W Izraelu odkryto tabliczkę z napisem „Chrystus, zrodzony z Maryi”. Artefakt ma 1500 lat
W 2021 roku naukowcy w Izraelu odkryli 1500-letnią tabliczkę z inskrypcją „Chrystus, zrodzony z Maryi”, która znajdowała się przy wejściu do wczesnochrześcijańskiego kościoła.
W tym artykule: Starożytne tabliczki z pismem klinowym Tabliczka, która wspomina Jezusa Chrystusa Dowód na bizantyjski kościół sprzed 1500 lat Starożytne tabliczki to nie tylko niezwykle interesujące zabytki, ale również cenne źródło wiedzy dla archeologów. Przedmioty te często zawierają inskrypcje, które dostarczają informacji dotyczących minionych czasów. Niekiedy rzucają światło na życie codzienne, kulturę, religię, a także prawo, administrację, czy gospodarkę starożytnych społeczeństw i cywilizacji. Starożytne tabliczki z pismem klinowym w 2021 roku naukowcy w Izraelu odkryli 1500-letnią tabliczkę z inskrypcją „Chrystus, zrodzony z Maryi”, która znajdowała się przy wejściu do wczesnochrześcijańskiego kościoła. w 2021 roku naukowcy w Izraelu odkryli 1500-letnią tabliczkę z inskrypcją „Chrystus, zrodzony z Maryi”, która znajdowała się przy wejściu do wczesnochrześcijańskiego kościoła. W przeszłości analiza glinianych tabliczek z pismem klinowym przyczyniła się nawet do rozszyfrowania nieodczytanych systemów pisma. W lipcu 2023 roku Zespół naukowców z Uniwersytetu w Kolonii odszyfrował pismo, które używane było w państwie Kuszanów. To starożytne imperium, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji centralnej. Również w ubiegłym roku sztuczna inteligencja pomogła odczytać tabliczki z pismem klinowym sprzed 5 tysięcy lat. Tabliczki mogą nam również wiele powiedzieć o religii, a także jej rozwoju. W 2021 roku naukowcy odnaleźli napis liczący ponad 1500 lat, który wspominał Jezusa. Artefakt odkryto podczas wykopalisk archeologicznych we wsi et-Taiyiba, położonej w dolinie Jezreel, w północnym Izraelu. Co ciekawe, według eschatologii chrześcijańskiej (koncepcji końca świata i Sądu Ostatecznego) region ten uznawany jest za miejsce ostatecznej bitwy pomiędzy siłami dobra i zła, Boga i Szatana. Wielka bitwa nazywana jest w tradycji Chrześcijan Armagedonem. Eksperci wskazują, że „Armagedon" jest zniekształceniem nazwy miasta Megiddo. Tabliczka, która wspomina Jezusa Chrystusa Po dokładnym badaniu tabliczki z doliny Jezreel, archeolodzy odkryli, że widnieje na niej napis „Chrystus, zrodzony z Maryi”. Słowa zostały wyryte w języku greckim. Artefakt znajdował się w miejscu drzwi wejściowych do budynku datowanego na koniec V wieku naszej ery. Napis ten miał być swoistym poświęceniem budowli, w której znajdowała się tabliczka. – Jest to napis dedykacyjny, który został wyryty podczas odlewania fundamentów kościoła – powiedziała dr Leah Di-Segni, badaczka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, która odszyfrowała tekst. Dwie gliniane tabliczki mogą pomóc rozszyfrować język, którego istnienie podawano w wątpliwość Naukowcy twierdzą, że gliniane tabliczki odnalezione w Iraku, mogą zawierać wskazówki pomocne do rozszyfrowania „zaginionego” języka amoryckiego, który przypomina hebrajski i aramejski. ... – Cała treść inskrypcji brzmi: „Chrystus zrodzony z Maryi. Oto dzieło najbardziej bogobojnego i pobożnego biskupa Teodozjusza oraz nędznego Tomasza. Zostało zbudowane od podstaw. Ktokolwiek tu wejdzie, niech się za nich modli” – dodała Di-Segni. Dowód na bizantyjski kościół sprzed 1500 lat Badaczka zauważyła, że zdanie „Chrystus zrodzony z Maryi” miało chronić przed złym okiem każdego, kto przekroczył próg tej budowli – Była to powszechnie używana fraza na początku inskrypcji i dokumentów z tamtych czasów – twierdzi archeolożka. – Napis wita wchodzących i błogosławi ich. Jest zatem jasne, że budynek był kościołem, a nie klasztorem. Kościoły witały wierzących przy wejściu, podczas gdy klasztory zwykle tego nie robiły – zwróciła uwagę autorka odkrycia. – Teodozjusz, którego wspomina tekst jako fundatora świątyni, był jednym z pierwszych biskupów chrześcijańskich w Bizancjum – dodaje. Dr Di-Segni twierdzi, że duchowny pełnił funkcję arcybiskupa w regionie. Oznacza to, że cieszył się najwyższą władzą religijną w arcybiskupstwie w mieście Bet Sze'an, do której należała dolina Jezreel. – To pierwszy dowód na istnienie kościoła bizantyjskiego we wsi et-Taiyiba i stanowi potwierdzenie innych znalezisk, które potwierdzały obecność chrześcijan w regionie – powiedział archeolog dr Walid Atrash z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA). ŹRÓDŁO: Sci News Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Kim był prawdziwy Poncjusz Piłat? Jego historyczne istnienie nie budzi wątpliwości
Rzymski prefekt, znany chrześcijanom jako człowiek odpowiedzialny za śmierć Jezusa, jest jedną z niewielu postaci Nowego Testamentu, które pojawiają się w zapisach archeologicznych. Kim był Poncjusz Piłat?
To jedyny rzymski urzędnik i osoba niebędąca chrześcijaninem, wymieniana w chrześcijańskich wyznaniach wiary. Co tydzień w kościołach na całym świecie miliony ludzi recytują, że Jezus „ukrzyżowany również za nas, pod Poncjuszem Piłatem został umęczony” albo „umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion”. To uderzający szczegół. W Credo Nicejskim czy Apostolskim nie znajdziemy królów, cesarzy ani nawet apostołów – jest tam jednak Piłat. Kim był człowiek, który skazał Jezusa? Fakt, że Jezus z Nazaretu został stracony pod rządami Piłata, piątego prefekta rzymskiej prowincji Judea, należy do najlepiej udokumentowanych faktów wczesnego chrześcijaństwa. Potwierdzają go nie tylko Ewangelie, ale i rzymski historyk Tacyt w swoich „Rocznikach”. Jednak sam Poncjusz Piłat pozostaje postacią niejednoznaczną. Czy był on niechętnym sędzią, jak przedstawia go tradycja chrześcijańska – zmuszonym do wydania wyroku na niewinnego człowieka i symbolicznie „umywającym ręce”? Czy raczej bezwzględnym wykonawcą woli imperium, jak opisują go żydowscy autorzy? Zarówno dowody archeologiczne, jak i źródła pisane ukazują Piłata jako człowieka aktywnie zaangażowanego w życie administracyjne i gospodarcze Judei, choć często działającego bez wyczucia. Jego lekceważenie żydowskiej religijności ostatecznie doprowadziło do usunięcia go z urzędu. Piłat – „uparty” biurokrata Poncjusz Piłat objął urząd prefekta około 26 roku n.e. i pozostał na tym stanowisku niemal do śmierci cesarza Tyberiusza w 37 roku n.e. W ramach swoich oficjalnych obowiązków odpowiadał za utrzymanie ładu i porządku, nadzorowanie spraw sądowych (zwłaszcza tych zagrożonych karą śmierci), pobór podatków oraz nadzór nad biciem monet. W przeciwieństwie do wielu postaci związanych z Nowym Testamentem, historyczne istnienie Poncjusza Piłata nie budzi wątpliwości. W 1961 roku archeolodzy odkryli w Cezarei Nadmorskiej – ważnym rzymskim porcie nad Morzem Śródziemnym, na terenie dzisiejszego Izraela – inskrypcję na wapiennej płycie, w której pojawia się imię „Pontius Pilate” wraz z tytułem „prefekta Judei”. Kamień ten był pierwotnie częścią budowli publicznej poświęconej cesarzowi Tyberiuszowi i stanowi bezpośredni, pochodzący z I wieku dowód historyczny na sprawowanie przez Piłata urzędu. Poza tzw. kamieniem Piłata, jego imię pojawia się także w żydowskich źródłach historycznych i filozoficznych, na brązowych monetach bitych w czasie jego rządów, a być może również na pierścieniu pieczętnym znalezionym w Herodium, na południowy wschód od Jerozolimy, z inskrypcją „Pilato”. Co więcej, najstarszy zachowany opis Piłata nie pochodzi z tekstów chrześcijańskich, lecz od żydowskiego filozofa Filona z Aleksandrii z I wieku n.e. W dziele „Poselstwo do Gajusza”, będącym obroną żydowskich praktyk religijnych skierowaną do cesarza Kaliguli, Filon przedstawia Piłata jako „nieustępliwego, upartego i okrutnego”. Filon opisuje sytuację, w której namiestnik polecił umieścić w pałacu Heroda w Jerozolimie pozłacane tarcze poświęcone cesarzowi. Choć nie zawierały one wizerunków uznawanych za bałwochwalcze, problemem była – jak sugeruje Filon – sama treść inskrypcji, która mogła naruszać żydowską wrażliwość religijną. Prawdopodobnie określała ona Tyberiusza jako „syna boskiego Augusta” lub „pontifex maximus” (najwyższego kapłana). Dla starożytnych Żydów obecność pogańskich symboli religijnych czy form uznawanych za bałwochwalcze w Jerozolimie – świętym mieście – stanowiła naruszenie prawa religijnego. Według Filona żydowscy przywódcy odwołali się bezpośrednio do Tyberiusza, który ostatecznie nakazał usunięcie tarcz. Żydowski historyk Józef Flawiusz również przedstawia Piłata jako człowieka niewrażliwego religijnie, zwłaszcza w porównaniu z innymi rzymskimi namiestnikami. W jednym z epizodów Piłat pozwolił swoim żołnierzom wprowadzić do Jerozolimy – pod osłoną nocy – sztandary wojskowe z wizerunkami cesarskimi, czego wcześniejsi prefekci unikali, szanując żydowskie zakazy dotyczące bałwochwalstwa. Józef Flawiusz wyjaśnia, że prawo żydowskie zabrania tworzenia wizerunków, a takie symbole naruszały ten zakaz. Decyzja Piłata wywołała masowe protesty – demonstranci mieli nawet odsłaniać swoje szyje, deklarując gotowość na śmierć, zamiast zgodzić się na złamanie prawa religijnego. Ostatecznie Piłat ustąpił pod presją protestujących. – Ten odwrót można interpretować nie jako oznakę słabości, lecz jako dowód na to, że Piłat był pragmatycznym administratorem, który rozumiał ryzyko niepotrzebnego rozlewu krwi – zauważa Helen Bond, profesor historii wczesnego chrześcijaństwa na Uniwersytecie Edynburskim. Jak podkreśla prof. Helen Bond w swojej książce „Pontius Pilate in History and Interpretation”, Judea przeszła pod bezpośrednią kontrolę Rzymu zaledwie kilka dekad przed objęciem urzędu przez Piłata, a on sam był odpowiedzialny za egzekwowanie rzymskiej władzy nad wciąż niespokojną ludnością. Fakt, że pozostał na stanowisku przez 10 lat, sugeruje pewien stopień kompetencji administracyjnej, w tym zdolność do negocjowania i zarządzania lokalnymi napięciami. Jednak po dekadzie sprawowania urzędu Piłat został odwołany w następstwie krwawego incydentu na górze Garizim, gdzie brutalnie stłumił zgromadzenie Samarytan. Według Józefa Flawiusza skargi delegacji żydowskich i samarytańskich skłoniły Witeliusza, namiestnika Syrii, do wysłania Piłata do Rzymu, aby ten zdał sprawę ze swojego postępowania przed cesarzem Tyberiuszem. Jednak zanim prefekt dotarł do stolicy, cesarz już nie żył. To, co działo się później, pozostaje niejasne; wiemy jedynie, że namiestnictwo Piłata zakończyło się w atmosferze hańby. Proces Jezusa Na tym tle rozgrywa się najsłynniejszy proces w historii religii. Wszystkie cztery Ewangelie opisują, że Jezus został postawiony przed Piłatem w czasie święta Paschy i oskarżony o uzurpowanie sobie tytułu króla. W oczach Rzymian stanowiło to poważne przestępstwo polityczne. Wizerunek Piłata w Ewangeliach jest zróżnicowany: od pragmatycznego (w Ewangelii Marka proponuje uwolnienie Jezusa, ale ulega presji tłumu), po umiarkowanie przychylnego (u Łukasza uznaje niewinność Jezusa, po czym odsyła go do Heroda). Jak zauważa prof. Helen Bond, te różnice mówią mniej o historycznym Piłacie, a więcej o teologicznych i politycznych intencjach autorów Ewangelii. Z prawnego punktu widzenia tylko Piłat miał prawo skazać na śmierć, dlatego historycznie to właśnie on musiał wydać wyrok. Jednocześnie sama decyzja o egzekucji nie wymaga szczególnie złożonego wyjaśnienia. Jak podkreśla prof. Helen Bond, każda charyzmatyczna postać przyciągająca zwolenników jako „Król Żydów”, zwłaszcza w napiętym politycznie okresie Paschy, niemal na pewno zwróciłaby uwagę rzymskiego namiestnika. Od prefekta do arcyłotra Po odwołaniu z urzędu przez namiestnika Syrii, Witeliusza, Piłat znika z zapisów historycznych. W późniejszych tradycjach rzymskich i chrześcijańskich zaczął funkcjonować jako „ten, który skazał Jezusa na śmierć”, a jego losy obrosły licznymi legendami. Opowiadano o jego rzekomej karze – od egzekucji, przez wygnanie do Andaluzji lub Szkocji, aż po samobójstwo. W tekście znanym jako „Mors Pilati” Piłat przedstawiany jest jako ten, który odbiera sobie życie; jego ciało zostaje wrzucone do Tybru, lecz burze i demoniczne zjawiska zmuszają do jego wydobycia i ponownego pochówku w okolicach jeziora Czterech Kantonów w Szwajcarii. Niektórzy późniejsi teologowie okazywali jednak Piłatowi współczucie, przypisując mu bardziej pozytywny los, sugerując, że nawrócił się na chrześcijaństwo i poniósł męczeńską śmierć. Syryjska wersja „Dziejów Piłata” opisuje jego egzekucję w sposób podkreślający Bożą łaskę, natomiast tekst „Męczeństwo Piłata”, znany w tradycjach koptyjskiej, arabskiej i etiopskiej, przedstawia go jako męczennika ukrzyżowanego na tym samym krzyżu co Jezus i pochowanego w pobliżu jego grobu. W niektórych wschodnich tradycjach chrześcijańskich zarówno Piłat, jak i jego żona byli przez stulecia czczeni jako święci. Opowieści te odzwierciedlają powszechne we wczesnym chrześcijaństwie przekonanie, że każde spotkanie z Jezusem ma moc przemiany. Z historycznego punktu widzenia kontakt Piłata z Jezusem był jednak zapewne krótki i – z jego perspektywy – mało znaczący. Mimo to właśnie ta jedna decyzja sprawiła, że jego miejsce w historii zostało na zawsze przypieczętowane. Źródło: National Geographic
Czy kogut w ogóle zapiał? Archeolodzy badają biblijną zagadkę
Sto lat temu archeolog W. F. Badè rozpoczął badania kopca Tell en-Nasbe, który utożsamił z biblijną Mispą. Spośród odkrytych przedmiotów duże zainteresowania wzbudziła pieczęć z inskrypcją. Oprócz imienia Jaazaniasza zachował się wizerunek walczącego koguta, jedno z najstarszych wyobrażeń tego ptaka odnalezionych na obszarze antycznej Palestyny. Czy zwierzęca podobizna z pieczęci pozwala lepiej zrozumieć wzmiankę o towarzyszącym zdradzie Piotra pianiu koguta?
Spis treści: Tajemnica „ptaków z Ofiru”. Jak koguty zrewolucjonizowały dietę i rytuały? Zagadkowy dowódca z Mispy. Czy ta pieczęć należała do biblijnego bohatera? Tajemnicze wzmianki o kogucie. Czy Stary Testament w ogóle o nim wspomina? Rzymski podział nocy. Czy „pianie koguta” to tylko nazwa wojskowej warty? Redakcja Ewangelii. Czy biblijna tradycja zmieniła znaczenie słów Jezusa? Kogut na dziedzińcu arcykapłana? Konflikt między Biblią a żydowskim prawem Rozwiązanie zagadki. Czy zdrada Piotra rzeczywiście wydarzyła się przed świtem? Odnaleziony wiek temu stempel sprawił, że uczeni zaczęli zadawać sobie pytanie o obecność kogutów w starożytnej Palestynie. Jedynie prawdopodobnie dwie wzmianki o kogucie w Starym Testamencie nie ułatwiają znalezienia odpowiedzi. Przepisy Miszny, żydowskiego zbioru praw z II w. n.e., zabraniały hodowli tych ptaków w Jerozolimie. W czasach Jezusa Rzymianie określali mianem piania koguta jedną ze straży nocnych. Dla rozwikłania zagadki piania koguta, trzeba cofnąć się m. in. do epoki, w której żył wspomniany na pieczęci Jaazaniasza. Tajemnica „ptaków z Ofiru”. Jak koguty zrewolucjonizowały dietę i rytuały? Można spotkać się w badaniach z sugestią, że w Izraelu koguty miały pojawić się już w okresie panowania króla Salomona (X w. p.n.e.) sprowadzone przez żeglarzy, którzy udawali się do Ofiru, identyfikowanego niekiedy jako wschodnie Indie. Jednak takie założenie stanowi tylko spekulację. Powszechne wprowadzenie hodowli kur i jaj, na pewno od okresu perskiego, czyli kilkadziesiąt lat po wykonaniu pieczęci z ok. 600 r. p.n.e., spowodowało największy przewrót w sposobie odżywiania się mieszkańców Palestyny. Choć zgodnie z żydowskimi przepisami pokarmowymi kury i koguty były traktowane jako zwierzęta koszerne, nie składano ich podczas świątynnych rytuałów. Używano ich natomiast w późniejszych celebracjach. Zwłaszcza chasydzi praktykują do dziś zwyczaj symbolicznego przenoszenia grzechów z mężczyzny i kobiety na koguta lub kurę przez unoszenie ptaka nad głową. Obarczone winami zwierzę zostaje rytualnie zabite w przeddzień Dnia Pojednania. Zagadkowy dowódca z Mispy. Czy ta pieczęć należała do biblijnego bohatera? Już W. F. Badè wskazywał, że sporządzony w dolnej części tłoku pieczętnego wizerunek walczącego koguta pasowałby do stanowiska Jaazaniasza (spolszczona wersja hebrajskiego Jaazanjahu), wspomnianego w Biblii jednego z żydowskich dowódców wojskowych. Identyfikację Jaazanjahu z biblijnym Jaazaniaszem należy traktować jako czysto teoretyczną. Według Starego Testamentu po zburzeniu Jerozolimy przez Babilończyków stolicę wasalnego państewka żydowskiego przeniesiono do Mispy. Jaazaniasz razem z przedstawicielami elity kraju złożył przysięgę wierności gubernatorowi Godoliaszowi, mianowanemu przez króla Nabuchodonozora. Na krótko po objęciu funkcji Godoliasz został zamordowany, zaś Jaazaniasz uciekł wraz z pozostałymi spiskowcami do Egiptu. Jaazanjahu z artefaktu zmarł zapewne w Mispa, gdzie prawdopodobnie został pochowany ze swoją pieczęcią. Tajemnicze wzmianki o kogucie. Czy Stary Testament w ogóle o nim wspomina? Badacze spierają się w kwestii ewentualnej wzmianki o kogucie w Starym Testamencie. Być może nazwa ptaka pojawia się w Księdze Przysłów i Księdze Hioba. Ze względu na specyfikę obu ksiąg trudno ustalić dokładną datę, kiedy autorzy biblijni wspomnieliby o kogucie, dodatkowo z zastrzeżeniem, że nie wiemy czy faktycznie pisali o tym ptaku. Z kolei aluzja do piania koguta znajduje się w 3 Księdze Machabejskiej, apokryfie (utworze nieuznanym za natchniony) napisanym w I w. n.e. Rzymski podział nocy. Czy „pianie koguta” to tylko nazwa wojskowej warty? W Palestynie czasów Jezusa cesarstwo wprowadziło nową strukturę straży nocnych. Zamiast poświadczonego w Biblii dzielenia nocy na trzy zmiany, ustanowiono system czterech wart. Zmianom co trzy godziny, liczonym od 18 popołudniu do 6 rano, nadano greckie nazwy (wieczór, północ, pianie koguta oraz ranek). Trzecia straż (gr. alektorofonia, tzn. pianie koguta) obejmowała okres od północy do trzeciej nad ranem. Czy takie znaczenie mieli na myśli ewangeliści? Redakcja Ewangelii. Czy biblijna tradycja zmieniła znaczenie słów Jezusa? Za raczej odosobnioną należy uważać hipotezę, że w pierwotnym przekazie ewangelii (tradycja) pianie koguta rozumiano w odniesieniu do rzymskiej rachuby czasu. Natomiast w fazie redakcji ewangelii jej autorzy mieli je zacząć pojmować dosłownie jako towarzyszące zdradzie Piotra pianie ptaka. Ostatecznie nie da się z zupełną pewnością określić, czy taka naukowa interpretacja odpowiada historycznemu stanowi rzeczy, zaś wnikanie w intencje autora i redaktora ewangelii pozostaje w sferze spekulacji. Kogut na dziedzińcu arcykapłana? Konflikt między Biblią a żydowskim prawem Scena opisywana w ewangeliach, w której ogrzewający się przy ognisku Piotr wypiera się trzykrotnie znajomości z Jezusem wobec służących i ludzi arcykapłana sugeruje, że zdrada nastąpiła na dziedzińcu pałacu lub w pobliżu rezydencji. Można równocześnie założyć, że kogut znajdował się w atrium lub nieopodal miejsca akcji. Tymczasem Miszna – jeden ze zbiorów praw judaizmu – wyraźnie zabrania hodowli drobiu w Jerozolimie, jak też zakazuje trzymania kur przez kapłanów gdziekolwiek w Izraelu. Trzeba jednak podkreślić, że nie wiadomo, aby takie zarządzenie obowiązywało w epoce Jezusa. Informacji o obecności kogutów w Jerozolimie zawartych w Talmudzie, ukończonym dopiero w V w. n.e., nie można bez zastrzeżeń odnosić do sytuacji panującej 400 lat wcześniej. Rozwiązanie zagadki. Czy zdrada Piotra rzeczywiście wydarzyła się przed świtem? W filozoficznym dialogu „O wróżbiarstwie” Cyceron retorycznie pyta, czy można wymienić porę dnia lub nocy, kiedy kogut by nie piał. Podejmowane przez kilku uczonych wysiłki, żeby na terenie Jerozolimy precyzyjnie oszacować czas nocnych kogucich odgłosów na wiosnę można uznać za interesujący dowód piania między północą a trzecią rano. Niezależnie od dywagacji czy tekst ewangelii rozumiał pianie literalnie lub odwoływał się przenośnie do rzymskiej trzeciej straży nocy, jedno wydaje się najbardziej prawdopodobne: trzykrotna zdrada Piotra miała miejsce późną nocą przed świtem. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Całun Turyński pełen hinduskiego DNA. Nowe odkrycia genetyków komplikują historię relikwii
Czy Całun Turyński ma boskie pochodzenie? Od wieków dzieli ludzkość na wierzących i sceptyków – a teraz konflikt się chyba zaogni. Nowe analizy genetyczne dodają kilka nowych farb na to „religijne płótno”: na całunie zapisano historię podróży przez kontynenty, spotkań z tysiącami ludzi (także Hindusami) i kontakt z roślinami z Nowego Świata. Jak to możliwe?
Relikwia, która według wierzeń miała spowijać ciało Jezusa Chrystusa, mierzy 4,4 metra długości i 1,1 metra szerokości. Chociaż od niemal 500 lat spoczywa w Katedrze Turyńskiej, to wciąż owiana jest tajemnicą. Teraz wiemy jednak więcej: zespół pod kierownictwem Gianniego Barcaccia z Uniwersytetu w Padwie przeanalizował materiał genetyczny zebrany z całunu, a wyniki rzucają nowe światło na pochodzenie tkaniny. Co jest prawdą, a co jest kłamstwem? Ślady z całego świata: od Indii po Amerykę Jednym z najbardziej zaskakujących nowych odkryć zespołu jest obecność ludzkiego DNA – ale nie boskiego pochodzenia, a wywodzącego się z linii indyjskich. Stanowią one 40% zidentyfikowanego materiału. Sugeruje to, że przędza mogła zostać wyprodukowana w Indiach lub że płótno miało kontakt z handlarzami z regionu Doliny Indusu. Okazuje się więc, że – tak jak większość współczesnych tkanin – i Całun Turyński pochodzi z Dalekiego Wschodu. Rośliny z Nowego Świata To jednak nie koniec niespodzianek. Na płótnie zidentyfikowano DNA zdumiewająco szerokiej gamy organizmów roślinnych: marchwi i różnych gatunków pszenicy, które mogły występować na Bliskim Wschodzie, pomidorów, ziemniaków oraz papryki – które pochodzą zza Oceanu Atlantyckiego. Dla mechanizmów datowania kluczowa jest obecność drugiej grupy gatunków: rośliny te sprowadzono do Europy dopiero po odkryciu Ameryki. Oznacza to, że tkanina musiała mieć z nimi kontakt w ciągu ostatnich kilkuset lat, co potwierdza ogromną skalę zanieczyszczenia obiektu. DNA tysiąca rąk Jakiś czas temu naukowy świat obiegły informacje, że Całun Turyński – na podstawie nowo odkrytego średniowiecznego dokumentu – może być całkowicie fałszywy. Wywołało to oczywiście falę dyskusji. Naukowcy chcieli jednak oprzeć się nie na danych historycznych, a na analizie DNA. Po próbach sami badacze przyznali: zidentyfikowanie „oryginalnego” DNA osoby owiniętej w płótno jest dziś praktycznie niemożliwe. Całunu dotykały tysiące osób – od średniowiecznych wiernych, przez ekipy konserwatorskie, aż po zespół badawczy z 1978 roku. Każda z tych osób zostawiła na tkaninie swój genetyczny ślad, tworząc warstwową strukturę materiału biologicznego, której nie da się łatwo rozdzielić. Różnorodność genetyczna i DNA pochodzące od osób z różnych grup etnicznych sugeruje, że relikwia podróżowała szeroko po całym regionie śródziemnomorskim. Spór o wiek: całun pochodzi ze średniowiecza czy ze starożytności? W świecie nauki wciąż żywy jest spór zapoczątkowany badaniem radiowęglowym z 1988 roku. Wskazało ono, że całun powstał w latach 1260–1390, co sugerowałoby jego średniowieczne pochodzenie (płótno po raz pierwszy pojawia się w dokumentach historycznych we Francji w 1354 roku). Anders Götherström z Uniwersytetu w Sztokholmie podkreśla, że choć wyniki DNA są fascynujące, nie dają podstaw, by wątpić w datowanie radiowęglowe. – Wciąż nie widzę powodu, by wątpić, że całun jest francuski i pochodzi z okresu średniowiecza – twierdzi Götherström. Według niego historia tkaniny jako kluczowej relikwii może być ciekawsza niż legendy o jej starożytnym pochodzeniu, które na razie nie znajdują twardego naukowego wsparcia. Dlaczego wciąż nie ma ostatecznej odpowiedzi? Całun Turyński pozostaje najbardziej spornym przedmiotem w historii archeologii. Największa kontrowersja dotyczy mechanizmu powstania obrazu. Mimo prób odtworzenia go przez artystów i naukowców, do dziś nie wiadomo, jak na płótnie powstał negatywowy wizerunek mężczyzny, który nie wykazuje śladów pędzla ani barwników. Sceptycy wskazują na wspomniane datowanie radiowęglowe, podczas gdy zwolennicy autentyczności argumentują, że próbka do badań mogła pochodzić z fragmentu płótna naprawianego przez zakonnice po pożarze w XVI wieku. Innym punktem sporu jest obecność śladów krwi grupy AB oraz pyłków roślin charakterystycznych dla okolic Jerozolimy, co zdaniem niektórych naukowców potwierdza starożytną metrykę obiektu. Sprzeczne dowody – genetyczne ślady z Indii i Ameryki, średniowieczne datowanie i unikatowa technika obrazowania – sprawiają, że Całun Turyński pozostaje zagadką na styku nauki, historii i metafizyki. Źródła: New Scientist, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gdzie anioł ukazał się Maryi? Archeolodzy badają dwa miejsca Zwiastowania Pańskiego
Gdzie dokładnie miało miejsce Zwiastowanie Pańskie? Archeolodzy biblijni od dawna poszukują dowodów na lokalizację, w której Dziewica Maryja dowiedziała się, że pocznie dziecko. Oto czego udało im się dowiedzieć.
Dokładnie dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem chrześcijanie obchodzą uroczystość Zwiastowania Pańskiego. Upamiętniają w ten sposób dzień, w którym – zgodnie z ich wierzeniami – anioł ukazał się dziewicy o imieniu Maryja i ogłosił, że w cudowny sposób poczęła Jezusa. Badacze Biblii datują te wydarzenia na około 6 rok p.n.e. – Zwiastowanie ukazuje chrześcijanom, że narodziny Jezusa są częścią boskiego planu, a on sam jest jednocześnie człowiekiem – narodzonym z niewiasty – jak i istotą boską – wyjaśnia Joan E. Taylor, profesor emerytowana z King’s College London i autorka książki „Boy Jesus: Growing up Judean in Turbulent Times”. – Mimo ogromnego znaczenia Zwiastowania dla wiary, wczesnochrześcijańskie teksty podają niewiele konkretnych szczegółów na temat miejsca, w którym doszło do tego wydarzenia – zauważa James D. Tabor, emerytowany profesor religioznawstwa i początków chrześcijaństwa na University of North Carolina w Charlotte, autor książki „The Lost Mary: Rediscovering the Mother of Jesus”. Jednak pielgrzymi od pokoleń odwiedzają w Nazarecie dwa różne miejsca, które uznają za scenę Zwiastowania: jaskinię, w której Maryja miała mieszkać, oraz studnię, z której najprawdopodobniej korzystała. Archeolodzy biblijni badali te lokalizacje, licząc na odnalezienie śladów pochodzących z czasów Zwiastowania, co mogłoby potwierdzić, że Maryja rzeczywiście mogła tam przebywać. Wykopaliska pozwoliły lepiej zrozumieć starożytny Nazaret, sposoby, w jaki pierwsi chrześcijanie czcili Maryję oraz duchowe doświadczenia dawnych pielgrzymów – choć nie przyniosły ostatecznej odpowiedzi na pytanie o dokładne miejsce samego Zwiastowania. Lokalizacja Zwiastowania w Ewangelii według św. Łukasza W Nowym Testamencie znajdują się cztery Ewangelie, jednak historia Zwiastowania Maryi pojawia się tylko w jednej z nich: Ewangelii według św. Łukasza. Badacze uważają, że została ona spisana pod koniec I wieku n.e., czyli kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach. Zgodnie z jej treścią „anioł Gabriel został posłany przez Boga do miasta w Galilei, zwanego Nazaret”, gdzie ukazał się Maryi i obwieścił jej boskie przeznaczenie. Nazaret, położony w północnym Izraelu niedaleko Jeziora Galilejskiego, istnieje do dziś – to jedno z największych palestyńskich miast arabskich w kraju. Jego historia sięga jednak starożytności, kiedy to Ewangelie wskazały go jako rodzinne miasto Jezusa. W tamtym czasie Nazaret znajdował się pod panowaniem Cesarstwa Rzymskiego. – Starożytna wioska była położona na dolnych zboczach, na zachód i powyżej od wadi (doliny) – wyjaśnia archeolożka Yardenna Alexandre z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA). – Domy wznoszono bezpośrednio na dość stromym podłożu skalnym. Podczas gdy dzisiejszy Nazaret liczy około 80 000 mieszkańców, starożytna osada – jak podkreśla prof. James D. Tabor – była małą wioską rolniczą o skromnej zabudowie. Było to miejsce, w którym rodziny żyły w bliskim sąsiedztwie, a codzienne życie kręciło się wokół prac domowych, rolnictwa i wspólnych zasobów, takich jak studnie i źródła. Wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa wierni zaczęli odbywać pielgrzymki do miejsc świętych, w tym do Nazaretu. Wyprawy te prowadziły ich do punktów związanych z Jezusem, jego rodziną i działalnością, co miało umacniać ich duchowość i pozwalać na wykroczenie poza świat materialny. Na miejscu wierni modlili się, przyjmowali błogosławieństwa, zostawiali dary oraz zabierali ze sobą pamiątki i przedmioty kultu. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że pielgrzymki do Nazaretu rozpoczęły się na dobre w IV wieku i obejmowały jaskinię oraz studnię, które do dziś są kojarzone z Maryją. Jednak archeolog Kenneth Dark, autor książki „Archaeology of Jesus’ Nazareth” i profesor w St. Edmund’s College na Uniwersytecie w Cambridge, podkreśla, że nie sposób dokładnie ustalić, dlaczego to właśnie te dwa miejsca stały się obiektem czci. – Nie wiemy dokładnie, co mówiono pierwszym pielgrzymom ani kto przekazywał im te informacje. Bazylika Zwiastowania w Nazarecie i jaskinia związana z Maryją Jedną z pierwszych osób, które opisały to miejsce, była Egeria – pątniczka z Hiszpanii, której listy z podróży do Ziemi Świętej wspominają o wizycie w Nazarecie około 383 roku n.e. Pisała ona, że Maryja miała mieszkać w „dużej i bardzo wspaniałej grocie”, nad którą wzniesiono ołtarz. Ołtarz ten był prawdopodobnie jedną z wielu budowli sakralnych wznoszonych kolejno w miejscu, które pielgrzymi uznawali za scenę Zwiastowania. Na przestrzeni wieków powstawały tam kolejne świątynie – były budowane i niszczone w okresie bizantyjskim oraz krzyżowców, a następnie ponownie wznoszone i rozbudowywane. W 1954 roku wyburzono stary budynek kościoła, aby zrobić miejsce pod budowę dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Rozbiórka ta dała badaczom rzadką okazję do przeprowadzenia wykopalisk w obrębie jej fundamentów. W latach 1955–1966 Bellarmino Bagatti, włoski archeolog i franciszkański kapłan odkrył groty, jamy i tunele, które dawni mieszkańcy Nazaretu wykorzystywali jako magazyny, warsztaty, a nawet pomieszczenia mieszkalne. Odkrycia te jedynie utwierdziły pielgrzymów w przekonaniu, że Maryja mieszkała w tej grocie lub w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Prof. Kenneth Dark zauważa, że podobne instalacje w pobliskich stanowiskach służyły jako kryjówki podczas powstania żydowskiego około 70 roku n.e., kiedy to Judejczycy zbuntowali się przeciwko cesarskiemu Rzymowi w walce o niepodległość. Skoro groty te musiały istnieć jeszcze przed wybuchem rebelii, to według prof. Kennetha Darka ich datowanie pokrywa się z czasem opisanym w historii o Zwiastowaniu. – Z punktu widzenia archeologii nie ma nic, co pozwoliłoby zaprzeczyć, że Grota Zwiastowania jest tą samą jaskinią, o której mówi Biblia – stwierdza badacz, zaznaczając jednocześnie, że nie ma też twardych dowodów, które mogłyby to jednoznacznie potwierdzić. Wykopaliska potwierdziły również, że chrześcijańscy pielgrzymi przybywali do groty co najmniej od późnego okresu rzymskiego, kiedy to Nazaret odwiedziła Egeria. Prof. Dark wskazuje na dowody istnienia „kunsztownie zdobionego kościoła” z V wieku, znajdującego się pod fundamentami dzisiejszej Bazyliki Zwiastowania. Badania ujawniły także lampy ukryte pod mozaikową posadzką budowli, co sugeruje, że pątnicy nawiedzali grotę na długo przed wzniesieniem rzymskich konstrukcji z późniejszego okresu. Czy Zwiastowanie mogło mieć miejsce przy studni? Niespełna kilometr od Bazyliki Zwiastowania znajduje się prawosławna cerkiew św. Gabriela. Wzniesiono ją w pobliżu studni, gdzie – według innej wersji opowieści o Zwiastowaniu – anioł po raz pierwszy nawiązał kontakt z Maryją. Opowieść ta pochodzi z Protoewangelii Jakuba – pochodzącej z II wieku ewangelii apokryficznej, która cieszyła się ogromną popularnością, wywierała wielki wpływ i została przetłumaczona na co najmniej dziewięć języków. Tekst skupia się na narodzinach, życiu oraz wiecznym dziewictwie Maryi. Według tekstu Maryja „wzięła dzban i wyszła, aby napełnić go wodą”, zanim usłyszała głos: „Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą, błogosławiona jesteś między niewiastami!”. Zaniepokojona Maryja wróciła do domu, gdzie powitał ją anioł i oznajmił, że narodzi Jezusa. Prof. Joan E. Taylor zauważa, że w samym tekście nie ma mowy o tym, by działo się to w Nazarecie. Niemniej jednak do IV wieku studnię zaczęto utożsamiać z tą wioską, a pielgrzymi przypisali miejsce akcji z Protoewangelii do punktu zwanego „Źródłem Maryi”. W latach 1997–1998 archeolożka Yardenna Alexandre wraz ze swoim zespołem przeprowadziła wykopaliska w obrębie „Źródła Maryi”. Wśród ich odkryć znalazły się monety z wizerunkami króla Heroda i cesarza Klaudiusza oraz lampa, której forma sugeruje, że ówcześni mieszkańcy Nazaretu byli Żydami. Prace zespołu badawczego zweryfikowały również, że studnia była użytkowana w czasach Zwiastowania. – Pozostałości z późnego okresu hellenistycznego i wczesnego okresu rzymskiego wskazują, że źródło służyło wiosce w tych właśnie epokach – wyjaśnia Yardenna Alexandre. Prof. James D. Tabor dodaje, że studnia była miejscem codziennych spotkań, do którego kobiety przychodziły czerpać wodę. W małej wiosce, takiej jak Nazaret, stanowiłaby ona jedną z centralnych przestrzeni społecznych. Pogłębione zrozumienie świata Maryi Z perspektywy historycznej i archeologicznej badacze twierdzą, że żadne z tych miejsc nie jest mniej lub bardziej prawdopodobne od drugiego. Oba wykazują ślady aktywności z czasów, w których miało dojść do Zwiastowania. Niektórzy naukowcy uważają jednak, że próba precyzyjnego wskazania miejsca tego wydarzenia jest skupianiem się na niewłaściwym pytaniu. – Archeologia nie może potwierdzić, że Zwiastowanie miało miejsce, ani zweryfikować nadprzyrodzonych aspektów tej historii – wyjaśnia prof. James D. Tabor. – To, co może zrobić, to zrekonstruować środowisko historyczne, w którym narodziła się ta tradycja. Źródło: National Geographic
Zanim pojawił się Jezus, tłumy podążały za nim. Jan Chrzciciel zmienił oblicze Judei
Jan Chrzciciel to jedna z najbardziej fascynujących postaci biblijnych. Jego proroctwa, chrzest Jezusa i niezwykła popularność wśród mieszkańców Judei czynią z niego postać, której wpływ wykraczał daleko poza ramy Ewangelii.
Spis treści: Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Choć w dzisiejszych czasach Jan Chrzciciel często bywa kojarzony głównie jako ten, który ochrzcił Jezusa, w I wieku naszej ery był postacią niezwykle rozpoznawalną i wpływową w całej Judei. Jego charyzmatyczne nauczanie, radykalny styl życia oraz odważna krytyka władzy przyciągały do niego tłumy ludzi. Zarówno źródła biblijne, jak i historyczne – w tym pisma Flawiusza Józefa – podkreślają jego autorytet i niezależność, która budziła podziw i niepokój ówczesnych elit. Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Postać Jana Chrzciciela pojawia się nie tylko w Ewangeliach, ale także w dziełach historycznych, przede wszystkim w pismach żydowskiego historyka Flawiusza Józefa. W swojej pracy „Dawne dzieje Izraela” Józef Flawiusz opisuje Jana jako postać powszechnie szanowaną i cieszącą się wielką popularnością, która nawoływała do cnotliwego życia i odnowy moralnej. Józef zwraca uwagę na wielki zasięg idei Jana i powody jego egzekucji z rozkazu Heroda Antypasa, który obawiał się wpływu proroka na społeczeństwo. Przekaz Ewangelii i wizerunek proroka na pustyni Według Ewangelii Jan prowadził życie ascety. Mieszkał na pustyni, nosił odzienie z sierści wielbłądziej i żywił się szarańczą oraz dzikim miodem. Jego styl życia nawiązywał do tradycji starotestamentowych proroków, zwłaszcza Eliasza. Proroków w Judei często utożsamiano z osobami nawołującymi do nawrócenia i duchowej przemiany. Ewangelie podkreślają, że Jan był tym, który „przygotowuje drogę Panu”, wzywając do pokuty i chrztu na odpuszczenie grzechów. Dlaczego Jan był bardziej znany niż Jezus? W czasach, gdy działał Jan Chrzciciel, jego popularność była tak wielka, że przyćmiła nawet Jezusa. Świadczy o tym fakt, iż tłumy podążały za Janem, uznając go czasem za możliwego Mesjasza. Jak wskazuje historyk prof. James McGrath z Butler University, Ewangelie wręcz „walczą” o podkreślenie nadrzędnej roli Jezusa wobec Jana, bo ten drugi cieszył się większym szacunkiem i miał własnych uczniów, kontynuujących jego dzieło już po jego śmierci. Niezależne ruchy religijne w tamtym okresie, skupione wokół charyzmatycznych nauczycieli, były charakterystycznym elementem judaizmu schyłku epoki Drugiej Świątyni. Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Asceza Jana nie była wyłącznie demonstracją pobożności – w ówczesnej Judei miała głęboki sens społeczny i religijny. Poprzez rezygnację z wygód życia, Jan demonstrował całkowite oddanie Bogu oraz niezależność od systemów politycznych i ekonomicznych. Jego dieta i ubiór nawiązywały do idei oczyszczenia i duchowej walki ze złem, a także podkreślały ciągłość z tradycją prorocką Izraela. Praktyka chrztu i jej korzenie w tradycji żydowskiej Chrzest wodny, którego udzielał Jan, miał swoje odpowiedniki w praktykach żydowskich związanych z oczyszczeniem rytualnym (mykwy). Nowością Jana było połączenie tego rytuału z apelem do radykalnej zmiany życia i publicznego wyznania grzechów. Część badaczy wiąże praktyki Jana z rytuałami wspólnoty Qumran, autorów słynnych zwojów znad Morza Martwego. Uczniowie i kontynuacja po śmierci Po egzekucji Jana Chrzciciela jego ruch nie zanikł od razu. Jeszcze wiele lat później w Nowym Testamencie pojawiają się wzmianki o uczniach Jana, którzy kontynuowali praktyki chrztu. Wskazuje to na szerokie oddziaływanie jego nauk na społeczność żydowską, a także na początki różnorodności ruchów religijnych wokół Jordanu w I wieku n.e. Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Moment chrztu Jezusa przez Jana Chrzciciela jest jednym z najbardziej znaczących wydarzeń w Nowym Testamencie i fundamentem rozważań teologicznych. Głos z nieba ogłasza, że oto jest syn Boga. Jednak Jan udzielał chrztu na odpuszczenie grzechów, podczas gdy tradycja chrześcijańska podkreśla bezgrzeszność Jezusa. Ewangelie tłumaczą ten fakt jako akt solidarności i wzór dla wiernych, a teologowie – jako symboliczne przejęcie misji proroka. Niejasne są relacje między ruchem Jana a Jezusa. W Ewangelii Łukasza pojawia się wątek pokrewieństwa (Maryja, matka Jezusa i Elżbieta, matka Jana miały być krewnymi). Jednak pozostałe teksty sugerują, że obie grupy funkcjonowały niezależnie, a nawet rywalizowały o zwolenników. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy wzmianki o uczniach Jana nieuznających Jezusa jako Mesjasza, co pokazuje rozbieżności wśród wczesnych ruchów judeochrześcijańskich. Pojawiały się też spekulacje, że Jezus to Jan Chrzciciel przywrócony do życia. Egzekucja Jana – motywy polityczne i religijne Śmierć Jana z rozkazu Heroda Antypasa, którą Ewangelie wiążą ze spiskiem Salome i Herodiady, przez Flawiusza Józefa opisana jest jako polityczny akt prewencyjny. Herod bał się siły oddziaływania proroka na masy. Popularność i niezależność Jana były dla władzy realnym zagrożeniem. Dlatego prorokowi ścięto głowę. Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Postać Jana Chrzciciela ukształtowała wczesną doktrynę chrześcijańską. Jego wezwanie do pokuty i chrzest stały się filarami misji Jezusa i rodzącego się Kościoła. W tradycji Kościoła Jan to nie tylko prorok, ale także męczennik i prekursor, który zapowiedział nadejście Mesjasza. Asceza Jana stanowiła wzorzec dla ruchów monastycznych i ascetycznych, inspirując pokolenia pustelników oraz wspólnot zakonnych w chrześcijaństwie wschodnim i zachodnim. Jego model życia był interpretowany jako wyraz absolutnej wierności Bogu. Obecność Jana w liturgii i ikonografii Jan Chrzciciel pojawia się w liturgii jako patron chrztu, pokuty i nawrócenia. Jest jednym z najczęściej przedstawianych świętych w ikonografii chrześcijańskiej – zarówno w tradycji wschodniej, jak i zachodniej. Jego atrybuty to krzyż, baranek i odzienie z sierści wielbłądziej. Jan Chrzciciel pozostaje postacią niezwykłą – nie tylko jako prorok zapowiadający Jezusa, ale także niezależny lider religijny, którego głos kształtował religijne i społeczne życie starożytnej Judei. Źródło: National Geographic
Czy ojciec Jezusa był rzymskim łucznikiem? W Niemczech odkryto tajemniczą inskrypcję
Pomnik rzymskiego żołnierza, pochodzący z I wieku i odkryty przy okazji budowy torów nad Renem, wzbudził sensację już w momencie odnalezienia niemal 170 lat temu. Najbardziej intrygująca okazuje się inskrypcja, w której wspomina się łucznika Tyberiusza Juliusza Abdesa Panterę. Co wiąże go z Jezusem z Nazaretu?
Spis treści: Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Plotka o Jezusie Ben Panterze Świadectwa Talmudu o Jezusie Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk Płyta nagrobna Sydończyka Pantery wywołała w świecie naukowym niemały zamęt. Zaczęto się zastanawiać nad związkiem znaleziska z sięgającą początków chrześcijaństwa plotką o ziemskim ojcu Jezusa o przydomku Pantera. Przypomniano również wzmianki w Talmudzie o Jezusie Ben Panderze (zmiana brzmienia wynikała z transkrypcji). Pogłoska o potencjalnym rzymskim rodowodzie Jezusa rozgrzała serca i umysły zwłaszcza w epoce rządów NSDAP. Przyjrzyjmy się sprawie bliżej. Imperium Romanum we współczesnych Niemczech Cesarstwo Rzymskie czasów Jezusa obejmowało nie tylko cały basen Morza Śródziemnego. Po przegranej bitwie w Lesie Teutoburskim umowna granica Imperium przebiegała na Renie. Przenoszenie oddziałów, w skład których wchodzili mężczyźni pochodzący się z najrozmaitszych zakątków imperium, było znaną praktyką. Nagrobek eksponowany w muzeum Roemerhalle w Bad Kreuznach upamiętnia Sydończyka (czyli mieszkańca ziem dzisiejszego Libanu), który 40 lat wojował dla cesarstwa. Płyta grobowa robi wrażenie wymiarami (ok. 2 m wysokości), dobrym stanem zachowania i modelunkiem postaci. Najpewniej życie Pantery przypadło na panowanie pierwszego cesarza Rzymu Oktawiana Augusta i jego następcy Tyberiusza, co można wywnioskować z imienia (praenomen) Tyberiusz oraz „nazwiska” (nomen) Juliusz. Chociaż uzyskał rzymskie obywatelstwo (standard po 25 latach służby), jego korzenie były semickie, o czym świadczy człon Abdes. Przydomek Pantera wskazuje na waleczny charakter, przypominający drapieżnika. Semita Pantera był zatem współczesny Jezusowi z Nazaretu, jednak w przeciwieństwie do niego służył Rzymowi i posiadał obywatelstwo. Plotka o Jezusie Ben Panterze Przypuszczalnie już pod koniec I w. wśród Żydów i pogan rozeszła się plotka, jakoby założyciel Kościoła został zrodzony z pozamałżeńskiego związku Żydówki z żołnierzem o imieniu Pantera. Wówczas nazywano by go Jezus Ben Pantera, czyli syn Pantery. Jednakże w tekście ewangelii, w którym przytacza się negatywne sądy o Jezusie, nigdzie nie używa się takiego zniesławienia przeciw rabbiemu z Nazaretu. Możliwe, że „Ben Pantera” było świadomym przeinaczeniem „Ben Partenou” (syn Dziewicy). Żyjący w II wieku filozof Celsus, zaciekły wróg chrześcijaństwa, powoływał się na ten rzekomy fakt w celu zdyskredytowania Jezusa i młodej religii. Jak na ironię, poglądy Celsusa zachowały się w utworze „Przeciw Celsusowi”, którego autorem był Orygenes, wybitny interpretator Biblii. Kontrargumentując zręcznie odniósł się on do Platona. Stwierdził, że nie można sobie wyobrazić, aby dusza człowieka, który niezwykle przyczynił się dla dobra wielu, zamieszkała w ciele stworzonym z tak haniebnego związku. Świadectwa Talmudu o Jezusie Zredagowany w V w. Talmud to jeden ze zbiorów praw judaizmu. Stanowi kompilację tradycji powstałych na przestrzeni stuleci. Dla mędrców judaizmu chronologia miała wtórne znaczenie, a polemika z rosnącym chrześcijaństwem stawała się koniecznością. Talmud ma w dezawuujący sposób wypowiadać się o Jezusie określanym Ben Stada, Ben Pandera oraz Jeszu Nocri. Ale, gdy się uważnie przyjrzeć, okazuje się, że mamy do czynienia z pierwotnie trzema osobami. Czy którąś z nich można powiązać z Jezusem? Ben Stada lub Ben Pandera Najstarsza wydaje się wzmianka mówiąca, że Ben Stada robił sobie znaki na ciele i był skłonny do odrzucenia Boga. W późniejszych tekstach utożsamia się Ben Stadę z Ben Panderą, który miał być synem Miriam, zwanej też Stada, fryzjerki. Miała zdradzić męża z Panderą, ale nie wspomina się, żeby ten był żołnierzem. Ben Panderę oskarżano o czary, których nauczył się w Egipcie, i zwodzenie ludzi. Wiadomo, że jego proces odbył się tylko przed żydowskim sądem. Wyrok śmierci objął ukamienowanie, a następnie powieszenie w przeddzień Paschy w miejscowości Lod. Abstrahując od niedokładnych stycznych z ewangeliami (choćby egzekucja przed świętem, ale wykonana przez Rzymian w Jerozolimie), trudno utożsamić któregoś z nich z Jezusem. Jeżeli kontekst, w którym Talmud umieszcza te postaci jest wiarygodny, wówczas Ben Stada byłby współczesny św. Pawłowi, zaś Ben Pandera musiałby żyć w trakcie tzw. II wojny żydowskiej, czyli okołu 100 lat po odejściu Jezusa. Jeszu Nocri (Jezus Nazarejczyk) Drugą postacią, która pojawia się w Talmudzie i którą później identyfikowano z Ben Panderą, jest Jeszu Nocri. Teksty ukazują go jako krnąbrnego ucznia faryzejskiego rabina. Za słabość do kobiet został ekskomunikowany przez swego mistrza. Podejmowane przez Jeszu próby pojednania z nauczycielem zakończyły się fiaskiem. Co więcej, Jeszu stał się dla rabina arogantem i zwodzicielem Izraela. Podobnie do Jezusa z Nazaretum Jeszu miał uczniów (m.in. Mataja, czyli Mateusza) i został powieszony w przeddzień Paschy. Skonfliktowany z faryzeuszami może odrobinę przypominać Jezusa z Nazaretu, ale działał około 80 lat przed jego narodzinami – oczywiście gdy założymy, że tło historyczne proponowane w Talmudzie jest prawidłowe. Jezus, syn obywatela rzymskiego, pełnej krwi Aryjczyk W narodowosocjalistycznych Niemczech zapomniana plotka o rzymskiej krwi w żyłach Jezusa zaczęła ponownie rezonować. Taki twórca chrześcijaństwa, mówiący po aramejsku, z rzymskiego ojca, wydawał się odpowiedni dla nazistów. W Trzeciej Rzeszy znaczący teologowie starali się skonstruować obraz aryjskiego Jezusa jako syna „wolnej od trucizny judaizmu” pary nie-Żydów. Ideologizacja i przeinaczenia wzięły górę nad poszukiwaniem prawdy. Współcześnie odrzuca się utożsamienie Jezusa z Jeszu Nocrim, Ben Stadą czy Panderą. Dotyczące ich ogólnikowe i skąpe dane uznaje się za niewystarczające przesłanki do pewnej identyfikacji. Nie można zapominać o popularności imienia Jezus czy przydomka Pantera, co też utrudnia zadanie weryfikacji. Podkreśla się odmienny kontekst historyczny: Żyda Jezusa ukrzyżowano w Jerozolimie na rozkaz Piłata. Semicki łucznik z Sydonu nie miał najprawdopodobniej pojęcia o cieśli z Nazaretu, a już na pewno nie przypuszczał, jak wiele spekulacji zrodzi jego płyta grobowa. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Po 2000 latach otwarto drogę z czasów Jezusa. Historyczny szlak znów dostępny
Po raz pierwszy od blisko dwóch tysięcy lat turyści i pielgrzymi mogą przejść drogą, którą w czasach Drugiej Świątyni przemierzali mieszkańcy starożytnej Jerozolimy. Odkryta i udostępniona w całości tzw. Droga Pielgrzymów w Mieście Dawida (czyli główna arteria prowadząca ku Wzgórzu Świątynnemu) ponownie łączy kluczowe miejsca biblijnej topografii miasta. To właśnie tę trasę, według wielu badaczy, pokonywali wierni udający się do świątyni w czasach Jezusa.
Realizacja projektu stanowi jedno z największych przedsięwzięć archeologicznych prowadzonych w ostatnich latach w Izraelu. Prace wykopaliskowe i konserwatorskie objęły około 600 metrów kamiennej drogi datowanej na I wiek n.e., biegnącej od Sadzawki Siloe w południowej części Miasta Dawida aż w kierunku Wzgórza Świątynnego. Odtworzenie tej osi komunikacyjnej pozwoliło odtworzyć historyczny kręgosłup Jerozolimy z okresu Drugiej Świątyni, kiedy miasto stanowiło religijne i polityczne centrum regionu. Dzięki wieloletnim badaniom archeolodzy odsłonili oryginalną nawierzchnię z dużych wapiennych płyt, system kanalizacyjny oraz liczne artefakty, które rzucają nowe światło na codzienne życie sprzed niemal dwóch tysiącleci. Droga Pielgrzymów w Jerozolimie. 2000 lat pod ziemią Odsłonięta 10 lutego 2026 r. trasa, określana przez archeologów jako tzw. ulica schodkowa, ma około 600 metrów długości i średnio 8 metrów szerokości. Została zbudowana w I wieku n.e. jako reprezentacyjna arteria łącząca Sadzawkę Siloe z rejonem Wzgórza Świątynnego w okresie Drugiej Świątyni (516 r. p.n.e.–70 r. n.e.). Przez stulecia pozostawała jednak całkowicie ukryta pod ziemią. Dopiero ponowne odkrycie Sadzawki Siloe w 2004 roku zapoczątkowało wieloletnie, skomplikowane prace wykopaliskowe prowadzone przez Izraelski Urząd Starożytności pod gęsto zabudowaną, współczesną tkanką miejską wschodniej Jerozolimy. Badania wymagały precyzyjnych działań inżynieryjnych, ponieważ archeolodzy pracowali pod istniejącą infrastrukturą miasta. Efekt okazał się jednak wyjątkowy: kamienna nawierzchnia zachowała się w znakomitym stanie, bez późniejszych przebudów czy ingerencji. Jak podkreślono w oficjalnym komunikacie stanowiska archeologicznego City of David, droga została odkryta „dokładnie taka, jaka była” – nietknięta przez kolejne epoki. Wzdłuż trasy natrafiono na oryginalne płyty chodnikowe, system odprowadzania wody oraz liczne artefakty: monety, kamienne odważniki i przedmioty codziennego użytku. Znaleziska te świadczą o intensywnym ruchu pieszym i handlowym, jaki panował tu w I wieku. Według przedstawicieli projektu była to główna oś komunikacyjna starożytnej Jerozolimy, którą przemierzali mieszkańcy, kupcy i pielgrzymi przybywający z różnych części regionu. Jej nagłe opuszczenie nastąpiło podczas Wielkiego Powstania Żydowskiego w 70 r. n.e., kiedy miasto zostało zniszczone przez wojska rzymskie. Od tamtej pory ulica pozostawała zasypana przez niemal dwa tysiące lat, co paradoksalnie przyczyniło się do jej znakomitego stanu zachowania. Zwiedzanie Drogi Pielgrzymów – trasa, znaczenie i dostęp dla turystów Udostępniona trasa rozpoczyna się w rejonie Miasta Dawida, skąd zwiedzający schodzą w kierunku Sadzawki Siloe, a następnie przechodzą podziemnym odcinkiem starożytnej ulicy, by zakończyć wizytę w Ogrodzie Archeologicznym Davidsona, położonym na południe od Wzgórza Świątynnego. Przejście drogą zajmuje około dwóch godzin i – jak podkreślają organizatorzy – „jest odpowiednie dla rodzin z dziećmi, dorosłych i grup zorganizowanych”. Dostępne są wycieczki z przewodnikiem, ale możliwe jest również zwiedzanie samodzielne. Największą wartością tego doświadczenia jest autentyczność. Odwiedzający po raz pierwszy od około dwóch tysięcy lat mogą dosłownie przejść po kamieniach, po których w I wieku n.e. podążali mieszkańcy i pielgrzymi zmierzający ku świątyni. Jak zaznaczono w oficjalnym komunikacie, miasto można oglądać „bez rekonstrukcji” – poprzez oryginalne pozostałości zachowane w niemal niezmienionej formie. David Be’eri, dyrektor generalny centrum archeologicznego Miasta Dawida, podkreślił symboliczny wymiar projektu: „W okresie Drugiej Świątyni droga łączyła dziesiątki tysięcy pielgrzymów z całego kraju i świata, a dziś ma łączyć miliony gości i turystów”. Jak dodał, przedsięwzięcie ma znaczenie wykraczające poza samą archeologię, ponieważ przywraca do przestrzeni publicznej materialne świadectwo historii Jerozolimy. Przedstawiciele ośrodka zwrócili również uwagę na wymiar religijny trasy. Spacer od Sadzawki Siloe w kierunku Wzgórza Świątynnego ma – jak określono – „głębokie znaczenie” zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan. „Żydowskie powiązania z tym obszarem sięgają około czterech tysięcy lat wstecz, a w przypadku chrześcijan około dwóch tysięcy lat” – wskazano, podkreślając ciągłość tradycji i pamięci. W komunikacie zaznaczono także, że choć na świecie istnieją inne starożytne drogi, „niewiele z nich, jeśli w ogóle, ma takie znaczenie jak Droga Pielgrzymów”, której oddziaływanie wykracza daleko poza lokalny kontekst historyczny. Źródła: Fox News, Israel Hayom, City od David Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czy to możliwe, że ta gwiazda wskazała miejsce narodzin Jezusa?
Gwiazda Betlejemska od wieków fascynuje teologów, astronomów i historyków. Czy to możliwe, że za tym biblijnym znakiem kryje się rzeczywiste zjawisko astronomiczne?
Spis treść: Czy mogła to być kometa? Supernowa – zjawisko na niebie? A może rzadki układ planet? Czy to po prostu cud? Historia Gwiazdy Betlejemskiej należy do najbardziej rozpoznawalnych scen w chrześcijańskiej wyobraźni. To olśniewający znak nad miejscem narodzin dziecka, prowadzący tajemniczych przybyszów ze Wschodu do kołyski nowo narodzonego króla. Ewangelia według Mateusza, jedyna księga Biblii wspominająca o tym wydarzeniu, opisuje gwiazdę, która wzeszła na wschodzie. Przyciągnęła uwagę magów, prawdopodobnie astrologów-kapłanów z Babilonii lub Persji, i poruszała się przed nimi, aż zatrzymała się nad miejscem, gdzie przebywał Jezus. Ten epizod liczy zaledwie kilkanaście wersetów. Mimo to rozpalił dwa tysiąclecia spekulacji. Co właściwie zobaczyli magowie? Czy jakieś realne zjawisko astronomiczne mogłoby pasować do opisu Mateusza? Uczeni, astronomowie i teologowie proponowali bardzo różne odpowiedzi – od komet, przez supernowe, aż po koniunkcje planet. Czy mogła to być kometa? Jedno z najstarszych wyjaśnień jest zarazem najbardziej intuicyjne. Komety potrafią być widowiskowe i widoczne na dużym obszarze nieba. W starożytności często przypisywano im znaczenie prorocze. Kometa Halleya pojawiła się na przykład w latach 12–11 p.n.e., a następnie ponownie w 66 r. n.e. Jej pojawienie się 26 sierpnia 12 r. p.n.e. odnotowano w „Księdze Han”, chińskiej kronice astronomicznej. Rzymski historyk Kasjusz Dion łączył widok Komety Halleya nad Rzymem ze śmiercią wodza Marka Agrypy. Gdy chrześcijański teolog Orygenes z Aleksandrii w III w. próbował wyjaśnić niezwykłe ruchy Gwiazdy Betlejemskiej, pisał: – Należy ją zaliczyć do komet, które pojawiają się od czasu do czasu, albo do meteorów, albo do gwiazd brodatych czy w kształcie dzbana… Problem w tym, że chronologia nie pasuje do panowania Heroda Wielkiego, który zmarł w 4 r. p.n.e. i jest wprost wspomniany w Ewangelii Mateusza. Jeśli przyjąć, że ewangeliczna chronologia jest w przybliżeniu poprawna, Kometa Halleya – jedyny sensowny kandydat wśród znanych komet – pojawiła się zbyt wcześnie, by można ją było powiązać z narodzinami Jezusa. Supernowa – zjawisko na niebie? Inna efektowna możliwość zakłada, że magowie byli świadkami supernowej – wybuchającej gwiazdy, która może stać się na tyle jasna, by była widoczna nawet za dnia. Rozważa się także słabszą nową, która również powoduje nagły i wyraźny wzrost jasności na niebie. Chińscy astronomowie, prowadzący skrupulatne zapisy sięgające 1000 r. p.n.e., odnotowali możliwą kometę z warkoczem w 5 r. p.n.e. oraz możliwą nową lub supernową w 4 r. p.n.e. Daty te wydają się obiecujące. Mieszczą się bowiem w wiarygodnym przedziale dla narodzin Jezusa i w ostatnich latach życia Heroda. Również tutaj pojawiają się jednak trudności. Supernowa lub nowa byłaby zjawiskiem widocznym dla wszystkich, nie tylko dla nielicznych obserwatorów nieba. Tymczasem Mateusz nie sugeruje, by Herod lub mieszkańcy Jerozolimy zauważyli coś niezwykłego. Herod wydaje się zaskoczony przybyciem magów i musi wypytywać ich na osobności o czas pojawienia się gwiazdy. Hipoteza nowej przemawia natomiast siłą obrazu. Wczesnochrześcijański biskup Ignacy Antiocheński opisywał jej blask: – Nie do opisania, przewyższający wszystkie inne gwiazdy – znak na niebie godny narodzin króla. A może rzadki układ planet? Najpopularniejsze współczesne wyjaśnienie głosi, że „gwiazda” była w rzeczywistości koniunkcją dwóch lub większej liczby planet na nocnym niebie. Teoria ta sięga VIII w. i astronoma Maszallaha, który opierał się na wcześniejszych babilońskich przekonaniach. Zgodnie z nimi ważne wydarzenia i zmiany władzy zapowiadały szczególne układy planet. Maszallah twierdził, że trzy przełomowe momenty w dziejach – wielki potop, narodziny Jezusa oraz narodziny proroka Mahometa – zostały poprzedzone koniunkcjami Saturna i Jowisza. Grant Mathews, profesor fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Notre Dame, badał układy planet w okresie przypuszczalnych narodzin Jezusa, czyli między 8 a 4 r. p.n.e. Zwrócił uwagę na wyjątkowe ustawienie ciał niebieskich z 17 kwietnia 6 r. p.n.e. Wówczas Słońce, Księżyc, Jowisz, Saturn oraz punkt równonocy wiosennej znajdowały się w gwiazdozbiorze Barana, a Wenus w sąsiednich Rybach. Merkury i Mars układały się w Byku. Każde z tych ciał niebieskich miało w starożytnej astrologii określone znaczenie. Jowisz symbolizował królewskość i władzę, zwłaszcza gdy znajdował się blisko Słońca. Baran był kojarzony z Judeą. W całości taki układ mógł więc zapowiadać narodziny nowego władcy w tym regionie. Czy to po prostu cud? Wielu chrześcijańskich interpretatorów utrzymywało, że Gwiazda Betlejemska w ogóle nie była zjawiskiem naturalnym, lecz cudem lub boskim znakiem. Jan Chryzostom, późnoantyczny biskup, uważał ją za nadprzyrodzoną, ponieważ zachowywała się inaczej niż zwykłe gwiazdy. Zatrzymała się bowiem nad jednym domem. Orygenes porównywał ją do słupa ognia, który prowadził Izraelitów przez pustynię. Inni badacze widzą w tej opowieści zabieg literacki. Według nich Mateusz nie próbował opisać zjawiska astronomicznego, lecz posłużył się rozpoznawalnym symbolem. Niebiańskie znaki były bowiem standardowym elementem starożytnych biografii bohaterów, władców i bogów. Wergiliusz pisał, że płonąca gwiazda poprowadziła Eneasza do miejsca, gdzie miał powstać Rzym. Starożytni autorzy twierdzili również, że narodzinom Aleksandra Wielkiego i cesarza Augusta towarzyszyły znaki astrologiczne. Dla Mateusza i jego pierwszych czytelników gwiazda była więc czytelnym symbolem. Miała przekazać jedną myśl – narodziny Jezusa mają znaczenie kosmiczne, a samo niebo obwieszcza przyjście nowego króla. Źródło: National Geographic
XV-wieczna rzeźba rozpoznana po latach. Nowe dzieło Wita Stwosza odnalezione w zakrystii opactwa cystersów
Niemiecki rzeźbiarz Wit Stwosz słynie przede wszystkim z okazałego ołtarza znajdującego się w Kościele Mariackim w Krakowie. Naukowcy z Małopolski alarmują jednak, że to nie jedyne krakowskie pozostałości po artyście z Schwarzwaldu. Spod jego dłuta miało wyjść XV-wieczne znalezisko – pięćdziesięciocentymetrowa figura.
Rzeźba przez lata zdobiła zakrystię opactwa cystersów w krakowskiej Mogile. Przed odkryciem badaczy z Uniwersytetu Jagiellońskiego nikt nie podejrzewał, że figura mogła wyjść spod dłuta Wita Stwosza, jednego z najsłynniejszych artystów późnego średniowiecza w Polsce. Dopiero szczegółowe badania stanu zachowania oraz porównanie z innymi pracami rzeźbiarza pozwoliły naukowcom stwierdzić z dużą pewnością: autorem dzieła jest sam Wit Stwosz. Co przedstawia rzeźba? Odkryta rzeźba Wita Stwosza przedstawia ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa. Krucyfiks został wykonany z drewna gruszy — materiału niezwykle wymagającego w obróbce. Wybór ten może jednak wskazywać na autora, ponieważ Stwosz wielokrotnie korzystał właśnie z gruszy przy tworzeniu swoich mniejszych dzieł. Prace wykonane w tym drewnie możemy podziwiać m.in. w kościele Świętej Trójcy w Iwanowicach, w Los Angeles oraz w świątyni św. Sebalda w Norymberdze. Również niezwykła pieczołowitość wykonania sugeruje związek z mistrzowskim stylem artysty. Rzeźba wyróżnia się wyjątkowo precyzyjną anatomią – mięśnie, ścięgna i żyły zostały odwzorowane w sposób charakterystyczny dla Wita Stwosza. Podobieństwo odkrycia Aby przypisać krakowskie znalezisko do innych prac niemieckiego rzeźbiarza, badacze porównali je z uznanymi dziełami Wita Stwosza. W raporcie opisującym podobieństwa autorzy wskazują: „Smukłość i wyprężenie ciała, siatka żył na niektórych częściach ciała, młodzieńczy typ twarzy zmarszczonej w grymasie bólu, a przede wszystkim wirtuozerskie opracowanie szczegółów anatomicznych prowadzą autorów do wniosku, że wyszło ono (dzieło) spod dłuta Wita Stwosza pod koniec jego pobytu w Krakowie”. Wyrzeźbiony Chrystus nosi także przepaskę biodrową, tzw. perizonium. Jej asymetryczny układ i wyraźne przekątne linii fałd odpowiadają sposobom kształtowania draperii widocznym w innych pracach artysty. Znaczenie nieznanej pracy Autorzy opracowania — Dobrosława Horzela i Marek Walczak z Instytutu Historii Sztuki UJ — podkreślają, że odkrycie ma ogromne znaczenie dla badań nad działalnością Wita Stwosza w Polsce. Mamy do czynienia z nowym, wcześniej nieopisanym dziełem jednego z najważniejszych rzeźbiarzy późnego średniowiecza w Europie. Każda taka identyfikacja jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ twórczość Stwosza od lat należy do najintensywniej analizowanych w historii sztuki. Odkrycie pobudza również wyobraźnię dotyczącą innych, wciąż nieujawnionych prac mistrza. Jeśli krakowski krucyfiks przez dziesięciolecia pozostawał niezauważony, to ile podobnych dzieł może jeszcze skrywać się w zakamarkach kościołów czy klasztorów? Znalezisko pokazuje, że prawdziwe skarby nie muszą być zakopane pod ziemią – czasem wiszą w zupełnie widocznych miejscach, czekając na uważne spojrzenie. Źródła: Gazeta Krakowska, Horzela, Dobrosława, Marek Walczak. Chrystus Ukrzyżowany w opactwie Cystersów w Mogile – przeoczone dzieło Wita Stwosza. „Biuletyn Historii Sztuki” 87, nr 3 (2025)
Kontrowersyjny projekt, który rozsławił Świebodzin. Jezus do dziś przyciąga wiernych i turystów
Co rozsławia 20-tysięczne miasto Świebodzin? Jezus, oczywiście, a dokładnie – jego statua. Ogromna rzeźba, większa od słynnego monumentu Chrystusa Odkupiciela z Rio de Janeiro, jest zwieńczeniem dzieła ks. Zawadzkiego, który poświęcił swoje życie budowaniu, zarówno w sensie duchowym, jak i materialnym. Dzięki wielkiemu pomnikowi, miasto zyskało nie tylko ogólnopolską, ale także międzynarodową rozpoznawalność.
Spis treści: Opiekun miasta Coś więcej niż tylko atrakcja turystyczna Figura oparta na duchowym i technicznym fundamencie Jeden z największych pomników Chrystusa Jadąc autostradą A2 lub drogą ekspresową S3, nie sposób nie zauważyć białej, monumentalnej sylwetki, górującej nad płaskim krajobrazem ziemi lubuskiej. Ramiona postaci są rozpostarte w geście powitania, a na jej skroniach lśni w słońcu złota korona. To właśnie Figura Jezusa Chrystusa Króla Wszechświata w Świebodzinie – manifestacja wiary na skalę, która budzi nie tylko podziw, ale także kontrowersje. Opiekun miasta Ogromna figura Jezusa znajduje się na przedmieściach Świebodzina, przy węźle Świebodzin Południe (zjazd z drogi ekspresowej S3). Zbawiciel stoi na wysokim wzniesieniu, zwracając się w stronę miasta w geście powitania, błogosławieństwa i opieki. Nieopodal znajduje się duży parking, punkt gastronomiczny i sklep z pamiątkami. Wejście na teren, gdzie znajduje się rzeźba, jest bezpłatne. Bez żadnych opłat można też zaparkować samochód. Do posągu bez problemu dotrą także ci, którzy podróżują transportem zbiorowym. Wielka statua jest oddalona od stacji PKP Świebodzin o około 1,5 km (w kierunku południowym). Coś więcej niż tylko atrakcja turystyczna Chętnych, chcących zobaczyć to imponujące dzieło, nie brakuje. Trudno się temu dziwić. Mówimy tu przecież o jednym z najwyższych posągów Chrystusa. Gigant ze Świebodzina przewyższa o 3 metry Chrystusa Odkupiciela z Rio de Janeiro lub o 6 metrów, jeżeli pod uwagę weźmie się także pozłacaną koronę. Pomnikowi Cristo de la Concordia z Boliwii ustępuje o 1,2 metra, ale z koroną jest wyższy o 1,8 metra. Gdy w 2010 roku pomnik został ukończony, całkowicie zmieniło się oblicze Świebodzina. Miasto, które wcześniej było znane tylko lokalnie, nagle zaczęło przyciągać dziesiątki tysięcy turystów, nie tylko z kraju, ale i ze świata. Wzmożony ruch turystyczny stał się impulsem pobudzającym lokalną gospodarkę. Wokół pomnika wyrosła infrastruktura turystyczna, a hotele, restauracje i punkty usługowe nagle zaczęły przeżywać oblężenie. Nie można jednak powiedzieć, że monumentalna Figura Jezusa Chrystusa Króla wszechświata powstała po to, by ściągnąć do miasta turystów. Centrum wiary Dla wielu jest to przede wszystkim ważne miejsce kultu religijnego. Teren wokół figury został zagospodarowany z myślą o zaspokajaniu potrzeb wiernych. Powstały tam stacje Drogi Krzyżowej i ołtarz polowy. Właściwie codziennie można spotkać tam katolików oddających się cichej modlitwie. Figura oparta na duchowym i technicznym fundamencie Jak narodziła się idea wzniesienia tak niezwykłego posągu? Pomysłodawcą i inicjatorem projektu był ksiądz prałat Sylwester Zawadzki – wieloletni proboszcz świebodzińskich parafii i kustosz Sanktuarium Miłosierdzia Bożego. Duchowny zasłynął jako budowniczy, zanim jeszcze pomyślał o wzniesieniu wielkiego monumentu. Wybudował cztery plebanie. Od podstaw wzniósł świątynie w Radnicy i Świebodzinie i rozbudował kościół w Lubinicku. Pomysł budowy pomnika zrodził się w jego głowie w 2001 roku. Cztery lata później dokonano zakupu odpowiedniej działki. Prace ziemne rozpoczęły się 21 maja 2005 roku. W pierwszej kolejności usypano wielki kopiec, na którym miała stanąć figura. Ciężkim sprzętem przez wiele miesięcy zwożono na miejsce tony gruzu, kamieni i ziemi, aż w końcu usypano sztuczne wzniesienie o wysokości 16,5 metra. Zespół twórców Wizję ks. Zawadzkiego przekuli w konkretny projekt najlepsi specjaliści. Autorem projektu artystycznego statui został Mirosław Patecki, a za wykonanie projektu konstrukcji nośnej i skomplikowanych obliczeń statycznych odpowiadał cały zespół konstruktorów, w skład którego weszli m.in. doc. Mikołaj Kłapoć i dr hab. inż. Jakub Marcinkowski z Uniwersytetu Zielonogórskiego. Sprawdzona technologia Na etapie projektu rozważano różne opcje w kwestii wyboru materiału i technologii wykonania. Początkowo, niczym Statua Wolności, konstrukcja miała być wykonana z blachy miedzianej. Rozważano też stal nierdzewną, ale ostatecznie zdecydowano się na technologię siatkobetonu, czyli betonu zbrojonego gęstą siatką stalową. Taki materiał charakteryzuje się dużą wytrzymałością przy zachowaniu stosunkowo niewielkiej grubości. Wspólne dzieło społeczności Przedsięwzięcie, którego wartość jest szacowana na ok. 6 milionów złotych, w całości zostało sfinansowane bez wsparcia ze strony państwa czy centralnych instytucji kościelnych. Pieniądze pochodziły z datków od parafian, mieszkańców Świebodzina, lokalnych przedsiębiorców i organizacji polonijnych, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych i Kanady. Taki model finansowania sprawił, że od samego początku pomnik był dziełem całej społeczności. Ludzie ofiarowali nie tylko pieniądze, ale także swój czas, wiedzę, materiały budowlane i ciężki sprzęt. Kulminacja pięcioletniej budowy 6 listopada 2010 roku, przy użyciu jednego z największych dostępnych w Polsce dźwigów, rozpoczął się ostatni etap montażu – osadzenie na korpusie ramion i ważącej 15 ton głowy. 21 listopada, podczas Uroczystości Chrystusa Króla Wszechświata, nastąpiło oficjalne poświęcenie figury. Jeden z największych pomników Chrystusa Finalny rezultat imponuje do dziś. Sama figura mierzy 33 metry wysokości. Osadzona na głowie korona dokłada do tej wartości kolejne 3 metry. Kopiec, na którym ustawiono rzeźbę, wznosi na 16,5 metra. To przekłada się na łączną wysokość 52,5 metra. Rozpiętość ramion postaci wynosi natomiast 24 metry. Masę całej konstrukcji szacuje się na ponad 440 ton. Nie obyło się bez kontrowersji Od samego początku idea stworzenia pomnika powodowała niemałe tarcia. Projekt miał pokaźne grono zwolenników, ale nie brakowało też przeciwników. Później też nie obyło się bez kontrowersji. Pierwsza afera wybuchła w 2014 roku, po śmierci ks. Zawadzkiego. W maju serce duchownego zostało pochowane pod pomnikiem, co było działaniem nielegalnym. Cztery lata później ujawniono kolejne kontrowersje. Okazało się, że korona Chrystusa skrywa anteny nadające komercyjny sygnał internetowy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archeolodzy na tropie Marii Magdaleny. Ta historia rzuca światło na początki chrześcijańska
Maria Magdalena to kobieta, której historia przez wieki była błędnie interpretowana. Badacze wciąż odkrywają, kim naprawdę była i jaka była jej rola wsród pierwszych chrześcijan. Jakie są najnowsze interpretacje?
Spis treści: Historia Marii Magdaleny Niezależna kobieta w cieniu mężczyzn? Skąd pochodziła Maria Magdalena? Ślady Marii Magdaleny w apokryfach i papirusach Patronka wykluczonych i odrzuconych Była obecna podczas ukrzyżowania Jezusa, a mimo to niewiele o niej wiadomo. To może być powód, dla którego uczeni nieustannie próbują odkryć prawdę o Marii Magdalenie. Maria Magdalena to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci biblijnych. Nazywano ją kobietą opętaną przez demony, prostytutką, a nawet żoną Jezusa. Jej historia była wielokrotnie opowiadana i przepisywana przez ostatnie 2000 lat, odkąd była uczennicą Jezusa z Nazaretu, ale wiele faktów z jej życia wciąż pozostaje owianych tajemnicą. Często mylona jest z Marią z Betanii, inną postacią biblijną, a także przypisuje się jej autorstwo jednej z Ewangelii. Wciąż pozostaje wiele pytań: jakie było jej prawdziwe imię, kiedy i gdzie się urodziła, jak zmarła? Co o niej wiadomo naprawdę – i jakie dowody archeologiczne posiadamy na temat jej życia i świata, w którym żyła? Historia Marii Magdaleny Dowody pisane na temat Marii Magdaleny pochodzą głównie z kanonicznych Ewangelii przypisywanych Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi. Wskazują one, że była częścią kręgu Jezusa i to ona odkryła pusty grób. Była też kobietą, która namaściła ciało Jezusa w poranek Wielkanocny. Jednak Ewangelie nie zawsze zgadzają się w szczegółach dotyczących jej życia. Na przykład według ewangelii św. Łukasza była opętana przez demony, podczas gdy inne relacje mówią, że była świadkiem ukrzyżowania Jezusa. Dodatkowo, Ewangelie apokryficzne oferują inne wersje relacji Marii z Jezusem, w tym sugerujące ich silną więź. – Męscy uczniowie odnoszą się do niej z lekceważeniem, ponieważ jest kobietą – mówi James R. Strange, profesor Nowego Testamentu na Uniwersytecie Samforda w Alabamie. Niezależna kobieta w cieniu mężczyzn? Co jeszcze można wywnioskować z tych tekstów? Elizabeth Schrader Polczer, adiunkt Nowego Testamentu na Uniwersytecie Villanova, zauważa. – Maria Magdalena nigdy nie jest przedstawiana w relacji do mężczyzny, jak wiele innych kobiet. To sugeruje, że była kobietą niezależną. Brak jednoznaczności w tekstach biblijnych na temat życia Marii Magdaleny przyczynił się do powstania wielu mitów, nieporozumień i spekulacji. Najbardziej znanym z nich jest przekonanie, że była prostytutką. Ten mit sięga roku 591, gdy papież Grzegorz I błędnie utożsamił Marię z postacią określoną przez Ewangelistę Łukasza jako „grzesznica”. Nie ma na to żadnych dowodów – a jednak przekonanie to trudno wykorzenić. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/Mary-Magdalene-2-42c8fd2.png" width="1074" height="786" alt="Opłakiwanie Chrystusa – obraz olejny autorstwa Sandra Botticellego – ukazuje Marię Magdalenę u stóp ukrzyżowanego Chrystusa. Ewangelie nie są zgodne co do tego, czy rzeczywiście była świadkiem ukrzyżowania, a brak jednoznacznych dowodów na temat jej życia dał artystom swobodę w jego interpretacji." title="Opłakiwanie Chrystusa – obraz olejny autorstwa Sandra Botticellego – ukazuje Marię Magdalenę u stóp ukrzyżowanego Chrystusa. Ewangelie nie są zgodne co do tego, czy rzeczywiście była świadkiem ukrzyżowania, a brak jednoznacznych dowodów na temat jej życia dał artystom swobodę w jego interpretacji." /> Skąd pochodziła Maria Magdalena? Uczeni nie opierają się wyłącznie na tekstach. Archeologia dostarczyła ważnych odkryć dotyczących świata opisywanego w Biblii, choć nie bez trudności. – Archeologiczne dowody na istnienie starożytnej postaci muszą mieć formę inskrypcji – wyjaśnia Strange. Tradycyjnie zakładano, że przydomek „Magdalena” oznacza miejsce urodzenia – Magdala. Dlatego często nazywa się ją „Marią z Magdali”. Jednak Schrader Polczer oraz historyczka Joan E. Taylor z King’s College w Londynie twierdzą, że nie ma dowodów, że to właśnie tam mieszkała Maria. – W I wieku to miejsce znane było pod grecką nazwą „Tarichea” – mówi Schrader Polczer. – Za życia Jezusa nie nazywano go Magdala. W 2009 roku w Magdali odkryto starożytną synagogę oraz kamień z wyrytym menorą, co ukazuje, jak mieszkańcy I-wiecznej Magdali mogli praktykować religię. Odkryto także schodkowe instalacje wodne służące do rytualnego oczyszczenia. – Wszystkie te instalacje zasilane są wodą gruntową, co czyni je najczystszymi w całym Izraelu – zauważa Zapata-Meza. Ale nie ma dowodów archeologicznych na temat Marii Magdaleny. Ślady Marii Magdaleny w apokryfach i papirusach Uczeni nadal odkrywają intrygujące tropy na temat życia Marii Magdaleny, dzięki odnajdywanym starożytnym tekstom. Opublikowany papirus P.Oxy 5577 z Egiptu może dostarczyć istotnych informacji. – Maria Magdalena mogła być jedną z najbliższych uczennic Jezusa – mówi Schrader Polczer. Fragment papirusu nie identyfikuje jednak jednoznacznie tej kobiety jako Marii Magdaleny. Podstawowe szczegóły jej życia pozostają nieznane. – Nigdy nie dowiemy się na pewno, gdzie się urodziła, kim była jej rodzina, ile miała lat podczas ukrzyżowania, ani co się z nią stało po poranku wielkanocnym. Patronka wykluczonych i odrzuconych Dlaczego więc badacze wciąż tropią tajemnice Marii Magdaleny? Bo jej historia rzuca światło na początki chrześcijaństwa – i ponieważ przez wieki była źle rozumiana. Chociaż brak dowodów pozwolił mitom przetrwać przez setki lat, Schrader Polczer zauważa – Jest w tym pewne pocieszenie: Maria przez wieki była patronką prostytutek i „kobiet upadłych”. Rzeczywiście, Maria Magdalena zaczęła być utożsamiana z ludźmi wykluczonymi społecznie, np. trędowatymi. W średniowieczu szpitale dla trędowatych często nosiły jej imię. Do dziś wiele osób postrzega ją jako symbol ludzi zaniedbanych, odrzuconych, niedostrzeganych. – Maria Magdalena głęboko porusza tych, którzy czują, że ich głos i historia nigdy nie zostały usłyszane lub docenione – mówi Schrader Polczer. Źródło: National Geographic
Nowe odkrycie badacza podważa tradycję. Czy tu Jezus przemienił wodę w wino?
Przez wieki uważano, że miejsce pierwszego cudu Jezusa nie budzi wątpliwości. Teraz jednak jeden z archeologów twierdzi, że prawda może wyglądać zupełnie inaczej. Co odkrył wśród ruin starożytnej wioski i dlaczego jego teoria zyskuje uznanie wśród historyków?
Spis treści: Cud w Kanie Galilejskiej i nowe tropy archeologiczne Grota, kamienne naczynia i inskrypcje. Co odkryli badacze? Choć przez wieki pielgrzymi czcili Kafr Kannę jako miejsce, w którym Jezus dokonał swojego pierwszego cudu – zamiany wody w wino – najnowsze odkrycia archeologiczne stawiają tę teorię pod znakiem zapytania. Historyk Tom McCollough, specjalizujący się w historii religii, przekonuje, że prawdziwa Kana Galilejska mogła znajdować się w zupełnie innym miejscu. Cud w Kanie Galilejskiej i nowe tropy archeologiczne Opis pierwszego cudu Jezusa znajduje się w Ewangelii według św. Jana: „A stało tam sześć stągwi kamiennych przeznaczonych do żydowskich oczyszczeń, z których każda mogła pomieścić dwie lub trzy miary. Rzekł do nich Jezus: Napełnijcie stągwie wodą. I napełnili je aż po brzegi. Potem do nich powiedział: Zaczerpnijcie teraz i zanieście staroście weselnemu. Oni zaś zanieśli. A gdy starosta weselny skosztował wody, która stała się winem..." (J 2, 6–9). Przez lata przyjmowano, że opisana w Ewangelii wioska znajdowała się w dzisiejszym Kafr Kanna, miejscowości w izraelskiej Galilei. Jednak według Toma McCollougha – archeologa i emerytowanego profesora religioznawstwa z Centre College w Kentucky w USA – bardziej prawdopodobnym miejscem jest Khirbet Qana, wioska położona ok. 8 kilometrów na północ od Kafr Kanna. – Żadne inne miejsce nie przedstawia tak przekonującego zestawu dowodów, jak Khirbet Qana – zaznaczył badacz w rozmowie z Pen News. Tłumaczył, że ta miejscowość była żydowską osadą od 323 r. p.n.e. do 324 r. n.e., a jej położenie zgadza się z opisami zawartymi nie tylko w Ewangelii, ale także w pismach rabinicznych i dziełach Flawiusza Józefa, żydowskiego historyka z I wieku. Grota, kamienne naczynia i inskrypcje. Co odkryli archeolodzy? Podczas wykopalisk w Khirbet Qana odkryto rozległy kompleks grot, używany przez chrześcijańskich pielgrzymów już 1500 lat temu (od V lub VI wieku n.e. do XII wieku naszej ery). Wewnątrz znaleziono liczne inskrypcje z greckim zwrotem „Kyrie Iesou” (Panie Jezu), a także krzyże i odniesienia do cudów Jezusa. – Odkryliśmy rozbudowany kompleks jaskiń czczony przez pielgrzymów przybywających tu dla upamiętnienia cudu przemiany wody w wino – powiedział McCollough. W grocie znajdował się również ołtarz oraz kamienne naczynia. Badacze twierdzą, że w ścianach kompleksu widoczne są nisze, które mogły mieścić sześć stągwi, tak jak opisano to w Ewangelii. – Nasze wykopaliska pokazały, że była to kwitnąca żydowska osada, położona w centrum działalności Jezusa – dodał archeolog. McCollough przypomniał też, że dopiero w XVIII wieku franciszkanie zaczęli propagować Kafr Kannę jako oficjalne miejsce cudu, kiedy to zależało im bardziej na logistyce pielgrzymek niż na historycznej dokładności. Tymczasem wyniki badań w Khirbet Qana są jego zdaniem na tyle jednoznaczne, że warto ponownie rozważyć, czy to właśnie tam nie dokonał się jeden z najbardziej symbolicznych cudów Nowego Testamentu. Źródła: FoxNews, Pen News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wiara kontra wiedza. Czy da się udowodnić istnienie Jezusa?
Jezus jako postać historyczna to temat pełen niejasności. Czy był tylko mitem? Co możemy powiedzieć o nim, bazując na źródłach? I gdzie kończy się wiedza, a zaczyna wiara?
W tym artykule: Co to znaczy wiara? Kto to jest Jezus Chrystus? Pisma niechrześcijańskie Całun Turyński Zwoje znad Morza Martwego Jeżeli przyjmiemy tezę, że Jezus jest Bogiem, należy zastanowić się nad tym, czym w ogóle jest wiara? Przede wszystkim nie jest wiedzą i nie może jej zastępować. Oczywiście istnieją tutaj podobne aspiracje poznawcze, ale wiara może jedynie ją uzupełniać w sensie paranaukowym. Jeżeli w coś wierzymy, to tego nie wiemy. Co to znaczy wiara? Natomiast jeśli wiemy, to nie musimy już dłużej wierzyć. Angielski filozof John Locke twierdzi, że rozum, jako różny od wiary i jako jej przeciwieństwo, to odkrywanie pewności albo prawdopodobieństwa takich zdań czy prawd, do jakich umysł dochodzi na drodze dedukcji, wyprowadzając je z idei, które zdobył, używając naturalnych swych władz poznawczych. – To znaczy: przez doznania zmysłowe lub refleksję. Z drugiej strony wiara jest uznaniem za prawdę takiego zdania, które nie powstało przez dedukcję rozumową, lecz zostało przyjęte dzięki zaufaniu do tego, kto je przedkłada, jako pochodzące od Boga i przekazane drogą nadnaturalną. Taki sposób odkrywania ludziom prawd nazywamy objawieniem – tłumaczy Locke. Dziś ponad 2 miliardy ludzi na świecie wierzy w Jezusa Chrystusa. Jednak czy to znaczy, że osoba ta istniała naprawdę? Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Syn Boży naprawdę istniał? Kto to jest Jezus Chrystus? Najważniejszym źródłem historycznym, w którym dowiadujemy się o Jezusie, są cztery Ewangelie. Trzy synoptyczne (Mateusza, Łukasza i Marka) oraz Ewangelia Jana. Pierwsza trójka zawdzięcza swoją nazwę podobieństwu opisów, języka, słownictwa i stylu. Istnieje teoria o istnieniu wczesnochrześcijańskiego dokumentu, zwanym Źródłem Q. Miał powstać przed ukształtowaniem się Nowego Testamentu. Hipotetycznie mógł powstać w Galilei w latach 50. Tekst mógł zawierać zbiór wypowiedzi Jezusa, z których później mieli korzystać Mateusz i Łukasz, pisząc swoje teksty. Niestety ów dokument – jeśli kiedykolwiek istniał – nie przetrwał do dziś. Według historyków żaden z ewangelistów nie znał osobiście Jezusa. Bibliści twierdzą, że Ewangelia Marka została napisana ok. roku 70 n.e. Mateusza i Łukasza miały powstać po roku 80., a Jana po 90. Powstały zatem 40 lub 60 lat po ukrzyżowaniu. Eksperci zwracają uwagę również na fakt, że jedynie Jan i Mateusz mogli być świadkami życia Chrystusa. Apostoł Jan był rybakiem z niższej klasy społecznej. To oznacza, że prawdopodobnie nie potrafił czytać ani pisać. W starożytności nie były to powszechnie nauczane umiejętności, a szkolnictwo było zarezerwowane dla ludzi bogatych. Co więcej, Jezus wraz z apostołami posługiwali się językiem aramejskim. Ewangelie w oryginale powstały natomiast w grece. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że te wyjątkowo sprawne literacko teksty napisane zostały przez osoby, które zawodowo parały się pisaniem. Warto jednak zaznaczyć, że żaden z ewangelistów nie twierdzi, że był apostołem. Pisma te są napisane w trzeciej osobie i niektórzy sugerują, że powstały anonimowo. Austriacki historyk dokonał sensacyjnego odkrycia. Przeglądając watykańskie księgi, natrafił na zaginiony fragment Nowego Testamentu. Spisano go 1750 lat temu, a następnie usunięto. To praw...[/highlight-box] Imiona zostały autorom przypisane w celu nadania apostolskiego autorytetu dla kształtującej się wówczas religii. Można więc założyć, że domniemani Mateusz, Łukasz, Marek i Jan pisali owe teksty, bazując na relacjach innych osób. Co w takim razie wiemy na podstawie Ewangelii? Jezus urodził się przed 4 rokiem p.n.e. za czasów Heroda Wielkiego. Swoje dzieciństwo spędził w Nazarecie. Działalność miał rozpocząć ok. 30 r. n.e., głosząc nadchodzące Królestwo Boże, nazywając siebie Mesjaszem. Zginął poprzez ukrzyżowanie na mocy wyroku Poncjusza Piłata. Pisma niechrześcijańskie W pismach rzymskich pojawia się wzmianka o kimś, kto nazywał się Jezus. Publiusz Korneliusz Tacyt w swoim tekście z 115 roku zatytułowanym „Roczniki” pisze tak: „Podstawił Neron winowajców i dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których znienawidzono dla ich sromot, a których gmin chrześcijanami nazywał. Początek tej nazwie dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany był na śmierć przez prokuratora Poncjusza Piłata; a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników”. Żydowski historyk Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” opisuje Jakuba Sprawiedliwego i pisze o nim, że był bratem Jezusa, który był przywódcą ruchu chrześcijan w Jerozolimie. „Festus już nie żył, a Albinus wyjechał; więc [Ananiasz] zwołał Sanhedryn i stawił przed sądem Jakuba, brata Jezusa zwanego Chrystusem, oraz kilku innych. Oskarżył ich o naruszenie prawa i skazał na ukamienowanie”. Historycy zwracają uwagę, że opis mógł być autentyczny, jednak samo sformułowanie o chrześcijanach nie zostało spisane przez autora. Całun Turyński Jest to płótno wykonane z lnu, w które miał zostać owinięty Jezus zaraz po zdjęciu z krzyża. Widoczne są na nim liczne ślady krwi i możemy zobaczyć odwzorowaną postać ludzką – od przodu i od tyłu. To jedna z ważniejszych relikwii Kościoła, która przechowywana jest we włoskim Turynie. Pierwsze wzmianki o całunie pojawiają się już w Ewangeliach. Jednak z naukowego punktu widzenia ten dowód jest nieprawdziwy. Badania wykonane przy użyciu metody zwanej datowanie radiowęglowe dowiodły, że nie pochodzi on z czasów, w których mógł żyć Jezus, lecz z XIV wieku. Oficjalnie Całun Turyński nie jest uznawany za autentyczne świadectwo istnienia Jezusa, ale niektórzy wierni wierzą w jego świętość. Zwoje znad Morza Martwego To zbiór dokumentów spisanych w trzech językach. Po hebrajsku, aramejsku i grecku. Odnaleziono je pomiędzy 1947–1956 r. w 11 grotach niedaleko ruin Kumran w Zachodnim Brzegu. W przypadku tego odkrycia archeologicznego również przydała się metoda datowania radiowęglowego. Pozwoliło to ustalić, że zwoje mogły pochodzić z okresu, w którym żył Jezus. Możemy wyczytać w rękopisach wzmiankę o „prawym nauczycielu”. Niestety trudno określić kto nim był, ponieważ pisma nie wymieniają go z imienia. Dziś niektórzy twierdzą, że był nim Jezus, a inni podają to w wątpliwość. Kimkolwiek była ta osoba, raczej małe są szanse, że kiedykolwiek poznamy jej tożsamość. Z powodu braku należytych dowodów prawdopodobnie nigdy nie dowiemy się, czy Jezus Chrystus naprawdę istniał. Mamy bowiem do czynienia z bardzo znikomymi poszlakami oraz pismami, które są nierzadko podważane przez historyków i biblistów. Idąc tropem Locke’a, dopóki nie znajdziemy żadnego rzetelnego i namacalnego śladu na istnienie bądź nieistnienie Jezusa, wiara w niego będzie cały czas trwać, a on sam pozostanie w sferze sacrum. Źródło: Live Science, John Locke "Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego" Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co naprawdę wiemy o Jezusie? – dowiecie się z naszego podcastu
Zdaniem chrześcijan – był Bogiem, dla wyznawców islamu – bardzo ważnym prorokiem. Inni uważają go po prostu za inteligentnego człowieka. Chociaż zdaniem niektórych w ogóle nie istniał. Z naszego podcastu dowiecie, kim był Jezus i co o nim tak naprawdę wiemy.
Spis treści: Czy da się dyskutować o Jezusie? Czy Jezus był postacią historyczną? Ślady po obecności Jezusa. Czy coś zachowało się do naszych czasów? Gościem naszego podcastu jest tym razem historyk prof. Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Nasz ekspert zajmuje się dziejami późnego antyku i wczesnego średniowiecza, a zwłaszcza przemianami religijnymi i społecznymi tego okresu. Interesuje go również kult świętych, wróżbiarstwo, monastycyzm, kształtowanie się kleru chrześcijańskiego, a także bazy danych i ich rola w warsztacie historyka. Niedawno nakładem wydawnictwa RN ukazała się jego popularnonaukowa książka pt. „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici”. Czy da się dyskutować o Jezusie? Jezus nie jest typową postacią historyczną. To przecież kluczowa osoba dla milionów chrześcijan. Czy da dyskutować na jego temat obiektywnie, tak jak o Mieszku I czy Marii Skłodowskiej-Curie? – Ona [dyskusja – przyp. red] jest z całą pewnością trochę trudniejsza. Dlatego że wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z jakiegoś rodzaju ładunkiem emocjonalnym, i to dotyczy nie tylko historii religii, to musimy być bardzo świadomi tego, że mamy różnego rodzaju nastawienie. Albo sympatyzujemy, albo wręcz przeciwnie – zauważa historyk. – Tam, gdzie dotykamy tego, w co ludzie głęboko wierzą i wierzą w ten sposób, że kształtują w jakiś sposób życie pod tym kątem, tam dyskusja jest trudniejsza dla wszystkich – przyznał. Czy Jezus był postacią historyczną? Czy Jezus naprawdę istniał czy też był postacią, która można porównać do bohaterów różnych mitologii? – Co do [jego – przyp. red.] istnienia nie ma żadnych wątpliwości – powiedział prof. Wiśniewski. Według eksperta osoba Jezusa jest udokumentowana na poziomie niektórych cesarzy rzymskich. – Jest wielu cesarzy, o których wiemy o wiele mniej, niż na temat tej postaci – dodał. Przyznał, że większość źródeł na temat Jezusa pochodzi ze środowiska chrześcijańskiego i nie są one z czasów Jezusa, ale z kolejnych pokoleń. Ślady po obecności Jezusa. Czy coś zachowało się do naszych czasów? Z naszym gościem rozmawiamy też o tym, czy do dziś przetrwały jakieś przedmioty związane z życiem lub cierpieniem Jezusa. Na przykład biskup Jerozolimy Makary w IV wieku miał zarządzić na Golgocie (wzgórzu nieopodal Jerozolimy, na którym wieszano skazańców na krzyżach) coś, co można określić jako wykopaliska i odkryć trzy krzyże. Na jednym z nich umrzeć miał Jezus. Czy po tym artefakcie lub po innych związanych z tą postacią coś przetrwało do dziś? – Pokusa, żeby takie pozostałości odnaleźć nie tylko jest, ale i była ogromna, zaczynając od późnego antyku. Ona po części wynikała z chęci przekonania się, że ta postać istniała – opisał prof. Wiśniewski. Miejsca związane z losami Jezusa przed jego śmiercią zidentyfikowano w IV wieku. – Nie ma żadnych śladów, żeby była jakakolwiek pamięć o tych miejscach miedzy wiekiem I a wiekiem IV. Raczej nie możemy mówić o odnalezieniu tych miejsc, ale o ich ustanowieniu i przypisaniu im tego znaczenia, które będą miały dalej – podkreślił historyk. Prof. Wiśniewski odnosi się też do relikwii krzyża. Czy faktycznie pozyskano je z narzędzia męki Jezusa? Czy wiemy, jak Jezus wyglądał? A czy jest szansa na to, że archeolodzy odkryją w piaskach bliskowschodnich pustyń pisma zapisane ręką samego Jezusa? Które z odkryć archeologicznych w ostatnich latach rzuciły nowe światło na postać Jezusa? Tego dowiecie się z naszego podcastu. Na naszej stronie możecie też zapoznać się z fragmentem książki prof. Wiśniewskiego dotyczącym tego, czy chrześcijaństwo było początkowo religią zdominowaną przez kobiety. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
Nauka rzuca nowe światło na cuda Jezusa. Oto propozycja ich wyjaśnienia
Czy cuda opisane w Biblii mogły być efektem zjawisk naturalnych? Najnowsze badania nad Jeziorem Galilejskim sugerują, że takie fenomeny jak masowy połów ryb mogą mieć swoje wyjaśnienie w procesach przyrodniczych.
Tajemnica Jeziora Galilejskiego Czy cuda Jezusa były „zjawiskami naturalnymi”? Nowoczesne spojrzenie na cuda Jezioro Galilejskie, znane również jako Jezioro Tyberiadzkie, odegrało ważną rolę w życiu Jezusa Chrystusa i jego uczniów. To właśnie nad jego brzegami dochodziło do biblijnym cudów, w tym rozmnożenia chleba i ryb oraz cudownego połowu. W pierwszej opowieści Jezus nakarmił tysiące osób zaledwie pięcioma bochenkami chleba i dwoma rybami. W drugiej apostołowie przez całą noc bezskutecznie łowili ryby, aż Jezus poradził im zarzucić sieci ponownie, co zakończyło się sukcesem. Przez wieki te biblijne historie były odczytywane jako dowody boskiej interwencji. Współczesne badania sugerują jednak, że za niezwykłymi zdarzeniami nad Jeziorem Galilejskim może kryć się logiczne wyjaśnienie. Jest ono związane z unikalnymi procesami zachodzącymi w ekosystemie jeziora. Tajemnica Jeziora Galilejskiego Autorzy artykułu opublikowanego na łamach „Water Resources Research” zaobserwowali, że nad Jeziorem Galilejskim, szczególnie w pobliżu Tabgi, dochodzi do okresowych masowych śmierci ryb. Po przeanalizowaniu danych z maja i czerwca 2012 roku naukowcy przeprowadzili modelowanie, aby zrozumieć, dlaczego tak się dzieje. Wyniki ich badań wskazują na rzadkie, ale możliwe zjawisko, jakim jest wynoszenie wód ubogich w tlen z głębszych warstw jeziora ku powierzchni. Jest to tzw. upwelling powodowany przez wewnętrzne fale w jeziorze. Generują je zachodnie wiatry, które przynoszą na powierzchnię zimną, ubogą w tlen wodę z niższych partii jeziora. Kiedy ryby znajdą się w tej warstwie bez odpowiedniej ilości tlenu, giną w masowych ilościach. Badacze zwrócili uwagę na naturalne cykle mieszania wody w Jeziorze Galilejskim. W cieplejszych miesiącach jezioro dzieli się na trzy główne warstwy: ciepłą górną, chłodniejszą dolną oraz środkową, w której znajduje się mocny gradient temperatury. Jeśli zjawisko upwellingu nastąpi w okresie tuż po wiosennym powstaniu tych warstw, ryby w górnych partiach jeziora nie będą miały szans na ucieczkę i nie przeżyją. Jakkolwiek tego typu masowe śmierci ryb są rzadkie, badacze wskazali na dwa znane przypadki poza 2012 rokiem – jeden w kwietniu 2007 roku oraz jeden w latach 90. XX wieku. Wszystkie wydarzenia miały miejsce w tej samej części jeziora, w pobliżu Tabgi, gdzie według tradycji Jezus miał dokonać swoich cudów. Do dziś stoi tam Bazylika Rozmnożenia Chleba. Czy cuda Jezusa były „zjawiskami naturalnymi”? Dla osób wierzących, cuda Jezusa są dowodem jego boskości i mają głębokie znaczenie duchowe. Naukowcy nie dążą do podważenia tych przekonań, lecz do zrozumienia mechanizmów przyrodniczych, które mogły przyczynić się do powstania tych opowieści. Możliwe jest, że dwa tysiące lat temu podobne zjawiska wynurzenia wód ubogich w tlen oraz gromadzenia się ryb blisko brzegu przyczyniły się do łatwego ich połowu, co w oczach ówczesnych ludzi mogło być interpretowane jako cud. Podobne zdarzenia zaobserwowano także w innych miejscach na świecie, takich jak Jezioro Erie w USA, ujście rzeki Neuse w Karolinie Północnej czy port Hamilton w Kanadzie. W każdym z tych miejsc wynurzenie wód ubogich w tlen powoduje śmierć ryb, które potem masowo wypływają na powierzchnię. Nowoczesne spojrzenie na cuda Odkrycie mechanizmu stojącego za masowymi śmierciami ryb nad Jeziorem Galilejskim jest kolejnym przykładem, jak współczesna nauka stara się wyjaśnić dawne mity i historie, które od wieków kształtowały ludzkie wierzenia i tradycje. Nie umniejsza to wartości religijnych tych historii – dla wielu są one przede wszystkim metaforą boskiej opieki i wrażliwości na ludzkie potrzeby. Z drugiej strony, znajomość naukowych przyczyn tych zjawisk pozwala lepiej zrozumieć środowisko Jeziora Galilejskiego i jego delikatny ekosystem. Nawet jeśli cuda Jezusa nad jeziorem były wynikiem naturalnych procesów, ich symbolika pozostaje niezmienna i nadal stanowi inspirację dla milionów ludzi na świecie. Źródło: Water Resources Research Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Tego nikt się nie spodziewał. W grobie Jezusa Chrystusa dokonano zadziwiającego odkrycia
W Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie archeolodzy odnaleźli średniowieczny ołtarz, który przez lata uważany był za zaginiony. Pochodzi z 1149 roku i został postawiony tu przez krzyżowców.
W tym artykule: Niezwykłe odkrycie w Bazylice Grobu Świętego Ołtarz zaginiony na setki lat Związek Rzymu z Jerozolimą To najważniejsze i najbardziej uświęcone miejsce chrześcijan. Grób Jezusa Chrystusa w Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie. Grobowiec uważany jest za miejsce pochówku i zmartwychwstania Syna Bożego. Od ok. IV wieku to obiekt kultu wszystkich wyznawców chrześcijaństwa, do którego nieprzerwanie przyjeżdżają pielgrzymi z całego świata. Niezwykłe odkrycie w Bazylice Grobu Świętego Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności wraz z naukowcami z Austriackiej Akademii Nauk dokonali przypadkiem sensacyjnego odkrycia właśnie w tej bazylice. Badacze zidentyfikowali pozostałości ołtarza, który przez setki lat uważany był za zaginiony. To największy znany średniowieczny ołtarz, który krzyżowcy wznieśli w 1149 roku. Miał ponad 3,5 metra szerokości. Był misternie zdbobiony i został wzniesiony, aby uczcić zwycięstwo nad muzułmanami 50 lat wcześniej. Ołtarz cały czas znajdował się w w tylnym korytarzu ogólnodostępnego kościoła. Zasłonięty był jednak przez kamienną płytę, która została naznaczona nie tylko przez czas, ale również graffiti wykonane na przełomie dekad przez turystów z całego świata. Gdy płyta została przewrócona w związku z pracami budowlanymi, odsłonięto znacznie starszy obiekt architektoniczny, który ukryty był tam przez lata. Archeolodzy szybko zdali sobie sprawę, że to właśnie front średniowiecznego ołtarza krzyżowców. – Znamy doniesienia pielgrzymów o wspaniałym marmurowym ołtarzu w Jerozolimie z XVI, XVII i XVIII wieku – mówi Ilya Berkovich, historyk z Austriackiej Akademii Nauk i współautor nowo opublikowanego badania na temat tego niewątpliwego dzieła sztuki sakralnej. – Jednak pomimo tego, że ołtarz wywierał na ludziach ogromne wrażenie przez setki lat, nagle zniknął z powszechnej świadomości – wyjaśnia badacz. Ołtarz zaginiony na setki lat Historyk wyjaśnia, że w 1808 roku doszło do wielkiego pożaru rzymskiej części bazyliki Grobu Świętego. – Od tamtej pory ołtarz krzyżowców zaginął, a przynajmniej tak do tej pory sądzili ludzie – tłumaczy naukowiec. W oświadczeniu autorzy odkrycia podkreślają, że odkrycie jest sensacją na skalę światową. Po pierwsze dlatego, że tak ważny obiekt kultu chrześcijan tak długo pozostawał w ukryciu. – To niewiarygodne. Ten ołtarz przecież pozostawał w zasięgu wzroku tysięcy pielgrzymów i turystów każdego dnia. Fakt, że coś tak ważnego mogło pozostać niezauważone w tym miejscu przez tak długi czas, był zupełnie nieoczekiwany dla wszystkich zaangażowanych w tę sprawę – mówi Berkovich. Związek Rzymu z Jerozolimą Po drugie, nowe spojrzenie na ołtarz dostarcza zupełnie nowych informacji na temat średniowiecznej sztuki sakralnej. Zdobienia widoczne na ołtarzu sugerują, że ołtarz był zrobiony przez mistrza z grupy Cosmati. To artyści kamieniarze, którzy wywodzili się z kilku rzeźbiarskich rodzin i pracowali od XII wieku w Rzymie. Tworzyli dekoracyjne mozaiki geometryczne, a ich technika była znana nie tylko we Włoszech, ale w całej Europie. – Technikę tę cechowało to, że jej mistrzowie potrafili ozdabiać duże powierzchnie niewielkimi ilościami szlachetnego marmuru, który w średniowiecznym Rzymie pozyskiwano głównie ze starożytnych budowli – poprzez składanie z największą precyzją małych kawałków marmuru i mocowanie ich do kamiennych podstaw w taki sposób, aby powstały geometryczne wzory – twierdzą uczeni. Krucjata? Nie, dziękuję! Piastowie niechętnie ruszali na „świętą wojnę" Książęta piastowscy niechętnie wyruszali na wyprawy krzyżowe do Palestyny, a krucjaty przeciw miejscowym poganom prowadzili nieudolnie. W końcu sprowadzili do brudnej roboty Krzyżaków. Badacze podkreślają, że sztuka ta była dobrze znana nie tylko w środowisku artystycznym, ale przede wszystkim papieżowi. – Tylko kilka dzieł sztuki Cosmati znanych jest poza Rzymem i jak dotąd tylko jedno poza Włochami. Znajduje się w Opactwie Westminsterskim, dokąd Papież wysłał jednego ze swoich mistrzów – mówi Berkovich. – Ołtarz krzyżowców, który odkryto ponownie w Jerozolimie, również musiał powstać z inicjatywy papieża: Wysyłając jednego z mistrzów Cosmati do Królestwa Jerozolimy z poleceniem, aby ten wykonał tam swoje dzieło sztuki, papież w ten sposób namaścił najświętszy kościół chrześcijan – twierdzi historyk. – Ołtarz główny jest zatem dowodem nieznanego wcześniej związku Rzymu z Jerozolimą, ważnego także dla historii sztuki europejskiej – dodał. Naukowcy mają nadzieję, że dalsze badania, nie tylko ołtarza, ale także źródeł historycznych i archiwów, pomogą rzucić więcej światła na to fascynujące dzieło sztuki, jak również ustalić, który mistrz je zbudował. Źródło: Austriacka Akademia Nauk. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Skalny kościół w Turcji skrywał cenną skamieniałość. Żyjątko przedstawia historię Jezusa
Skalny kościół sprzed 1600 lat niebawem zostanie udostępniony zwiedzającym. W trakcie prac badawczych naukowcy odkryli tam niezwykle cenną skamieniałość. Oto dolar piaskowy.
W tym artykule: Skalny kościół z wyjątkowym odkryciem Co symbolizował dolar piaskowy? Nowa atrakcja turystyczna w Turcji Turystyczny potencjał Turcji nie ogranicza się do uwielbianej przez wczasowiczów Antalyi czy Bodrum. Ojczyzna świętego Mikołaja (biskupa) może poszczycić się fascynującymi regionami również w interiorze. Za jeden z najbardziej malowniczych uchodzi Kapadocja, gdzie znajdują się słynne podziemne miasta. Skalny kościół z wyjątkowym odkryciem Jednym z ciekawszych, choć wciąż mało popularnych, regionów w Turcji jest Eğil. Okolica z roku na rok wzmacnia swoją pozycję jako ośrodek turystyki kulturalnej i religijnej. Podróżni przyjeżdżają tam, aby zobaczyć między innymi zamek asyryjski, w którym pochowano proroków Zülkifla i Elyesa (obaj wymienieni w Koranie). Eğil może jednak fascynować nie tylko wyznawców islamu. To też ważne miejsce w historii Żydów i chrześcijan. Przypomina o tym kościół w skale, będący miejscem szokującego odkrycia badaczy. Chodzi o skamieniałość stworzenia żyjącego na wybrzeżach Oceanu Spokojnego. To dolar piaskowy. Znalezisko jest owocem prac wykopaliskowych rozpoczętych 2 lata temu. Skalny kościół jest częścią klasztoru Mor Yuhanna. Yuhann to nie kto inny, jak Jan z Efezu. Duchowny jest uważany za jednego z pierwszych i najważniejszych historyków piszących w języku syriackim. Co symbolizował dolar piaskowy? Ministerstwu Kultury i Turystyki zależy na tym, aby liczący prawdopodobnie 1600 lat kościół został udostępniony turystom. Profesor Vecihi Özkaya, koordynujący wykopaliska na miejscu, powiedział, że archeolodzy odnaleźli tam monety państw europejskich i Imperium Osmańskiego oraz relikwie sakralne, cenione przez chrześcijan. Jedno z odkryć jest nadzwyczaj wyjątkowe. – Znaleźliśmy skamieniałość stworzenia, które żyło na wybrzeżach Oceanu Spokojnego. W świecie chrześcijańskim była uznawana za przedmiot związany z wiarą w Chrystusa. Jego skrzydła z pięcioma gwiazdkami symbolizują narodziny, śmierć i wniebowstąpienie Chrystusa. Dlatego [badany obiekt – przyp. red.] ma niezwykłą cechę jako kościół, w którym przechowywane są święte relikwie, ważne dla chrześcijan – mówi cytowany przez serwis Arkeonews. Dlaczego dolar piaskowy miał symbolizować narodziny, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie Jezusa? Żyjątko to miało pięć otworów. Cztery na końcach skrzydeł układających się w gwiazdę i jeden w środku. Cztery dziury miały przedstawiać rany Chrystusa na przybitych do krzyża dłoniach i stopach. Środkowy otwór miał być z kolei odpowiednikiem boku Jezusa przebitego włócznią. Archeolodzy odnaleźli prawdopodobnie najstarszy chleb na świecie. Spędził w piecu tysiące lat To już kolejne cenne odkrycie archeologiczne w tureckiej neolitycznej osadzie. Badacze ustalili, że znalezisko to chleb. Aż trudno uwierzyć, ile ma lat. Jest czerstwy od tysiącleci. Nowa atrakcja turystyczna w Turcji Co wiadomo o kościele w skale? Özkaya przekazał, że świątynia powstała po połączeniu dwóch grobowców skalnych. Jak dodał, to ważne, ponieważ na murach zachowały się krzyże symbolizujące mniejszości chrześcijańskie zamieszkujące region w różnych okresach. Niektóre żyją tam do dziś. Wkrótce kościół zostanie otwarty dla zwiedzających. Na miejscu przeprowadzono już dokumentację i prace porządkowe. Do świątyni w skale będą prowadziły schody, zbudowane z myślą o turystach krajowych i zagranicznych. Źródło: Antolian Archeology. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wiadomo, jak wyglądały porody w czasach przyjścia na świat Jezusa. Położna miała mieć długie palce
Jezus przyszedł na świat ponad 2 tysiące lat temu. Jego poród symbolizują na przykład szopki. Na ile jednak, to co w nich widzimy, pokazuje ówczesne realia położnictwa?
W tym artykule: Cesarstwo Rzymskie a położne Zalecenia antycznych lekarzy Idealna położna Boże Narodzenie to obok Wielkanocy jedno z najważniejszych chrześcijańskich świąt. Co ciekawe, obchodzili je nawet Słowianie. Pamiątka narodzin Jezusa do dziś jest świętowana niemal na całym świecie. Jedna z najpopularniejszych świątecznych tradycji to jasełka. Historia narodzin Chrystusa została spisana w Ewangelii św. Łukasza. Czytamy w niej, że Maryja „porodziła swego pierworodnego Syna, owinęła Go w pieluszki i położyła w żłobie, gdyż nie było dla nich miejsca w gospodzie”. W Biblii nie ma jednak szczegółów dotyczących przebiegu boskiego porodu. Badacze musieli więc posiłkować się innymi źródłami. Gdzie ich szukać? Opisy narodzin w starożytnym Rzymie zapewniają nam wgląd w położnicze zwyczaje tamtej epoki. Najbardziej zaskakują powszechne do dziś praktyki higieniczne. Cesarstwo Rzymskie a położne Według ustaleń biblistów, Jezus przyszedł na świat między 6 a 4 rokiem p.n.e. Judea i Betlejem znajdowały się wtedy w granicach Cesarstwa Rzymskiego. Co wiadomo o ówczesnych porodach? Matkom towarzyszyły sąsiadki, krewne, przyjaciółki, a nawet niewolnice, o ile pozwalały na to zasoby i status społeczny rodzącej. – Jeśli spojrzysz na nasze przedstawienia porodów z Cesarstwa Rzymskiego, zauważysz, że sceny te często podkreślają wspólnotę kobiet. Myślę, że ta perspektywa ma absolutnie kluczowe znaczenie dla zrozumienia społecznej natury porodu w świecie rzymskim – tłumaczy Anna Bonnell Freidin, historyk z Uniwersytetu Michigan. Jak dodaje, jeśli rodzinę było na to stać, położnymi były panie, które sprawowały rutynową opiekę medyczną nad kobietami i dziećmi. W miastach Cesarstwa Rzymskiego były też elitarne, wykształcone położne. Wychować geniusza. Jak pierwsze lata życia wpływają na rozwój mózgu? Mimo że dzieci wychowujemy od tysięcy lat, wciąż nie za dobrze rozumiemy, jak możliwe są siedmiomilowe skoki rozwojowe w mózgu dziecka. Błyskawiczne tempo rozwoju mózgu w pierwszych latach... Starożytne Cesarstwo Rzymskie było rozległe. Mimo że w każdej prowincji obowiązywało prawo rzymskie, społecznościom zazwyczaj nie narzucano określonych praktyk kulturowych lub religijnych. To oznacza, że praktyki porodowe i ciążowe mogły różnić się w zależności od regionu. W zależności od wyznania przyszli rodzice mogli czcić różne bóstwa lub składać ofiary. Jak tłumaczy Tara Mulder, historyczka z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, położone miały wiele kompetencji. Były chociażby ekspertkami w zakresie prawa. W przypadku sporów dotyczących na przykład alimentów na dziecko proszono je o złożenie opinii na temat tego, czy kobieta rzeczywiście jest w ciąży lub urodziła. Zalecenia antycznych lekarzy Historycy czerpią wiedzę przede wszystkim ze sztuki nagrobnej i epigrafów, a także z korespondencji i tekstów medycznych z tamtych czasów. Najbardziej wszechstronne kompendium porodowe napisał Soranus z Efezu. Zebrał on wiedzę od położnych i uzupełnił o własne spostrzeżenia. Ówczesne położne musiały przestrzegać pewnych zalecań. Chodzi o praktyki, które nadal są standardem w szpitalach. Mowa między innymi o obcinaniu paznokci na krótko i myciu rąk. Nie wiadomo, czy położne były autorkami jakichkolwiek własnych dzieł. Nawet jeśli zostały po nich jakieś teksty, jak na razie nie zostały odkryte. I choć część praktyk w ramach opieki prenatalnej uchodzi za dość higieniczne, nie brakowało też takich, które narażały zarówno matkę, jak i płód. Według wytycznych Soranusa w ósmym miesiącu ciąży położne powinny pomagać przyszłej matce w „rozluźnianiu części ciała” za pomocą „czopków dopochwowych z gęsiego tłuszczu i szpiku” oraz wykonywać zastrzyki z oliwy z oliwek. Jak zauważa Mulder, proponowano wiele wkładów materiałów i instrumentów, które zwiększałyby ryzyko infekcji. Co prawda Soranus wspomina w tekście o myciu rąk, ale zabrakło tam wyjaśnienia, czemu miało służyć namydlanie dłoni i spłukiwanie brudu. Idealna położna Z tekstu Soranusa dowiadujemy się też, że idealna położna powinna być wykształcona, szanowana i krzepka. Ceniona była też dobra pamięć oraz długie palce (oczywiście z krótko obciętymi paznokciami). Najlepiej, gdyby położnej pomagały „trzy pomocnice”, dwie po bokach i jedna z tyłu. Ich role ograniczały się do trzymania rodzącej i wspierania w znoszeniu bólu. W przypadku porodu bez komplikacji położna miała mieć pod ręką takie przedmioty jak oliwa z oliwek, ciepła woda, bandaże i substancje zapachowe do pobudzenia rodzącej. Podczas porodu matce zalecano, aby siedziała na stołku położniczym. Było to specjalne krzesło z wysokim oparciem i otworem w siedzisku. Jeśli jednak podczas porodu coś poszło nie tak, na miejsce wzywano lekarza – zwykle mężczyznę. Wówczas było już jednak niemal pewne, że płodu nie uda się uratować. Lekarz miał przede wszystkim ratować życie matki. Źródło: National Geographic; opracowanie: Mateusz Łysiak Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W Norwegii odkryto rzadką bizantyjską monetę. Sprowadził ją król wikingów i przedstawia Jezusa
Naukowcy uważają, że monetę do Norwegii mógł sprowadzić król Harald III Srogi. Złoty artefakt przedstawia Jezusa Chrystusa i prawdopodobnie pochodził z Bizancjum.
W tym artykule: Na monecie widoczny jest Jezus Chrystus Kto sprowadził monetę do Norwegii? Związki wikingów z Bizancjum Sława i bogactwa Haralda III Srogiego Norwescy archeolodzy otrzymali zgłoszenie o niezwykłym znalezisku. Pewien poszukiwacz skarbów badał górski region w gminie w gminie Vestre Slidrew południowo-zachodniej Norwegii z wykorzystaniem wykrywacza metalu. W pewnym momencie urządzenie zasygnalizowało obecność metalowego przedmiotu. Mężczyzna zaczął kopać i wydobył z ziemi zabytkową złotą monetę. Jego uwagę zwrócił wizerunek Jezusa Chrystusa, który znajdował się na awersie. Na monecie widoczny jest Jezus Chrystus Poszukiwacz od razu przekazał artefakt archeologom. Naukowcy dokonali analizy i stwierdzili, że moneta, która po raz pierwszy została wybita w Bizancjum pomiędzy 976 a 1025 r. n.e. Uczeni sugerują, że prawdopodobnie pochodzi z Konstantynopola (dzisiejszego Stambułu w Turcji), który był stolicą cesarstwa wschodniorzymskiego. – Otrzymujemy od poszukiwaczy skarbów wiele wspaniałych artefaktów, ale teraz pojawiło się znalezisko szczególnie istotne. Mówimy o bardzo rzadkim bizantyjskim zabytku numizmatycznym – napisali w oświadczeniu naukowcy. Na jednej strony monety znajduje się Jezus trzymający Pismo Święte. Na rewersie prawdopodobnie przedstawieni są cesarze Bazyli II (po lewej) i Konstantyn VIII (po prawej). Obaj władcy byli braćmi. Na monecie znajdują się również dwa napisy. Jeden po łacinie, który brzmi: „Jezus Chrystus, król królów”. Drugi po grecku: „Bazyli i Konstantyn, cesarze Rzymian”. Kto sprowadził monetę do Norwegii? – Moneta została wybita pod koniec panowania Bazylego II lub na początku rządów, czyli pomiędzy 976 a 1025 rokiem naszej ery. Świadczy o tym kropkowana, potrójna krawędź wokół monety – wyjaśniają archeolodzy. Ten rodzaj małej monety znany był jako „histamenon nomisma”. Po raz pierwszy wprowadzono ją około 960 r. n.e. Archeolodzy zastanawiają się, jak ta bizantyjska moneta znalazła się w tej części Norwegii. Uczeni podejrzewają, że do kraju mógł przywieźć ją Harald III Srogi, król Norwegów w latach 1045–1066. Jeszcze jako młodzieniec w 1031 roku uczestniczył w ruskiej wyprawie przeciwko królowi Polski Mieszkowi II. Trzy lata później wyruszył wraz ze swoimi 500 wojownikami do Bizancjum. Wikingowie zostali najemnikami cesarskiej armii. – W Konstantynopolu Harald był częścią cesarskiej gwardii wareskiej, zwanej także waregami lub „strażnikami Bizancjum”. W starszych źródłach bizantyjskich Harald nazywany jest Araltesem. W tamtych czasach panował zwyczaj, że strażnicy otrzymywali prawo, na mocy którego po śmierci cesarza mogli zabrać z jego pałacu wszelkie kosztowności, jakie chcieli. Za czasów Haralda w Bizancjum zmarło trzech cesarzy – twierdzą norwescy archeolodzy. Związki wikingów z Bizancjum Harald w latach 1040–1041 brał udział w tłumieniu powstania Bułgarów. Wiosną 1042, już jako dowódca elitarnej gwardii wareskiej, uczestniczył w obaleniu cesarza Michała V. W tym samym roku postanowił opuścić Bizancjum i wrócić do Norwegii. Na przeszkodzie stanął mu nowy cesarz, Konstantyn IX Monomach, który nie chciał wyjazdu zdolnego wikinga. Co ciekawe, legenda głosi, że to żona cesarza miała wpływ na ostateczną decyzję Haralda o pozostaniu w Bizancjum. Niektórzy historycy zwracali uwagę na ich rzekomy romans. W 1043 roku Harald ostatecznie uciekł z cesarstwa wraz ze zbrojnym oddziałem i zdobytymi podczas wieloletniej służby łupami. Wrócił do Rusi Kijowskiej pod panowaniem Jarosława Mądrego, a następnie przedostał się do Norwegii. – Skarby, które zdobył w czasie służby w straży cesarskiej w Konstantynopolu, przekazał wielkiemu księciu Jarosławowi Mądremu. Między innymi dlatego, aby Harald mógł poślubić jedną z córek Jarosława, Elżbietę Jarosławównę – czytamy w oświadczeniu. Sława i bogactwa Haralda III Srogiego Według wikińskich sag, Harald i jego ludzie zdobyli fortunę dzięki pracy jako najemnicy Bizancjum. W roku 1045, gdy w końcu wrócili do Norwegii, przypłynęli statkami załadowanymi złotem i innymi kosztownościami. O ich sławie słyszał cały kraj. Jego krewny, ówczesny król Norwegii Magnus I Dobry, uczynił go z tego powodu współrządcą. Po kilku wspólnych wyprawach Magnus zachorował i zmarł w Jutlandii, a Harald został samodzielnym władcą. – W jaki sposób moneta trafiła do Vestre Slidre? Wiemy, że region był częścią diecezji Bjørgvin aż do 1125 roku. A jedna ze starszych tras komunikacyjnych nazywa się Bispevegen. Nie jest wykluczone, że moneta zaginęła podczas podróży któregoś z duchownych – podsumowują archeolodzy. Źródło: Innlandet fylkeskommune. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Włócznia Przeznaczenia – znaczenie i historia. Gdzie znajduje się ta relikwia Męki Pańskiej?
Ludzie średniowiecza olbrzymią wagę przywiązywali do relikwii. Za jedną z najświętszych uchodziła Włócznia Przeznaczenia. Czy święte ostrze z obrazów Męki Pańskiej naprawdę wyglądało tak jak grot przechowywany przez cesarzy w Wiedniu?
W tym artykule: Legendy o Włóczni Przeznaczenia Gdzie znajduje się Włócznia Przeznaczenia? Znaczenie Włóczni Przeznaczenia Czy Święta Włócznia jest prawdziwa? W komedii „Monty Python i Święty Graal” król Artur pyta rycerzy francuskich stojących na blankach zamku, czy przyłączą się do niego, by szukać cudownego kielicha, świętego Graala. Ci, po krótkiej wymianie zdań, stwierdzają butnie, że nie przyłączą się, bo mają już jeden taki kielich. W podobnej sytuacji znalazł się bizantyjski cesarz Aleksy I, gdy Rajmund z Tuluzy, bohater pierwszej wyprawy krzyżowej, przywiózł mu w hołdzie Świętą Włócznię. Radość Aleksego była umiarkowana, bowiem on także już jedną taką miał. Każdy szanujący się krzyżowiec wracał z wyprawy z cenną relikwią. Najwyżej w rankingu stały te, które miały kontakt z krwią Chrystusa. Posiadaniem włóczni, którą przebito Jego bok, chlubił się w średniowieczu niejeden władca, m.in. król Wizygotów Alaryk Śmiały, cesarz Konstantyn, Karol Wielki, Ottonowie, władcy Wenecji. Włócznie mnożyły się niczym króliki. Czy któraś z nich była prawdziwa? Do dziś historycy i pasjonaci biedzą się nad rozwiązaniem tej zagadki. Legendy o Włóczni Przeznaczenia Na poły legendarna, na poły udokumentowana historia Świętej Włóczni (a właściwie wielu włóczni) rozpoczyna się od słów Ewangelii wg św. Jana: „Lecz gdy podeszli do Jezusa i zobaczyli, że już umarł, nie łamali Mu goleni, tylko jeden z żołnierzy włócznią przebił mu bok i natychmiast wypłynęła krew i woda”. W ten sposób rzymski żołdak Longinus (jego imię pojawia się dopiero w apokryficznej Ewangelii Nikodema) stwierdził śmierć Jezusa. Według kolejnych apokryfów nawrócił się na wiarę chrześcijańską i zginął śmiercią męczeńską. Komu przekazał lancę, źródła milczą. Ponoć miał ją w swym posiadaniu inny męczennik Kościoła, Maurycy (dlatego nazywana jest często włócznią św. Maurycego). Kolejna wzmianka związana z legendą Świętej Włóczni wiąże się ze świętą Heleną, matką Konstantyna Wielkiego. W 325 roku odwiedziła Jerozolimę, gdzie nie tylko odnalazła krzyż Męki Pańskiej, lecz także włócznię i gwóźdź z krzyża. Włócznia Przeznaczenia aż do VII wieku pozostawała w Jerozolimie i dopiero wówczas trafiła do Bizancjum. W pierwszej połowie XIII stulecia dotarła do Francji, lecz podczas rewolucji ślad po niej zaginął. Być może była to właśnie ta włócznia, którą cesarz Aleksy „już miał”, gdy rycerz Rajmund sprezentował mu drugą. Odkryto rzadką monetę sprzed czasów rzymskich. Ujawniła tożsamość mało znanego władcy Celtów W Wielkiej Brytanii odnaleziono złotą monetę, którą wyprodukowano ok. 2100 lat temu. Naukowcy odkryli, że wybito na niej imię mało znanego władcy sprzed czasów rzymskich. Gdzie znajduje się Włócznia Przeznaczenia? Obecnie co najmniej cztery miejsca na świecie szczycą się swoimi związkami z niezwykłą relikwią Męki Pańskiej. Pierwsze to krakowska katedra na Wawelu, gdzie przechowywana jest replika ofiarowana Bolesławowi Chrobremu przez cesarza Ottona III w 1000 roku. Drugie to XII-wieczny klasztor Geghard z Armenii, w którym – zgodnie z tradycją – przechowywane było ostrze włóczni przywiezionej tu przez świętego Judę Tadeusza. Trzecie miejsce to Watykan. Relikwia watykańska wiąże się z następną konsternacją, której doznał z kolei sir John Mandeville podróżujący do Konstantynopola. W swoim dzienniku podróży z 1357 roku wyznaje, że nad Bosforem miał możność oglądać ostrze włóczni, choć – zupełnie inne – widział już przedtem w Paryżu. Nie jest wykluczone, że sam Mandeville, jak i jego dzienniki są fikcją literacką, ale sfabularyzowane fakty anonimowy autor zaczerpnął zapewne ze swoich własnych doświadczeń. Prawdopodobnie to właśnie bizantyjska relikwia trafiła do rąk Turków, po czym – już z całą pewnością – została w 1492 r. wysłana papieżowi Innocentemu VIII przez tureckiego sułtana Bajazyda. Do dziś przechowywana jest w Bazylice św. Piotra, choć Kościół nie upiera się przy jej autentyczności. Czwarte miejsce to Wiedeń. Egzemplarz z muzeum w Hofburgu jest uważany za „najprawdziwszy”. To on odegrał największą rolę w nowożytnej historii Europy. Znaczenie Włóczni Przeznaczenia Włócznia Longinusa po raz pierwszy pojawiła się na arenie dziejów jako dar papieża Leona III dla Karola Wielkiego. Jak trafiła do rąk papieża – nie wiadomo. Niemiecki król Henryk I Ptasznik uznał, że nie ma ceny, której by nie zapłacił, byle tylko wejść w posiadanie relikwii. Dopiął swego (oddał w zamian Rudolfowi, królowi Burgundii, część Szwabii), a włócznia przyniosła mu wiele zwycięstw. Pokonał Węgrów, a potem dał ją synowi Ottonowi, by ten wzmocniony boskim atrybutem wyruszył przeciwko swemu bratu. W tamtych czasach polityka i religia stanowiły jedność, dlatego „lancea sacra” stała się symbolem władzy danej od Boga. Symbolizowała nie tylko siłę, lecz także prawo moralne władcy. W średniowieczu jej ranga była równie wysoka, jeżeli nie wyższa niż korony. Dlatego właśnie Bolesław Chrobry otrzymał od Ottona III dar w postaci kopii tej najcenniejszej na świecie relikwii. Kolejni cesarze i papieże wykorzystywali potencjał tkwiący w świętej włóczni. Aż do czasów reformacji w drugi piątek po Wielkanocy obchodzono tzw. Święto Włóczni Pańskiej – najpierw w Pradze, a potem w Norymberdze. Podczas niego wystawiano ją (z umieszczonym w grocie gwoździem) na widok publiczny. Z czasem autorytet królewskich insygniów zaczął blaknąć, aż w XVIII w. stały się raczej obiektem muzealnym niż obiektem kultu. Potem w obawie przed zakusami Napoleona Bonaparte, nadciągającego ze swoją armią, włócznię wywieziono z Norymbergi i ukryto w skarbcu wiedeńskiego Hofburga. Najczarniejszy rozdział historii włóczni związany jest z Hitlerem. Przypomniał on sobie moc i średniowieczną symbolikę „lancea sacra”. Postanowił wykorzystać ją do wzmocnienia autorytetu nazistowskiej ideologii. W 1938 r., po Anschlusie, kazał zabrać włócznię z Wiednia do Norymbergi. Wracała jakoby do swojej ojczyzny, by służyć jako symbol jedności, siły i wielkości narodu niemieckiego. Po zakończeniu wojny Amerykanie zwrócili ją wiedeńczykom. Czy Święta Włócznia jest prawdziwa? Współczesna archeologia jest niestety niełaskawa dla najwspanialszych nawet mitów. Wiedeńska lanca nie jest z pewnością tą, którą Longinus przebił bok Chrystusa. Pochodzi dopiero z VIII stulecia, z czasów Karolingów. Niektórym konfrontacja z tak bezduszną prawdą przychodzi z trudnością. Ponieważ grot włóczni był wielokrotnie przerabiany i naprawiany, austriacki uczonych Erik Szameit wyraził nieśmiałą sugestię, że być może niektóre metalowe elementy włóczni są dużo starsze i pochodzą jednak z czasów rzymskich. Niespodziewanie uzyskał wsparcie z Wysp Brytyjskich. Metalurg i dziennikarz Robert Feather po wykonaniu badań rentgenowskich i fluorescencyjnych ogłosił, że wprawdzie samo ostrze bez wątpienia pochodzi z wieków średnich, to długość i kształt żelaznego gwoździa wykazuje uderzające podobieństwo do tych, których używali Rzymianie w I wieku n.e. Tym samym nie wykluczył, że pochodzi on z krzyża, na którym zmarł Chrystus. Hanna Adamkowska – dziennikarka, publikowała na łamach „Focusa” i „Coachingu”.
Odnaleziono zaginiony fragment włoskiego artefaktu. 109 lat temu cenny zabytek został skradziony
Włoskie władze poinformowały, że po 109 latach udało się odnaleźć zaginiony fragment słynnego złotego drzewka Lucignano. Brakujący element zabytku znajdował się w toskańskiej jaskini.
W tym artykule: Kradzież niezwykle cennego Złotego Drzewa Po 109 latach udało się odnaleźć brakujące fragmenty Dziedzictwo kultury Włoch częściowo uratowane Złote drzewo z Lucignano to majestatyczny relikwiarz, który uważany jest za arcydzieło średniowiecznego złotnictwa. Ma 2,7 metra wysokości. Tworzono je w dwóch etapach. Pierwszą wersję zabytku stworzył w 1350 nieznany złotnik. Ostatnia modyfikacja nastąpiła w 1471 roku i odpowiadał za nią słynny artysta z Sieny Gabriello D’Antonio. Drzewo zostało przekazane duchownym z kościoła św. Franciszka w Lucignano. Kradzież niezwykle cennego Złotego Drzewa Zabytek wykonano z pozłacanego srebra i miedzi. Konstrukcja jest metaforą życia Jezusa. Korzeń, pień i gałęzie mają oznaczać trzy etapy: jego początki, mękę i zmartwychwstanie. W 1914 roku cenny zabytek został skradziony i rozbity na kawałki. Śledczy sugerowali, że złodzieje chcieli sprzedać fragmenty na czarnym rynku. To dlatego, że zabytek był zbyt rozpoznawalny, aby bezpiecznie pozbyć się go w całości. Po kradzieży ocalały jedynie resztki gałęzi i część podstawy. Sprzedaż i tak okazała się bardzo trudna. Fragmenty ukryto w różnych kryjówkach we Włoszech, m.in. w okolicach Sarteano, niedaleko Sieny. Wiele z fragmentów odnaleziono w latach 1927–1929, ale najważniejszych elementów krucyfiksu, czterech okrągłych medalionów, pięciu srebrnych tabliczek, trzech miniatur i kilku złoconych gałęzi nie udało się odzyskać. Po 109 latach udało się odnaleźć brakujące fragmenty Złoty zabytek udało się odrestaurować. Dzięki części odzyskanych fragmentów i replik brakujących elementów wykonanych na podstawie starych fotografii z XIX wieku, konserwatorzy sztuki zrekonstruowali całe drzewo w 1933 roku. Wydawało się, że zaginione części drzewka przepadły bezpowrotnie. Nikt nie widział ich od 109 lat. Jednak najnowsze doniesienia z Włoch sugerują, że jeszcze nie wszystko stracone. Całun Turyński. Dowód na istnienie Jezusa czy doskonała mistyfikacja? Całun Turyński od wielu lat wywołuje wiele kontrowersji. Naukowcy do dziś spierają się, czy to właśnie to płótno, w które został owinięty Jezus Chrystus zaraz po ukrzyżowaniu. Co zate... Władze Toskanii wydały komunikat, że w rejonie miasta Arezzo udało się odnaleźć 5 zaginionych fragmentów – Otrzymaliśmy informację o tym, że 5 tabliczek ze Złotego Drzewa, które pierwotnie znajdowały się na odwrocie medalionów z gałęzi, znajdują się w jaskini nieopodal Arezzo – czytamy w komunikacie. Dziedzictwo kultury Włoch częściowo uratowane W oświadczeniu przekazano, że odnaleziono również jeden z pergaminów z portretem proroka, kryształ górski, który powiększał ów portret, a także 16 wizerunków świętych, które zdobiły podstawę Złotego Drzewa. Konserwatorzy już otrzymali zadanie, aby ponownie umieścić brakujące elementy w relikwiarzu. Wymaga to częściowego demontażu zabytku. https://publish.twitter.com/?query=https%3A%2F%2Ftwitter.com%2FAncientPages%2Fstatus%2F1721552577077072062&widget=Tweet – Mam nadzieję, że części Złotego Drzewa, które nie zostały jeszcze odnalezione, uda się jak najszybciej odzyskać. To niezwykle ważny zabytek i część dziedzictwa narodowego Włoch, jak i regionu Toskanii – powiedział dr Andrea Di Pasquale, przedstawiciel włoskiego Ministerstwa Kultury. Jednak poszukiwania nie będą łatwe. Na razie brakuje tropu, który prowadziłby do innych skradzionych elementów. Najnowsze odkrycie jest jednak nadzieją, że w przyszłości uda się skompletować wszystkie fragmenty zabytku. Źródło: Esseci Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Niesławny biblijny zdrajca. Kim był Judasz Iskariota?
Kim był Judasz Iskariota? Co się z nim stało po zdradzeniu Jezusa Chrystusa? Historycy nie potrafią przedstawić wielu konkretnych faktów dotyczących życia tego apostoła. Zebraliśmy wszystko, co nauce wiadomo na jego temat.
W tym artykule: Dlaczego Judasz zdradził Chrystusa? Jak skończył Judasz? Kim była rodzina Judasza? Kim był Judasz? Nawet przydomek Judasza Iskarioty jest przedmiotem dyskusji. Niektórzy uważają, że przezwisko pochodzi od hebrajskiego słowa oznaczającego „zyskiwać" lub „kłamca". Podczas gdy inni sugerują, że Iskariota może wskazywać na pochodzenie z miasteczka Kerioth pod Hebronem. Istnieje również teoria, że Iskariota odnosi się do łacińskiego słowa „siccarius", które oznaczało żydowskich rebeliantów zabijających Rzymian i ich sympatyków. Dlaczego Judasz zdradził Chrystusa? Ewangeliści są zgodni, że Judasz zdradził Jezusa Chrystusa dla pieniędzy. Według Marka i Mateusza, Judasz udał się do kapłanów po namaszczeniu Jezusa w Betanii, ponieważ nie mógł pogodzić się z marnotrawstwem cennych perfum, które można było sprzedać z zyskiem. Ewangelia Jana dodaje, że Judasz był skarbnikiem apostołów i korzystał z tej pozycji, aby kraść. Zatem był człowiekiem chciwym. Historia o 30 srebrnikach ma wymiar teologiczny. Autorzy ewangelii wierzyli, że Stary Testament zapowiadał wydarzenia z życia Jezusa. Na jego stronicach srebrne monety pojawiają się jako narzędzie zdrady. W Starym Testamencie Józef został sprzedany do Egiptu za srebrniki. Żona Samsona zgodziła się wydać sekret mocy męża za tę samą sumę. Suma 30 srebrników ma wymiar symboliczny, ponieważ była to cena niewolnika. Ewangelie Łukasza i Jana sugerują również, że Judasz mógł zostać opętany przez diabła. „Jezus odpowiedział: 'Ten, któremu ja podam kawałek chleba, ten zdradzi mnie'. Po czym umoczył kawałek chleba, podał Judaszowi, synowi Szymona Iskarioty. A po tym, jak Judasz zjadł kawałek chleba, wszedł w niego szatan". Następnie Jezus polecił Judaszowi, aby zrobił to, co zaplanował. Jak skończył Judasz? Nie ważne, co skłoniło Judasza do zdrady, starożytni autorzy zgadzają się, że spotkał go tragiczny koniec. Jednakże nie ma jednomyślności co do szczegółów. Mateusz twierdzi, że po zwróceniu pieniędzy kapłanom Judasz poszedł się powiesić. Autor Dziejów Apostolskich podaje inną wersję, powołując się na samego Piotra. „Za pieniądze, niegodziwie zdobyte, nabył ziemię i spadłszy głową na dół, pękł na pół i wypłynęły z niego wszystkie jego wnętrzności". Papiasz, żyjący na przełomie I i II wieku, miał znać ustne nauczanie apostołów i podaje inną wersję śmierci Judasza. Według niego, zdrajca miał się roztyć do potwornych rozmiarów, aż nabrzmiał od ropy i został żywcem zjedzony przez robactwo. To spowodowało jego pęknięcie. Pierwsi chrześcijanie byli więc niepewni, jak dokładnie zginął Judasz, a w późniejszych wiekach próbowano rozwiązać to zamieszanie, łącząc różne opisy. Wizja Judasza wiszącego na sznurze z otwartym brzuchem była tak sugestywna, że w epoce nowożytnej, gdy karano zdrajców powieszeniem, pilnowano, by nie zmarli od razu i dodatkowo rozcinano im brzuchy. Nieścisłości w opisie śmierci Judasza nie zmieniły jednego. Chrześcijanie na ogół nie wątpili w potępienie zdrajcy. Autorzy kilku apokryfów podają, że przed zmartwychwstaniem Jezus miał wyprowadzić z piekła dusze, pozostawiając we władzy diabła jedynie Kaina, Heroda i właśnie Judasza. Tę historię rozwinął później Dante, umieszczając Judasza w najniższym kręgu piekła, w paszczy samego Lucyfera, za towarzyszy kaźni mając Brutusa i Kasjusza. Dante, zwolennik cesarstwa, mógł chcieć w ten sposób dać upust swoim politycznym sympatiom. Dążenie do porządku znajduje odzwierciedlenie w swoistej hierarchii. Iskariota, będąc winien większej zbrodni, pochłaniany jest od pasa w górę, gdy tymczasem głowy jego towarzyszy wystają na zewnątrz. Zaginiona królowa? Najważniejszą osobą w Hiszpanii epoki miedzi nie był mężczyzna, ale młoda kobieta Analiza szkliwa zębowego wykazała, że człowiekiem najwyższym rangą na Półwyspie Iberyjskim 5 tys. lat temu była kobieta. I to niemająca nawet 30 lat. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zaginiona-krolowa-najwazniejsza-osoba-w-hiszpanii-epoki-miedzi-nie-byl-mezczyzna-ale-mloda-kobieta-ryc-miriam-lucianez-trivino-640a4b4.jpg" width="938" height="608" alt="Zaginiona królowa? Najważniejszą osobą w Hiszpanii epoki miedzi nie był mężczyzna, ale młoda kobieta (ryc. Miriam Lucianez Trivino)" title="Zaginiona królowa? Najważniejszą osobą w Hiszpanii epoki miedzi nie był mężczyzna, ale młoda kobieta (ryc. Miriam Lucianez Trivino)" /> Kim była rodzina Judasza? Nie tylko śmierć Judasza budziła zainteresowanie, ale także jego rodzina. Według „Etiopskiego męczeństwa Piłata" Judasz był szwagrem Barabasza. Jego żona naciskała na niego, by poprosił Jezusa o uwolnienie jej brata, ale Jezus odmówił. Kobieta podburzała małżonki kapłanów, przyczyniając się do ukrzyżowania Jezusa. Grecka Ewangelia Nikodema opowiada inną historię. Po zdradzie, Judasz postanowił popełnić samobójstwo z obawy przed zemstą zmartwychwstałego Jezusa. Żona próbowała go pocieszyć, mówiąc, że powrót do życia jest niemożliwy. Po zakończeniu przemówienia, „kogut rozpostarł skrzydła i zapiał trzy razy". Judasz, który zobaczył ten cud, poszedł się powiesić. „Złota legenda" Jakuba de Voragine również próbuje wyjaśnić rodzinne powiązania Judasza. Według legendy, ojcem Judasza był Szymon Ruben z izraelskiego plemienia Dan, a matką – nieznana kobieta o imieniu Cyborea. Kobieta miała sen, w którym jej syn sprowadził zagładę na cały naród żydowski. W obawie przed przepowiednią, rodzice włożyli Judasza do koszyka i puścili na morze. Chłopiec dopłynął na wyspę Skariot, gdzie został znaleziony przez miejscową królową i wychowany z jej własnym dzieckiem. Wraz z upływem czasu, Judasz ujawniał swoje paskudne cechy charakteru, aż w końcu odkrył prawdę o swoim pochodzeniu. W złości zabił swojego przybranego brata i uciekł do Judei, gdzie znalazł zatrudnienie u boku Piłata. W nagrodę za swoją wierną służbę, namiestnik ożenił Judasza z wdową po zmarłym sąsiedzie, którego zabił. Dodał również majątek zmarłego do jego posiadania. Jednakże pewnego dnia, świeżo poślubiona małżonka zaczęła skarżyć się na swoje nieszczęścia, w tym na utonięcie swojego dziecka w morzu i śmierć swojego męża. Usłyszawszy to, Judasz rozpoznał w niej swoją matkę i w zabitym ojca. Pragnąc odpokutować swoje winy, został uczniem Jezusa, ale nie zdołał dłużej powstrzymać się od złego. Najpierw okradał apostołów, a na końcu sprzedał Jezusa. Ta historia przypomina wątki z mitów o Edypie czy Parysie. Autor „Złotej legendy" nie wierzył w tę opowieść i tłumaczył, że przytacza ją za nieznanym bliżej apokryfem. Jego anonimowy twórca chciał powiedzieć, że Judasz był od urodzenia zły, a od swojego losu nie miał odwrotu. Sen Cyborei może również świadczyć o tym, że autor chciał rozciągnąć winę apostoła na wszystkich Żydów – wskutek zdrady Judasza ma ich spotkać zagłada. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Głowa Jana Chrzciciela jako symbol biblijnej zemsty. Kto skazał na śmierć żydowskiego proroka?
Według biblijnego opisu Jan Chrzciciel został skazany na śmierć przez ścięcie. Żydowski prorok zmarł na życzenie Salome, która nakłoniła Heroda, aby zlecił egzekucję. Archeolodzy od lat szukali miejsca, w których mogły wydarzyć się te sceny. Gdzie zginął Jan Chrzciciel? Czy głowa Jana Chrzciciela naprawdę została przekazana na tacy?
W tym artykule: Kim był Jan Chrzciciel? Jak zginął Jan Chrzciciel? Gdzie zginął Jan Chrzciciel? Jan Chrzciciel, zwany również Janem Baptystą, był żydowskim prorokiem i pustelnikiem. Urodził się pomiędzy 6 p.n.e. a 2 r. p.n.e. w En Kerem, a zmarł ok. 32 roku n.e. prawdopodobnie w Macheroncie. To właśnie w fortecy Heroda Wielkiego usytuowanej na szczycie pustynnego wzgórza w Jordanii, męczennik miał zginąć przez ścięcie głowy. Już sama arabska nazwa starożytnego fortu oznacza dosłownie „fortecę ścięcia” i ma nawiązywać do odwołuje się do miejsca kaźni. Kim był Jan Chrzciciel? Według Biblii Jan Chrzciciel miał być krewnym Jezusa. W Ewangelii Łukasza czytamy, że Baptysta urodził się pół roku przed Chrystusem w „mieście w Judzie”. Badacze utożsamiają to miejsce z wioską Ain Kerem w Zachodniej Jerozolimie. Był synem żydowskiego starszego kapłana Zachariasza i niepłodnej kobiety nazywanej przez Ewangelistę Elżbietą. To właśnie kobieta miała być spokrewnioną z Marią z Nazaretu, matką Syna Bożego. Młody Jan chciał w dorosłym życiu zostać kapłanem. Jego plany pokrzyżowała jednak śmierć obojga rodziców. Po tym, jak został sierotą, rozpoczął życie pustelnika na Pustyni Judzkiej. To właśnie tam nawiązał kontakt z esseńczykami, którzy mieli duży wpływ na jego przyszłe poglądy, chociaż jego nauczanie nie zawsze zgadzało się z esseńskimi doktrynami. Wkrótce jego słuchacze zaczęli uznawać go za Mesjasza, czemu Jan Baptysta zdecydowanie zaprzeczał. To właśnie na pustyni rozpoczęła się jego misja jako proroka. Według Ewangelii Jan został powołany, aby wzywał ludzi do nawrócenia oraz przygotował ich drogę do publicznej służby Mesjasza. Miał głosić potrzebę odnowy wewnętrznej i duchowej. Przypieczętowaniem przemiany i potwierdzeniem wejścia na nową drogę życia był chrzest, którego prorok udzielał słuchaczom w rzece Jordan. Ewangelie Synoptyczne podają, że to właśnie Baptysta był człowiekiem, który ochrzcił samego Zbawiciela. Jak zginął Jan Chrzciciel? To właśnie nauczanie Jana Chrzciciela stało się przyczyną jego męczeńskiej śmierci. Według Ewangelistów prorok został uwięziony przez Heroda Antypasa, tetrarchę Galilei ze względu na swoje nauki i krytykę króla za poślubienie Herodiady, żony swojego brata Filipa. Według Ewangelii Marka żydowski nauczyciel powiedział Herodowi: „Nie wolno ci mieć żony brata swojego”. Słowa te wyjątkowo dotknęły Herodiadę, której nie spodobała się krytyka i od tamtego czasu poprzysięgła zemstę na Janie Chrzcicielu. Wkrótce podczas urodzin Heroda, córka jego żony, Salome, wystąpiła przed gośćmi. Miała tańczyć tak, że król w podziękowaniu obiecał dać jej wszystko, o co poprosi. Dziewczyna miała jedno życzenie. Zażądała głowy Jana Chrzciciela. Tetrarcha był zmuszony spełnić to żądanie, ponieważ wcześniej złożył obietnicę. Z drugiej strony Józef Flawiusz, żydowski historyk tłumaczy tę zbrodnie pobudkami czysto politycznymi. Prorok zyskujący zbyt duże poparcie społeczne był dla Heroda Antypasa szczególnie niewygodny. Ostatecznie głowa proroka została przyniesiona na tacy i wręczona Salome, a następnie przekazana jej matce. Tak Ewangelia według Marka opisuje całą sytuację (Biblia Tysiąclecia): – Otóż, kiedy obchodzono urodziny Heroda, tańczyła córka Herodiady wobec gości i spodobała się Herodowi. Zatem pod przysięgą obiecał jej dać wszystko, o cokolwiek poprosi. A ona przedtem już podmówiona przez swą matkę: ”Daj mi - rzekła - tu na misie głowę Jana Chrzciciela!”. Zasmucił się król. Lecz przez wzgląd na przysięgę i na współbiesiadników kazał jej dać. Posłał więc [kata] i kazał ściąć Jana w więzieniu. Przyniesiono głowę jego na misie i dano dziewczęciu, a ono zaniosło ją swojej matce. Wydarzenie z udziałem herodiańskiej femme fatale stało się z czasem jednym z głównych motywów w malarstwie i rzeźbie od wczesnego chrześcijaństwa, przez renesans aż do współczesności. Emanującą erotyzmem i zmysłowością tancerkę z krwawą zbrodnią łączyli Klimt, Moreau, Tycjan czy Caravaggio. Gdzie zginął Jan Chrzciciel? W gruzach położonej w Jordanii dawnej twierdzy Heroda Wielkiego, Macheroncie, archeolodzy odkryli miejsce w którym jego syn, Herod Antypas ok. roku 29 n.e. miał skazać na śmierć Jana Chrzciciela. Salome autor: Lovis Corinth Miejsce, w którym Salome tańczyła dla Heroda Antypasa znaleźć mieli archeolodzy pracujący przy projekcie „Machaerus Excavations and Surveys at the Dead Sea”. Dyrektor projektu opisał to w wydanej w 2020 roku książce „Holy Land Archaeology on Either Side: Archaeological Essays in Honour of Eugenio Alliata”. Odnaleziony dziedziniec miał niszę o charakterystycznym kształcie apsydy w której to zapewne stał tron Heroda Antypasa. Choć miejsce to odkryto już podczas prac archeologicznych 40 lat temu, dopiero później połączono niszę z tronem tetrarchy. Salome tańcząca przed Herodem autor: Gustave Moreau Zespół prowadził od lat prace rekonstrukcyjne w Macheroncie i w książce pokazywał prawdopodobny wygląd tego miejsca w czasie egzekucji Jana Chrzciciela. Zdania ekspertów od archeologii biblijnej są jednak podzielone. Krytycy tej teorii zwracają uwagę m.in. na rozmiar niszy, dużo skromniejszej niż np. miejsce w którym stał tron ojca Heroda Antypasa. Z kolei węgierscy archeolodzy odkopali w twierdzy także wannę do rytualnych kąpieli oczyszczających, pozostałości balist (rzymskich maszyn oblężniczych) oraz szereg monet i naczyń. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".