunek organizmu opisywany jest zgodnie z zasadami nomenklatury binominalnej – dwuczłonowego nazewnictwa łacińskiego (np. Homo sapiens, Panthera leo, Quercus robur). W farmacji i medycynie łacina była przez stulecia językiem receptur, podręczników i dokumentacji. Choć obecnie wypierana przez język angielski, nadal obecna jest w nazwach leków, struktur anatomicznych (np. femur, cerebrum, pulmo) i diagnoz klinicznych. W ten sposób zachowuje funkcję wspólnego kodu zawodowego, który umożliwia komunikację specjalistów niezależnie od kraju pochodzenia. Prawo, szczególnie kontynentalne, czerpie z rzymskiej tradycji prawnej, której podstawy były formułowane po łacinie. Do dziś w dokumentach i praktyce prawnej funkcjonują zwroty takie jak lex retro non agit, habeas corpus, ex post, in dubio pro reo, będące elementem edukacji prawniczej i symbolami kontynuacji łacińskiego dziedzictwa. Wreszcie, łacina filozoficzna – rozwijana od starożytności, przez średniowiecze, aż po nowożytność – ukształtowała język pojęć abstrakcyjnych. Współczesna terminologia logiczna, metafizyczna czy etyczna opiera się na systemie pojęć stworzonym przez autorów piszących po łacinie, takich jak Cyceron, Augustyn, Tomasz z Akwinu czy Spinoza. Dzięki swojej gramatycznej klarowności, bogatej fleksji i precyzyjnej składni, łacina przez stulecia pełniła rolę języka idealnego do wyrażania złożonych myśli, a jej wpływ widoczny jest niemal w każdej dziedzinie współczesnego dyskursu naukowego. 10 ciekawostek o języku łacińskim Najsłynniejsze łacińskie sentencje Cogito, ergo sum – Myślę, więc jestem (Kartezjusz). Veni, vidi, vici – Przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem (Cezar). Tempus fugit – Czas ucieka. Carpe diem – Chwytaj dzień. In vino veritas – W winie prawda. Łacina jako język filmów i motto instytucji Łacińskie frazy są często wykorzystywane w kinematografii – np. w „Imieniu róży” czy „Gladiatorze”. Uniwersytety mają swoje hasła po łacinie, np. Universitas Jagellonica Cracoviensis. Prawo rzymskie, podstawa nowoczesnego systemu prawnego, jest oparte na tekstach łacińskich. Łacińskie nazwy gatunkowe pozwalają naukowcom z całego świata komunikować się bez bariery językowej. W wielu krajach Europy istnieją stowarzyszenia promujące łacinę mówioną – np. „Circulus Latinus” w Niemczech i Finlandii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Przyczynili się do upadku Rzymu. Okazuje się, że ten lud miał inne korzenie, niż zakładano
Nowe badania naukowców wykazały, że Hunowie mieli przodków z grupy języków paleosyberyjskich. Wcześniej uważano, że ich korzenie sięgały ludów mówiących po turecku.
Spis treści: Kim byli Hunowie? W jakim języku mówili Hunowie? Analiza porównawcza starożytnych tekstów chińskich i huńskich inskrypcji Hunowie to lud koczowniczy, o którym po raz pierwszy pisał w II wieku n.e. Ptolemeusz. Ten grecki uczony stwierdził wówczas, że pochodzą od europejskiej Sarmacji, czyli irańskich ludów koczowniczo-pasterskich, które spokrewnione były ze Scytami. Ok. 370 r. najechali Europę i przyczynili się do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego. Kim byli Hunowie? Pochodzili z terenów środkowej Azji, prawdopodobnie z obszaru stepów dzisiejszej Mongolii lub południowej Syberii. Ich korzenie etniczne i językowe nie są w pełni jasne, ale dotychczas większość historyków uważała, że byli spokrewnieni z innymi ludami stepowymi, takimi jak Xiongnu, którzy znani byli przede wszystkim z chińskich kronik. Możliwe, że mówili językiem należącym do rodziny ałtajskiej, choć brak pisanych źródeł uniemożliwia jednoznaczną identyfikację. Najnowsze badania naukowców z Niemiec i Wielkiej Brytanii mogą rzucić nowe światło na pochodzenie Hunów. W czasopiśmie „Transactions of the Philological Society” ukazała się właśnie praca, w której autorzy opisali, że ten koczowniczy lud, a także Xiongnu, posługiwali się tym samym paleosyberyjskim językiem. Badacze dokonali rekonstrukcji na podstawie różnych źródeł językoznawczych, która doprowadziła ich do początków językowych Hunów, a więc również do Attyli, czyli legendarnego władcy tego ludu. Badacze twierdzą, że społeczność ta posługiwała się językiem należącym do rodziny jenisejskich, podgrupy języków paleosyberyjskich, zwanych również paleoazjatyckimi. Tymi językami posługiwano się na Syberii przed inwazją grup etnicznych uralskich, tureckich i tunguskich. Badacze wskazują, że nawet dzisiaj niewielkie grupy, które mówią językiem jenisejskim nadal zamieszkują brzegi rzeki Jenisej w Rosji. W jakim języku mówili Hunowie? Z kolei Xiongnu od III wieku p.n.e. do II wieku n.e. tworzyli konfederację plemienną w Azji Środkowej. – Kilka lat temu podczas wykopalisk archeologicznych w Mongolii odkryto miasto, które uważa się za stolicę imperium Xiongnu. Hunowie z kolei założyli stosunkowo krótkotrwałe, ale wpływowe wieloetniczne imperium w południowo-wschodniej Europie od IV do V wieku n.e – przypominają w oświadczeniu badacze. Dr Svenja Bonmann z Wydziału Lingwistyki Uniwersytetu w Kolonii w Niemczech oraz dr Simon Fries z Wydziału Filologii Klasycznej Uniwersytetu Oksfordzkiego w swoim badaniu odnaleźli szereg różnych wskazówek, które prowadzą właśnie do konkluzji, że obydwie te grupy mówiły wczesną formą języka arin, który można traktować jako dialekt jenisejskiego. – Tego języka używano na długo przed migracją ludów tureckich do Azji, a nawet przed podziałem języka starotureckiego na kilka innych języków. Starożytny język arin wpłynął nawet na wczesne języki tureckie i cieszył się pewnym prestiżem w Azji Środkowej. Oznacza to, że staroariński był prawdopodobnie językiem ojczystym rządzącej dynastii Xiongnu – twierdzi dr Bonmann. Analiza porównawcza starożytnych tekstów chińskich i huńskich inskrypcji Jak wyglądał proces rekonstrukcyjny? Otóż naukowcy analizowali dane językowe, które opierały się na zwrotach, zapożyczeniach i różnych wypowiedziach, które znajdowały się w różnych źródłach pisanych. To między innymi teksty chińskich kronikarzy, nazwy własne władców dynastii Hunów, a także nazwy, które pojawiały się w huńskich inskrypcjach, a które odnosiły się do nazw własnych. Analiza porównawcza wykazała zadziwiająco duże podobieństwa, które doprowadziły badaczy właśnie do staroarińskiego. Naukowcy wyjaśnili to na przykładzie króla Attyli. Władca najprawdopodobniej nosił imię arińskie. Dotychczas uważano, że imię to było germańskim przydomkiem oznaczającym „małego ojca”. Badanie ujawniło, że w rzeczywistości można je interpretować jako słowo jenisejskie, a właściwie epitet, który odnosi się do kogoś szybkiego. – Nasze badanie pokazuje, że obok archeologii i genetyki, filologia porównawcza odgrywa zasadniczą rolę w eksploracji historii ludzkości. Mamy nadzieję, że nasze odkrycia zainspirują kolejnych badaczy, którzy studiują historię mniej znanych języków i ludów, o których wiadomo niewiele, a tym samym przyczynią się do zrozumienia ewolucji języka – podkreśla dr Fries. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Pieśniami wielorybów rządzi taka sama zasada jak językami ludzkimi. Chodzi o prawo Zipfa
Naukowcy są coraz bliżej ustalenia, czy wokalizacje wielorybów mogą w istocie być językiem tych wielkich ssaków. Badania pieśni długopłetwców oceanicznych wykazały, że spełniają one regułę statystyczną, która dotyczy każdego ludzkiego języka.
W tym artykule: Jak każdy z nas uczy się języka? Czy wieloryby mają swój własny język? Kiedy porozmawiamy z wielorybem? Na świecie istnieje ponad 7 tys. języków. Mogą się od siebie całkowicie różnić, jednak wszystkie podlegają tej samej regule. Jest nią tzw. prawo Zipfa. Mówi ono, że w każdym języku pierwsze pod względem popularności słowo pojawia się dwa razy częściej niż drugie. Drugie dwa razy częściej niż trzecie, trzecie dwa razy częściej niż czwarte – i tak dalej. W języku angielskim np. aż 7 proc. wszystkich słów występujących w korpusie języka stanowi „the”. Drugie słowo „of” to 3,5 proc. korpusu. Prawo Zipfa dotyczy nie tylko używanych języków: kiedy dokładnie przeanalizowano słynny Manuskrypt Wojnicza z XV w., okazało się, że spełnia on tę regułę. Badacze uznali to za dowód, że nie jest on oszustwem, tylko faktycznie został spisany nieznanym językiem lub stanowi szyfr. Naukowcy od dawna głowili się, czy regule Zipfa podlegają systemy komunikacji zwierząt. Jak dotąd nie udało się tego potwierdzić. Jednak w najnowszym numerze prestiżowego czasopisma „Science” ukazała się praca, która jako pierwsza dostarcza odpowiedniego dowodu. Jej autorzy wykazali, że prawo Zipfa spełniają wokalizacje długopłetwców oceanicznych, czyli humbaków. Jak każdy z nas uczy się języka? Grupę badaczy na właściwy trop naprowadziło gaworzenie małych dzieci. A dokładniej – poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: jak maluchy uczą się mówić? Mowa dorosłych to ciąg dźwięków, który dopiero nasz umysł dzieli na poszczególne słowa. Jak jednak nabyliśmy umiejętność rozpoznania, kiedy jedno słowo się kończy, a zaczyna drugie? Odpowiedzią jest rozkład statystyczny dźwięków i słów. W ludzkich językach niewiele słów używanych jest regularnie, większości potrzebujemy raczej rzadko. Na dodatek dźwięki w słowach są przewidywalne, pomiędzy słowami zaś już nie. Pojawienie się w mowie zaskakującego, niespodziewanego w danej chwili dźwięku sygnalizuje, że zaczyna się nowe słowo. To samo dotyczy wokalizacji humbaków. One również wydają dźwięki łączące się we frazy, które tworzą tematy, te zaś – pieśni. Kiedy naukowcy przepuścili pień wielorybów przez algorytm badający, jak często dany dźwięk pojawia się po poprzednim (i przez to uczący się, które grupy dźwięków tworzą słowa), odkryli, że używane przez długopłetwce frazy czy też sekwencje spełniają prawo Zipfa. Czy wieloryby mają swój własny język? Nagrania użyte w badaniach to kilkadziesiąt godzin wokalizacji humbaków rejestrowane przez osiem lat w Nowej Kaledonii. Pytanie brzmi: czy wydające je wieloryby „rozmawiały” ze sobą? Czyli czy ich pieśni stanowią język w ludzkim rozumieniu? Takiej pewności niestety nie ma. – Nasze badanie nie analizowało znaczenia sekwencji w pieśniach wielorybów. Nie mamy pojęcia, co te sekwencje mogą oznaczać dla wielorybów, jeśli w ogóle cokolwiek oznaczają – przyznają naukowcy na łamach artykułu opublikowanego w serwisie „The Conversation”. Innymi słowy, możemy mieć do czynienia z czymś podobnym do muzyki. Muzyka też zawiera powtarzające się fragmenty. – Melodii można się nauczyć, powtarzać ją, a następnie przekazać ją innym. Jednak to nie oznacza, że nadajemy znaczenie poszczególnym dźwiękom w taki sam sposób, jak nadajemy znacznie słowom – piszą badacze. Kiedy porozmawiamy z wielorybem? To wszystko nie wyklucza na szczęście możliwości nawiązania kontaktu z wielorybami. Pierwsze takie przymiarki uczyniono dwa lata temu. Wówczas interdyscyplinarny zespół badaczy przez 20 minut wymieniał przywitania z samicą długopłetwca o imieniu Twain. „Rozmowa” prowadzona była w sposób, który wskazywał, że wieloryb komunikował się z pływającymi na łodzi ludźmi świadomie. W zeszłym roku z kolei dowiedzieliśmy się nowych rzeczy o wokalizacjach kaszalotów. Okazało się, że ich charakterystyczne „kliknięcia” przypominają ludzki alfabet. Zwierzęta modyfikują je i składają w nowe sekwencje, czego odpowiednikiem w ludzkich językach jest składanie zdań ze słów. Zespołem naukowym, który opublikował swoje wyniki w „Science”, kierowała Ellen Garland, biolożka morska ze szkockiego University of St. Andrews, Inbal Arnon, psycholigwista z Uniwersytetu Hebrajskiego oraz Simon Kirby, badacz ewolucji języków z Uniwersytetu Edynburskiego. Celem naukowców będzie teraz analiza ptasich pieśni. Oczywiście postarają się sprawdzić, czy one również spełniają prawo Zipfa. Źródła: Science, The Conversation Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
W jakim języku mówi się w Szwajcarii. Wieża Babel w Sercu Europy
Szwajcaria to kraj wyjątkowy pod wieloma względami, a jednym z nich jest różnorodność językowa. Zastanawiasz się, w jakim języku mówi się w Szwajcarii? Właściwa odpowiedź brzmi: w aż czterech językach urzędowych, co czyni ten alpejski kraj jednym z najbardziej wielojęzycznych w Europie.
Spis treści: Cztery języki, jeden kraj Szwajcarski niemiecki – więcej dialektów niż kantonów Francuski w Romandii – „język elegancji” Włoski w Ticino – melodia południa Retoromański – język, który walczy o przetrwanie Języki Szwajcarii a tożsamość narodowa Ciekawostki o językach Szwajcarii Szwajcaria leży na pograniczu różnych kultur i tradycji językowych Europy. W starożytności teren tej dzisiejszej alpejskiej republiki zamieszkiwały plemiona celtyckie. Później region stał się częścią Imperium Rzymskiego, a łacina, będąca językiem administracji, odcisnęła ślad na późniejszych językach tych ziem. Z czasem na północ wkroczyły germańskie plemiona Alemanów, a wraz z nimi języki germańskie. W średniowieczu granice językowe w Szwajcarii zaczęły się stabilizować, a podział między obszarami niemieckojęzycznymi, francuskojęzycznymi i włoskojęzycznymi powoli zaczął się utrwalać. Warto pamiętać, że mimo iż granice te nierzadko wyznaczały góry, rzeki i doliny, to jednak bywały płynne i zmienne. To właśnie te historyczne procesy pomagają odpowiedzieć na pytanie: w jakim języku mówi się w Szwajcarii? W jakim języku mówi się w Szwajcarii? Dziś Szwajcaria ma 4 języki urzędowe: niemiecki, francuski, włoski, retoromański. Niemiecki jest najczęściej używanym językiem – posługuje się nim około 62% mieszkańców. Nie jest to jednak standardowy niemiecki, jakim mówi się choćby w Niemczech czy w Austrii, lecz tzw. Schweizerdeutsch, czyli szwajcarski niemiecki. Dialekty różnią się znacząco w zależności od regionu, a nawet miasta. Francuski, używany przez około 23% mieszkańców, dominuje w zachodniej Szwajcarii, w regionie zwanym Romandią. Język ten jest bliższy standardowemu francuskiemu niż szwajcarski niemiecki wysokoniemieckiemu. Trzeci pod względem liczby użytkowników – język włoski – koncentruje się w kantonie Ticino i na południu Gryzonii. Mówi nim około 8% populacji. Retoromański z kolei, najmniej znany z języków Szwajcarii, jest używany przez zaledwie 0,5% mieszkańców. Ten język ma swoje korzenie w łacinie, a jego użytkownicy zamieszkują głównie górzyste tereny Gryzonii. Szwajcarski niemiecki – więcej dialektów niż kantonów Język niemiecki w Szwajcarii to zespół dialektów tak odmiennych od mowy, którą posługują się Niemcy, że niektórzy językoznawcy kuszą się nawet na określenie Schweizerdeutsch odrębnym językiem. W zasadzie mają ku temu wiele argumentów, jak choćby częściowo odmienna gramatyka, słownictwo i zasady wymowy. Co ciekawe, dialekty te są tak zróżnicowane, że mieszkańcy różnych regionów mogą mieć trudności ze wzajemnym zrozumieniem. Standardowy niemiecki – Hochdeutsch (język wysokoniemiecki) – jest jednak w Szwajcarii powszechnie używany w piśmie, w szkołach i w urzędach. W życiu codziennym natomiast niemal zawsze dominuje dialekt. Szwajcarski niemiecki nie tylko odzwierciedla lokalną kulturę, ale jest także symbolem tożsamości narodowej. Szwajcarzy chętnie używają go w mediach, muzyce i literaturze, czyniąc z dialektu element nowoczesnej kultury. Francuski w Romandii – „język elegancji” Francuskojęzyczna część Szwajcarii, czyli Romandia, obejmuje kilka zachodnich kantonów kraju, m.in. Vaud, Genewę, Fryburg czy Neuchâtel. Można powiedzieć, że francuski w Szwajcarii jest bardziej archaiczny niż ten używany we Francji. Zachował wiele starszych form językowych, które we Francji wyszły z użycia. Dobrym przykładem jest sposób liczenia. Podczas gdy Paryżanin na liczbę 70 powie soixante-dix, mieszkaniec Genewy użyje dawnego systemu dziesiętnego i powie septante. Kultura francuskojęzycznej Szwajcarii różni się nieco od kultury francuskiej. Genewa, której 48% mieszkańców urodziło się poza Szwajcarią, jest centrum międzynarodowego biznesu i miejscem spotkań ludzi z całego świata. To wpływa na sposób, w jaki używany jest tu język. W literaturze i sztuce region ten zachowuje jednak silne francuskie korzenie, co sprawia, że Romandia jest postrzegana jako elegancka i wyrafinowana część Szwajcarii. Włoski w Ticino – melodia południa Język włoski koncentruje się w kantonie Ticino oraz w niektórych regionach Gryzonii. Ticino, graniczące z Włochami, odzwierciedla śródziemnomorski charakter regionu. Język włoski w Szwajcarii jest niemal identyczny z używanym w sąsiednich północnych Włoszech, ale różni się wpływami lokalnymi. Włosi przybyli do Szwajcarii już w średniowieczu. Najważniejsza migracja działa się jednak w XX wieku, gdy Włosi przyjeżdżali tu w poszukiwaniu pracy. Obecność języka włoskiego wzmacnia również kultura. Ticino słynie z kuchni włoskiej, festiwali filmowych i ciepłego, południowego stylu życia. Co ciekawe, włoski jest używany także w kontekście oficjalnym w całej Szwajcarii. Wszystkie dokumenty rządowe i ustawy są dostępne po włosku, co podkreśla równorzędny status tego języka. Retoromański – język, który walczy o przetrwanie Retoromański to język wyjątkowy, choć zagrożony wymarciem. Składa się z kilku dialektów, które czasem są tak od siebie różne, że ich użytkownicy, aby się zrozumieć, są zmuszeni porozumiewać się po niemiecku. W 1982 roku stworzono sztuczny standard językowy o nazwie Rumantsch Grischun, mający pomóc chronić tę mniejszościową mowę. W Gryzonii język ten ma status równorzędny z niemieckim i włoskim. Retoromański pojawia się na znakach drogowych i dokumentach urzędowych, ale jego rola w życiu codziennym maleje. W młodym pokoleniu coraz częściej zastępuje go niemiecki. Języki Szwajcarii a tożsamość narodowa Szwajcaria jest przykładem kraju, w którym różnorodność językowa nie podzieliła narodu. Wprost przeciwnie – Szwajcarzy są dumni ze swojej wielojęzyczności. Neutralność językowa odgrywa kluczową rolę w polityce i administracji. Rząd federalny działa we wszystkich czterech językach, a Szwajcarzy uczą się ich w szkołach. W praktyce jednak język angielski zyskuje na znaczeniu. W dużych miastach angielski właśnie jest często używany jako lingua franca, zwłaszcza w środowiskach międzynarodowych. Wprowadzenie angielskiego do szkolnych programów jako pierwszego języka obcego budziło kontrowersje, ale pokazało, jak dynamicznie zmienia się krajobraz językowy kraju. Wielojęzyczność w Szwajcarii to nie tylko tradycja, ale także wyzwanie na przyszłość. Globalizacja, migracja i dominacja języka angielskiego mogą zmienić układ językowy kraju. Mimo to Szwajcarzy dbają o swoje lingwistyczne dziedzictwo, traktując różnorodność jako atut, a nie problem. Języki Szwajcarii to dowód na to, że różnorodność nie musi prowadzić do podziałów. W sercu Europy działa model, który inspiruje i pokazuje, jak wiele można osiągnąć dzięki wzajemnemu szacunkowi i otwartości. Ciekawostki o językach Szwajcarii Retoromański uzyskał status języka narodowego dopiero w 1938 roku. Wcześniej był postrzegany jako dialekt, a nie pełnoprawny język. W niemieckojęzycznej Szwajcarii zegarki są reklamowane innymi sloganami niż w francuskojęzycznej części. Nawet reklamy produktów muszą być dostosowane do lokalnych gustów językowych. Dwujęzyczne miasta, jak Biel/Bienne to miejsca, gdzie współistnieją niemiecki i francuski. Tablice uliczne, urzędy i życie codzienne funkcjonują w obu językach. Szwajcarski niemiecki rzadko pojawia się w formie pisemnej. Większość tekstów, nawet w prasie, jest w standardowym niemieckim. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
W Gruzji odnaleziono tajemniczą kamienną tabliczkę. Zapisano na niej słowa w nieznanym języku
Nieopodal gruzińskiego miasteczka Dmanisi w południowej części kraju archeolodzy odnaleźli zagadkową tabliczkę. Na jej powierzchni widoczne były inskrypcje, które zostały wyryte w nieznanym dotąd języku. Artefakt pochodzi z przełomu epok brązu i żelaza
Spis treści: Tajemnicza inskrypcją z nieznanym językiem Co napisano na tabliczce? Miejsce niezwykłych odkryć archeologicznych W 2021 roku mieszkańcy Dmanisi wędkowali w sztucznym zbiorniku wodnym Bashplemi. W pewnym momencie jeden z rybaków, który w woderach stał po kolana w wodzie, natknął się na kamienny przedmiot. Wyciągnął go z ciekawości z wody. Okazało się, że znalazł starożytny artefakt, który może rzucić nowe światło na ewolucję najstarszych języków w tej części Europy. Tajemnicza inskrypcją z nieznanym językiem Rybak oddał kamienny przedmiot lokalnej instytucji naukowej. Dalsza analiza naukowa wykazała, że była to bazaltowa tabliczka, na której znajdowały się wyryte przez człowieka inskrypcje. Zostały zidentyfikowane jako znaki graficzne nieznanego języka. Łącznie na przedmiocie znajdowało się 60 znaków, z czego 39 jest różnych od siebie. Badacze uważają jednak, że może być to inskrypcja zapisana w pewnym języku należącym do grupy proto-gruzińskiej. – Wiadomo na pewno, że bazalt, na którym wyryto te napisy, jest pochodzenia lokalnego. Wstępna analiza porównawcza przeprowadzona na ponad 20 językach pokazuje, że znaki mogą należeć do rdzennej ludności kaukaskiej – napisali archeolodzy w badaniu, które opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Ancient History and Archeology”. – Oprócz podobieństw do pisma proto-gruzińskiego i albańskiego, wykazują pewne podobieństwa do znaków semickich, bramińskich i północno-iberyjskich – wyjaśniają gruziński naukowcy. Na razie nie wiadomo dokładnie, ile lat ma tabliczka. Uczeni uważają, że mogła pochodzić z później epoki brązu lub wczesnej epoki żelaza. Czyli może mieć ok. 2000-3000 lat. Co napisano na tabliczce? Jest niewielka, ma zaledwie 24,1 x 20,1 cm. Uczeni ustalili, że symbole na tabliczce zostały wykonane przy użyciu stożkowatego dłuta. Zostały następnie wygładzone zaokrąglonymi narzędziami. – Wykonanie tych inskrypcji jest dowodem na misternie wykonaną pracę i wysoki poziom zdolności technologicznych ludzi, którzy je wykonali – twierdzą autorzy badania. Symbole ułożone zostały w siedmiu poziomych liniach. Niektóre ze znaków powtarzają się, a ich układ i częstotliwość pojawiania się sugeruje, że mogły być używane do oznaczania np. liczb. Taka interpretacja byłaby całkiem zgodna z faktem, iż większość starożytnych tabliczek kamiennych to w większości dokumenty, które zawierały informacje finansowe lub potwierdzenia transakcji. Pytanie, czy w tym przypadku mogło być podobnie? Tego naukowcy jeszcze nie wiedzą. – Inskrypcja z jeziora Bashplemi nie przypomina żadnego znanego nam pisma. Jednak większość symboli w niej użytych wygląda podobnie do tych, które znaleziono w pismach Bliskiego Wschodu, a także w geograficznie odległych krajach, takich jak Indie, Egipt i Zachodnia Iberia — zauważyli badacze na łamach „Journal of Ancient History and Archaeology”. Miejsce niezwykłych odkryć archeologicznych Badacze mają jednak jeszcze jedną hipotezę. Tabliczka mogła zawierać informacje o ofiarach dla pradawnych bóstw. Znane są również inskrypcje, m.in. z Izraela, w których są zapisane słowa klątw, a także modlitw do boga Jahwe. – Ten system znaków rzuca światło na historię i kulturę Kaukazu, regionu, który jest położony na skrzyżowaniu Azji i Europy i który był postrzegany jako obszar peryferyjny w historii starożytnych pism – podsumowują uczeni. – Starożytne teksty, takie jak te autorstwa Apolloniusza z Rodos i innych greckich autorów, zawierają wzmianki o tajemniczym piśmie w regionie Kolchidy (dzisiejsza Gruzja), ale bezpośrednie dowody archeologiczne na takie pismo są bardzo nikłe. Większość przykładów tego potencjalnego systemu znaków mogła nie przetrwać, ponieważ do zapisów używano zwykle biodegradowalnych materiałów, takich jak skóra lub drewno – tłumaczą autorzy badania. Co ciekawe, obszar jeziora Bashplemi jest istną skarbnicą archeologii. Znajduje się na wulkanicznym płaskowyżu otoczonym wzgórzami. W przeszłości znaleziono tu szczątki człowieka, a właściwie jego czaszkę, która datowana jest na 1,8 mln lat. Nazwano go Homo georgicus i sklasyfikowano w 2002 roku. Badanie wykazało, że praczłowiek miał około 150 cm wzrostu i puszkę mózgoczaszki pojemności około 600–680 cm³. Ewolucyjnie został umieszczony pomiędzy Homo habilis a Homo erectus. Źródła: Journal of Ancient History and Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Oto Młodzieżowe Słowo Roku! Wiecie, co oznacza?
Język zmienia się na naszych oczach i uszach. Nie musimy być entuzjastami wszystkich nowych słów i zwrotów, jednak warto być ich świadomym. Ich znaczenie i pochodzenie wiele mówi o tym, jak kształtowana jest współczesna kultura. Właśnie poznaliśmy Młodzieżowe Słowo Roku 2024. Wiemy też, jakie angielskie słowa cieszyły się w ostatnich miesiącach największą popularnością.
Spis treści: Jakie jest Młodzieżowe Słowo Roku? Dlaczego warto znać te słowa? Najpopularniejsze angielskie słowa w 2024 roku Przejawów szeroko rozumianych zmian na świecie jest wiele. Za najbardziej oczywisty uchodzi postęp techniczny, ponieważ w dalszej perspektywie przekłada się na poprawę jakości naszego życia. Innym dowodem na to, jak ewoluuje nasza codzienność, jest też oczywiście język – jedna z najbardziej oczywistych form komunikacji między ludźmi. Nieraz pewnie dziwiliśmy się, jak mówili nasi rodacy 100 czy 200 lat temu. Wystarczy sięgnąć, chociażby po literaturę Juliusza Słowackiego lub Adam Mickiewicza, żeby zobaczyć zmiany w języku polskim zachodzące od XIX w. Język (nie tylko w Polsce, rzecz jasna) zmienia się cały czas, czego (nie)oczywistym dowodem jest coroczny plebiscyt Młodzieżowe Słowo Roku organizowany przez Wydawnictwo Naukowe PWN. Finałowa dwudziestka wybranych słów zazwyczaj wzbudza burzliwe dyskusje między internautami. Zwłaszcza wśród starszych pokoleń, nieświadomych tego, jakim slangiem posługuje się obecnie młodzież. W 2023 r. Młodzieżowym Słowem Roku zostało „rel”, rozumiane jako „czuję to samo” albo „zgadzam się z tobą”. Jakie jest Młodzieżowe Słowo Roku? Wśród tegorocznych finalistów znalazły się takie perełki jak np. „bambik”, „brat”, „delulu”, „oporowo”, „sigma” czy „yapping”. Reakcje w sieci są różne. Od śmiechu po niedowierzanie. Nie warto jednak ignorować zmian, jakie wprowadza do języka polskiego młodzież. To też nie oznacza, że musimy od razu mówić „slay” jako wyraz zachwytu. Znajomość nowego słownictwa to nie tylko bycie na czasie, ale również klucz do lepszego rozumienia współczesnych trendów i zjawisk. W końcu język to żywe narzędzie, które odzwierciedla nasz sposób myślenia i komunikacji. Dotyczy to także przemian społecznych, technologii i subkultur. Niektóre ze słów nominowanych w tym roku to zapożyczenia z obcych języków, inne to całkowicie nowe formy polskich słów. Nie brakuje też neologizmów powstałych w internecie. Poznanie ich znaczenia pomaga nadążyć za zmieniającą się kulturą. W 2024 roku o tytuł Młodzieżowego Słowa Roku ubiegały się: Aura – to przykład słowa dobrze znanego w języku polskim. W młodzieżowym slangu ma jednak nieco inne znaczenie. Nie dotyczy pogody, a może oznaczać atmosferę lub wrażenie, jakie ktoś roztacza wokół siebie. Mówiąc, że ktoś ma „fajną aurę”, mamy na myśli, że wywołuje pozytywne emocje. Azbest – tu kwestia tłumaczenia jest dość niejasna. Wiadomo natomiast, że jest to zwrot nacechowany negatywnie. Bambik – słowo pochodzące z gier komputerowych, pierwotnie oznaczało niedoświadczonego gracza. Obecnie bywa używane w odniesieniu do kogoś, kto jest naiwny lub zachowuje się nieporadnie. Brainrot – zapożyczenie z języka angielskiego, oznacza „gnicie mózgu”. W praktyce opisuje obsesję na punkcie czegoś, np. serialu, gry lub tematu, który całkowicie absorbuje uwagę. Brat – w języku polskim oznacza po prostu „brata”, za to w młodzieżowym slangu jest używane jako określenie osoby pewnej siebie, buntowniczej i niezależnej z tendencjami do bycia hedonistą. Słowo to pochodzi z języka angielskiego, a w 2024 roku zostało spopularyzowane dzięki brytyjskiej wokalistce Charli XCX, której najnowszy album ma tytuł „Brat” właśnie. Cringe – kolejne zapożyczenie z angielskiego, oznacza sytuację, zachowanie lub osobę wywołującą zażenowanie. Jest używane zarówno jako przymiotnik („to było cringe”), jak i rzeczownik („ale cringe”). Czemó – zabawna i celowo niepoprawna wersja słowa „czemu”. Używana w formie żartu, często w memach i nawiązaniach do specyficznego stylu humoru internetowego. Delulu – skrót od angielskiego „delusional” (oderwany od rzeczywistości). W slangu młodzieżowym oznacza osobę, która żyje w swoim świecie lub nie zauważa oczywistości. „Delulu” może być na przykład ktoś, komu wydaje się, że jest obiektem westchnień osoby zupełnie niezainteresowanej. Fe!n / fein / fin – wyrażenie używane w kontekście entuzjastycznego przyjęcia czegoś. Może oznaczać kogoś zafascynowanego jakimś tematem lub uzależnionego od niego. Przykład: „On jest fe!n na punkcie tej gry”. Fr / FR – skrót od angielskiego „for real” (naprawdę). Często używane w rozmowach internetowych, aby potwierdzić prawdziwość czegoś. Glamur / glamour – oznacza elegancję, styl, coś olśniewającego. Wykorzystywane zarówno w sensie dosłownym (np. moda), jak i ironicznym. GOAT – skrót od „Greatest of All Time” (Najlepszy w historii). Używane jako pochwała, często wobec ikon sportu, muzyki lub innych dziedzin. Oi oi oi baka – zabawne wyrażenie inspirowane językiem japońskim („baka” znaczy „głupi”). Używane humorystycznie, często w odniesieniu do siebie lub znajomych w żartobliwy sposób. Oporowo – Polskie słowo używane w slangu jako określenie czegoś intensywnego, ekstremalnego. Może oznaczać sytuację pełną akcji, emocji lub wyzwań. Riz / rizzler / rizz – słowo związane z umiejętnością flirtowania lub uwodzenia. Osoba z „rizzem” to ktoś, kto potrafi zdobyć czyjąś sympatię lub zainteresowanie. Sigma – odnosi się do tzw. sigma male, czyli stereotypu osoby niezależnej, idącej własną ścieżką. W internecie bywa używane półżartobliwie w odniesieniu do kogoś niezależnego, pewnego siebie i odnoszącego sukcesy. Skibidi – na przykładzie popularnych memów i trendów wideo, wyraz ten kojarzy się z absurdalnymi lub zabawnymi ruchami tanecznymi oraz kreatywnością internetu. Slay – Angielski termin, który oznacza „zabłysnąć” lub „być niesamowitym”. Używany jako pochwała wobec kogoś, kto odniósł sukces lub wygląda olśniewająco. Womp womp – wyrażenie dźwiękonaśladowcze używane w celu wyrażenia rozczarowania, smutku lub ironii. Często pojawia się w humorystycznym kontekście. Yapping – z angielskiego „szczekanie” lub „trajkotanie”. W slangu odnosi się do kogoś, kto mówi zbyt dużo lub bez sensu. Decyzją internautów Młodzieżowe Słowo Roku 2024 to: „Sigma”. Dwa pozostałe miejsca na podium zajęły kolejno: „Azbest” i „Czemó”. Dlaczego warto znać te słowa? Slang pokazuje, jak język ewoluuje, a poznanie go pozwala zrozumieć te zmiany w szerszym kontekście. Wielu z tych wyrażeń używa się w mediach społecznościowych, filmach, memach i rozmowach. Czy nam się to podoba, czy nie – są elementem współczesnej kultury. Warto zauważyć, że niektóre z nominowanych słów – np. „delulu” lub „sigma” – rok temu również znalazły się w finałowej dwudziestce. To może sugerować, że zadomowiły się już w slangu polskiej młodzieży. Najpopularniejsze angielskie słowa w 2024 roku Zmianom w języku przyglądają się lingwiści nie tylko z Polski, ale też innych krajów. Przykładowo, według twórców amerykańskiego słownika Dictionary.com słowem roku 2024 jest „demure” tłumaczone na polski jako „powściągliwy” lub „dobrze wychowany”. „Demure” zazwyczaj odnosi się do skromności w zachowaniu lub wyglądzie. W ostatnich miesiącach słowo zyskało jednak nowe konotacje dzięki mediom społecznościowym. Internauci zaczęli używać go w opisach wyrafinowanego stylu życia. Na przykład w odniesieniu do stroju, sposobu bycia czy zachowania w pracy i podczas podróży. Popularyzację „demure” przypisuje się między innymi tiktokerce Jools Lebron, która w serii memów i postów opisywała konkretny styl bycia frazami „very demure” oraz „very mindful”. To kolejny dowód na to, jak język ewoluuje pod wpływem kultury i trendów w mediach społecznościowych. W 2024 roku uwagę redaktorów Dictionary.com przyciągnęły także: Brainrot – używane w odniesieniu do negatywnego wpływu niskiej jakości treści z mediów społecznościowych na umysł; Extreme weather – związane z nasilającymi się zjawiskami klimatycznymi, jak huragany czy rekordowe upały; Midwest nice – opisujące uprzejmość i bezkonfliktowe zachowanie charakterystyczne dla mieszkańców amerykańskiego Środkowego Zachodu; Weird – jego popularność wzrosła znacząco po wyborach prezydenckich w USA, często używane w komentarzach do polityki. Wyróżnień jest więcej. Jako swoje Słowo Roku Cambridge Dictionary wybrało „manifest”. Wybór ten opiera się na zauważalnym wzroście wyszukiwań tego terminu w słowniku online Cambridge. W języku angielskim „manifest” ma kilka znaczeń. Jako przymiotnik oznacza coś oczywistego lub łatwego do zauważenia. Jako czasownik odnosi się do ukazywania lub wyrażania czegoś w sposób widoczny. W ostatnim czasie zyskało również popularność w związku z ruchem związanym z manifestowaniem pozytywnych zmian w życiu, szczególnie w mediach społecznościowych. Ludzie coraz częściej mówią o manifestowaniu swoich pragnień czy celów, co jest blisko związane z pozytywnym myśleniem i wizualizacją. Źródła: PWN, Dictionary.com Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Szympansy mogą mówić? Dowodzą tego stare nagrania znalezione w sieci
Czy szympansy można nauczyć słów z ludzkiego języka? Naukowcy znaleźli publicznie dostępne nagrania, które potwierdzają tę tezę. Występujące na nich zwierzęta wypowiadają proste słowa typu „mama”.
W tym artykule: Jak porozumieć się ze zwierzętami Czy małpy mogą mówić? Nagrania z YouTube’a Jedyne naczelne, które stworzyły język, to Homo sapiens. Choć inne wielkie małpy wydają odgłosy i porozumiewają się z ich pomocą, nie potrafią używać słów, których uczyłyby się w rezultacie interakcji społecznych. Dotychczas tak właśnie naukowcy myśleli o nas i o szympansach czy gorylach. Jednak to może nie być do końca prawda. Niewielki zespół badaczy ze Szwecji, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii przestudiował stare nagrania szympansów znalezione na YouTube. Okazało się, że kryją one niespodziankę. Pokazują szympansy, które wypowiadają proste słowa, których najwyraźniej nauczyli ich opiekunowie. Jak porozumieć się ze zwierzętami Ludzie od zawsze marzą o rozmawianiu ze zwierzętami. W XX wieku wielu badaczy chciało być jak doktor Dolittle z książek dla dzieci Hugh Loftinga – czyli znaleźć sposób na porozumienie się ze zwierzętami. Najłatwiej było to zrobić tak jak tytułowy bohater tej książkowej serii, czyli próbować nauczyć się zwierzęcych sposobów komunikacji. Jednak niektórzy wybierali również trudniejszy sposób i chcieli nauczyć mówić zwierzęta. W 1966 roku naukowe małżeństwo Gardnerów – Beatrix T. Gardner i Robert Gardner – przygarnęło 10-miesięczną szympansicę Washoe. Gardnerowie postanowili wychować ją w takich warunkach, jakie miałoby ludzkie dziecko głuchych rodziców. Porozumiewali się z małpą za pomocą amerykańskiego języka migowego. Szympansica nauczyła się kilkudziesięciu znaków i stosowała je z powodzeniem. Później jeszcze kilkukrotnie przeprowadzano takie i podobne eksperymenty. Małpy – nie tylko szympansy, ale i goryle – opanowywały dostosowany do nich język migowy. Gorylica Koko nauczyła się aż 1000 znaków. Tworzyła własne związki frazeologiczne i umiała odpowiadać na proste pytania opiekunów. 8 lat temu w zoo zastrzelono goryla Harambe. Śmierć zwierzęcia do dziś wzbudza kontrowersje Goryl Harambe został zastrzelony na oczach gości zoo. Tragiczna śmierć zwierzęcia do dziś wzbudza dyskusje zarówno wśród obrońców praw zwierząt, jak i pracowników ogrodów zoologicznyc... Czy małpy mogą mówić? Jednak nauczenie małp naczelnych mówienia okazało się o wiele trudniejsze. Dlaczego? Naukowcy podzielili się na dwie grupy. Jedna uważała, że budowa krtani uniemożliwia małpom artykulację. Druga, że praprzyczyny małpiej niezdolności do mówienia leżą w budowie ich mózgu. Istniały co prawda relacje z drugiej ręki o wychowywanych przez ludzi małpach, które nauczyły wymawiać się słowa takie jak „mama” albo „cup” (ang. kubek). Jednak społeczność naukowa odrzucała je, ponieważ eksperymenty tego rodzaju były nieetyczne – małpiątka porywano z natury, odbierając je matkom. To wszystko doprowadziło do konsensusu. Według niego nawet małpy od małego wychowane przez ludzi nigdy nie nauczyły się mówić. Nagrania z YouTube’a Tylko czy to prawda? Autorzy najnowszej pracy – opublikowanej w czasopiśmie „Scientific Reports” – znaleźli na YouTube ciekawe nagrania szympansów. Na jednym jest Johnny, szympans żyjący w azylu Suncoast Primate Sanctuary w Palm Harbour. Nagranie ma 16 lat. Johnny kilkakrotnie wymawia na nim słowo „mama”, niskim, spokojnym, nieco gardłowym głosem. Reaguje przy tym na prośby autorki filmu, która zachęca go do wypowiedzenia tego słowa, a następnie nagradza smakołykiem. View oEmbed on the source website Badacze znaleźli też inne nagranie, na którym szympans wypowiada trzy razy słowo „papa” i raz „cup”. Oraz nagranie szympansicy Renaty, żyjącej w latach 60., która również wypowiada słowo „mama”. Wymowa szympansów różni się nieco od ludzkiej, jednak słowa są zrozumiałe. Naukowcy udowodnili to w specjalnie zaprojektowanym eksperymencie, w którym puszczali szympansią mowę nieświadomym słuchaczom. Pośród różnych sylab ludzie bez trudu wyłapywali słowa wypowiadane przez małpy. – Nasze odkrycia pokazują, że wobec braku bezpośrednich badań opartych na wiarygodnych danych zdolności wytwarzania głosu u małp człekokształtnych zostały niedocenione. Szympansy posiadają podstawowe neuronowe „klocki” niezbędne do mówienia – piszą autorzy w swojej pracy. Innymi słowy, najwyraźniej małpy mogą mówić. Źródło: Phys.org, Scientific Reports. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Odkryto, w jaki sposób samce słoni dają swojej grupie sygnał „chodźmy!”. Jeden po drugim zaczynają dudnić
Po raz pierwszy naukowcom udało się nagrać dźwięk, którym słonie nawołują się do ruszenia w drogę. Co zaskakujące, taką komendę wydają starsze samce. Oznacza to, że nie zawsze to starsze samice przewodzą stadom słoni i inicjują ich wędrówki.
W tym artykule: Co sygnalizują sobie słonie Dwadzieścia lat obserwacji słoni Język słoni Słonie-mentorzy Niskie dudnienie przypomina podwodne bulgotanie. Tak wyobrażamy sobie dźwięki, jakie mogłaby wydawać przepływająca w oddali łódź podwodna. Jednostajny odgłos trwa kilka sekund, po czym stopniowo zanika. Słuchając, ma się wrażenie, że dociera ze sporej odległości. Dziwnego dźwięku nie wydaje jednak żadne podwodne stworzenie. Tylko ssak zamieszkujący afrykańskie sawanny. Opisany wyżej odgłos to zawołanie słoni. Oznacza „ruszajmy w drogę!” i jest skierowane do innych członków stada. Po raz pierwszy udało się go nagrać naukowcom z Uniwersytetu Stanforda i innych instytucji naukowych. Badacze informują o tym w pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „PeerJ”. Co sygnalizują sobie słonie Nagranie zostało zarejestrowane przy wodopoju Mushara w Parku Narodowym Etosha w Namibii. Słonie zbierały się tam chłodnym wieczorem. Sygnał inicjował starszy samiec, który pierwszy odsuwał się od rozległego oczka wodnego. Wydawał z siebie długi, niski dźwięk, na który stopniowo reagowały kolejne słonie. Najpierw dudnienie podejmował jeden, z potem następne. Sygnał oznaczał „ruszajmy!”. Gdy wybrzmiał, słonie udawały się w dalszą drogę. Zaskoczeniem dla badaczy było, kto inicjował wędrówkę. Liderem okazał się starszy słoń samiec, prawdopodobnie mający w stadzie pozycję dominującą. Dotychczas naukowcy przypuszczali, że tego rodzaju zachowania u słoni zarezerwowane są dla starszych samic. – Byliśmy zdumieni, odkrywając, że samce słoni angażują się w tak wyrafinowaną koordynację wokalną, aby zainicjować działanie – powiedziała Caitlin O’Connell-Rodwell, główna autorka badania. – Dotychczas uważano, że samce mają luźne więzi społeczne. Te „rozmowy” pokazują nam jednak, że w ich komunikacji głosowej dzieje się znacznie więcej, niż wcześniej sądzono – mówi badaczka. Dwadzieścia lat obserwacji słoni Po raz pierwszy O’Connell-Rodwell nagrała słoniowe „chodźmy!” już w 2004 roku, podczas nocnych badań w terenie. Później zespół badaczy nagrywał słonie w czasie pory suchej w latach 2005–2017. Wymagało to użycia zakopanych w ziemi mikrofonów, rejestrujących infradźwięki, i kamer pracujących po zmroku. Dane posłużyły do przeanalizowania nie tylko samych odgłosów, ale i hierarchii w stadach słoni. Naukowcy spostrzegli, że słonie synchronizują swoje nawoływania. Kiedy jeden słoń kończy, dźwięk podejmuje następny osobnik, a potem, w podobnym rytmie, kolejne. Tworzy to specyficzny harmonijny chór. Samce porozumiewają się tak samo, jak samice. Badacze podejrzewają, że młode samce uczą się sygnałów nawołujących do drogi właśnie od starszych samic. Słonie indyjskie tak jak ludzie opłakują i grzebią zamarłych. Wiadomo, jak wyglądają ich pochówki Słonie indyjskie zaskoczyły badaczy. Okazało się bowiem, że te dzikie zwierzęta zamieszkujące Azję w szczególny sposób obchodzą się z ciałami najmłodszych zmarłych członków stada. Język słoni To kolejne badanie pokazujące, jak zaawansowana jest komunikacja u słoni. Na początku czerwca naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Colorado ogłosili, że słonie nadają sobie imiona. Przeprowadzone w Kenii badania wykazały, że słonie przypisują poszczególnym osobnikom charakterystyczne dla nich dźwięki. Następnie używają ich w trakcie nawoływań – tak jak imion. Jak bardzo skomplikowany jest język słoni? Słonie umieją przekazać sobie wiele informacji: o wieku, płci, emocjach danego osobnika. Ułatwia to zwierzętom, żyjącym w małych, spokrewnionych grupach, koordynacje swoich działań. Słonie wydają dużo zróżnicowanych dźwięków – od trąbienia do niskiego dudnienia. Część z tego to infradźwięki, niesłyszalne dla ludzkiego ucha. Słonie-mentorzy Nowe badania ujawniły również, że pozycja samców w stadach słoni może być nieco inna, niż dotychczas przypuszczano. Jak się okazało, starsze samce zostają kimś na kształt mentorów dla młodszych. – Młode słonie mają wiele potrzeb i zawsze chcą pozostawać w kontakcie fizycznym – mówi O’Connell-Rodwell. – Starsze biorą je pod swoje skrzydła, kierują nimi, dzielą się z nimi zasobami oraz uczestniczą w ich emocjonalnych wzlotach i upadkach – opowiada badaczka. I dodaje, że w krajach dopuszczających polowania na słonie należy unikać zabijania starszych samców, o silnych więzach społecznych. Może to zakłócić spójność stad i pozbawić młode samce niezbędnego wsparcia. Źródła: EurekAlert, PeerJ. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Słonie wołają się po imieniu. Dowiedzieliśmy się tego dzięki sztucznej inteligencji
Słonie nadają sobie imiona. Poszczególnym osobnikom przypisują charakterystyczne dla nich dźwięki i używają ich w trakcie nawoływań. Kiedy naukowcy zwracali się do słoni, używając ich imion, zwierzęta odpowiadały.
W tym artykule: Jak porozumiewają się słonie? Czy słonie mają język? O czym mówią słonie? Czy kiedyś porozmawiamy ze słoniami? Nie tylko ludzie nadają sobie imiona. To samo robią również słonie. To unikatowa umiejętność wśród zwierząt. Przełomowe odkrycie naukowców z Uniwersytetu Stanowego Colorado opisano w czasopiśmie „Nature Ecology and Evolution”. Jak porozumiewają się słonie? Ustalenie, że słonie wołają się po imieniu, wymagało czterech lat badań, z uwzględnieniem 14 miesięcy pracy w terenie. Naukowcy nagrywali nawoływania słoni z dwóch stad zamieszkujących sawannę w Kenii. W sumie zarejestrowali 469 odmiennych wokalizacji. Nawołujących słoni było 101, odbierających informacje – 117. Zgromadzone dane zostały następnie wprowadzone do programu wykorzystującego uczenie maszynowe. Odpowiednio wytrenowana sztuczna inteligencja wyłapała wśród nawoływań dźwięki, które odpowiadały imionom słoni. A konkretnie – były to umowne dźwięki nadawane przez jedne słonie drugim. Tym samym stanowiły odpowiedniki ludzkich imion. By zweryfikować hipotezę, że słonie mają imiona, naukowcy puszczali zwierzętom wybrane fragmenty nawoływań. Gdy słoń słyszał swoje imię wokalizowane przez członka rodziny lub przyjaciela, odpowiadał pozytywnie i „z energią”, jak stwierdzili badacze. Gdy słyszał imię innego zwierzęcia, reagował znacznie mniej entuzjastycznie. Czy słonie mają język? Badanie potwierdza obserwacje biologów od lat zajmujących się ochroną słoni. – Lata temu zauważyłam, że kiedy dany słoń wydaje „kontaktowe” dudnienie, jeden osobnik ze stada podnosi głowę, słucha, po czym odpowiada – mówi „New Scientistowi” Joyce Poole z ElephantVoices, organizacji zajmującej się badaniami słoni. – Reszta wydawała się ignorować nawołujące zwierzę. Zastanawiałam się więc, czy te dźwięki nie były przypadkiem przeznaczone dla konkretnego odbiorcy – dodaje Poole. Umiejętność nadania innemu osobnikowi ze stada konkretnego imienia – a dokładniej, przypisania mu umownego dźwięku – była dotychczas uważana za czysto ludzką. Co prawda dźwięki pełniące funkcje identyfikujące mają również delfiny i papugi. Jednak u nich działa to nieco inaczej. Zwierzę wysyłające komunikat identyfikuje się przez własną dźwiękową etykietkę. Odbiorca po prostu ją powtarza. Słonie nie imitują słyszanych dźwięków identyfikujących. Same przypisują konkretnemu osobnikowi umowny dźwięk. Prawdopodobnie jednak istnieje wyraźna różnica z ludzkim językiem. Badanie nie przesądziło, czy nadane jednemu osobnikowi imię jest używane przez wszystkich członków stada. Czy też każdy słoń ma własny zestaw imion dla pozostałych zwierząt. Słonie indyjskie tak jak ludzie opłakują i grzebią zamarłych. Wiadomo, jak wyglądają ich pochówki Słonie indyjskie zaskoczyły badaczy. Okazało się bowiem, że te dzikie zwierzęta zamieszkujące Azję w szczególny sposób obchodzą się z ciałami najmłodszych zmarłych członków stada. O czym mówią słonie? Naukowcy zwrócili uwagę, że słonie nie zawsze używają w swoich „rozmowach” imion. Pojawiają się one w czasie komunikacji prowadzonej na znacznych dystansach. Oraz wtedy, gdy dorosłe osobniki zwracały się do młodszych. To drugie najprawdopodobniej oznacza, że umiejętność nadawania imienia i stosowania go „na co dzień” wymaga u słoni lat praktyki. O tym, że komunikacja słoni jest złożona, wiadomo nie od dziś. Słonie wydają dużo zróżnicowanych dźwięków – od trąbienia do niskiego dudnienia. Część z tego to infradźwięki, niesłyszalne dla ludzkiego ucha. Nawoływania niosą wiele informacji: o wieku, płci, ale też stanie emocjonalnym danego osobnika. Dzięki temu zwierzęta, tworzące skomplikowane struktury społeczne, potrafią skoordynować swoje działania na dużych odległościach. Intersujące pytanie brzmi: jakie jeszcze informacje może zawierać „język” słoni? Czy przypisują dźwięki rzeczom albo miejscom? Joyce Poole uważa to ostatnie za prawdopodobne. Słonie mogą umieć zawołać – chodźmy teraz tam! A przy tym dokładnie określić, co za „tam” mają na myśli. Czy kiedyś porozmawiamy ze słoniami? Słonie są zwierzętami zagrożonymi wyginięciem. Padają ofiarami kłusowników, polujących na nie dla kości słoniowej. Potrzebują do życia dużych terenów, a ich siedliska kurczą się. Ochrona słoni stanowi więc wyzwanie. Na pewno bardzo by pomogło, gdybyśmy pewnego dnia nauczyli się ze nimi komunikować. Rozmowy ze słoniami to na razie pieśń przyszłości. Naukowcom jednak zdarza się o nich marzyć. – Trudno jest żyć obok słoni, gdy dzielisz z nimi teren, a one zjadają twoje plony – przyznaje prof. George Wittemyer, główny autor badań. – Chciałbym potrafić przekazać im ostrzeżenie: „Nie przychodź tutaj. Zostaniesz zabity, jeśli tutaj przyjdziesz” – mówi naukowiec. Źródła: EurekAlert, Nature Ecology and Evolution, New Scientist Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Gwara poznańska zawiera wiele germanizmów. Jednak nie przypomina mowy Ślązaków
Gwara poznańska wciąż jest żywa wśród starszych Poznaniaków, ale nie tylko. Także młodzi mieszkańcy stolicy Wielkopolski wciąż jeszcze wplatają w polszczyznę ogólną słowa charakterystyczne dla regionalnej mowy. Niektóre słowa z gwary poznańskiej, jak choćby „pyry”, są znane w całym kraju, ale nie należy zakładać, że Poznaniaka można łatwo zrozumieć. Czym charakteryzuje się gwara poznańska? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Czym jest gwara poznańska? Leksyka gwary poznańskiej Cechy charakterystyczne gwary poznańskiej Podobnie jak gwara śląska, gwara poznańska pełnymi garściami czerpała z języka niemieckiego. Należy jednak podkreślić, że na germanizmach kończą się większe podobieństwa między obiema mowami. W porównaniu z etnolektem śląskim, mowa poznaniaków jest znacznie bardziej melodyjna. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie jest to jej jedyna charakterystyczna cecha. Czym jest gwara poznańska? Mówiąc o gwarze poznańskiej, na myśli trzeba mieć terytorialną odmianę polszczyzny ogólnej, charakterystyczną dla Poznania i części obszaru w dorzeczu środkowej i dolnej Warty. Niektóre elementy tej mowy są obecne także na pozostałych ziemiach, które znajdowały się pod zaborem pruskim. Zaczęła kształtować się w XVIII wieku. Właśnie wtedy język zaborcy zaczął wywierać wpływ na mowę mieszkańców regionu. Jednak nie można stwierdzić, że gwarę poznańską ukształtowały wyłącznie germanizmy. Leksyka gwary poznańskiej O ile głównego źródła odrębności leksykalnej Poznania bez cienia wątpliwości należy doszukiwać się we wpływie języka niemieckiego w zaborze pruskim, to należy podkreślić, że gwarze poznańskiej wyraźnie zarysowują się także inne wpływy. Gdy pod koniec XIX wieku ludność wiejska zaczęła napływać do miast, w miejskiej mowie pojawiły się elementy wielkopolskich (ale nie tylko) gwar ludowych. Te łączyły się ze słownictwem wypracowanym w społeczno-kulturowych warunkach miejskich. Brama Poznania, czyli historia miasta w interaktywnym wydaniu Wizyta w interaktywnej Bramie Poznania to pełne zaskoczeń odkrywanie początków państwa polskiego. W rezultacie powstała gwara, która w dużej mierze jest typowa dla Poznania. Nie w stu procentach, bo niektóre odrębności leksykalne mowy poznańskiej można było (i nadal można) usłyszeć na pozostałych ziemiach, które znajdowały się pod pruskim zaborem. Podobieństwa do innych gwar i dialektów Nie można nie wspomnieć, że w gwarze poznańskiej obecne jest też słownictwo szerokoterytorialne, czyli typowe dla wielu gwar i dialektów języka polskiego. Mowa Poznaniaków wykazuje pewne podobieństwa do dialektu mazowieckiego, zachodniopolskiego i małopolskiego. Grupy wyrazowe w gwarze poznańskiej Podsumowując powyższe, w gwarze poznańskiej występują następujące grupy wyrazowe: archaizmy – na skutek rozbiorów Polski, słownictwo archaiczne nie wycofywało się w sposób równomierny i w gwarze poznańskiej utrwaliło się wiele wyrazów z dawnej polszczyzny; germanizmy – w warunkach zaboru naturalne było przenikanie do gwary poznańskiej wyrazów niemieckich; wyrazy typowe dla gwar wiejskich – wyrazy gwarowe „przywiozła” ze sobą ludność wiejska, która przybywała do miast w związku z postępującym rozwojem przemysłu; wyrazy typowe dla gwar z pogranicza Wielkopolski – należy tu wskazać przede wszystkim na gwary typowe dla Kujaw, Pomorza i Śląska. Cechy charakterystyczne gwary poznańskiej Każda gwara ma charakterystyczne cechy, które pozwalają ją odróżnić od pozostałych odmian regionalnych języka ogólnego. Które są typowe dla gwary poznańskiej? Zaśpiew Zaśpiew to charakterystyczne podwyższenie melodii na końcu zdania, któremu towarzyszy wydłużenie ostatniej sylaby. Przykładem niech będzie powitanie „dzień dobryy”, w którym wydłużona samogłoska „y” wymawiana wyżej. Udźwięcznienia międzywyrazowe Mowa tu o dźwięcznej wymowie ostatniej spółgłoski w sytuacji, w której następny wyraz zaczyna się samogłoską lub spółgłoską: „l”, „ł”, „m”, „n”, „ń” albo „r”. Wołacz tej! Poznański wyraz „tej!” to forma tożsama z wołaczem „ty!”. Gdy pełni tę funkcję, pojawia się na samym początku zdania. Zdarza się jednak, że wyraz „tej” jest używany na końcu, jako zakończenie zdania. Wymowa samogłosek Bardzo często w gwarach regionalnych samogłoski podlegają specyficznej wymowie i tak też jest w przypadku gwary poznańskiej: „o” może pełnić funkcję kontynuanta dawnego „a” pochylonego, np. w nazwie klubu piłkarskiego Lech Poznań: „Kolejorz”; zamiast „o” wymawiane jest „ó”, np. „doktór”; zamiast „e” wymawiana jest samogłoska „y”, np. „chlyb”. Wymowa niektórych połączeń Nie tylko samogłoski, ale także niektóre połączenia są przez poznaniaków wymawiane w charakterystyczny sposób: zamiast „ło” i „łó” wymawia się „ły”; zamiast „ej” wymawia się „ij” lub „yj”, np. „gorzyj”; zamiast „aj” wymawia się „ej”, np. „trzymej”; zamiast „eł” wymawia się „oł”, np. „diaboł”; zamiast „łu”, „uł” i „ół” wymawia się „u”, np. „dugi”; zamiast „ył” i „ił” wymawia się „uł”, np. „kupiuł”. Wymowa końcówki „ą” Także końcówkę „ą” Poznaniacy posługujący się gwarą wymawiają nieco inaczej niż osoby mówiące polszczyzną ogólną. W stolicy Wielkopolski ma ona brzmienie „om”, np. „jakom”. Inne cechy gwary poznańskiej Wymieniliśmy już najbardziej charakterystyczne cechy gwary poznańskiej. Żeby uzupełnić te informacje, poniżej wskazujemy kolejne, które odróżniają tę mowę od polszczyzny ogólnej: Najpiękniejsze zamki w Wielkopolsce. Które z nich warto zwiedzić? Zamki w Wielkopolsce wymieniane są wśród jednych z największych atrakcji tego regionu. Monumentalne warownie, zachwycające pałace i piękne dworki - niektóre z nich pamiętają jeszcze czasy... w gwarze poznańskiej po głoskach bezdźwięcznych następuje wymowa dźwięczna „w”; niektóre wyrazy mają miękką wymowę, np. na „drzwi” w Poznaniu mówi się „dźwi”, a na „szpilkę” – „śpilka”; spółgłoski w grupach spółgłoskowych podlegają zmianom, np. „letki”, „ślizgi”; w mowie Poznaniaków pojawiają się pewne uproszczenia, jak choćby uproszczenia „drż”, „trz” i „strz”, np. „czy” zamiast „trzy”; często stosowane są przyrostki zdrabniające, jak „-yszek” i „-ik”; w niektórych wyrazach „ń” zastępowane jest na „j”, np. „zjazd gnieźniejski”; zmiana rodzaju w niektórych rzeczownikach, które w polszczyźnie ogólnej występują tylko w jednym rodzaju, np. „zapałek”; zmiany w formie niektórych bezokoliczników, np. „ucieknąć” zamiast „uciec”; zamienianie końcówki „-iśmy” na „imy” w czasownikach liczby mnogiej, np. „bieglimy” zamiast „biegliśmy”; ujednolicenie końcówki narzędnika do „-ami”, np. „ludziami”; zamiana końcówki „-owi” w celownikach liczby pojedynczej rodzaju męskiego na „-ewi”, np. „wujewi”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Język tatarski w Polsce jest już wymarły. Podejmowane są jednak próby jego wskrzeszenia
Język tatarski w Polsce jest już wymarły, ale jego poszczególnych dialektów wciąż używa się w niektórych krajach. Niewykluczone jednak, że powróci także u nas, bo społeczność tatarska już od jakiegoś czasu pracuje nad wskrzeszeniem mowy swoich praojców. Do jakiej grupy zaliczany jest język tatarski? Czym się charakteryzuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym jest język tatarski? Cechy języka tatarskiego Język tatarski w Polsce Niektóre języki mniejszościowe, jak choćby język łemkowski, przetrwały próbę czasu i wciąż są obecne w polskiej przestrzeni. Niestety, język tatarski nie jest ujmowany nawet w oficjalnych statystykach. A szkoda, bo to niezwykle złożona, a przy tym dźwięczna i melodyjna mowa. Czym jest język tatarski? Tatarski jest zaliczany do grupy kipczackiej języków turkijskich. Przywędrował na Litwę w XV wieku, wraz z wojownikami, których wielki książę Witold nagrodził ziemią za lojalną służbę. Gdzie używa się języka tatarskiego? Tatarscy przybysze byli niemal wyłącznie mężczyznami. Gdy przeszli na rolniczy tryb życia, zaczęli zawierać związki małżeńskie z miejscowymi kobietami, a mowa ich ojców zaczęła stopniowo zanikać, aż w końcu została zapomniana. Polscy Tatarzy: Święto ofiarowania Kurban Bajram Tatarzy rozproszeni są po całym kraju. Doroczne święto zbliża ich do siebie. Należy jednak podkreślić, że język tatarski nie wymarł całkowicie. Dziś głównym obszarem występowania tatarszczyzny jest Tatarstan, gdzie język tatarski ma status urzędowego. Taki sam status ma na Krymie. Mowy Tatarów używa się także w okolicach Kazania, nad Wołgą i na wielu innych obszarach Rosji. Wciąż funkcjonuje także w wielu krajach byłego ZSRR (m.in. w Ukrainie), w Turcji, Finlandii i Chinach. Dialekty tatarskie Rozróżnia się trzy dialekty języka tatarskiego: centralny, zachodni, wschodni. Dialekt centralny jest używany przez ludność zamieszkującą Tatarstan i Baszkirię. Zachodni można usłyszeć w obwodach: Niżnowogrodzkim, Saratowskim, Wołgogradzkim, Samarskim, w Republice Czuwaskiej i Republice Mordowii. Dialektem zachodnim posługują się Tatarzy mieszkający na terenie Syberii Zachodniej. Cechy języka tatarskiego W niektórych aspektach język tatarski jest znacznie bardziej złożony niż język łemkowski, polski i dowolny inny z grupy języków słowiańskich. Alfabet W swojej pierwotnej formie, język tatarski opierał się na alfabecie arabskim (do 1927 roku). Ciekawostką jest, że obecnie wykorzystywane są dwa alfabety: cyrylica i łaciński. Pierwszy z wymienionych ma zastosowanie w dialekcie kazańskim, używanym w Tatarstanie. Z kolei do zapisu języka krymsko-tatarskiego używana jest zarówno cyrylica, jak i alfabet łaciński, jednak trzeba podkreślić, że status oficjalnego ma alfabet oparty o cyrylicę. Należy wspomnieć, że oba alfabety zostały wzbogacone o szereg znaków, które umożliwiają zapis charakterystycznych dla tego języka dźwięków. Gramatyka Dla osoby, która na co dzień posługuje się jednym z języków indoeuropejskich zaskoczeniem może być, że w tatarskim czasowniki w trybie oznajmującym mają aż pięć czasów przeszłych. Przykładowo, innego czasu używa się, gdy mowa o zdarzeniu, którego jest się pewnym w stu procentach (używa się wówczas „czasu świadka”) a innego, gdy mówi się o zdarzeniu zasłyszanym (zastosowanie ma wówczas „czas nieświadka”). Dość skomplikowany wydaje się też czas przyszły, w którym czasowniki oznajmujące mają trzy czasy. Fonetyka Mowa tatarska jest melodyjna i rytmiczna. Cechuje się nieco pospiesznym tempem. W tatarskiej fonetyce należy wyróżnić trzy podstawowe prawa: prawo harmonii samogłosek – w języku tatarskim samogłoski dzieli się na tylne (twarde) i przednie (miękkie); prawo dążenia do sylab otwartych – druga sylaba tatarskich wyrazów nie może zaczynać się samogłoską, a jeżeli kolejny wyraz rozpoczyna się samogłoską, w poprzednim należy dokonać przegrupowania głosek; dokładna wymowa ostatniej sylaby – akcent wyrazowy pada na ostatnią sylabę. Język tatarski w Polsce Mniejszości etniczne w Polsce są dumne ze swojej mowy i nic dziwnego. Przecież to właśnie język jest jednym z najistotniejszych składników tożsamości narodowej lub kulturowej. Ludność tatarska ma w Polsce swoich przedstawicieli. Jednak język, którym dawniej posługiwali się Tatarzy, w naszym kraju jest określany mianem wymarłego. Prawdopodobnie żaden z polskich Tatarów nie korzysta dziś z mowy, która historycznie była używana na ziemiach polskich. Potwierdzają to dane Głównego Urzędu Statystycznego. W Narodowym Spisie Powszechnym, przeprowadzonym w 2021 roku, 5295 osób zadeklarowało narodowość tatarską. Brakuje jednak informacji na temat liczby osób posługujących się tatarszczyzną. Warto natomiast wspomnieć, że język tatarski ponownie zaczyna rozbrzmiewać w Polsce. W nieco innej formie, ale jednak. Próby przywrócenia języka tatarskiego Już od jakiegoś czasu trwają próby przywrócenia tej mowy na ziemiach polskich, ale nie w formie polsko-litewskiej, w jakiej dawniej była używana. Trzeba bowiem podkreślić, że do dziś zachowały się jedynie szczątkowe informacje na temat tego języka i wszelkie starania zmierzające do wskrzeszenia tatarszczyzny spełzłyby na niczym. Przywrócenie mowy Tatarów stanowi raczej próbę zaadaptowania współczesnego języka z Tatarstanu. Krzewieniem języka tatarskiego zajmuje się Rada Centralna Związku Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej. Lekcje dawnej mowy są prowadzone od 2011 roku. Początkowo odbywały się w Białymstoku. W 2012 roku zajęcia przeniesiono do Sokółki. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Język śląski czy gwara śląska. Trwa spór językoznawców i działaczy
Język śląski, przez niektórych językoznawców uznawany za gwarę – lub jakby powiedział Ślązak – ślonsko godka, to jeden z najbardziej charakterystycznych etnolektów regionalnych. Łatwą ją rozpoznać, ale osoba, która nie mieszka na Śląsku i wcześniej nie miała do czynienia z tą specyficzną mową, może mieć poważne problemy ze zrozumieniem rozmówcy, mimo że podobieństwo gwary do polszczyzny ogólnej jest ewidentne. Czym charakteryzuje się mowa śląska? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym jest język śląski? Historia śląskiej mowy Śląski język czy gwara? Cechy charakterystyczne mowy śląskiej Dane statystyczne dowodzą, że Ślązacy stanowią najliczniejszą grupę etniczną w Polsce, a oprócz tego tworzą największą społeczność, która na co dzień posługuje się gwarą lub – jak dowodzą niektórzy językoznawcy – językiem. W 2011 roku używanie etnolektu śląskiego zadeklarowało ponad pół miliona osób. Dziesięć lat później taką deklarację złożyło nieco mniej niż pół miliona Ślązaków. Mimo to mieszkańcy Górnego Śląska nadal nie doczekali się przyznania im statusu mniejszości etnicznej. Ustawa uznająca język śląski za język regionalny została przegłosowana w Sejmie w 2024 roku, a następnie zawetowana przez prezydenta Andrzeja Dudę. Co to jest śląska mowa? Mówiąc o śląskiej mowie, na myśli trzeba mieć etnolekt, którym posługują się mieszkańcy Śląska. Kojarzy się przede wszystkim z mową obecną w przestrzeni aglomeracji górnośląskiej (z wyłączeniem Zagłębia Dąbrowskiego, które historycznie było częścią Małopolski), jednak należy podkreślić, że historyczny Śląsk jest rozległą krainą. Co za tym idzie, to, co potocznie nazywa się śląską gwarą, tak naprawdę jest uznawane za język lub zespół gwar o znacznym zróżnicowaniu regionalnym. Zasięg gwary śląskiej Etnolekt śląski nie jest jednolity. Na różnych obszarach kulturowo-historycznych występują jego różne odmiany, w których te same słowa mogą mieć różną wymowę i inne znaczenie. Ruszyłem w podróż przez Śląsk i Zagłębie z reporterami i poetami. Te miejsca absolutnie mnie zaskoczyły Odkrywaj Polskę i czytaj książki – takie hasło mogłaby mieć Miedzianka Po Drodze. W tym roku ekipa festiwalu odwiedziła Śląsk i Zagłębie. Tydzień spotkań z literatami urozmaiciłem s... Po śląsku mówi się na obszarze wyznaczonym przez liniami: Syców-Prudnik na zachodzie, Prudnik-Czadca na południowym zachodzie, Lubliniec-Tarnowskie Góry-Katowice-Bielsko na wschodzie i Syców-Lubliniec na północnym wschodzie. Według Alfreda Zaręby, język śląski lub śląską gwarę należy dzielić na: kluczborską, opolską, niemodlińską, prudnicką, gliwicką centralną, pogranicza gliwicko-opolskiego, pogranicza śląsko-małopolskiego, cieszyńską, jabłonkowską. Nie ulega wątpliwości, że śląska mowa niejedno ma imię. Jednak mowa Ślązaków kojarzy się przede wszystkim z gwarą rozbrzmiewającą na w obrębie wielkiej aglomeracji górnośląskiej. Historia śląskiej gwary Ze względu na swoje położenie i zasobność w surowce naturalne, w przeszłości region śląski przynajmniej raz na kilkaset lat zmieniał przynależność. Nie pozostało to bez wpływu na rozwój mowy, którą posługują się mieszkańcy tego obszaru. Poza polskim na brzmienie śląskiego w największym stopniu wpłynęły języki: niemiecki, słowacki i morawski. Należy jednak podkreślić, że zanim ziemie Śląska znalazły się w granicach Polski, mową posługiwało się niewiele osób. Gwara śląska po drugiej wojnie światowej Po II wojnie światowej niemal cały obszar Śląska znalazł się w granicach Polski Ludowej. Rozpoczął się wówczas proces polonizacji przejętych ziem. Ślązakom zakazano mówić językiem niemieckim. W rezultacie większość jego użytkowników zaczęła się posługiwać śląskim. Było to dozwolone, jednak nie w przestrzeni publicznej. W tamtych czasach etnolekt śląski był uznawany za język marginesu społecznego. Gwara śląska w XXI wieku Dopiero po 2002 roku śląski zaczął zyskiwać na popularności. Gdy Narodowy Spis Powszechny ujawnił, że godką posługuje się ponad 56 tysięcy osób (dane GUS-u z 2002 roku), zaczęły powstawać pierwsze organizacje popularyzujące język. To najwyraźniej zdało egzamin, bo w 2021 roku dane statystyczne wskazały, że śląskim na co dzień posługuje się 467 145 osób. Śląski język czy gwara? Wielu Ślązaków podkreśla swoją odrębność historyczną, kulturową i językową. Już od jakiegoś czasu podejmowane są działania, których celem jest doprowadzenie do uznania ich za odrębny naród, a ich mowy – za odrębny język. Póki co sprawa nie doczekała się rozstrzygnięcia. W Ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, w której wyszczególnione są wszystkie mniejszości etniczne w Polsce (a także mniejszości narodowe w Polsce), Ślązacy nie zostali wyszczególnieni jako mniejszość. W 2024 r. Sejm i Senat RP przegłosowały ustawę o uznaniu śląskiego za drugi, obok kaszubskiego, język regionalny w Polsce. Ustawa została jednak zawetowana przez prezydenta. A jak to wygląda z punktu widzenia językoznawców? Cóż, opinie specjalistów są mocno podzielone. Wielu wskazuje, że ze względu na dużą ilość słów odmiennych od ogólnopolskich, śląską mowę należy uznać za odrębny język. Nie brakuje jednak opinii, według których ze względu na wtórności wpływów niemieckich i bliskie powiązania strukturalne z polszczyzną ogólną, śląskiej mowie bliżej jest do gwary lub dialektu niż do odrębnego języka. W kontekście braku zgodności w tej kwestii, właściwym wydaje się określać śląską mowę jako etnolekt. Cechy charakterystyczne mowy śląskiej Każda mowa regionalna ma swoje charakterystyczne cechy. Gwara góralska wyróżnia się choćby mazurzeniem. Jakimi wyróżnikami cechuje się ślonsko godka? Cześć pracy. Krótka historia śląskiej doli Samogłoski w mowie śląskiej Jedną z najbardziej charakterystycznych cech śląskiego są typowe dla niej samogłoski. Występuje tu „á” pochylone, które wymawia się dwugłoskowo, jako „ou̯” lub „åu̯”. Dwugłoskową wymowę mają także samogłoski „o” i „ó” (wymawiane jako „u̯o” i „u̯ó”). Z kolei „é” ścieśnione po spółgłoskach twardych i miękkich należy wymawiać jako y. Samogłoskę „ą” przed spółgłoskami wymawia się jako „ón”, „óm” lub „óń”. Samogłoskę „ę” przed spółgłoskami wymawia się: „ym”, „yn” lub „yń”. Spółgłoski w gwarze śląskiej W etnolekcie śląskim w charakterystyczny sposób wymawia się także niektóre spółgłoski. Osoby posługujące się śląską gwarą w charakterystyczny sposób wymawiają połączenie „rzy”. W ustach Ślązaka brzmi ono jak „rzi”. Gdy śródwyrazową grupę spółgłoskową kończy spółgłoska „ł”, najczęściej zostaje zredukowana. Z kolei w grupach „kie” i „gie” miękkość całkowicie zanika. Pozostaje wówczas: „ke”, „ky”, „ge” i „gy”. Odmiana czasowników Przy odmianie czasowników, charakterystyczną cechą śląskiego jest występowanie słowa „żeś” odmienianego w czasie przeszłym i teraźniejszym (wyłącznie dla czasownika „być”) przez osoby. Sam czasownik nie podlega w tych czasach odmianie przez osoby i występuje w formie właściwej dla 3. os. l.p. lub l.m. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Język kaszubski jest jedynym w Polsce językiem regionalnym. Mówi nim 90 tys. osób
Język kaszubski do dziś bywa określany jako jeden z polskich dialektów. Większość ekspertów nie ma jednak wątpliwości, że mowa Kaszubów zasługuje na status odrębnego języka. Czym charakteryzuje się kaszubszczyzna? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czy kaszubski jest językiem? Czym jest język kaszubski? Początki języka kaszubskiego Pismo kaszubskie Alfabet kaszubski Cechy języka kaszubskiego Język kaszubski dziś W Polsce można usłyszeć wiele dialektów i gwar. Niektóre brzmią dość zrozumiale dla osoby posługującej się polszczyzną ogólną. Innych nie sposób rozszyfrować. Warto jednak wiedzieć, że w całej mnogości regionalnych odmian języka polskiego próżno szukać kaszubszczyzny. Dlaczego? To proste. Na razie tylko kaszubski ma w Polsce status języka regionalnego. Śląski się tego nie doczekał – prezydent zawetował ustawę z tym związaną. Czy kaszubski jest językiem? Przez długi czas nie było zgody w kwestii klasyfikacji mowy Kaszubów. Niektórzy eksperci uznali kaszubski za dialekt języka polskiego, inni byli zdania, że to całkowicie odrębny język. Spory na ten temat trwają do dziś, ale status prawny języka kaszubskiego jest jasny i nie pozostawia miejsca na jakiekolwiek wątpliwości. Status prawny Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, w której wymieniono mniejszości etniczne w Polsce, nie przyznaje Kaszubom takiego statusu. Ten sam akt prawny stwierdza natomiast, że kaszubski jest językiem regionalnym. Nie dialektem, nie gwarą, a językiem. Fakt ten nie kończy jednak dyskusji na ten temat. Kontrowersje Prawo prawem, a polscy językoznawcy nadal nie rozstrzygnęli sporu w kwestii klasyfikacji kaszubszczyzny. W XX wieku dominował pogląd, że kaszubskiemu należy się ranga dialektu. Obecnie większość językoznawców klasyfikuje kaszubszczyznę jako język odrębny od polskiego, ale ten pogląd ma też swoich przeciwników. "Tabaka jest do tego, by radowało się serce." Kaszubski sposób na życie Światy wodne i lądowe przenikają się tu w sposób harmonijny. Niektórzy eksperci podnoszą, że o ile kaszubski kiedyś rzeczywiście był całkowicie odrębnym językiem słowiańskim, to z biegiem lat przejął na tyle dużo cech polszczyzny, że obecnie należy traktować tę mowę jako dialekt języka polskiego. Z kolei inni wskazują, że kaszubski zachował większość unikatowych cech, które dyskwalifikują tę mowę jako dialekt, a czynią ją pełnoprawnym językiem. Czym jest język kaszubski? Nic nie wskazuje, że wspólne stanowisko w kwestii statusu kaszubszczyzny zostanie kiedykolwiek wypracowane, jednak obowiązujące prawo jasno klasyfikuje tę mowę jako język regionalny. Inaczej niż język łemkowski, kaszubski jest zaliczany do zachodniosłowiańskiej grupy językowej (mowa Łemków jest klasyfikowana w grupie języków wschodniosłowiańskich). Przez lata ulegał wpływom języka staropruskiego, dolnoniemieckiego i połabskiego, a ich elementy są do dziś obecne w mowie Kaszubów. Należy też wspomnieć o pewnych podobieństwach do dialektów mazowieckiego i wielkopolskiego. Początki języka kaszubskiego Najstarsze teksty zawierające kaszubskie zapisy są datowane na 1402 rok. Należy jednak podkreślić, że były to zaledwie teksty polskojęzyczne, które zawierały kaszubizmy. Pierwszy druk w pełni zapisany po kaszubsku pochodzi natomiast z 1586 roku. Mowa o kaszubskim przekładzie księgi do nabożeństw „Duchowne piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow. Z niemieckiego w slawięsky jęzik wilozone...” pastora Szymona Krofeya. Druga pozycja sporządzona w języku kaszubskim, „Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski” kapelana Michałą Pontanusa, pochodzi z 1643 roku. Pismo kaszubskie Przez długi czas teksty kaszubskie były zapisywane alfabetem ogólnopolskim. To stwarzało jednak pewne niedogodności, bowiem polskie litery nie mogły w pełni oddać wszystkich cech fonetycznych kaszubszczyzny. Zmieniło się to dopiero w XIX wieku, za sprawą Floriana Ceynowy, badacza kaszubskiej kultury. Wydając w 1879 roku „Zarés do Grammatikj Kašébsko-Słovjnskjè Mòvé”, stworzył kaszubski alfabet i opracował gramatykę, która z niewielkimi zmianami jest używana do dziś. Alfabet kaszubski Opracowany przez Ceynowę alfabet zawiera następujące litery: Aa, Ąą, Ãã, Bb, Cc, Dd, Ee, Éé, Ëë, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Òò, Óó, Ôô, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Ùù, Ww, Yy, Zz, Żż. W alfabecie kaszubskim występują też dwuznaki: ch, cz, dz, dż, rz i sz. Każdy z nich odpowiada podobnym głoskom do tych, które występują w ogólnej polszczyźnie. Znaki, których próżno szukać w alfabecie polskim, to: ã – „a” z blewiązką, czyli nosowe „a”; é – francuskie „e”, czyli dźwięk plasujący się pomiędzy „e” a „i”; ë – tzw. szwa, czyli dźwięk plasujący się pomiędzy „e” i „a”; ò – tzw. labializacja, czyli „u̯e”; ô – dźwięk pomiędzy „o” i „e”, choć w niektórych gwarach kaszubskich tożsamy z „o”; ù – wymawiany jako „wu”. Cechy języka kaszubskiego Kaszubszczyzna wykazuje wiele cech wspólnych z ogólną postacią języka polskiego i gwarami polszczyzny. Trzeba jednak podkreślić, że odrębność kaszubskiego, jako języka całkowicie odrębnego, wyraźnie maluje się w niemal każdym zdaniu wypowiadanym przez Kaszuba. Najbardziej charakterystyczne cechy kaszubszczyzny, które potwierdzają jej odrębność, to: bylaczenie, czyli stwardnienie spółgłoski [w] ⟨ł⟩ w [l] ⟨l⟩; kaszubienie, czyli właściwość zbliżona do mazurzenia, którym charakteryzuje się gwara góralska, polegająca na stwardnieniu spółgłosek dziąsłowo-podniebiennych (ć, ś, ź, dź) w spółgłoski zębowe (c, s, z, dz); palatalizacja kaszubska, czyli wymowa spółgłosek zwartych tylnojęzykowych /k’/ i /g’/ w dziąsłowe [ʧʲ] (cz’) i [ʤʲ] (dż’); w większości gwar „ę” jest zastąpione przez „ã”; zanik ruchomego „e” w mianowniku; akcent inicjalny (w dialektach południowych); akcent ruchomy (w dialekcie północnym). Język kaszubski dziś Od 2005 roku język kaszubski ma status języka regionalnego. Dzięki temu kaszubszczyzna może być obecna w szkołach, kościołach, urzędach i mediach. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, językiem kaszubskim w Polsce porozumiewa się 89 198 osób, a dla 1777 osób jest to jedyny język, którego używają w domu. Dlaczego Swornegacie to perła Kaszub? W Polsce jest coraz mniej miejsc, które tak stawiają na lokalność Swornegacie to jedna z najstarszych wsi na Kaszubach. Mieszkańcy do dziś pielęgnują regionalne tradycje. Niektóre z nich, tak jak zażywanie tabaki, mogą zaskakiwać. Co jeszcze warto zrobić... Najprężniej rozwija się na Pomorzu, gdzie w kilkunastu parafiach jest używany jako język liturgii. Jest tam obecny także w szkołach i lokalnych mediach. W kilku gminach województwa pomorskiego (Linia, Luzino, Parchowo, Sierakowice i Żukowo) został wprowadzony do urzędów jako język pomocniczy. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gwara podlaska jest wyrazistym symbolem tożsamości kulturowej Podlasia. Gdzie można ją usłyszeć?
Gwara podlaska, nazywana też gwarą białostocką, wciąż rozbrzmiewa w centralnej i południowej części województwa podlaskiego. Mieszkańcy tego regionu dbają o zachowanie własnej tożsamości kulturowej, a unikatowa gwara jest integralną częścią. Mimo że na przestrzeni lat niektóre słowa uległy istotnemu przeobrażeniu, to wiele wciąż funkcjonuje w niezmienionej formie. Czym charakteryzuje się podlaska gwara? Gdzie jest używana? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Co to jest gwara podlaska? Gdzie można usłyszeć gwarę podlaską? Charakterystyczne cechy gwary podlaskiej Słownik gwary podlaskiej, czyli wybrane słowa, których używają Podlasianie Według niektórych jest bardziej złożona i obcobrzmiąca niż gwara góralska. W odszyfrowaniu może okazać się tak samo trudna, jak gwara śląska. Nie jest to specjalnie zaskakujące, bo w gwarze białostockiej pojawia się mnóstwo wyrazów, które dla osoby posługującej się polszczyzną ogólną mogą brzmieć niezrozumiale. W pierwszym kontakcie może przywodzić na myśl język łemkowski, ale nie należy dać się zwodzić pozorom. Gwara podlaska nie ma wiele wspólnego z językami rusińskimi. Co to jest gwara podlaska? Mówiąc o gwarze podlaskiej (lub białostockiej), na myśli trzeba mieć polską gwarę charakterystyczną dla mieszkańców Białegostoku i części Podlasia. Gwara podlaska stanowi odłam dialektu mazowieckiego. Jest wyraźnie spokrewniona z północnokresowym dialektem wileńskim. Należy jednak podkreślić, że w mowie mieszkańców Podlasia uwidaczniają się różne wpływy, między innymi rosyjskie, białoruskie, litewskie, ukraińskie, niemieckie i żydów aszkenazyjskich, posługujących się językiem jidysz. Nic dziwnego. W końcu Podlasie od zawsze było czymś w rodzaju kulturowego i religijnego pogranicza. Gdzie można usłyszeć gwarę podlaską? Wyznaczenie granic obszaru gwarowego nie jest łatwym zadaniem. Wynika to z faktu, że istnieją różne gwary podlaskie. Nieco inaczej mówią mieszkańcy miast, a inaczej osoby zamieszkujące obszary wiejskie. Planujecie wycieczkę na wschód Polski? Oto, co warto zobaczyć w województwie podlaskim Podlasie to dobry kierunek dla osób, którym zależy na kontakcie z przyrodą możliwie najbliższą swojej pierwotnej formy. Niezwykle malowniczy region zachwyca pięknem krajobrazu i wszechobecn... Próby wyznaczenia granic gwarowych Jako pierwszy ich wyznaczenia podjął się Kazimierz Nitsch. Na podstawie swoich badań polski językoznawca uznał, że granice dialektyczne nie pokrywają się z historycznymi granicami Podlasia. Kolejnego podziału dokonał Stanisław Urbańczyk. Określony przez niego obszar nie pokrywa się z zasięgiem terytorialnym dzisiejszego województwa, a na południu jest dodatkowo poszerzony do granic Białej Podlaskiej. Kolejny raz granice wyznaczyła Anna Kowalska. Jej zdaniem granice wyznaczone prze Urbańczyka należało przesunąć na zachód, niemal do Węgrowa i Ostrowi Mazowieckiej. Gwara podlaska występuje w określonych częściach województwa Słowem, nawet uczeni nie byli zgodni w kwestii ustalenia granic dialektycznych gwary podlaskiej. Należy jednak przyjąć, że udając się do centrum lub na południe województwa podlaskiego, bez problemu uda się usłyszeć charakterystyczną mowę. Charakterystyczne cechy gwary podlaskiej Co czyni gwarę podlaską tak bardzo nietypową? Jej wyróżnikiem jest nie tylko oryginalne słownictwo. W mowie Podlasian występują specyficzne zjawiska fonetyczne, które decydują o jej unikatowym brzmieniu. O jakich zjawiskach mowa? Najbardziej charakterystyczne wymieniamy poniżej. Wydłużanie samogłosek akcentowanych Dla gwary podlaskiej typowe jest tzw. zaciąganie, czyli długie wymawianie samogłoski akcentowanej z nadaniem jej tonu opadającego. To wpływa na kontur melodyczny zdania i sprawia, że brzmi jakby było wyśpiewywane, nie wypowiadane. Zwarcia krtaniowe W gwarze podlaskiej podczas wymawiania samogłoski „e” w partykule przeczącej „nie” następuje zwarcie i rozszerzenie strun głosowych w krtani. W rezultacie, słowo to zyskuje drugą sylabę: „nie-e”. „Ł” kresowe W gwarze Podlasian wymawiane jest tzw. „ł” kresowe, czyli spółgłoski półotwartej bocznej zębowej. Sprowadzanie wyrażeń przyimkowych do jednego wyrazu Podlasianie mają w zwyczaju akcentować wyrażenia przyimkowe jako jeden wyraz. Właśnie dlatego mieszkańcy tego regionu „nie idą we troje”, tylko „idą wetrzy”. „Nie jadą do Sejn”, tylko „jadą dosejn”. Stosowanie czasownika posiłkowego W tej roli najczęściej występuje słowo „weź”. Przykładowo, zamiast powiedzieć „Otwórz drzwi”, Podlasianin powie „Weź otwórz drzwi”. Zanik celownika Rozmawiając z osobą posługującą się gwarą podlaską, łatwo można zauważyć, że nie używa celownika, a zamiast tego w zdaniach stosuje „dla”. Gdy Podlasianin mówi „Sprzedaj dla mnie ten samochód”, wbrew pozorom nie chce, by rozmówca zajął się sprzedażą jego auta. Przeciwnie, chce je nabyć, bo w polszczyźnie ogólnej to zdanie zabrzmi: „Sprzedaj mi ten samochód”. Zanik niektórych końcówek Powyższe dotyczy przede wszystkim końcówek czasowników w stronie czynnej czasu przeszłego. Dla przykładu, wypowiedziane w gwarze podlaskiej pytanie „Dzie wy pojechali?” znaczy „Gdzie wy pojechaliście?”. Specyficzna forma grzecznościowa Forma grzecznościowa jest konstruowana w gwarze podlaskiej bez użycia słowa pan/pani i zapewniamy, że nikt się o to nie obraża. Co więcej, w podlaskiej formie grzecznościowej nie rozróżnia się trybów rozkazującego i oznajmującego. Jeden jest równy drugiemu. „H” i „ch” to nie to samo W gwarze podlaskiej pojawia się wyraźne rozróżnienie bezdźwięcznego „ch” i dźwięcznego „h”. Zamiana „g” na „x” W gwarze podlaskiej występuje zamiana spółgłoski „g” na „x”. Ta specyficzna cecha mowy Podlasian jest ewidentną zasługą gwar ruskich. Trzeba jednak podkreślić, że w lwiej części wyrazów „x” jest artykułowane bezdźwięcznie. Słownik gwary podlaskiej, czyli wybrane słowa, których używają Podlasianie Chyba większość osób wie, że cepeliny, pyszne nadziewane pyzy ziemniaczane, na Podlasiu są nazywane kartaczami. Wypada jednak wspomnieć, że funkcjonuje tam znacznie więcej obcobrzmiących słów. Planujecie weekendowy wypad na Podlasie? Dodajcie te zamki, ruiny i twierdze do swojej listy Wycieczka na Podlasie może okazać się nie lada przygodą. Tamtejsza przyroda zachwyca pierwotnym pięknem, ale także miłośnicy historii nie będą rozczarowani wizytą w tym magicznym regioni... Ładyszka Przykładowo, słowo „ładyszka” wcale nie jest zdrobnieniem rzeczownika „łodyga”. Na Podlasiu oznacza „dzbanek”. Razdziawa Na osobę niezdarną nie mówi się tam „gapa”, tylko „razdziawa”. Żulik Słowo „żulik” w niemal całej Polsce może być uznane za obraźliwe, ale wypowiedziane przez osobę posługującą się gwarą podlaską oznacza małego chłopca. Kołdoby W ostatnich latach podlaska infrastruktura drogowa uległa znacznej poprawie, ale „kołdoby”, czyli „wyboje”, wciąż jeszcze tam występują. Baćko Brzmi jak staropolskie imię, prawda? Tymczasem wyraz „baćko” oznacza „ojciec”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.