Polacy utknęli na Sokotrze, mimo ostrzeżeń MSZ. Co najmniej 28 osób bez możliwości powrotu
Według szacunków, nawet około 100 Polaków nie może wrócić z afrykańskiej wyspy Sokotra. Mimo ostrzeżeń MSZ, turyści zdecydowali się na podróż do ogarniętego konfliktem Jemenu, do którego należy wyspa. Zamknięta przestrzeń powietrzna uniemożliwia ewakuację.
Grupa polskich turystów, licząca co najmniej 28 osób, utknęła na jemeńskiej wyspie Sokotra. Turyści zdecydowali się na wyjazd mimo oficjalnych ostrzeżeń Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które już wcześniej odradzało wszelkie podróże do Jemenu, w tym także na Sokotrę. Korzystali z usług biura podróży Torre. MSZ poinformowało, że sytuacja na miejscu jest monitorowana, a kontakt z obywatelami RP utrzymuje polska placówka dyplomatyczna w Arabii Saudyjskiej. Resort zaznacza, że warunki, w jakich przebywają Polacy, są dobre i nie zgłoszono zagrożeń dla ich zdrowia i życia. Zamknięta przestrzeń powietrzna uniemożliwia ewakuację Rzecznik MSZ Maciej Wewiór poinformował, że Sokotra znajduje się w bardzo niestabilnym regionie objętym od lat konfliktem zbrojnym. W związku z pogarszającą się sytuacją bezpieczeństwa i intensyfikacją działań zbrojnych, przestrzeń powietrzna nad Jemenem została zamknięta i nie da się opuścić wyspy drogą lotniczą. Przewoźnik ze Zjednoczonych Emiratów Arabskich, który obsługiwał połączenia z wyspą, zawiesił loty do 6 stycznia 2026 roku włącznie. To oznacza, że turyści pozostaną na wyspie co najmniej do tej daty, bez możliwości powrotu. Polacy, którzy znaleźli się na wyspie, są świadomi sytuacji i oczekują na informacje dotyczące wznowienia lotów. MSZ apeluje do obywateli RP o przestrzeganie komunikatów bezpieczeństwa oraz rejestrację podróży w systemie Odyseusz, co ułatwia szybki kontakt w sytuacjach kryzysowych. Część turystów uważa, że biura podróży w sposób niewystarczający poinformowały o ryzyku wyjazdu do regionu. Turyści podkreślają, że zdecydowali się na udział w wycieczce po zapewnieniach o braku zagrożenia. Teraz wielu z nich uważa, że organizatorzy powinni ponieść odpowiedzialność za brak rzetelnych informacji przed wyjazdem. MSZ apeluje: zaprzestańcie podróży do Jemenu MSZ ponownie i stanowczo apeluje o całkowite zaprzestanie podróży do Jemenu, w tym na Sokotrę. Podkreśla, że region jest niestabilny, a eskalacja konfliktu zbrojnego może doprowadzić do nagłego pogorszenia sytuacji bezpieczeństwa. Rzecznik MSZ Maciej Wewiór przypomniał, że obywatele polscy przebywający w Republice Jemeńskiej powinni jak najszybciej opuścić kraj, a wszystkie nowe podróże do tego regionu powinny zostać odwołane. MSZ przypomina o znaczeniu rejestracji w systemie Odyseusz, który pozwala na szybkie skontaktowanie się z obywatelami RP w nagłych sytuacjach. Turyści, którzy zarejestrowali swój wyjazd, mogą liczyć na lepszy i szybszy kontakt z polskimi służbami konsularnymi. Pełen komunikat MSZ brzmi: ”W związku z trwającym konfliktem zbrojnym i destabilizacją sytuacji bezpieczeństwa, Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podróże do Jemenu, w tym na wyspę Sokotra. Obywatele polscy, którzy przebywają w tym kraju, powinni go niezwłocznie opuścić”. Choć dokładna liczba Polaków znajdujących się na Sokotrze nie została oficjalnie potwierdzona, media podają, że może ich być nawet około 100. Wśród nich jest grupa 28 osób z biura podróży Torre oraz inne, mniejsze grupy. MSZ kontynuuje działania monitorujące i informacyjne. Inne niebezpieczne kraje Warto pamiętać, że MSZ monitoruje sytuację na świecie i wydaje stosowne rekomendacje dla innych krajów. Obecnie odradza wszelkie podróże m.in. do: Wenezueli, Rosji, Ukrainy, Syrii, Sudanu, Mjanmy, Libii, Libanu, Izraela, Iranu, Białorusi, Afganistanu. Źródła: Fakt, Gazeta.pl, Onet, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Odwiedziłam kraj niestabilny, kulturowo zamknięty i głęboko patriarchalny” – artykuł nagrodzony w konkursie Travelera
Podróż do Jemenu to nie tylko logistyczne wyzwanie – to także konfrontacja z własnymi schematami myślenia i społecznymi stereotypami. Dla kobiety, która decyduje się spojrzeć temu światu prosto w oczy, to doświadczenie staje się czymś znacznie większym niż turystyka.
Spis treści: Kraj wymagający, decyzja świadoma Hadramaut – region ludzi i historii Album Eyes of Yemen Do Jemenu nie trafia się przypadkiem. To nie jest miejsce z listy „top 10 podróżniczych destynacji” – i właśnie to czyni tę podróż tak wyjątkową. Gdy 21 listopada wylądowałam w Seiyun, w regionie Hadramaut, wiedziałam, że czeka mnie coś więcej niż tylko egzotyka. Czekało mnie doświadczenie, które konfrontuje z wyobrażeniami, stereotypami i własnymi granicami. Kraj wymagający, decyzja świadoma Jemen to kraj wymagający – politycznie niestabilny, kulturowo zamknięty, głęboko patriarchalny. Dla kobiety – tym bardziej podróżniczki – to przestrzeń pełna wyzwań. A jednak właśnie tam postanowiłam wyruszyć, wierząc, że prawdziwe zrozumienie świata wymaga odwagi spojrzenia mu w oczy – także tam, gdzie nie wszystko jest łatwe czy wygodne. Dojazd do Jemenu to zupełnie inny poziom logistyki: wiza załatwiana przez lokalnego przewodnika, certyfikat HIV, przeloty przez Kair, nieustannie zmieniające się rozkłady Yemenia Airlines. Po przylocie – obowiązkowy ubiór (abaja, nikab), osobne strefy dla kobiet i mężczyzn, uzbrojeni eskortujący strażnicy. Dla Europejki brzmi to jak dystopia. Ale dla mieszkańców to codzienność. Hadramaut – region ludzi i historii Podróżowaliśmy wyłącznie po regionie Hadramaut – względnie stabilnym i otwartym na przyjezdnych. Odwiedziliśmy m.in. słynne jemeńskie miasta Al Mukallę i Shibam, zwane „Manhattanem pustyni” – miasto z wieżowcami z gliny, wpisane na listę UNESCO. Ale nie architektura zrobiła na mnie największe wrażenie. To ludzie. Mieliśmy możliwość obserwacji – choćby przez krótką chwilę – kobiet z regionu Hadramaut: beduińskich pasterek w stożkowych słomkowych kapeluszach „madhalla”. Opiekują się kozami od najmłodszych lat, pracują w pełnym słońcu, zakryte od stóp do głów. To ciężka, codzienna praca, ale wykonywana z godnością. Każda pasterka zna swoją trzodę tak, jak matka zna dzieci – rozróżnia je po głosie, reaguje na ich potrzeby. Po ślubie część kobiet rezygnuje z pasterstwa, inne kontynuują – zależnie od sytuacji. Ten wybór, choć ograniczony, ma ogromne znaczenie. Podczas wizyt w wioskach, m.in. w Wadi Doan, spotkaliśmy dzieci, które opuściły lekcje, by nas zobaczyć, mężczyzn grających w domino, kobiety spoglądające zza murów. Było w tym coś autentycznego i poruszającego – ludzie chcieli być zauważeni. Chcieli, żebyśmy ich zapamiętali, zabrali ich obraz ze sobą – choćby na zdjęciu. Album Eyes of Yemen To właśnie oni – ich otwartość, ciekawość i chęć pokazania swojego świata – zainspirowali mnie do stworzenia albumu fotograficznego „Eyes of Yemen”. To zbiór portretów i kadrów, w których mieszkańcy Jemenu stają się bohaterami własnej opowieści. Album powstał w dwóch egzemplarzach, które trafią do głównego przewodnika wyprawy. Zabierze je podczas kolejnej podróży i przekaże mieszkańcom wioski Wadi Doan – jako wyraz wdzięczności i szacunku. Chciałam, by wiedzieli, że ich twarze, historie i gesty naprawdę zostały zauważone i zapamiętane. Jemen to kraj paradoksów – surowy, wymagający, często niezrozumiały z naszej perspektywy, a jednocześnie pełen ciekawości i gościnności. Nikt z nas nie odważył się prosić o zdjęcie – to sami mieszkańcy o nie prosili. Dzieci, starcy, przechodnie. Chcieli być częścią naszej podróży do ich kraju. To była wyprawa trudna, ale prawdziwa. Nie po to, by oceniać czy zmieniać. Po to, by słuchać, patrzeć i być obecnym. Nawet jeśli nie rozumiemy czyjegoś świata – nie jesteśmy od tego, by go poprawiać. Jesteśmy tylko gośćmi. I może właśnie dlatego – mimo konfliktów, biedy i trudności – ludzie w Jemenie się uśmiechają. Do obcych. Na ulicy. Bez powodu. Po prostu. I my, przyzwyczajeni do europejskiego dystansu, zaczęliśmy się uśmiechać też. Bo to naprawdę robi różnicę. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową. Magdalena Skawińska pasjonatka gór wysokich i podróży do miejsc nieoczywistych, wrażliwa na ludzi, historie i to, co dzieje się pomiędzy wersami przewodników. Fotografuje, pisze i słucha – z szacunkiem do każdego fragmentu świata.
Socotra to miejsce jedyne w swoim rodzaju. Dociera tam tylko garstka turystów
Socotra, wyspa na Oceanie Indyjskim, stwarza wrażenie jednego z najpierwotniejszych zakątków na Ziemi. Urozmaicony, jednak mający w sobie coś surowego krajobraz i unikatowe gatunki fauny i flory czynią to miejsce turystycznym rajem. Należy jednak podkreślić, że ci, którzy zobaczą Socotrę na własne oczy, mogą mówić o sporym szczęściu. Na wyspę docierają tylko nieliczni podróżnicy. Dlaczego? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Socotra to rajska wyspa, która cierpi przez niekorzystną lokalizację Informacje o Socotrze Na wyspie nie brakuje atrakcji Nie ulega wątpliwości, że Socotra jest jednym z najniezwyklejszych zakątków na naszej planecie. Śnieżnobiałe plaże otoczone turkusowym Morzem Arabskim, piaszczyste wydmy, wyznaczające linię krajobrazu strzeliste szczyty i wreszcie – okazy przyrody, których nie można zobaczyć nigdzie indziej. To wszystko sprawia, że tuż po wylądowaniu na tej niezwykłej wyspie, można się poczuć jak na innej planecie. Socotra jest cudem natury, jednak jak na ironię, nie sposób „zginąć” tam w turystycznym tłumie, bo rocznie wyspę odwiedza zaledwie kilka tysięcy osób. Socotra to rajska wyspa, która cierpi przez niekorzystną lokalizację Wśród turystów z Polski (i nie tylko), Półwysep Arabski cieszy się dużą popularnością. Podróżnicy obierają za cel przede wszystkim Zjednoczone Emiraty Arabskie, kuszące atmosferą luksusu i przepychu. Na największym półwyspie świata są jednak takie miejsca, do których zapuszczają się tylko nieliczni. Jednym z nich jest Jemen. Socotra, największa wyspa archipelagu o tej samej nazwie, należy właśnie do tego kraju, a jakby tego było mało, za sąsiada ma Somalię. Od Jemenu jest oddalona o około 380 km, a od somalijskiego przylądka Gees Gwardafuy – o około 240 km. Informacje o Socotrze Na Oceanie Indyjskim nie brakuje zachwycających miejsc. Przykładem niech będzie choćby Wyspa Bożego Narodzenia, której 63% powierzchni podlega ochronie jako Chritmas Island National Park. Socotra odznacza się jeszcze niezwyklejszą przyrodą, a przy tym jest znacznie większa od australijskiego terytorium zależnego. Pochodzenie – kontynentalne. Powierzchnia – 3625 km kw. Długość – 132 km. Szerokość – 49,7 km. Średnia wysokość nad poziomem morza – 500 m. Najwyższy punkt – 1503 m n.p.m. Linia brzegowa – umiarkowanie rozwinięta, z małymi zatokami, skalistym wybrzeżem i występującymi miejscowo wapiennymi klifami. Ruch turystyczny na Socotrze Wyspa od 1967 roku należy do Jemenu. W 1990 roku tamtejsze władze otworzyły ten skrawek rajskiego lądu dla ruchu turystycznego. Mimo że Socotra ma wiele do zaoferowania, miesięcznie przyjmuje około 400 zagranicznych turystów. Skoro największa wyspa archipelagu Socotra jest tak niezwykła, dlaczego odwiedza ją tylko garstka podróżników? Częściowo wynika to z obawy przed wciąż trwającym w Jemenie konfliktem zbrojnym i kryzysem humanitarnym. Należy jednak podkreślić, że sama wyspa ma niewiele wspólnego z macierzystym krajem. Zamieszkana głównie przez lud Soqotri, odznacza się odrębnym językiem i kulturą, a działania wojenne nie dotarły na jej terytorium. W praktyce rajska Socotra nijak ma się do kontynentalnego Jemenu. Nie można jednak nie wspomnieć, że aby dostać się na Socotrę, nie wystarczy porzucić uprzedzenia. Chętni na wyjazd muszą uzyskać wizę, a oprócz tego – personalne zezwolenie wydawane przez jemeńską policję turystyczną, które jest niezbędne do odbycia indywidualnej podróży po kraju. Tamtejsze krajobrazy nie pozwalają o sobie zapomnieć Czy warto podjąć taki trud, skoro na świecie jest wiele innych pięknych miejsc do zwiedzenia? Oczywiście, że tak. Socotra to miejsce jedyne w swoim rodzaju, gdzie ponad bezkresnymi wapiennymi płaskowyżami piętrzą się strzeliste szczyty pasma Hadżhir. Gdzie górskie kaniony zdają się nie mieć końca. Gdzie suche doliny wadi okresowo zmieniają się w kręte rzeki. Gdzie rozpościerają się lasy dziwacznych drzew, całkowicie odmiennych od gatunków europejskich. Gdzie biały piasek łączy się z turkusową wodą. Krajobraz wyspy ma w sobie coś surowego i pierwotnego. Wydaje się, że czas zatrzymał się tam na długo, zanim na Ziemi pojawił się człowiek. Nic dziwnego. Miasta pokrywają tylko niewielki fragment Socotry, a większość zlokalizowana jest na północnym wybrzeżu. To sprawia, że wyspa wciąż wydaje się dziewicza, nietknięta ludzką ręką. Socotra jest krainą endemitów To specyficzne wrażenie potęguje tamtejsza przyroda. Bioróżnorodność Socotry jest wprost niesamowita, ale jeszcze większe wrażenie robi nagromadzenie endemitów. Wystarczy powiedzieć, że aż 37% z 835 występujących tam gatunków roślin nie rośnie nigdzie indziej. Jeszcze bardziej imponująco przedstawia się unikatowe królestwo zwierząt. 60% pajęczaków, 73% równonogów, 90% gadów i, uwaga, aż 95% mięczaków lądowych to gatunki endemiczne. Nic dziwnego, że od 2008 roku Lista UNESCO wymienia wyspę jako miejsce o szczególnej wartości. Jak to możliwe, że na wyspie wyewoluowała tak niezwykła przyroda? To zasługa jej lokalizacji. 6–7 milionów lat temu Socotra została odizolowana od reszty świata. Od tamtej pory życie toczy się tam własnym rytmem. Tamtejsze gatunki mogły ewoluować całkowicie niezależnie od wpływów zewnętrznych. Pod tym względem Socotra przypomina Galapagos, choć trzeba wspomnieć, że pod względem zróżnicowania fauny, nie może równać się z wyspami, które były natchnieniem Darwina. Wizytówką wyspy są niezwykłe drzewa O tamtejszych endemitach można by pisać i pisać. Do najcharakterystyczniejszych należą między innymi drzewa butelkowe i ogórkowe, wyróżniające się pękatym pniem. My skupimy się na innym gatunku, który jest najbardziej wyrazistą wizytówką niezwykłej przyrody Socotry. Mowa o gatunku Dracaena cinnabari (z rodziny szparagowatych), znanym jako smocze drzewo. Wiecznie zielona roślina drzewiasta osiąga około 6 metrów wysokości. Największe okazy dorastają do 10 metrów. Smocze drzewo można rozpoznać już z daleka. Wyróżnia się rozłożystą, gęstą koroną o parasolowatym kształcie, którą tworzą gałęzie gęsto porośnięte długimi na około 60 cm lancetowatymi liśćmi. Jednak to nie osobliwy wygląd czyni je niezwykłym. O ogromnej wartości tej rośliny decyduje tzw. smocza krew, której drzewo zawdzięcza swoją potoczną nazwę. Mowa o czerwonej żywicy (jej kolor rzeczywiście przypomina kolor krwi), która wciąż znajduje praktyczne zastosowanie w tradycyjnej medycynie ludowej. Substancja ta wykazuje silne działanie bakteriobójcze, dzięki czemu dobrze sprawdza się w leczeniu ran, oparzeń i infekcji skórnych. Dla miejscowych stanowi też naturalny substytut pasty do zębów. Jest też wykorzystywana jako naturalny barwnik. Warto wspomnieć, że charakterystyczne smocze drzewa są zagrożone wyginięciem. Nie z powodu pozyskiwania żywicy. Nie z powodu ruchu turystycznego, który wciąż jest niezwykle skromny. Największym problemem jest wypas kóz. Na wyspie nie brakuje atrakcji Socotra nie oferuje typowo kurortowych atrakcji. Próżno szukać tam luksusowych ośrodków wczasowych. Infrastruktura drogowa jest tam uboga i słabo utrzymana, a do najatrakcyjniejszych zakątków nie prowadzą utwardzone szlaki. Transport publiczny właściwie nie istnieje. Jedynym słusznym środkiem lokomocji jest tam samochód terenowy prowadzony przez kierowcę, który wie, jak wykorzystać potencjał takiej maszyny. A jednak niezwykła wyspa pozostaje jedną z najbardziej pożądanych wakacyjnych destynacji. Już sama możliwość podziwiania tamtejszych krajobrazów i okazów przyrody, które nie występują nigdzie indziej, jest niesamowitym przeżyciem. Tak samo jak trekking w górach Hadżhir, skąd można zobaczyć całe wybrzeże Morza Arabskiego i gdzie można spotkać rdzennych mieszkańców wyspy, którzy wciąż prowadzą koczowniczy tryb życia. Wytrwali piechurzy mogą zdobyć najwyższy szczyt pasma – wznoszący się na ponad 1500 m n.p.m. Dżabal Skand (Maszanik). Co jeszcze oferuje Socotra? Malownicze górskie kaniony. Wspaniałe piaszczyste plaże, które wciąż jeszcze sprawiają wrażenie dziewiczych. Wapienne jaskinie. Rejsy łodzią wzdłuż wybrzeża i na pozostałe wyspy archipelagu, w tym na bezludną Darsę. Coś dla siebie znajdą tam także miłośnicy eksploracji barwnego podwodnego świata. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jemen i jego niezwykłe miasta. Jak wyglądają najstarsze wieżowce świata?
Jemen cechuje niezwykła architektura. Znajdują się tu najstarsze wieżowce świata, a wygląd miast odpowiada obrazom z legend i baśni. Miasta Jemenu są niepowtarzalne. Czemu to zawdzięczają?
W tym artykule: Jemen – co to za kraj? Czym się wyróżnia architektura Jemenu? Sana – czarująca stolica Jemenu Shibam – Manhattan pustyni Jemen – co to za kraj? Jemen to państwo leżące na południowo-zachodnim krańcu Półwyspu Arabskiego. Mieszkańcy, choć zróżnicowani etnicznie, wyznają generalnie różne odłamy islamu. Klimat jest suchy i pustynny, co wpłynęło na tradycyjną architekturę miast. Od XX w. Jemen boryka się z powtarzającymi się kryzysami i wojnami domowymi. Jest to dzisiaj jeden z najbardziej niestabilnych i najbiedniejszych krajów na świecie. Toczy się tam od 2015 r. wyniszczająca wojna domowa, której towarzyszy największy obecnie kryzys humanitarny. Czym się wyróżnia architektura Jemenu? Ze względu na status ekonomiczny państwa, architektura w Jemenie ma charakter ściśle tradycyjny. Stare mieszkalnictwo jest użytkowane czasem nawet przez stulecia. Wpływ na zachowanie konserwatywnego charakteru miast mają również rygorystyczne zasady zagospodarowania przestrzennego. Tym, co może się wydawać najbardziej fascynujące, jest skala wysokości tradycyjnych budynków mieszkalnych. Potrafią one mieć szereg pięter, a jednocześnie są to stare lub historyzujące budowle. Poszerzano ich przestrzeń, nadbudowując kolejne piętra. Badacze po raz pierwszy zeszli na dno „Piekielnej Studni” w Jemenie. Co znaleźli? Wokół „Piekielnej Studni” krąży wiele legend i mitów. Po licznych próbach dopiero teraz badaczom udało się sprawdzić, co rzeczywiście znajduje się na jej dnie. Węże i wodospady to ... Ten charakterystyczny, tradycyjny wertykalizm jest ewenementem w skali światowej, ponieważ trwał nieprzerwanie od wieków. Zjawisko to występuje przede wszystkim w stolicy Jemenu, czyli w Sanie oraz w mieście Shibam. Sana – czarująca stolica Jemenu Stolica Jemenu jest jednym z tych nielicznych miast, które zachowały spójną architekturę. Konserwatywne warunki pozwoliły przetrwać historycznym zabudowaniom w mieście. Najbardziej typowymi budynkami w Sanie są tzw. domy wieżowe. Oto ich cechy charakterystyczne: Domy te potrafiły mieć nawet 8 pięter; Charakterystyczna dla tych budowli jest biała dekoracja na elewacji; Na parterze mieściła się kiedyś przestrzeń magazynowa i przeznaczona dla zwierząt. Dzisiaj są tam sklepy i lokale usługowe; Na pierwszym piętrze mieści się tradycyjnie kuchnia ze spiżarnią; Drugie piętro przeznaczone jest dla gości; Wyższe partie zajmowała rodzina; Ze względu na patrylokalną tradycję małżeństw, syn nadbudowywał nowe piętro domu dla swojej rodziny; Na ostatnich piętrach zazwyczaj mieścił się duży pokój do tradycyjnego wspólnego żucia czuwaliczki. Warto także wspomnieć, że Sanę nadal otacza stary mur z cegły mułowej. W starym mieście natomiast zachowało się mnóstwo zabytkowych budowli. W 1986 r. zostało ono wpisane na Światową Listę Dziedzictwa UNESCO. Niestety, od początku wojny domowej w 2015 r. zabytki te mają status zagrożony. Shibam – Manhattan pustyni Kolejnym wartym uwagi miastem Jemenu jest Shibam. W XVI w. nawiedziła je niszczycielska powódź, po której wybudowano ikoniczne dzisiaj wieżowce. Wiele z nich przetrwało w dobrym stanie. Miasto jest starannie rozplanowane urbanistycznie. Otoczone murem Shibam jest położone na planie trapezu z ortogonalną siatką ulic. Wypiętrzająca się, pionowa konstrukcja bloków była celowym zamierzeniem. Całość założenia miała zagwarantować bezpieczeństwo w razie kolejnych powodzi. Dlaczego ramadan to najważniejszy miesiąc dla wyznawców islamu? W trakcie ramadanu muzułmanie umacniają swoją wiarę w Allaha poprzez post, bezinteresowną postawę oraz modlitwę. To czas pobożności i autorefleksji. Shibam nie jest jednym z największych miast Jemenu. Być może wynika to z panujących tam od zawsze rygorystycznych zasad zagospodarowania. Dzięki nim plan oraz konstrukcje bloków pozostały niemal niezmienne. Każdy nowy budynek miał obowiązkowo wpasowywać się stylistycznie w otoczenie. Układ pięter budynków również powtarzał pewien schemat: Pierwsze piętro przeznaczone było na kuchnie i magazyn; Na drugim piętrze przyjmowano gości (tzn. mężczyźni przyjmowali mężczyzn); Prywatne pokoje zaczynały się dopiero od czwartego piętra. Mówi się, że to najstarsze miasto wieżowców na świecie. Można się w nim doszukać pewnych proto-modernistycznych cech, które stały się normą w architekturze światowej dopiero 400 lat później. Od 1982 r. Shibam, podobnie jak Sana, jest wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Oprócz Sany i Shibam, wysoką zabudowę można zauważyć w innych miastach i miejscowościach Jemenu, takich jak Amran, Sada czy Al–Hadżara. Ich wyjątkowość może wynikać z izolacji od światowych trendów w architekturze. Największy wpływ na to ma niestabilny charakter regionu. Niemniej świadome podążanie za konserwatywnymi zasadami umożliwiło zachowanie tych niezwykłych budowli do dzisiaj. Źródła: ArchiRama Michele Lamprakos, 2005, Rethinking Cultural Heritage: Lessons from Sana'a, Yemen, Traditional Dwellings and Settlements Review, nr 16(2), str. 17-37
Badacze po raz pierwszy zeszli na dno „Piekielnej Studni” w Jemenie. Co znaleźli?
Wokół „Piekielnej Studni” krąży wiele legend i mitów. Po licznych próbach dopiero teraz badaczom udało się sprawdzić, co rzeczywiście znajduje się na jej dnie. Węże i wodospady to tylko niektóre niespodzianki.
W tym artykule: Co jest na dnie „Piekielnej Studni”? Jak powstała „Piekielna Studnia”? Studnia Barhout, nieoficjalnie nazywana też „Piekielną Studnią”, to jedno z najbardziej tajemniczych miejsc na świecie. Głęboki na 112 metrów otwór znajduje się pośrodku pustyni w prowincji al-Mahra we wschodnim Jemenie. Niektórzy miejscowi wierzą, że okrągła dziura o średnicy około 30 metrów jest przejściem do piekła lub innego podziemnego świata. To oczywiście mało prawdopodobne. Największa na świecie wyspa piaskowa wraca do pierwotnej nazwy. Nowa była obraźliwa dla rdzennych mieszkańców Pierwsze próby zmiany nazwy wyspy podjęto jeszcze w ubiegłym wieku. W sumie cały proces trwał prawie 30 lat. Co jest na dnie „Piekielnej Studni”? Do niedawna dno „Piekielnej Studni” było owiane wieloma tajemnicami i legendami. Co prawda grotołazi już wcześniej nurkowali w Barhout, ale nikomu nie udało się zejść do końca. Dopiero w tym roku we wrześniu grupa 10 odkrywców z Caves Exploration Team zbadała, co kryją najniższe piętra Studni. Ośmiu z nich zeszło na dno, podczas gdy reszta została na górze. Na miejscu byli również dziennikarze BBC i mieszkańcy najbliższych miejscowości. Mimo obaw Jemeńczyków badacze jaskiń nie znaleźli przejścia do piekła czy dżinów. Co zatem kryje tajemnicza dziura na pustyni? Po wyjściu na powierzchnię odkrywcy opowiedzieli, że widzieli wodospady, węże, żaby, martwe zwierzęta (głównie ptaki), stalagmity i perły jaskiniowe. Jedna zagadka została rozwiązana. Nadal nie wiadomo jednak, kiedy powstała Studnia Barhout. Szacuje się, że może liczyć nawet kilka milionów lat. W tym czasie tajemnicza formacja obrosła wieloma mitami. Oprócz legend o piekle czy dżinach popularna jest też teoria, jakoby Studnia była tak naprawdę wulkanem – nie ma jednak na to żadnych naukowych dowodów, a ostatnie odkrycie badaczy zdaje się tym bardziej przekreślać takie przypuszczenia. WHO pierwszy raz od 16 lat zaostrza normy jakości powietrza Z danych WHO wynika, że w 2019 r. 90 proc. ludzi na świecie oddychało niezdrowym powietrzem. Przyszedł czas na zmiany. Jak powstała „Piekielna Studnia”? Podobnych zapadlisk jest na świecie wiele, a ich formację można wytłumaczyć w prosty sposób. Nie wszystkie są jednak tak efektowne, jak „Piekielna Studnia”. Źródłem wielu legend było nie tylko jej położenie, ale też nieprzyjemny zapach unoszący się z wewnątrz. Jak potwierdzili badacze, był to po prostu swąd rozkładających się ciał zwierząt. Takie dziury powstają, gdy przestrzenie pod ziemią rozszerzają się, a kiedy są już bardzo duże, „dach” z powierzchni ziemi nie ma podpór i się zapada. Wtedy skały i opadający osad tworzą jaskinię. Oczywiście jest to proces, który trwa latami. – Tego typu zjawiska obserwujemy najczęściej w tzw. krajobrazach krasowych z wapiennym podłożem – tłumaczy Philip van Beynen z University of South Florida. Naukowcy nie wiedzą jeszcze, jak wyglądało to w przypadku Studni na jemeńskiej pustyni. Grotołazi z Caves Exploration Team pobrali próbki wody, skał oraz gleby – po ich analizie w laboratorium najprawdopodobniej dowiemy się więcej o historii tego miejsca.
Połowa populacji Jemenu cierpi z powodu głodu. Tysiącom dzieci grozi śmierć z niedożywienia
Wojna domowa w Jemenie trwa nieprzerywanie od 2015 roku. Ofiarami konfliktu są nie tylko żołnierze, ale również ludność cywilna. Organizacje humanitarne przewidują, że 400 tysiącom jemeńskim dzieci grozi śmierć z głodu.
W tym artykule: Kryzys humanitarny w Jemenie Ograniczona pomoc humanitarna Jak donosi Bethan McKernan, korespondentka "The Guardian" z Bliskiego Wschodu, w 2020 roku w jemeńskiej prowincji Shabwa liczba poważnych przypadków niedożywienia wzrosła o 10 procent, z kolei w mieście Abs aż o 41 procent. Szacuje się, że w Jemenie głoduje 16 milionów ludzi, czyli połowa całej populacji kraju. Sześć lat temu w Jemenie wybuchła wojna domowa, podczas której rebelianci Huti walczyli z rządem Jemenu. Obecnie jest to też konflikt między Iranem, który wspiera Hutich, a Arabią Saudyjską przewodzącą koalicji wspierającej rząd. Kryzys humanitarny w Jemenie Od wybuchu konfliktu dziesiątki tysięcy Jemeńczyków zginęło lub zostało rannych w walkach. Wojna to nie jedyny problem tego kraju – do niej dochodzą dodatkowo głód, cholera, koronawirus i denga. Według ONZ Jemen stoi przed największym w historii kryzysem humanitarnym. Lekarz, który rozmawiał z korespondentką "The Guardian", przyznał, że boi się o najmłodsze pokolenie. Już 11-letni chłopcy są rekrutowani do wojska, podczas gdy ich rówieśniczki wychodzą za mąż. ONZ ma trudności z zebraniem wystarczającej ilości środków na działania humanitarne w 2021 roku. Powód jest prosty – część państw nie przekazuje już tyle pieniędzy, co w poprzednich latach. Wielka Brytania ogranicza swoją dotychczasową pomoc o połowę, co według Antonio Guterresa, sekretarza generalnego ONZ, jest "wyrokiem śmierci" dla ludzi mieszkający w Jemenie. Ograniczona pomoc humanitarna Cięcia odczują mieszkańcy najbiedniejszych rejonów świata. Ograniczone środki wiążą się z mniejszą liczbą paczek żywnościowych dla krajów dotkniętych głodem. To też mniej leków dla dzieci cierpiących na choroby, którym można zapobiec i spowolnienie rozwoju inicjatyw społecznych związanych z edukacją czy równością płci. Tym samym Jemen będzie dostawał kilka milionów funtów mniej niż dotychczas. Bardzo możliwe, że oficjalnie w Jemenie nigdy nie zostanie ogłoszona klęska głodu. Do tego potrzebne są udokumentowane dane. Należałoby udowodnić, że 20 procent gospodarstw domowych boryka się brakiem żywności, 30 procent dzieci cierpi na ostre niedożywienie, a dwie osoby na każde 10 000 umierają codziennie z powodu głodu lub chorób będących wynikiem niedożywienia. W strefach objętych konfliktem, gdzie komunikacja jest poważne zakłócona, a cywile są przesiedlani, prowadzenie takich statystyk jest ogromnym wyzwaniem. Organizacje humanitarne nie mają jednak wątpliwości, że ludzie w Jemenie już teraz umierają z głodu. Okrojona pomoc materialna tylko zwiększy skalę tego problemu.
Jemen: Epidemia cholery zbiera żniwo. WHO alarmuje
Liczba ofiar śmiertelnych epidemii cholery w Jemenie przekroczyła już 1100 osób. Od końca kwietnia na cholerę w ogarniętym wojną kraju zachorowało ponad 166 tys. ludzi. - podała we wtorek Światowa Organizacja Zdrowia (WHO).
Według WHO na cholerę zmarło już 1146 osób, a prawie jedną trzecią ofiar śmiertelnych stanowią dzieci poniżej 15. roku życia. Epidemia obejmuje już 85 proc. terytorium kraju, ale najtrudniejsza sytuacja panuje na obszarach kontrolowanych przez szyickich rebeliantów Huti na północy i zachodzie kraju. Jak informuje WHO, w ub. tygodniu 187 osób zmarło na cholerę, a 37 808 zaraziło się tą chorobą. Był to pierwszy spadek infekcji od końca kwietnia, ale WHO zastrzegła, że należy ostrożnie podchodzić do tych danych, gdyż mogą być one niepełne. Epidemia wybuchła w październiku i rozszerzała się do grudnia. Następnie zaczęła zanikać, ale nigdy nie została w pełni opanowana. Nowy wzrost liczby przypadków zaobserwowano w kwietniu. Państwowy system ochrony zdrowia i system sanitarny pogorszyły się w Jemenie z powodu wojny pomiędzy rebeliantami Huti i siłami lojalnymi wobec oficjalnych władz, wspieranymi przez koalicję arabską pod kierownictwem Arabii Saudyjskiej. Obecnie w pełni działa mniej niż połowa placówek zdrowotnych w kraju. Jemen jest pogrążony w chaosie od 2011 roku, kiedy to społeczna rewolta położyła kres wieloletnim dyktatorskim rządom prezydenta Alego Abd Allaha Salaha. Tylko południowa część kraju wraz z Adenem podlega rządowi prezydenta Abd ar-Raba Mansura al-Hadiego. Jednak jego władza jest w znacznej mierze iluzoryczna, co wykorzystują aktywne na południu i częściowo wschodzie kraju dżihadystyczne Państwo Islamskie (IS) i Al-Kaida. Cholera to ostra bakteryjna choroba przewodu pokarmowego wywoływana przez spożycie skażonej wody i jedzenia, objawiająca się m.in. silną biegunką. W ciągu zaledwie kilku godzin może doprowadzić do śmierci z odwodnienia. Źródło: PAP
„Bliski, nie tak daleki Wschód”. Te czarno-białe fotografie nie przypominają pocztówek z egzotycznych kurortów. Są wyjątkowe
Dokumentalista, pracownik ONZ, fotograf rejestrował zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. Zmiany udało mu się uchwycić w architekturze, ludziach, w naturze.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Adam Styp-Rekowski od ponad 11 lat pracuje na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej nad wspieraniem procesów konstytucyjnych i rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Rejestruje zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. W architekturze, ludzkiej obecności, naturze od setek lat wdartej w miejsca jest zawarta historia i duch czasów. W następstwie zmian krajobrazu religijnego, społecznego, w tym ruchów wolnościowych, m.in. Arabskiej Wiosny 2011 roku, a także fundamentalistycznych ruchów islamskich, Północna Afryka i Bliski Wschód przeszły ponownie, jak wiele razy w historii, okres wstrząsów, które w niektórych wypadkach doprowadziły do wojen domowych. Tradycyjny świat, często niezmienny od stuleci, już odchodzi, a wojny i konflikty sprawiają, że dzieje się to jeszcze szybciej. Jednak ten świat wciąż tam jest, trzeba go tylko szukać, znajdywać w krajobrazie zwyczajnego życia i tego, co nas otacza. „Świetnie skadrowany obraz miejski” Adam Styp-Rekowski próbuje zatrzymać tradycyjny świat międzyludzkich spotkań, tradycji i pięknej architektury: ruin starożytnych cywilizacji, meczetów Syrii – starszych niż niejedno europejskie państwo czy libijskiego modernizmu z lat 20. XX wieku. Jego czarno-białe zdjęcia nie przypominają pocztówek z egzotycznego kurortu, ale świetnie skadrowany obraz miejski krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej: Algierii, Autonomicznego Regionu Kurdystanu Irackiego, Egiptu, Iraku, Iranu, Izraela, Jemenu, Jordanii, Kuwejtu, Libanu, Libii, Omanu i jego byłej kolonii – Zanzibaru, Palestyny, Syrii, Tunezji i Turcji. To miejsca, które zdają się coraz dalsze dla Europejczyków, głównie przez to, że tak naprawdę są nieznane, oceniane przez pryzmat stereotypów. Historia spoza kadru Prace Styp-Rekowskiego pochodzą z lat 2005–2016 i są rodzajem fotorejestracji fragmentu historii spoza kadru. Celem fotografa jest raczej prezentacja detalu, symbolu wydarzeń niż zdanie z nich pełnej relacji. Ta relacja jest przecież indywidualnym oglądem, odbiorem podyktowanym wiedzą i nastawieniem widza. Nie ma opowieści obiektywnej, aparat i używający go fotograf zawsze odciskają swoje piętno na pokazywanym obrazie. Adam Styp-Rekowski, wybierając fotografie ludzi i miejsc, świadków codziennych, zwyczajnych czynności, ale i gwałtownych zmian, stara się wyciszyć napięcie. Zauważa ulotne, a jednak uniwersalne chwile, na przykład bliskości w rodzinie (matka i córka przygotowujące piknik w czasie Nawroz – kurdyjskiego nowego roku), dziecięcej zabawy, scen na ulicy, rzemieślników przy pracy (szewc w irackim Erbilu), ale i momenty wspólnego protestu (protestant z kairskiego placu Tahrir odpoczywający na gąsienicach czołgu). Dzięki tej różnorodności możemy te sceny odnieść do współistnienia społecznego pod każdą szerokością geograficzną. „Skandalu nie będzie” Opowieści bliskowschodnie Styp-Rekowskiego pozwalają nam oderwać się od obliczonego na efekt szoku przekazu medialnego, którym jesteśmy atakowani w Europie. Doniesienia ze strefy wojny i fundamentalistycznych napięć mają przecież swoją retorykę. Wystawa, którą prezentujemy w Gdańskiej Galerii Fotografii, opowiada z estymą o ludziach i miejscach na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce, tak czasem podobnych, ale jakże często różniących się od siebie bardziej niż wydawać by się to mogło z perspektywy Europy, w której nie brak krzywdzących stereotypów. Te miejsca i ludzie tworzą fascynującą mozaikę kultur, religii, historii, obyczajów i języków krajów postrzeganych jako odległe, a przecież nie tak wcale dalekich. Krajów o często odmiennej, a jednak przywiązanej do tradycji kulturze bycia wspólnotą i pragnieniu wolności w poczuciu więzi międzyludzkiej. Więzi, jaką dobrze byłoby stworzyć ponad granicami tak mocno dziś podzielonego świata. Wystawa „Bliski, nie tak daleki Wschód.” Wystawę prac Adama Styp-Rekowskiego „Bliski, nie tak daleki Wschód” będzie można obejrzeć od 17 grudnia 2016 do 20 stycznia 2017 w Muzeum Narodowym w Gdańsku (Gdańska Galeria Fotografii, Zielona Brama). Wystawa czynna: od wtorku do niedzieli, w godz. 10:00-17:00. Więcej: www.mng.gda.pl Adam Styp-Rekowski - gdańszczanin, obecnie mieszka w Tunezji, gdzie pracuje jako dyrektor tunezyjskiego biura organizacji Democracy Reporting International zajmującej się wspieraniem procesu wdrażania w życie konstytucji tunezyjskiej. Wcześniej, w latach 2012 – 2015 pracował w Libii, w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, gdzie był odpowiedzialny za projekt dotyczący wspierania procesu przygotowywania konstytucji. Od 2005 do 2012 roku zajmował się projektami związanymi z Irakiem, najpierw jako szef misji organizacji People in Need, a następnie w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. W Iraku był odpowiedzialny za projekty dotyczące rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i wspierania dla procesu konstytucyjnego. Przed wyjazdem na Bliski Wschód pracował jako szef misji Polskiej Akcji Humanitarnej w Czeczeni, a wcześniej także jako aplikant i asesor notarialny w Gdańsku. Jest absolwentem prawa na Uniwersytecie Gdańskim, posiada również tytuł European Master’s Degree in Human Rights and Democratisation, z uniwersytetu w Padwie i Uniwersytetu Roberta Schumana w Strasbourgu. Styp-Rekowski zaczął zajmować się fotografią pod koniec lat 1990. Interesuje go głównie fotografia scen ulicznych i życia codziennego. Jego prace były poprzednio prezentowane w Jordanii, Iraku, Libii i Wielkiej Brytanii. Od 2005 roku mieszka poza Polską na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej w Jordanii, Iraku, Libii i Tunezji.
Sanaa w Jemenie wygląda jak z opowieści Szeherezady. To jedno z najpiękniejszych miast Islamu i jednocześnie jedno z najstarszych i... najbardziej niebezpiecznych miast świata.
Wygląda jak z opowieści Szeherezady. Otoczone starożytnym murem sięgającym 14 metrów, za którym kryje się 6,5 tys. domów, ponad 100 meczetów, 15 hammamów (łaźni i saun), karawanseraje i wiele sekretnych ogrodów. Sanaa w Jemenie to jedno z najpiękniejszych miast Islamu i jednocześnie jedno z najstarszych miast świata. Według legendy założył je Sem, syn Noego. Dziś jego stare miasto to wciąż labirynt gęsto upakowanych glinianych wieżowców, w kolorze ochry z gipsowymi koronkowymi zdobieniami i witrażowymi oknami. Szkoda tylko, że Jemen to obecnie jedno z najniebezpieczniejszych dla turystów państw świata i, że jego zabytki niszczeją albo są wysadzane w powietrze.
Każdy wybuch potrzebuje iskry. Arabom wskrzesił ją 26-letni Mohamed Buazizi – uliczny sprzedawca owoców z tunezyjskiej prowincji.
Był – jak wielu jego rówieśników w krajach Bliskiego Wschodu i północnej Afryki – sfrustrowany biedą, brakiem perspektyw, wszechobecną korupcją. Samospalenie, którego dokonał w styczniu 2011 r., dzięki telewizji Al-Dżazira i internetowi obiegło świat. Tunezyjczycy zidentyfikowali się z Buazizim. Przestali się bać, wyszli na ulice i powiedzieli „dość”. Gdy Zin Al-Abidin Ben Ali uświadomił sobie, że dni jego dyktatury są policzone, było już za poźno. Choć obiecał miejsca pracy, zniesienie cenzury, wolność polityczną – ludzie mu nie uwierzyli. Zbiegł do Arabii Saudyjskiej, a Tunezyjczycy mogli wybrać tymczasowy parlament. Niedługo potem zaprotestowali Egipcjanie, Libijczycy, Jemeńczycy. Problemy młodych Tunezyjczyków były i ich problemami. Rewolucja rozlała się na większość krajów regionu i obaliła czterech dyktatorów. Prócz Ben Alego odeszli Hosni Mubarak w Egipcie, Ali Abdullah Salih w Jemenie, Muammar Kadafi w Libii. Ostali się za to monarchowie Maroka, Jordanii, Bahrajnu – w ich przypadku wystarczyły delikatne odkręcenie kurka z wolnościami, obniżki cen i obietnice reform. Mubarak takich możliwości nie miał, jednak nie chciał wzorem Ben Alego uciekać z kraju. Schronił się nad Morzem Czerwonym z zamiarem powrotu, gdy wojskowi odzyskają kontrolę nad krajem. Przeliczył się – trafił do więzienia. Schorowany dostał dożywocie. Powstańcom z libijskiego Bengazi, portowego miasta, które stało się stolicą rewolucji w Libii, pomógł z kolei Zachód. Koalicja Amerykanów, Brytyjczyków i Francuzów pod patronatem Rady Bezpieczeństwa ONZ uratowała kiepsko uzbrojonych powstańców. Gdy zginął sam Kadafi, uradowana Libia na chwilę zapomniała o bilansie wojny domowej, a Europa zaczęła snuć wizje nowego turystycznego raju nad Morzem Śródziemnym. O wolność wciąż walczy Syria, choć jej społeczeństwo jest mocno podzielone. Baszar al-Asad ma za sobą nie tylko armię, ale też mniejszości alawitów (z których wywodzi się klan prezydenta) oraz Kurdów bojących się prześladowań. Nie rozmawia z powstańcami, a kolejne tygodnie przynoszą setki nowych ofiar w Hamie, Hims, Aleppo. Jak przekonuje Jerzy Haszczyński, autor zbioru reportaży Mój brat obalił dyktatora poświęconego przemianom w krajach arabskich, scenariusz libijski w Syrii się raczej nie powtórzy. – Nie jestem w stanie wyobrazić sobie zbrojnej interwencji Zachodu. Setki tysięcy żołnierzy, którzy stoją po stronie Baszara al-Asada, będą walczyć do końca. Za bardzo boją się zemsty i rozliczeń za to, co obecnie dzieje się w Syrii, by się poddać. Jaka więc przyszłość czeka Syrię? – Moim zdaniem jedynym rozwiązaniem sytuacji jest zamach pałacowy. Otoczenie Asada musiałoby dogadać się z rewolucjonistami na temat podziału władzy. Ceną byłby sam dyktator. Z nim nikt nie będzie bowiem rozmawiał – mówi Haszczyński. Tam gdzie skończyły się rewolucje, trwa poszukiwanie kształtu nowej władzy. W maju i czerwcu Egipcjanie poszli do urn. Wybierali między politykami związanymi z reżimem a islamistami przez lata niedopuszczanymi do udziału w rządach. W siłę urosło fundamentalistyczne Bractwo Muzułmańskie, a jego przedstawiciel Mohamed Mursi został prezydentem. Dziś Egipt czeka na nową konstytucję. Wciąż nie wiadomo, jaka będzie. – Choć nie ma już dyktatorów, długofalowe skutki rewolucji są trudne do przewidzenia – ciągnie Haszczyński. – Główne siły, takie jak wojsko, sędziowie i organizacje islamistyczne, a między nimi rewolucyjni liberałowie, muszą ukształtować ramy nowego politycznego systemu. Ale jakichkolwiek wyborów dokonają Arabowie, po raz pierwszy od dawna żyją w przekonaniu, że to ich własne wybory. Nowe władze muszą pamiętać, że lud, który już raz obalił dyktatora, nie zawaha się ponownie wyjść na ulice.
W obliczu separatyzmów, plemiennych buntów, zalewu uchodźców i działań Al-Kaidy to państwo może rozpocząć wszystko od nowa – albo podzielić się jeszcze bardziej
Ten człowiek został ukrzyżowany. Powiedziała to Um Mohammed, spoglądając swymi czarnymi oczyma przez szparę w czarnym nikabie. Była wdową po trzydziestce z dwójką małych dzieci. Tego ranka, uciekając przed zagrożeniami i chaosem, znalazła się w pokoju nauczycielskim szkoły podstawowej w Kraterze, dzielnicy Adenu, portowego miasta na południu Jemenu. Jej dzieci – dziesięcioletni Ibrahim i siedmioletnia Fatima – siedziały po turecku obok matki na drewnianych krzesłach i obserwowały mnie nieśmiało. Szkoła została przekształcona w ośrodek dla wysiedlonych. Około 530 mężczyzn, kobiet i dzieci rozlokowano na trzech kondygnacjach wychodzących na zaśmiecone podwórze. Dziesiątki nowo przybyłych czekały na zarejestrowanie przez wolontariusza, który wklepywał ich nazwiska do zakurzonego laptopa. Um Mohammed była zbyt przerażona, by ujawnić swoje prawdziwe nazwisko, ale nie bała się aż tak, żeby nie powiedzieć, co myśli. Pokazała mi w telefonie komórkowym film, który nakręciła trzy tygodnie wcześniej, w styczniu, podczas podróży powrotnej do Zindżibaru, skąd chciała zabrać trochę swoich rzeczy. Film ukazywał brodatego mężczyznę wiszącego na słupie latarni z rękami przybitymi do drewnianej poprzeczki. Skrzekliwym głosem, tłumionym przez czarny materiał zakrywający jej twarz, Um Mohammed powiedziała, że ten człowiek, współpracownik Al-Kaidy, został oskarżony o szpiegowanie dla rządu Jemenu. – Wisiał tam przez trzy dni. To było ostrzeżenie: każdy zdrajca zostanie zabity w ten sposób. Inne bliskowschodnie państwa – Libia Muammara Kadafiego, Syria Baszara al-Asada – przeżyły większą przemoc w czasie arabskiej wiosny, ale 24-milionowy Jemen po swojej ludowej rewolucji znalazł się w bardzo niepewnej sytuacji. Na północnych krańcach kraju Al-Houthis, szyicki ruch polityczny, przez sześć lat toczył powstanie przeciwko jemeńskiemu rządowi i obecnie kontroluje znaczny obszar, choć jego przywódcy dali do zrozumienia, że chcą wziąć udział w narodowym dialogu. Na południu Aden i sąsiadujące z nim dystrykty są oblegane przez Al-Hirak – separatystyczny ruch domagający się niepodległości dla regionu. Na wschód od Adenu Al-Kaida Półwyspu Arabskiego (AKPA) prowadzi kampanię terroru. Organizacja ta powstała w 2009 r. z fuzji jemeńskiej i saudyjskiej gałęzi Al-Kaidy i urosła w siłę podczas ludowego powstania w 2011 r. Po masowych protestach przeciwko rządom prezydenta Alego Abdullaha Saliha USA i państwa Zatoki Perskiej naciskały na osłabionego przywódcę, by spełnił żądania protestujących i ustąpił. W maju 2011 r. bojownicy Al-Kaidy wyparli siły rządowe z Zindżibaru, stolicy prowincji Abjan, 240-kilometrowego skrawka górskich redut i strategicznego wybrzeża Morza Arabskiego. W ciągu minionego roku do Adenu napłynęło ponad 130 tys. uchodźców z Abjanu. Ekstremiści AKPA kontrolują dziś częściowo trzy prowincje i dokonali ataków terrorystycznych w innych regionach, łącznie ze stolicą kraju Saną. Bandziory patrolują okolice w ciężarówkach, na których udrapowane są czarne transparenty z hasłem „Nie ma Boga prócz Allaha”. USA wydały setki milionów dolarów na uzbrojenie i wyszkolenie jemeńskich Centralnych Sił Bezpieczeństwa, które mają walczyć z Al-Kaidą. Poza Al-Kaidą i separatystycznymi frakcjami, Abd Rabu Mansur Hadi – były wiceprezydent, który w lutym 2012 r. został głową państwa na dwuletni okres przejściowy – ma do rozwiązania poważne problemy wewnętrzne. Przy dochodzie na mieszkańca wynoszącym 1140 dol. Jemen jest jednym z najbiedniejszych krajów świata arabskiego. Ponad pół miliona zrozpaczonych imigrantów somalijskich stanowi brzemię dla i tak słabej gospodarki. Jemenowi kończy się woda, a zasoby ropy mają się wyczerpać do roku 2022. Populacja jest młoda i wciąż rośnie. Bezrobotna młodzież stanowi zagrożenie dla stabilności. Hadi śmiało przystąpił do umocnienia kontroli nad wojskiem i odsuwa na boczny tor polityków z rodziny Saliha, ale jego władza nadal jest wątła. Jemen nie zawsze nękały takie plagi. Grecko-rzymski geograf Ptolemeusz nazwał region Eudaimon Arabia – Szczęśliwą Arabią – i zachwycał się jego stabilnością i dobrobytem. Władcy królestwa Saby, rządzący przed nastaniem islamu, opanowali Róg Afryki i w II w. n.e. wznieśli cuda takie jak pałac Ghumdan. Po dotarciu w te strony islamu, w latach 30. VII w. Szczęśliwa Arabia przeżywała na przemian okresy jedności i głębokich podziałów. W XIX w. Osmanowie na północy, a później Brytyjczycy na południu usiłowali narzucić jej swoją władzę, ale szyki mieszały im zuchwałe plemiona Jemenu i jego geografia – wąskie doliny, pasma górskie i Pusta Ćwierć (Ar-Rab al-Chali), jedna z najbardziej niegościnnych pustyń świata, na pograniczu z Arabią Saudyjską. Salih – słabo wykształcony, ale przebiegły – był ostatnim przywódcą, który próbował obłaskawić Jemen. Kiedy doszedł do władzy w 1978 r., rządził Jemenem Północnym. 12 lat później nadzorował zjednoczenie północy z południem. Lojalność plemiennych szejków i przywódców islamskich kupował za łapówki i wpływy. Przymilał się do Saddama Husajna (Jemeńczycy nazywali go „Małym Saddamem”), ale po 11 września czynił przyjazne gesty wobec USA. Ponadto poupychał członków swojej rodziny w wojsku i służbach bezpieczeństwa i doprowadził do rozkwitu korupcji. W lutym 2012 r. Salih ustąpił, podpisując porozumienie, które rozdzielało władzę pomiędzy jego partię i koalicję pięciu opozycyjnych grup. Salihowi, jego krewnym i siłom bezpieczeństwa zagwarantowano nietykalność. – Czat jest lepszy od miodu – zawołał z szerokim uśmiechem Abdullah al-Cholani. – Prędzej przestaniemy jeść, niż go żuć. Al-Cholani, przysadzisty sześćdziesięciolatek w czerwono-białej kefiji upiętej na głowie, miał orli nos i zęby zachodzące na dolną wargę. Jego szorstkie ręce były zabarwione na zielono od skubania liści czatu. Powiedział mi, że jest „człowiekiem ziemi” i że „napełnia go to dumą”. Mówił po arabsku gardłowymi zrywami, które mój tłumacz ledwo potrafił zrozumieć, ponieważ usta al-Cholaniego były wypchane czatem. Z kamiennego domu, w którym wraz z żoną wychował sześcioro dzieci, poprowadził mnie wzdłuż suchego jak pieprz rowu nawadniającego na polanę pośród gaju smukłych, jasnobrązowych drzew. Byliśmy w wąwozie Wadi Dakr. Piaskowcowe ściany przyprawiały o zawrót głowy. Za nami na skalnej wychodni wznosił się pałac Darol-Hajar – letnie ustronie ostatniego imama Jemenu zachwycające witrażami. Al-Cholani, którego rodzina uprawia tu czat od pokoleń, chełpił się, że jego liście są najmocniejsze. –Żuj to, a będziesz mógł nie spać przez trzy dni – zapewnił ze śmiechem, podając mi pęczek liści prastarego krzewu. Były gorzkie i wywołały dotkliwe pragnienie, które ugasiłem dużym łykiem wody mineralnej. Al-Cholani uprawia kilka hektarów czatu, czyli czuwaliczki jadalnej, na dwóch działkach. Uzyskuje dwa zbiory rocznie i sprzedaje je hurtownikowi, który rozprowadza liście na targach Sany. Te uprawy przynoszą jakieś 4000 dolarów rocznie, czterokrotność średniego rocznego dochodu na głowę. Jest też dodatkowa korzyść: al-Cholani może żuć tyle czuwaliczki, ile zechce. Zaczyna wczesnym rankiem i żuje do wieczora. – Czat jest znacznie lepszy niż whisky, znacznie lepszy niż haszysz, bo pozwala ci pracować – powiedział, wkładając do ust następną porcję. – Daje ci energię. Żuję czat, kiedy nie mam w kieszeni ani riala, i jestem szczęśliwy. Gdy nie ma nic do zjedzenia, to dla mnie żaden problem. Al-Cholani stwierdził, że nie zwracał uwagi na zamieszki trwające w Sanie w ubiegłym roku. – Obchodzi mnie tylko moja farma – powiedział. Ale z powodu protestów i strzelanin: – … ludzie nie żuli tyle co zazwyczaj, więc interesy szły marnie. Insz Allah, poprawią się. Jak wykazują badania, co najmniej 10 mln Jemeńczyków – 40 proc. populacji – żuje czat przez cztery godziny dziennie lub dłużej. Ten nałóg pochłania dochody i – wbrew zapewnieniom al-Cholaniego o dodawaniu energii – zmniejsza wydajność pracy. Czuwaliczka zawiera alkaloid, który rozkłada się na związek chemiczny o działaniu podobnym do adrenaliny. Budzi chęć do rozmowy i poprawia samopoczucie, lecz spożywany w nadmiarze potrafi wywołać dolegliwości brzuszne, nadmierne pobudzenie i bezsenność. Część czuwaliczki al-Cholaniego trafia na targ przy ul. Kairskiej w Sanie, hałaśliwy bazar pod dachem z blachy falistej. Wczesnym popołudniem tłoczą się tam ludzie ze wszystkich sfer: żołnierze, kupcy, przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, studenci. Walid al-Rami, mój rządowy opiekun, uzależniony od czatu człowiek z zaczerwienionymi oczyma, szukał małych, miękkich listków z czerwonawymi łodyżkami, które „świadczą o słodyczy i mocy”, jak powiedział. Kupił pęczek za równowartość 25 dolarów, co miało mu wystarczyć na cały wieczór. Około 40 proc. kurczących się zasobów wody Jemenu idzie na nawadnianie czuwaliczki. Odkąd rzeka przepływająca przez farmę al-Cholaniego wyschła, rolnik musi wyciągać z głębokiej studni 40 m3 wody miesięcznie do podlewania swoich upraw. W niektórych częściach Sany wodociągi są zupełnie suche. Adel al-Szudża kieruje w Sanie organizacją zwalczającą czat. – Przeciwnicy czuwaliczki są dzisiaj nieliczni – stwierdził, po czym szybko podał listę negatywnych skutków jej zażywania: tłumienie apetytu, niedożywienie, osłabienie układu odpornościowego. Al-Szudża lobował w parlamencie na rzecz zakazu jej uprawy, lecz po 10 latach samotnych działań jego jedynym sukcesem było przekonanie pojedynczego farmera do przejścia na kawę. – Jestem optymistą, wierzę, że w końcu nam się uda – powiedział. Na Starym Mieście w Sanie, w półmroku warsztatu przypominającego grotę, pomrukiwał wielbłąd. Warsztat mieścił się w pobliżu Bab al-Dżaman – kamiennej bramy, jedynej ocalałej z siedmiu, które niegdyś odgradzały to liczące 2500 lat miasto od zewnętrznego świata. Wielbłąd w sznurkowej uprzęży stąpał ciężko wokół kieratu, wyciskając olej z ziaren gorczycy. Była 8:30. Interesy w starej części miasta miały się rozpocząć dopiero za kilka godzin, wielu mieszkańców nadal odsypiało wieczorne żucie czuwaliczki. W ciągu minionego stulecia Stare Miasto zmniejszyło swe rozmiary, a elektryfikacja i kanalizacja zbliżyły je do współczesnego świata, lecz pod wieloma względami pozostaje niezmienione. Mieszkalne wieże z cegły i alabastru nadal stoją wokół targów, na których handluje się złotem, biżuterią, tekstyliami, płodami rolnymi i przyprawami. Obok mnie przemknął starszy mężczyzna ze sczerniałymi powiekami i rozwichrzoną, siwą brodą. Za wytłaczanym pasem miał zakrzywiony sztylet zwany dżambiją. Nie tak dawno dżambije świadczyły o statusie. Mówiły o tym, czy mężczyzna jest zwykłym członkiem plemienia, sędzią, czy potomkiem proroka Mahometa, bo każda grupa nosiła dżambije ze znakami identyfikującymi jej kastę. Jednak Salih podniósł społeczny status sklepikarzy i kupców. To sprytne posunięcie zapewniło mu szersze wsparcie. –Nadal kochamy Saliha – powiedział mi Abdullah, właściciel wytłaczarni gorczycy, wskazując fotografie byłego prezydenta pokrywające usmolone ściany warsztatu. Podobnie jak Salih i większość mieszkańców Starego Miasta Abdullah jest zajdytą, członkiem umiarkowanego odłamu islamu szyickiego spotykanego głównie w Jemenie. Tradycyjnie w Jemenie ugrupowania plemienne były rodzajem państw w państwie. Posiadały arsenały broni i równoległe systemy sądownicze rozpatrujące sprawy od sporów majątkowych po morderstwa. Salih czerpał poparcie z sojuszu z Abdullahem al-Ahmarem, „szejkiem szejków”, który przewodził konfederacji plemion Haszid, jednego z dwóch (obok Bakilu) głównych ugrupowań plemiennych w Jemenie. Jednak w ostatnich dekadach na skutek edukacji, urbanizacji i kontaktów ze światem zewnętrznym wpływy plemienne osłabły. Wielu członków plemion nie akceptuje już bez zastrzeżeń najwyższej władzy szejka. Narastają żądania elementarnych praw i wolności. Gdyby tak spokój i powściągliwość Starego Miasta były jedynym obliczem Jemenu... Dziś duch czasu tego kraju ucieleśnia raczej zanarchizowany, niestabilny Aden – portowe miasto, w którym zamachowcy samobójcy z Al-Kaidy dokonali w 2000 r. ataku na niszczyciel U.S.S. Cole. Gdy tam przybyłem, fetor zgnilizny i palonych śmieci wypełniał powietrze tego kosmopolitycznego niegdyś miasta. Służby oczyszczania strajkowały od dwóch tygodni, więc na poboczach dróg leżały góry odpadków rozgrzebywane przez osły i kozy. Na murach widniały napisy Wolność natychmiast; Powiedzcie reżimowi z Sany, żebyprzestał zabijać ludzi z południa – a na każdym skrzyżowaniu powiewały flagi nieistniejącej od dawna Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu (południowego). Młodzi ludzie uzbrojeni w kałasznikowy obsadzali barykady z cegieł i betonu w dzielnicy Maalla, twierdzy separatystów. Nasser Salih Attawil jest sekretarzem generalnym umiarkowanego skrzydła Al-Hiraku, południowojemeńskiego ruchu separatystycznego. Spotkanie w jego mieszkaniu w Maalli było zbyt niebezpieczne (poprzedniego dnia nastoletni separatysta został w tym rejonie zastrzelony przez snajpera), więc rozmawialiśmy w cieniu parasola w opuszczonym kąpielisku. Attawil, były oficer jemeńskiego lotnictwa wykształcony na Ukrainie, skarżył się, że Salih oddał południowe ziemie sojusznikom z północy i wyprowadza dochody naftowe z położonej na południu prowincji Hadramaut. Założył swoją grupę pięć lat temu, jako pokojowy ruch mający na celu uzyskanie dla południa większej samorządności, np. prawa do nakładania podatków i kontrolowania dochodów. Jednak frakcja radykalnych separatystów, rozzuchwalona upadkiem władzy centralnej, domaga się pełnej niepodległości. Jest ponoć finansowana przez Iran i organizuje częste protesty, a nawet ataki na jemeńskie siły bezpieczeństwa. Były też doniesienia o współpracy z Al-Kaidą, choć wygląda to raczej na rządową propagandę. Przeczekując burzę piaskową w adeńskim porcie lotniczym, wdałem się w rozmowę z Husseinem Othmanem – krzepkim szejkiem z plemienia Al-Arwal we wschodnim Abjanie. – Pochodzę z miejsca będącego początkiem Al-Kaidy na Półwyspie Arabskim – powiedział. Othman dzieli czas między Abjan i Sanę, gdzie pracuje w spółdzielni dziennikarskiej. Próbuje prowadzić negocjacje między rządem a islamskimi bojownikami. Z wieloma z nich dorastał, wielu jest dziećmi członków jego klanu. Ale te rozmowy do niczego nie prowadzą. Według jego słów Al-Kaida zażądała, by rząd wprowadził szarłat i wycofał wszystkie swoje siły z prowincji. Podczas naszej rozmowy Othman bawił się swoim pistoletem kalibru ’32, który nosi dla własnej ochrony, ilekroć wraca do Abjanu. Niektórzy powstańcy uważają, że działa dla rządu, ale on upiera się, że pozostaje neutralny. – Członkowie naszych plemion zawsze podlegają wpływowi religii. Do tego dochodzi bieda – powiedział, tłumacząc, skąd bierze się atrakcyjność bojowników. Abjan jest jedną z najmniej rozwiniętych prowincji Jemenu. – Al-Kaida rozkwita w takim właśnie środowisku – stwierdził Othman. Sercem rewolucji, budzącym nadzieję na inny Jemen, jest Ta’izz, leżący 160 km od Adenu. Ta’izz powstał na szlakach handlowych prowadzących na wybrzeże Morza Czerwonego, stając się ośrodkiem handlu, przemysłu i edukacji. Jednak to najmniej plemienne, najbardziej liberalne z jemeńskich miast, marginalizowane przez Saliha – marniało. Pierwsze protesty wystąpiły tu w lutym 2011 r. Rok później marsze odbywały się nadal, w każdy piątek po popołudniowych modłach. W Mieście Ogrodzie – miłej dzielnicy kawiarń i placów zabaw położonej w cieniu osmańskiej cytadeli Qalat al-Qahira – spotkałem jedną z przywódczyń ruchu prodemokratycznego. Belkhis al-Abdeli ma 31 lat, choć na pierwszy rzut oka można ją wziąć za nastolatkę. Na głowie nosi Hidżaz – chustę, która, w przeciwieństwie do nikabu, pozostawia twarz odsłoniętą. Wystarczy coś wspomnieć o polityce – albo o prawach kobiet – a ciepły uśmiech al-Abdeli znika. – Nienawidzę nikabu – oświadczyła, dodając, że nigdy nie zaakceptowała surowych kodów społecznych, które dyskryminują jemeńskie kobiety. Al-Abdeli jest niezamężna. – Moi krewni mówią: „Nie masz już szansy na zamążpójście”. To dla mnie żaden problem. Często podróżuje sama, nie przejmując się spojrzeniami pełnymi dezaprobaty. Prawie wszystkie wskaźniki – ochrony zdrowia, poziomu wykształcenia, zatrudnienia – do wodzą, że kobiety w Jemenie radzą sobie marnie. To kraj o jednym z najwyższych w świecie odsetków małżeństw dziecięcych. 60 proc. Jemenek nie umie czytać i pisać. W przeciwieństwie do mężczyzn, kobiety mają ograniczone prawa do rozwodu, posiadania majątku i dziedziczenia. Al-Abdeli wykłada rachunkowość na uniwersytecie w Ta’izzie i cieszy się względną wolnością, w przeciwieństwie do większości rodaczek. Przypisuje to temu, że wychowała się w tym mieście i ma wolnego od uprzedzeń ojca, który „nie chodził na uniwersytet, ale wiele wie o świecie”. Jest także poetką i przez całe lata otwarcie wyrażała swój wstręt do reżimu Alego Abdullaha Saliha. – Umieściłam część swoich snów w wierszach i starałam się zaszczepiać je w umysłach moich studentów – powiedziała. Kiedy w Egipcie upadł Hosni Mubarak, al-Abdeli odnalazła w sobie nową nadzieję. – Poczułam, że my też będziemy tu mieć rewolucję. Od pierwszego dnia chciałam się przyłączyć do protestów, ale ojciec mi to odradzał. Powiedział: „Ten reżim jest krwawy”. Więc poszłam dopiero kilka dni później. W miasteczku namiotowym nazywanym Placem Wolności al-Abdeli została wybrana do rady przywódczej. W kwietniu 2011 r. zapoczątkowała Forum Przemian, własny ruch, do którego wstąpiły setki ludzi. Organizowała seminaria i prowadziła demonstrantów ulicami Ta’izzu. Przemawiała z pasją o potrzebie wyeliminowania korupcji i kumoterstwa oraz zagwarantowania równych praw kobietom. Sprawy przybrały zły obrót 29 maja, gdy niezidentyfikowani napastnicy (wielu sądzi, że stały za tym siły bezpieczeństwa Saliha) spalili na Placu Wolności setki namiotów i zabili 50 protestujących. Po masakrze najpotężniejszy szejk regionu, Hamoud al-Mikhlafi, obwieścił, że będzie bronić demonstrantów i ściągnął z wiejskich obszarów setki członków milicji. Gwardia Republikańska i inne siły sprzyjające Salihowi próbowały zdławić bunt. W tym czasie al-Abdeli wraz z rodzicami i rodzeństwem kuliła się w piwnicy domu, podczas gdy dookoła trwał artyleryjski ostrzał. Teraz miasto, przez długi czas uważane za najmniej plemienne w Jemenie, ma dług wdzięczności wobec Mikhlafiego. Milicje szejka kontrolują wiele ulic, a jego przynależność do Al-Islah, głównej partii islamskiej kraju, obejmującej wszystkich, od umiarkowanych członków Bractwa Muzułmańskiego po ultrakonserwatywnych salafitów, przydaje islamistom nowego znaczenia. W piątkowe popołudnie, na wiecu, w którym uczestniczyłem, jedynymi mówcami byli członkowie partii islamskiej. Świeccy demokraci, tacy jak al-Abdeli, są poza strukturami władzy. Opuszczając o zmierzchu Miasto Ogród, pojechałem do willi al-Mikhlafiego na szczycie wzgórza. Budynek był podziurawiony kulami. Kilkunastu strażników szejka patrolowało ulicę przed willą. Al-Mikhlafi żuł czuwaliczkę w zadymionym pokoju przyjęć na parterze, gdzie tłoczyła się jakaś setka przedstawicieli plemion, którzy też żuli. Mężczyźni siedzieli w dwóch rzędach, twarzami do siebie. Broń była oparta o ściany, a na niebiesko-rdzawym dywanie walały się liście i łodygi oraz przepełnione popielniczki. Al-Mikhlafi poprowadził mnie przez podwórze do prywatnego pokoju. Był urzędnikiem służby bezpieczeństwa w rządzie Saliha, odpowiadał za zbieranie informacji na temat wrogów reżimu. –Radziłem mu, żeby bardziej konsultował się z ludźmi, ale on to zignorował – powiedział szejk, przystojny mężczyzna z nierówną, czarną brodą i grzywą kędzierzawych siwych włosów. Al-Mikhlafi nazwał sam siebie „obrońcą demokracji”. Jednak świeccy demokraci z Ta’izzu twierdzą, że jego przywiązanie do islamskiej partii oraz rozwiązywanie konfliktów poprzez pokazy siły świadczą, iż budowa społeczeństwa obywatelskiego nie zajmuje czołowego miejsca w jego programie. Al-Abdeli wraz ze swym prodemokratycznym ruchem liczy na budowę nowego społeczeństwa, opartego na przejrzystości i rządach prawa. Ale teraz u władzy jest al-Mikhlafi i jemu podobni. Jemen wciąż należy do ludzi z bronią.
Wieżowce sprzed tysiąca lat, impreza z odurzającym khatem, oglądanie „przyrodzenia bin ladena”. W kraju, w którym powstała algebra, można liczyć na mocne atrakcje.
Jemen ma świetne notowania! Oczywiście nie w polskim MSZ, które odradza wojaże po tym kraju, ale wśród podróżników. Że piękny krajobrazowo, że ciekawy kulturowo, że mili i gościnni ludzie, a stereotypy nijak się mają do rzeczywistości. Na dobry początek obalam pierwszy – trzęsę się z zimna, mimo że przecież znajduję się w strefie podzwrotnikowej. No tak, to wpływ wysokości. Sana położona jest na wysokogórskim płaskowyżu, 2300 m n.p.m Suma wszystkich muezinów Ja wchodzę jeszcze wyżej, na dach zabytkowego hotelu, gdzie znajduje się kawiarnia. Zamawiam herbatę i patrzę na miasto z góry. A jest na co! Do tej pory zachowało się ok. 6,5 tys. domów zbudowanych jeszcze przed XI w.! Wszystkie wielopiętrowe, z brązowego bazaltu i cegły w kolorze piernika, z białymi fryzami, koronkowymi obramieniami okien i barwnymi witrażami zamiast zwykłych szyb. Akurat jest południe, zewsząd więc rozlega się ezan – śpiewne nawoływanie muezinów do modlitwy. Głosy nakładają się na siebie, bo tylko na terenie starówki Sany doliczono się 106 meczetów. Najważniejszy jest tak zwany Wielki Meczet, którego miejsce budowy wskazał w VII w. ponoć sam prorok Mahomet. Jemeńska stolica to jedno z najdłużej zamieszkanych miast świata. Według legendy założył je Shema, jeden z synów Noego, zaraz po ustaniu potopu. Historycy mówią o minimum 2,5 tys. lat. Po wypiciu tradycyjnej słodkiej herbaty wracam do poziomu ulicy i przez następne godziny włóczę się w labiryncie wąskich przejść. Samochodów nie ma, co najwyżej objuczone workami osiołki i motory. Co chwila odkrywam coś ciekawego, np. zaprzęgniętego w kierat wielbłąda, który chodząc w kółko, napędza prasę wyciskającą olej sezamowy. Główne uliczki starówki tworzą suk. Jest głośno, kolorowo i pachnąco. Nie brak przypraw i wonności – mirry i kadzidła. W dawnych czasach właśnie te ostatnie przynosiły Jemeńczykom bogactwo. Przypominające grudki bursztynu kadzidło (bądź co bądź to zaschnięta żywica) było wówczas cenniejsze od złota, a Sana leżała na kadzidlanym szlaku. Jemeńczycy już od pierwszych chwil zjednują sobie moją sympatię. Owszem, jak to na arabskich bazarach, sprzedawcy zachęcają do zakupów, ale nie są natrętni. Więcej w tym zabawy i chęci pogadania. Kiedy kolega broni się przed kupnem srebrnej bransoletki, bystry sklepikarz stwierdza, że to świetny prezent dla żony. Odpowiedź kolegi, że nie ma żony, wcale sprzedawcy nie peszy: – Ale pewnie będziesz miał… Miejscowe kobiety, zakryte w całości czarnymi szatami, przez szparę na oczy przypatrują mi się, ale nie zagadują. Za to panowie nie mają oporów. –Sura! Sura! – krzyczą (po arabsku: „zdjęcie”). Ustawiają się w efektowne pozy, które zaraz potem chcą zobaczyć na wyświetlaczu aparatu. Oni również noszą tradycyjne stroje – albo długie białe galabije, albo zawinięty jak spódnica materiał zwany fota lub ma’awiz, i do tego marynarkę. Uzupełnieniem jest szeroki pas i włożony za niego nóż w zakrzywionej pochwie, czyli dżambija. To jeden z trzech głównych atrybutów dorosłego Jemeńczyka. Pozostałe to telefon komórkowy i kałasznikow. Strzelać panowie lubią, a okazja zawsze się znajdzie. Choćby wesele. Na wiwat! Różnica khatu Kilka kolejnych dni spędzamy w górach rozciągających się między Saną a wybrzeżem Morza Czerwonego. Samochodem wjeżdżamy niemal pod szczyt najwyższego na całym Półwyspie Arabskim Dżabal an-Nabi Szuajb (3760 m n.p.m.). Niesamowicie wyglądają stoki gór, od pokoleń zamieniane w tarasy z niewielkimi rolniczymi poletkami. Tylko 3 proc. powierzchni Jemenu nadaje się pod uprawy, a z nich jedna czwarta to właśnie tarasy. Co na nich rośnie? Sorgo, ziemniaki, czasem kawa, ale przede wszystkim khat (po polsku: czuwaliczka jadalna). Zawierające śladowe ilości amfetaminy liście tej rośliny to dla Jemeńczyków świętość, a tak naprawdę używka, od której większość z nich jest uzależniona. Liście kupuje się każdego dnia świeże, po czym wczesnym popołudniem zaczyna się wielkie żucie ( jak najbardziej legalne). W tym też momencie praca przestaje być ważna, ogólnonarodowym zajęciem staje się upychanie w policzkach przeżutej zielonej miazgi. Przeciętny Jemeńczyk wygląda wtedy tak, jakby włożył do ust piłeczkę pingpongową, a co poniektórzy wręcz tenisową. Tyle że to nie od piłeczki jego twarz przybiera błogi wyraz. Według Jemeńczyków khat nie jest narkotykiem. – Rozjaśnia umysł, dodaje energii, pomaga przetrwać bez jedzenia, picia, a nawet bez stosunków seksualnych – twierdzą, i mimo że narzekają na biedę, wydają na gałązki nawet jedną trzecią swoich dochodów. Różnica w cenach porcji na jedno popołudnie zależy od jakości listków – rozrzut może być od 3 do nawet 30 dol. W jednym z domów zapraszają nas na khat party, bo khat najlepiej się żuje w towarzystwie. W gościnnym pokoju zwanym mafradż nie ma mebli. Siadamy na wyłożonej dywanami podłodze (trzeba zdjąć buty), na wygodnych poduchach. Dostajemy po kilka gałązek, z których odrywamy najlepsze listki, te gorsze rzucając na podłogę. Mnie akurat khat nie smakuje – gorzkawy smak liści i cierpnący język sprawiają, że mimowolnie krzywię się, co wśród miejscowych wzbudza dużą wesołość. Pytają o Polskę, cieszą się, że Jemen nam się podoba. Mówimy to jak najbardziej szczerze. Tutejsze górskie domy („wieżowce” podobne do tych w Sanie) wyglądają, jakby były przyklejone do stromych zboczy. Bajka! Pierwsza lekcja algebry Jemen to typowo policyjne państwo. Posterunki są co chwila, ale ponieważ mamy wszelkie konieczne zezwolenia, pokonujemy je dość sprawnie. W Hadżdża po raz pierwszy dostajemy ochronę – nasze dwa terenowe land rovery prowadzi radiowóz na sygnale, a do każdego z samochodów dosiada się żołnierz z karabinem. Wyglądamy niczym kolumna VIP-ów, co sprawia, że w wiosce, którą postanawiamy spontanicznie odwiedzić, zbiegają się nas zobaczyć wszyscy chyba mieszkańcy. Wioska jest ciekawa, bo tak jak cała tutejsza okolica ( jesteśmy na równinach koło miasteczka Al-Kanawis) nie ma wcale arabskiego charakteru, raczej afrykański. Założyli ją przed wiekami przybysze z Etiopii, co zresztą do tej pory zdradzają rysy i ciemna skóra mieszkańców. Kryte palmowymi liśćmi chatki wyglądają prymitywnie, mimo to niemal przy każdej widać antenę satelitarną. Chwilę spokoju od zgiełku mamy w Zabid, miasteczku z wyjątkowo ciekawą starówką, przy której renowacji udzielają się archeolodzy z Niemiec i Kanady. Przewodnik prowadzi nas do domu, w którym w 1972 r. mieszkał Paolo Pasolini. Słynny włoski reżyser kręcił w Zabid sceny do swojego filmu Kwiat tysiąca i jednej nocy. Film nie spodobał się Jemeńczykom, za dużo było w nim erotycznych scen. – Ale jest jeden plus: teraz mamy tu pielgrzymki Włochów szukających śladów swojego rodaka – cieszą się liczący na turystów lokalsi. Inne zabytki też jednak chcemy zobaczyć. Jednym z nich jest meczet tylko dla kobiet, na którego dziedziniec możemy wejść (nie ma akurat modlitw). W Zabid są obecnie cztery kobiece meczety, a dla panów aż 30. I pomyśleć, że w IX w. w Zabid było 280 świątyń! W jednej ze szkół działających przy meczecie w 819 r. wykładał uczony, który odkrył system matematyczny nazwany al-jabar. – To od niego wywodzi się dzisiejsza algebra – słyszę. Kain i Abel podzieleni Z przystankiem w Ta’izz, gdzie warto zobaczyć odrestaurowaną ostatnio cytadelę, jedziemy do Dżibli. To miasto, w którym znajduje się grobowiec ważnej w historii Jemenu, wciąż dobrze wspominanej królowej Arwy. Panująca w XI w. władczyni była kobietą nie tylko piękną, ale też dowcipną, świetnie wyedukowaną i doskonale radzącą sobie z polityką (w przeciwieństwie do jej męża, który pierwotnie miał sprawować władzę). Arwa dbała również o równouprawnienie kobiet – za jej czasów liczba meczetów dla kobiet i dla mężczyzn, przynajmniej w Jiblah, musiała być taka sama. Niestety pałac królowej (było w nim 365 pokoi – po jednym na każdy dzień roku) jest obecnie w ruinie. Brukowane uliczki starówki, przy których każdy dom to zabytek, jak najbardziej warte są poświęcenia im kilku godzin zwiedzania. Kolejny cel to już Aden. Po drodze mijamy miejsce, gdzie była granica między Jemenem Północnym i Południowym. Północny uzyskał niepodległość już w 1918 r., uwalniając się od władzy upadłego wówczas Imperium Osmańskiego (dzisiejsza Turcja), jednak dopiero w 1962 r. jego obszar został proklamowany Jemeńską Republiką Arabską mającą stolicę w Sanie. Jemen Południowy (bardziej odpowiednie byłoby określenie „Zachodni”), czyli obszar dopiero w 1967 r. uniezależniony od Brytyjczyków, proklamował się państwem nazwanym ostatecznie Ludowo-Demokratyczną Republiką Jemenu (pod wpływami Związku Radzieckiego). W roku 1990 doszło do połączenia obu Jemenów, co rzecz jasna nie wszystkim się spodobało. Ale oto i Aden, największy jemeński port znajdujący się nad będącą częścią Morza Arabskiego Zatoką Adeńską, mający w kraju specjalny status. Według legendy jego założycielami byli biblijni bracia Kain i Abel, przy czym grób Abla znajduje się jakoby na jednym z okolicznych wzgórz. Aden jest najbardziej europejskim z jemeńskich miast i nawet piwo (prawdziwe, z procentami) można w nim kupić. To co turystów najbardziej tu interesuje, to starożytne zbiorniki na wodę. Większość historyków uważa, że powstały już w I w. n.e. Początkowo było ich 52, teraz pozostało 13. Oczywiście oprócz pustych cystern ogólną przejażdżkę po mieście też warto zaliczyć. Przez 123 lata Aden kontrolowali Brytyjczyci, czego pamiątki widać nawet i teraz. – Mamy tu ogrody królowej Wiktorii z jej posągiem, stojąca w centrum wieża zegarowa to tak zwany Mały Ben, jest cmentarz brytyjski i kościół anglikański – opowiada nam Ali, nasz przewodnik. Swoją drogą są też trzy kościoły katolickie. – Ilu mam wiernych? Dokładnie nie wiem, ale będzie z trzydziestka… – mówi proboszcz, ksiądz z Indii. Mnożenie Manhattanu Pomiędzy Adenem a położoną również nad morzem, 650 km dalej na wschód, Mukallą przelatujemy samolotem. Podróż samochodem nie jest bezpieczna ze względu na ryzyko porwań. Od Al-Mukalli znowu wjeżdżamy w głąb lądu, wspinając się krętą drogą na płaskowyż, zmierzamy w kierunku Wadi Hadramaut. Poza Saną to najważniejsze dla turystów miejsce. Niestety po zamachach, w których zginęli turyści (ostatni w 2009 r.), wiele osób rezygnuje z tego punktu programu, a grupy, które jednak się odważą, mają przydzieloną obowiązkową eskortę wojskową. Z drugiej jednak strony… – W Europie myślicie o nas: terroryści. Zapominacie, że większość muzułmanów jest terroryzmowi przeciwna – tłumaczą miejscowi. – Islam to pokojowa religia, niestety wypaczona przez małą, ale silną grupę oszołomów, którzy pod przykrywką religii realizują swoje polityczne interesy – dodają. Jakby dla potwierdzenia swoich poglądów nieakceptujących niektórych liderów pokazują samotną skałę. – Nazywamy ją fiutem bin Ladena – śmieją się. Najpiękniejszy odcinek naszej całodniowej podróży stanowi zielona, pełna daktylowych palm dolina zwana Wadi Do’an. Na kartach pamięci w aparatach zaczyna brakować miejsca, a tymczasem ciągle jest coś ciekawego – a to wybudowane na skałach miasteczko z domami pomalowanymi na pastelowo, a to Beduinki w słomianych kapeluszach. Wadi Hadramaut ma zupełnie inny charakter. Główny powód, aby ją zobaczyć, to trzy pustynne miasta. Zaczynamy od Sajwun z wielkim XIX-wiecznym pałacem, po części zamienionym na muzeum, potem wyskakujemy do Tarim, którego chlubą jest meczet Al-Mihdar z 54-metrowym minaretem. Tutejsi mieszkańcy są bardzo religijni i konserwatywni w swoich zwyczajach – kobiety nawet ręce zakrywają, a są i takie, które na świat patrzą jedynie jednym okiem, drugie zasłaniając. W trzecim mieście, słynnym Szibam (trzeba uważać – w Jemenie są cztery miasta o tej nazwie!), miejscowi są do turystów bardziej przyzwyczajeni, ale i tak mamy problem, aby tam wjechać. Lakoniczna informacja otrzymana od lokalnej bezpieki mówi tylko, że coś się tam stało. Zdenerwowani w pierwszej chwili myślimy o kolejnym zamachu. Potem okazuje się, że powodem jest pełna emocji wojna dwóch rodzinnych klanów. A skoro każdy ma strzelbę, to efekt wiadomy. Dopiero kiedy wszyscy winowajcy lądują na posterunku, jedyna brama prowadząca do miasta zostaje dla nas otwarta. To, że nazywa się Szibam pustynnym Manhattanem, jest jak najbardziej uzasadnione. Na stosunkowo małej, otoczonej murami przestrzeni wyrasta ok. 500 wielopiętrowych wieżowców, przy czym wiele z nich liczy sobie 500 lat! Mnie podczas spaceru w ciasnych uliczkach (tutaj też samochody nie mają możliwości wjazdu) fascynują drzwi! Stare, drewniane, a jeśli z metalu, to malowane na żywe kolory, z osobliwym systemem zamków i kołatkami zamiast dzwonków. Ułamek dawnej świetności Znowu lecimy. Pustynny obszar dzielący Wadi Hadramaut od Sany to teren działania zarówno Al-Kaidy, jak i rebeliantów z ruchów separatystycznych. Szkoda, bo właśnie tam znajduje się Marib, miasto, które w starożytności było stolicą królestwa Saby rządzonego w X w. p.n.e. przez słynną królową nazywaną w Polsce niewłaściwie „królową Sabą” (powinno się mówić: „królową Saby”). To o jej wizytach u króla Salomona w Jerozolimie wspomina Stary Testament. Na szczęście pilot samolotu jest na tyle miły, że ponad Marib obniża pułap lotu, abyśmy mogli zobaczyć pozostałości potężnej tamy wybudowanej prawie 3 tys. lat temu, uwiecznionej nawet w jemeńskim godle. Dużą część znalezisk archeologów pracujących w Marib można zobaczyć w Muzeum Narodowym w Sanie. A Sana? Znowu wita nas chłodem, tyle że po pustynnych upałach traktujemy go jak wybawienie. Bez noża jak bez ręki Dżambija (jambiya) to tradycyjny nóż o krótkim, obustronnym ostrzu, noszony we wsuniętej za szeroki pas zakrzywionej pochwie. Wielu Jemeńczyków bez dżambiji nie pokaże się na ulicy, czując, że ich strój jest niepełny. Wprawdzie urzędnikom państwowym zakazuje się przynosić noże do pracy, jednak nawet przewodniczący parlamentu nie rozstaje się ze swoją dżambiją także podczas oficjalnych podróży zagranicznych. Dżambije zaczynają nosić chłopcy w wieku 14 lat (choć przy okazji uroczystości młodszym dzieciom też się je daje). Często są to pamiątki rodowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Najtańsze dżambije można kupić już za mniej niż 5 dol., ale są i takie, które wycenia się na kilkadziesiąt tysięcy dolarów! Wpływ na cenę ma zarówno jakość stali w ostrzu, jak i pochwa. To, z jakiego materiału jest zrobiona (skóra, drewno) i jak zdobiona (często wysadzana kamieniami szlachetnymi albo zdobiona filigranowymi wzorami ze złotej lub srebrnej nitki). Najistotniejsza jest jednak rękojeść. Najbardziej wartościowe wykonane są z rogu zagrożonego wyginięciem czarnego nosorożca (kilogram dostarczanego przez przemytników rogu kosztuje 1,5 tys. dol.) – mają żółtawy kolor, ten typ dżambiji nazywa się saifani. Tańsze są z rogu żyrafy, ibexa, czyli koziorożca nubijskiego. Najmniejszy wydatek to noże z rękojeścią z plastiku lub drewna. Dżambija nie służy obecnie do walki, tym bardziej że jak mówi lokalny przesąd, noża zbroczonego krwią nie da się już schować do pochwy. Znaczenie jest głównie ceremonialne – pokazuje przywiązanie do plemiennych tradycji, no i świadczy o statusie właściciela, poza tym jest też rekwizytem przy wykonywanych przez mężczyzn tańcach bara’a. Każdy kto utraci swój nóż, staje się powodem docinków i kąśliwych uwag. NO TO W DROGĘ INFO: Powierzchnia: 528 tys. km2. Język: arabski. Ludność: 23 mln. Religia: islam (99 proc.), przy czym sunnitów jest 52 proc., zaś szyitów ok. 46 proc. Waluta: rial jemeński (YER). 100 riali = 1.35 zł Od października do kwietnia, kiedy kraj jest zielony po porze deszczowej, a nie ma jeszcze upałów. W górach trzeba być przygotowanym na bardzo niskie temperatury w ciągu nocy (bywa, że tylko 5°C). Załatwia się ją w ambasadzie Jemenu w Warszawie z dużym wyprzedzeniem (nawet 1,5 miesiąca). Uwaga! Aktualnie (styczeń 2011 r.) wstrzymane jest wydawanie wiz dla indywidualnych podróżników – musimy być uczestnikami wyjazdu zorganizowanego przez biuro podróży (polskie, np. Logos Travel, lub jemeńskie). Najtańszą ofertę mają aktualnie Turkish Airlines (lot z Warszawy, przez Stambuł, za 2800 zł w obie strony), a także British Airways (przez Londyn 3060 zł). Turyści korzystają zwykle z wynajętych mikrobusów lub wygodnych samochodów terenowych. Kierowcę też lepiej wynająć (licząc razem z samochodem – ok. 100 dol. dziennie). Przestępczości typu napady rabunkowe, gwałty etc. praktycznie nie ma. Jemen słynie natomiast z porwań turystów. Żadne to pocieszenie, że organizowane przez plemienne klany porwania mają „wyższy cel” typu zmuszenie władz do budowy drogi czy szkoły. Na ogół zakładnicy uwalniani są szybko, nie jest jednak powiedziane, że władze zechcą zapłacić okup. Kiedy do akcji wkracza uzbrojona policja lub wojsko, może być różnie. Największym zagrożeniem jest klasyczny terroryzm i zamachy robione przez Al-Kaidę oraz rebeliantów z ruchów separatystycznych. Ofiarami są i turyści, i Jemeńczycy. Telefonia komórkowa i internet bezprzewodowy działają całkiem dobrze. Korzystając z rozmów przez Skype’a, unikajmy słów typu „terroryzm”, „Al-Kaida” itp., bo skończy się zablokowaniem naszego konta, czego również sama doświadczyłam. CZAS:14 DNI KOSZT: 8 TYS. ZŁ (W TYM BILET LOTNICZY) 3 SPOSOBY NA JEMEN Nocleg: Arabia Felix Hotel, dość spartańskie warunki, za to w tradycyjnym domu w samym sercu starego miasta. Noc od 9 dol. arabiafelix.free.fr Royal Sana’a, ok. 2 km od starówki, z miłą obsługą i oferującą ładny widok restauracją na ostatnim piętrze. www.royalsanaa. jeeran.com Taj Sheba Hotel, dla tych, którzy lubią komfort, a zarazem chcą mieszkać blisko starówki. Ceny 175–715 dol. za dwójkę. www.tajshebahotel.com Jedzenie: W prostych jadłodajniach za obiad (zupa, ryż z warzywami, chleb i herbata) zapłacimy 500 riali (7 zł). Je się rękami, często ze wspólnej misy. Al-Deewan, ul. Hadda, sympatyczna obsługa, dobre jedzenie (zwłasz- cza grillowane mięsa) plus fajka wodna. Niedaleko Pizza Hut i KFC. Al-Fakher, ul. Hadda, ulubiona restauracja jemeńskich polityków. Warto spróbować salty – gęstej zupy z mięsem, czosnkiem i chilli. Rozrywka: Lokalne tańce! Można zobaczyć je w piątkowe przedpołudnia przy pałacu Na Skale (Dar Al-Hajar). Żadna cepelia, pełen spontan. Wizyta w hammamie to dobry pomysł na poznawanie arabskich zwyczajów. Dla pań i panów obowiązują różne godziny otwarcia. Na starówce można kupić noże dżambije (i wtedy bywa drogo), a także kadzidło i kamienie półszlachetne (korale, turkusy i inne).
Przeczytaj o miejscu w Jemenie, które porasta las niezwykłych wieżowców na pustyni.
Szibam – Manhattan na pustyni Oczom turysty zbliżającego się do Szibam w Jemenie ukazuje się niezwykły widok. Na pustyni w sercu otoczonej gajami palmowymi oazy wyrasta nagle las wieżowców. Wysokie na 8–10 pięter sprawiają wrażenie jednolitej bryły. Zadziwiająca architektura to efekt zwyczajowego prawa obowiązującego do dziś. Każdy, kto chce zbudować dom, musi zadbać, aby rozmiar i styl budynku były dostosowane do już istniejących. Większość domów w Szibam pochodzi z VI w., niektóre zbudowano wiek później. Pierwsza wzmianka o tym mieście pojawiła się w III w. n.e., a już w X w. stało się stolicą królestwa Hadhramaut władającego doliną rzeki Hadramaut na Półwyspie Arabskim. Archeolodzy twierdzą, że kopiec, na którym wznosi się dzisiejsze miasto, stanowi historyczny grobowiec prastarej islamskiej osady. Dzisiejsi mieszkańcy Szibam traktują kopiec oraz otaczające go ośmiometrowe gliniane mury jako ochronę przed wylewami Hadramaut w okresie obfitych opadów. Położony na Kadzidlanym Szlaku Szibam rozkwitał dzięki zyskom czerpanym z handlu między Dalekim Wschodem a krajami basenu Morza Czerwonego i Śródziemnego. Przez pustynne połacie przedzierały się karawany, obładowane mirrą, kadzidłem oraz drogocennymi tkaninami. Dziś na stosunkowo niewielkiej przestrzeni znajduje się około 500 budynków mieszkalnych, osiem meczetów (w tym najstarszy Al–Drama), sklepy, szkoła, szpital, tradycyjne place oraz targowiska. Miasto zbudowano z gliny, niezwykle trwałego, odpornego na ekstremalne temperatury i łatwego w kształtowaniu materiału. Najbardziej dekoracyjnymi elementami budynków są wąskie okna (służą zachowaniu chłodu oraz stabilności ścian). Zdobią je maszarabije, czyli rzeźbione drewniane kraty. Uwagę zwracają również bogato rzeźbione drzwi wejściowe, które prowadzą do obszernej klatki schodowej i wąskich pomieszczeń na parterze. W dawnych czasach mieściły się tu zagrody dla zwierząt i magazyny na paszę. Dzisiaj – rodzinne sklepiki. Na pierwszym piętrze magazynowano jedzenie i drewno na opał. Drugie piętro stanowiło królestwo mężczyzn – w ogromnym salonie finalizowano transakcje handlowe i dyskutowano o bieżących sprawach. Sfera prywatna zaczynała się od czwartego piętra. Obok kuchni z wielkim piecem do wypieku chleba znajdowała się łazienka. Najwyższe piętra zajmowały pokoje wypoczynkowe. Z ostatniej kondygnacji można było udać się tajnym korytarzem do sąsiedniego budynku (z tych przejść korzystały głównie kobiety). W większości wieżowców nadal mieszkają wielopokoleniowe tradycyjne rodziny. Z tego powodu zwiedzanie wnętrz bywa utrudnione. W 1982 r. Szibam został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Wielu turystów przybywających tu po raz pierwszy nie może oprzeć się wrażeniu, że drapacze chmur na pustyni to wynik fatamorgany. Szibam najpiękniej prezentuje się o zachodzie słońca, kiedy wieżowce toną w pomarańczowym świetle. Taki widok można podziwiać ze szczytów pobliskich gór. No to w drogę – Shibam - Kiedy jechać: najlepiej od marca do sierpnia, kiedy nie jest jeszcze zbyt gorąco. We wrześniu zaczyna się ramadan (Jemeńczycy są wówczas nieżyczliwi, źle funkcjonuje komunikacja, większość turystycznych restauracji jest nieczynna). - Jak dojechać: z Polski do Jemenu nie ma bezpośrednich połączeń (tylko z dwiema przesiadkami). Najtańsze bilety oferuje LOT. Z Warszawy do Adenu można polecieć za 6974,80 zł. Linie lotnicze Aeroflot Turkish Airlines, KLM oferują przeloty do Sany, stolicy Jemenu, cena biletu przekracza 8 tys. zł. Dlatego najlepiej wykupić wycieczkę w biurze podróży. - Wiza: można ją otrzymać w Ambasadzie Republiki Jemeńskiej w Warszawie (ul. Zwycięzców 18, www.yemen-embassy.pl)" title="przejściach granicznych. 30-dniowa wiza kosztuje 55 dol. Izraelska pieczątka w paszporcie uniemożliwia wjazd do Jemenu. - Zakupy: w dawnych czasach Szibam był znany z wyrobów jubilerskich. Na bazarach i w sklepach z antykami można znaleźć skarby, np. starą biżuterię oraz drewniane ornamenty ze zrujnowanych domów. - Uwaga: należy pić tylko wodę butelkowaną. Powinniśmy zabrać latarkę (miasta są bowiem słabo oświetlone) i zapas potrzebnych leków. - Placówki dyplomatyczne: Ambasada RP w Jemenie, Fajj Attan Area, Sanaa, tel. (9671) 413523, 413524, 412243; faks (9671) 413647 e-mail: polemb@y.net.ye www.sana.polemb.net