Groty Tysiąca Buddów: "Ich znaczenia nie da się przecenić"
Niezwykła skarbnica sztuki stworzonej w oazie na Jedwabnym Szlaku fascynuje badaczy i turystów.
Stosy ludzkich szkieletów na piasku były jak drogowskazy. Xuanzangowi – podróżującemu Jedwabnym Szlakiem w roku 629 n.e. buddyjskiemu mnichowi – bielejące kości przypominały o niebezpieczeństwach czyhających na drodze. Burze piaskowe na pustyni u zachodnich granic chińskiego cesarstwa sprawiły, że mnich błądził i znalazł się na skraju wyczerpania. Upał wywoływał halucynacje, dręcząc go obrazami wojsk na wydmach w oddali. Jeszcze bardziej bał się jednak band rozbójników, którzy napadali na karawany. Na zachód, na dwory Persji i krajów śródziemnomorskich, wieziono jedwab, herbatę i ceramikę; na wschód, do Czangan – jednego z największych miast świata – jechały złoto, klejnoty i konie. Xuanzanga, jak pisał w swoim dzienniku podróży, na duchu podtrzymywało coś, co także wędrowało Jedwabnym Szlakiem – buddyzm. Tą samą drogą napływały inne religie – manicheizm, chrześcijaństwo, zaratusztrianizm, a później islam. Ale żadna nie wywarła tak głębokiego wpływu na Chiny jak buddyzm, który w ciągu trzech stuleci po Chrystusie rozprzestrzeniał się poza granice Indii. A fundamentem tego sukcesu były teksty, które Xuanzang przywiózł z Indii, by przez 20 lat studiować je i tłumaczyć. Pod koniec swej trwającej 16 lat podróży mnich zatrzymał się w Dunhuang, kwitnącej oazie na Jedwabnym Szlaku. Źródło: Flickr/emperornie Około 20 km na południowy wschód od Dunhuang spośród rzeźbionych przez wiatr wydm wyłania się łuk urwiska, które opada ponad 30 m ku korytu rzeki porośniętemu rzędami topoli. W połowie VII w. n.e. w półtorakilometrowej długości skalnym klifie wykuto setki grot. Tu przychodzili pielgrzymi, by pomodlić się o bezpieczny przejazd przez pustynię Takla Makan albo – tak jak Xuanzang – podziękować za szczęśliwą podróż. We wnętrzu – zamiast monochromatycznej martwoty pustyni – feeria barw i ruch. Na ścianach jaśniały tysiące Buddów, we wszelkich kolorach, w szatach lśniących złotem. Apsary (boginki) i niebiańscy grajkowie w zwiewnych, błękitnych sukniach z lapis lazuli płynęli przez sufity grot. Obok subtelnych obrazów nirwany widniały bardziej przyziemne, dobrze znane każdemu z podróżujących Jedwabnym Szlakiem szczegóły: długonosi kupcy ze środkowej Azji w wielkich kapeluszach; zasuszeni hinduscy mnisi w białych szatach; chińscy chłopi pracujący na roli. W najstarszej spośród datowanych grot, powstałej w 538 r., Xuanzang mógł znów zobaczyć bandytów ze szlaku, tyle że tym razem w zupełnie innej sytuacji – zbóje zostali pojmani, oślepieni i nawróceni na buddyzm. Gdy Xuanzang przejeżdżał przez Dunhuang, nie mógł przewidzieć, że jego przekłady buddyjskich sutr będą inspirować artystów z Mogao przez wieki. Nie mógł też wiedzieć, że ponad 1200 lat później jego dzieło doprowadzi do ponownego odkrycia i splądrowania grot. Mógł jedynie zauważyć, że z każdym pociągnięciem pędzla w tych ciemnych pieczarach, w których pracowali artyści o różnym etnicznym pochodzeniu, buddyjska wiara ulegała przeobrażeniu. Cieniutka warstewka olśniewających fresków pokrywa ściany grot wykutych między IV a XIV w. n.e. Przetrwały wojny i grabieże, działanie natury i zaniedbanie ze strony ludzi. Klif, przez wieki na pół zagrzebany w piasku, jest obecnie uznawany za jedną z największych skarbnic buddyjskiej sztuki. Freski, rzeźby i rękopisy umożliwiają wgląd w wielokulturowe społeczeństwo, które przez tysiąc lat kwitło na szlaku łączącym Wschód z Zachodem. Chińczycy nazywają te groty „Mogaoku”, czyli „niezrównanej piękności”. Spośród 800 wyciosanych w skalnej ścianie pomieszczeń 492 pokrywają przepiękne freski o łącznej powierzchni ponad 46 tys. m˛. To 40 razy więcej niż w Kaplicy Sykstyńskiej. Wnętrza zdobi też ponad 2000 rzeźb. A jeszcze niewiele ponad sto lat temu, do czasu pojawienia się poszukiwaczy skarbów, w jednej z komór spoczywały dziesiątki tysięcy starożytnych manuskryptów. Bez względu na to, czy wybierali dłuższą, północną drogę, czy też bardziej uciążliwe, południowe przejście, wszyscy wędrowcy musieli trafić do Dunhuang. Karawany przywoziły do miasta egzotyczne towary, pachnące dalekimi krajami. Jednak najcenniejszym dobrem, które dostarczały, były idee – artystyczne i religijne. Nic dziwnego, że artyści z Mogao ilustrując je, nasycili freski różnorodnymi cudzoziemskimi elementami – od pigmentów po metafizykę. – Groty są wehikułem czasu dla Jedwabnego Szlaku – mówi Fan Jinshi, dyrektor Akademii Dunhuang, która nadzoruje badania, prace konserwatorskie i ruch turystyczny w Mogao. Żwawa, 71-letnia archeolog pracuje w tym miejscu od 47 lat, odkąd w 1963 r. przyjechała tu jako absolwentka Uniwersytetu Pekińskiego. Mówi, że większość pozostałych obiektów archeologicznych na Jedwabnym Szlaku została pochłonięta przez pustynię lub zniszczona przez kolejne imperia. Ale groty Mogao przetrwały niemal nietknięte: – Ich znaczenia nie da się przecenić – twierdzi Fan. Freski zawsze były wrażliwe na wietrzenie, a od kilku lat są także obiektem połączonego ataku sił natury i fali turystów. Aby zachować Mogao, Fan zwerbowała do pomocy specjalistów z różnych krajów Azji, Europy i z USA. Ta międzynarodowa współpraca jest godną kontynuacją wspaniałej historii grot. Na początku była wizja światła. Pewnego wieczoru w 366 r. n.e. wędrowny mnich o imieniu Yuezun ujrzał tysiąc złotych Buddów świecących na ścianie urwiska. Natchniony tym obrazem, wydrążył w skale celę do medytacji. Za nim wkrótce podążyli inni. Pierwsze groty nie były większe od trumny. Niebawem monastyczne społeczności zaczęły kuć większe, na zbiorowe obrzędy. Zdobiono je wizerunkami Buddy. To od tych najwcześniejszych pochodzi nazwa Groty Tysiąca Buddów. Jeden ze szczytowych okresów rozwoju sztuki w Mogao przypada na siódme i ósme stulecie, gdy Chiny były państwem potężnym i otwartym. Jedwabny Szlak tętnił życiem, a Dunhuang podlegało władzy chińskiej stolicy. W okresie panowania dynastii Tang artyści pokrywali całe ściany grot drobiazgowymi scenami z buddyjskich legend w zdecydowanie chińskim stylu. Te fantastyczne obrazy odtwarzały rzeczywistość poprzez naturalistycznie oddane kolor i ruch. Później Państwo Środka zaczęło się zamykać, żeby w XIV w., w okresie dynastii Ming, całkowicie odciąć się od świata zewnętrznego. – W przeciwieństwie do wyznawców buddyzmu w Indiach Chińczycy chcieli znać wszystkie szczegóły życia wiecznego – mówi Zhao Shengliang, historyk sztuki z Akademii Dunhuang. – Feeria barw i ruch służyły ukazaniu pielgrzymom piękna raju zwanego Czystą Krainą i przekonanie ich, że istnieje ona naprawdę. Od czasu do czasu Dunhuang doświadczało bardziej ziemskiego zamętu. Mimo że miasto podbijały konkurujące ze sobą chińskie dynastie, miejscowe rody arystokratyczne i obce imperia (w latach 781–847 Tybet), w Mogao wciąż tworzono sztukę. Zamiast zacierać ślady po poprzednikach, kolejni władcy finansowali nowe groty i ozdabiali je własnymi wizerunkami w pobożnych pozach. Przez wieki rzędy bogatych fundatorów u podstawy większości fresków przybierały coraz pokaźniejsze rozmiary, aż w końcu zaczęły przyćmiewać postaci świętych. W 695 r. cesarzowa Wu Zetian zleciła wykonanie największej rzeźby w obrębie kompleksu, 35-metrowego posągu siedzącego Buddy. U schyłku X w. Jedwabny Szlak zaczął tracić znaczenie. Co prawda kuto jeszcze i malowano kolejne groty (np. w 1267 r., w okresie panowania Mongołów, powstała sala z erotycznymi tantrycznymi freskami), niemniej w miarę jak odkrywano nowe drogi morskie i budowano szybsze statki, lądowe karawany zaczęły znikać. Ponadto Chiny utraciły kontrolę nad długimi odcinkami Jedwabnego Szlaku, a swój marsz przez góry Azji Środkowej rozpoczął islam. Na początku XI w. kilka spośród tzw. zachodnich prowincji (współczesny Xinjiang na dalekim zachodzie Chin) przeszło na islam. W Mogao buddyjscy mnisi złożyli dziesiątki tysięcy rękopisów i malowideł w bocznej komorze przylegającej do jednej z większych grot. Czy mnisi obawiali się inwazji islamu? Nie mamy pewności. Jedno nie ulega wątpliwości: komora znana obecnie jako Grota nr 17 albo Grota Biblioteczna została zapieczętowana, a wejście do niej zamurowano i zamaskowano freskami. Sekretny schowek pozostawał zamknięty przez 900 lat. Ukośna szrama wyżłobiona przed wiekami przez gnany wiatrem piasek wciąż widoczna jest na zewnętrznej ścianie Groty 17. Do końca XIX w., gdy taoistyczny kapłan Wang Yuanlu sam się mianował strażnikiem świątyń, wiele opuszczonych pieczar zasypał piasek. W 1900 r., gdy robotnicy uprzątnęli wydmę, Wang odnalazł ukryte drzwi prowadzące do małej groty wypełnionej zwojami. W nadziei pozyskania dotacji wręczył kilka manuskryptów miejscowym notablom. Ale otrzymał tylko nakaz zapieczętowania zawartości groty. Dopiero następne spotkanie z Zachodem przyniosło ujawnienie sekretów groty i zaalarmowało chińskich patriotów. Na początku 1907 r. do Dunhuang dotarł Aurel Stein, węgierski naukowiec pracujący dla brytyjskiego rządu i British Museum, który w drodze przez pustynię Takla Makan kierował się opisami sporządzonymi w VII w. przez Xuanzanga. Wang nie pozwalał cudzoziemcowi obejrzeć zwojów z Groty Bibliotecznej, aż usłyszał, że Stein też jest wielbicielem Xuanzanga. Okazało się, że wiele z rękopisów to wykonane przez Xuanzanga przekłady buddyjskich sutr. Stein całymi dniami zjednywał sobie zaufanie Wanga, a nocami wynosił zwoje z groty. W końcu opuścił Dunhuang z 24 skrzyniami rękopisów i pięcioma innymi, wyładowanymi malowidłami i artefaktami. Był to jeden z najbogatszych zbiorów, jakie udało się zdobyć w całej historii archeologii. Steina kosztował on zaledwie 130 funtów szterlingów. Za ten wyczyn zyskał w Anglii tytuł szlachecki, a w Chinach – fatalną opinię. Kolekcja Steina ukazywała wielokulturowy świat, o wiele bogatszy, niż można było sobie wyobrazić. W tekstach zidentyfikowano niemal tuzin języków, w tym: sanskryt, turecki, tybetański, a nawet judeoperski. Wiele ksiąg skopiowano na używanym papierze. Umowa kupna- sprzedaży niewolników, raport z porwania dziecka, a nawet przeprosiny za zachowanie w stanie nietrzeźwym pozwalały wejrzeć w codzienne życie na Jedwabnym Szlaku. Jednym z najcenniejszych obiektów była Diamentowa sutra – pięciometrowej długości zwój wydrukowany za pomocą drewnianych klocków w roku 868, niemal sześć wieków przed Biblią Gutenberga. Niebawem śladami Steina podążyli inni: Francuzi, Rosjanie, Chińczycy i Japończycy. W 1924 r. do grot przybył amerykański historyk sztuki Langdon Warner, poszukiwacz przygód, który mógł być pierwowzorem postaci Indiany Jonesa. Ich piękno oczarowało go. Jak później pisał: Nic tylko wzdychać z zachwytu. Nie przeszkodziło mu to jednak w przyłączeniu się do dewastacji pieczar. Wyrąbał ze ścian tuzin fragmentów fresków i zabrał z Groty 328 wspaniały posąg klęczącego na jednym kolanie bodhisattwy z epoki Tang. Wprawdzie dzieła te znajdują się pod fachową opieką Muzeum Sztuki przy Uniwersytecie Harvarda, lecz okaleczone freski i puste miejsce po posągu to przykry widok. Niektórzy przedstawiciele chińskich władz, śladem Egipcjan i Greków, domagają się zwrotu artefaktów z Mogao. Tymczasem zagraniczni kustosze argumentują, że ich muzea ocaliły wspomniane skarby. Gdyby bowiem nie trafiły do ich placówek, zapewne zostałyby zniszczone w czasie wojen i rewolucji, które przetoczyły się przez Chiny w XX w. Fan Jinshi nie zamierzała zostać strażniczką grot. W 1963 r., gdy jako 23-letnia dziewczyna z Szanghaju zgłosiła się do Akademii Dunhuang, nie myślała, że wytrzyma na tej placówce przez rok, a co dopiero całe życie. Źle znosiła miejscowe jedzenie i brak bieżącej wody. Potem przyszła rewolucja kulturalna roku 1966, kiedy to reżim Mao niszczył świątynie, zabytki kultury i obce symbole w całych Chinach. Groty Mogao stanowiły naturalny cel. W placówce Fan też wrzało. Pracownicy podzielili się na rewolucyjne odłamy, które spędzały czas na wzajemnym oskarżaniu się i przesłuchiwaniu. Ale mimo konfliktów wszyscy zgodzili się co do jednego: groty Mogao powinny pozostać nietknięte. – Zabiliśmy gwoździami wejścia – wspomina Fan. Niemal pół wieku później Fan siedząc w swoim gabinecie dyrektora Akademii Dunhuang, wskazuje widoczny za oknem klif. – Groty są niszczone przez: piasek, wodę, sadzę, sól, owady, światło słoneczne i turystów. Aby powstrzymać inwazję piasku, który kiedyś zasypał część grot, amerykański Getty Conservation Institute ustawił pochyłe płoty na wydmach powyżej urwiska. Dzięki temu prędkość wiatru zmalała o połowę, zaś piasku było o 60 proc. mniej. Dziś w tym samym celu sieje się tam pustynne trawy. W 2006 r. liczba turystów odwiedzających Mogao przekroczyła pół miliona. A wilgoć ich oddechów może uszkodzić freski szybciej niż cokolwiek innego. Obecnie ruch turystyczny ograniczono do 40 grot, z których 10 rotacyjnie udostępnianych jest zwiedzającym. Akademia rozpoczęła też wieloletni program digitalizacji wszystkich 492 obiektów. Marzeniem Fan jest stworzenie trójwymiarowych obrazów grot – nie w Mogao, lecz w centrum turystycznym, które ma powstać w odległości 24 km. – Dzięki temu zachowamy je na zawsze – mówi Fan. tekst: Brook Larmer, 2010
W połowie drogi między Chinami a Paryżem. Nie tylko na mapie.
Na stopniach XVI-wiecznego meczetu siedzi kilku staruszków. Mają spalone słońcem twarze i tradycyjne kanciaste czapki na czubkach głów. Niedaleko nastolatek, który odbija piłkę o ścianę pięćsetletniej medresy Miri Arab. Oprócz nich nikogo. A przecież stoję na jednym z głównych placów miasta wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO! Gdyby Buchara leżała w Europie albo na Dalekim Wschodzie, z pewnością dawno już byłaby zadeptana przez turystów. Ale leży w Azji Środkowej, w pół drogi od tego, co większość z klientów biur podróży uważa za ciekawe i na co chętnie wydałoby oszczędności z całego roku. W pół drogi od Chin, w pół od Paryża. W połowie Jedwabnego Szlaku. Herbata, przyprawy, jedwab, porcelana… Choć od dawna nie suną już przez Bucharę karawany, wciąż czuć w mieście atmosferę dawnych targów, przeładunków, kupieckich ustaleń. To tu handlarze z Aleppo i Bagdadu spotykali swoich biznesowych partnerów z chińskiego Kaszgaru czy indyjskiego Dźharkhandu, a pośrednicy i sklepikarze zbijali fortuny. To tu toczyło się życie naukowe i artystyczne, które miało wpływ na cały, nie tylko muzułmański świat. Najlepszym przykładem jest Abu Ali Husain ebn Abdallah Ebne Sina znany w Europie jako Awicenna, syn perskiego urzędnika podatkowego, który już w wieku 18 lat został lekarzem tutejszego władcy Nuh Ibn Mansura. A potem jednym z najwybitniejszych filozofów i uczonych średniowiecza. Jest już wieczór, miasto stopniowo odżywa. Za dnia temperatura sięga 42°C w cieniu (w słońcu termometr pewnie by się stopił). Aby nie spłonąć żywcem kilka godzin temu, musiałam przemykać od cienia do cienia, nieustannie schładzając czoło wilgotną chusteczką, a podeszwy tenisówek zaczęły mi się topić od chodzenia po rozpalonych chodnikach. Dziennie wypijam co najmniej 4 litry wody. Trudno uwierzyć, ale zimą otaczająca miasto pustynia Kyzyłkum pokrywa się śniegiem, a mróz potrafi sięgać –20°C. Już wiem, że najlepiej przyjechać do Uzbekistanu wiosną lub jesienią. Muzułmańskich zabytków są w Bucharze dziesiątki: najstarszy meczet pochodzi jeszcze z IX w., a w jego podziemiach mieszczą się V-wieczne ruiny świątyni zoroastryjskiej wybudowanej na ruinach jeszcze starszej, buddyjskiej. Zaczynam się martwić, że 10 GB pamięci w aparacie nie starczy na uwiecznienie tych wszystkich misternych mozaik, turkusowych arabesek, idealnie proporcjonalnych wież, ogromnych błękitnych kopuł. Najbardziej pociąga mnie plac wokół minaretu Kalon, 47-metrowej wieży z 1127 r. Wygląda, jakby była w części zrobiona z koronki, ale to pozory. Jest mocna i stabilna. Została skonstruowana tak, by wytrzymywać nawet silne trzęsienia ziemi. I od 900 lat jej się to udaje. Z jednej strony minaretu mieści się medresa Miri Arab (ta o której ścianę nastolatek kopał piłkę), z drugiej meczet Kalon. Oba budynki lśnią od kunsztownych niebieskich wzorów. I mają siłę magnesu. Przychodzę tu i rano, i w południe, i na zachód słońca. Obserwuję bucharskie życie: rozklekotane łady powoli toczące się drogą, dzieciaki bawiące się w berka na placu przed minaretem. W Bucharze zabytki wtopione są w miasto, idealnie pasują do ulepionych z ziemi domów i wąskich uliczek. Nie ma tu postkomunistycznych bloków, sieciowych sklepów. Nie ma zakorkowanych, roztrąbionych ulic. Zamiast tego jest leniwy spokój, cisza zakłócona jedynie dobiegającą z jakiegoś okna tradycyjną muzyką. W powietrzu unosi się zapach świeżo pieczonego chleba – lepioszki. Można ją kupić na każdym rogu, zazwyczaj od starszych kobiet. To prawdopodobnie najlepsze i najpiękniejsze pieczywo na świecie. Każdy placek zdobi dziurkowany wzorek. Do popicia lepioszki najlepsze są uzbeckie wina (choć Uzbekistan jest krajem muzułmańskim, alkohol jest tu łatwo dostępny). Na ich degustację udaję się do budynku starego karawanseraju, czyli zajazdu dla karawan. Lutfiya Achilova, enolog, wita mnie z uśmiechem i stawia na stole najpierw uzbecką, a potem polską flagę. Jest przygotowana na turystów z prawie każdego kraju. Prawie, bo jak sama przyznaje, ostatnio zaskoczyli ją podróżnicy z Wysp Owczych. Takiej flagi jeszcze nie ma, a za duńską mogliby się obrazić. Kto szczególnie lubi uzbeckie wina? – Co ciekawe, Irańczycy – mówi Achilova. – Skoro u siebie nie mogą, to przyjeżdżają do nas. Piją, proszą o dolewki i zwykle kończy się śpiewami – zdradza. Ja degustuję z umiarem, choć muszę przyznać, że uzbeckie wina są naprawdę pyszne. Tym bardziej godne podziwu, że klimat do uprawy winorośli Uzbecy mają ciężki – susza, upały, mrozy. Na koniec decyduję się kupić butelkę białego, wytrawnego shirazu dla rodziny w Polsce. Cena? 12 tys. somów, czyli ok. 20 zł. Wyciągam z plecaka reklamówkę banknotów. W Uzbekistanie noszenie portfela mija się z celem. Najwyższy nominał to 1000 somów. Za obiad dla dwóch osób w przeciętnej restauracji trzeba zapłacić jakieś 25 tys., czyli spory plik. Nic dziwnego, że Uzbecy mają godne podziwu zdolności w przeliczaniu banknotów palcami. Po degustacji win wracam do mojego hotelu przez kryte średniowieczne bazary. Manewruję pomiędzy straganami, na których leżą ręcznie malowane szkatułki, puzderka, a przede wszystkim haftowane jedwabiem szale, poduszki, pościel, narzuty na łóżko. Przemykam się pod pracowniami, gdzie wykuwa się misy, talerze, dzbany. Rzemieślnicy kończą już pracę, odkładają pędzle i dłuta. Rozwijają na ziemi czerwone dywany, na których będą grać z przyjaciółmi w karty czy tryktraka. Rozkładają plansze, ustawiają pionki. Po Bucharze Samarkanda wyaje się nowoczesną metropolią. Są tu ruchliwe szerokie ulice, banki, supermarkety pełne zachodnich produktów. Znajduję tu i polskie krówki, i czekoladki Wedla, a nawet mleko znad Wisły. Ale choć brak bucharskiej atmosfery, zabytki Samarkandy i tak zachwycają. Najbardziej te w kompleksie mauzoleów Szahi Zinda. Prawda, że brzmi to jak z Baśni tysiąca i jednej nocy? I tak też wygląda. To tu znajduje się jedna z najkunsztowniejszych budowli muzułmańskiego świata. Drzwi w drzwi stoją XIV-wieczne mauzolea. Niektóre z nich były tak świetnie pomyślane, że mimo upływu wieków nie wymagają remontu. Jeden z budynków mieści grobowiec Qusam ibn-Abbasa, kuzyna Mohameta, który według legendy przywiózł w VII w. do Uzbekistanu islam. W pełnym przepychu wnętrzu rozstawiono pod ścianami wąskie ławeczki. Siadam na jednej z nich i podziwiam piękną kopułę sufitu. Nagle miejsce obok zajmuje mężczyzna w średnim wieku i zaczyna recytować śpiewnym głosem wersety z Koranu. To muezin wzywający wiernych do modlitwy. Ma piękny głęboki, hipnotyczny wręcz głos. Zrywa się wiatr, a niebo złowieszczo ciemnieje. Kiedy wychodzę z kompleksu Szahi Zinda, czuję na twarzy ostre smagania pyłu. Zbliża się burza piaskowa. Wszystko trwa tylko kilka minut i cichnie tak nagle, jak się zaczęło. Około 80 proc. Uzbekistanu to pustynia, która od wieków próbuje wedrzeć się do miast. Z piaskiem w zębach i we włosach wracam do swojego pensjonatu. Już od bramy uwodzi mnie zapach obiadu. Zamawiam herbatę i siadam po turecku na wściekle kolorowych poduchach przy jednym z niskich stołów stojących w ogrodzie. Jak w każdym uzbeckim domu, hotelu i restauracji dzbanek i miseczki do picia mają niebiesko-złoto-biały wzór przypominający kwiat bawełny (roślina stanowi podstawę tutejszej gospodarki i to na jej uprawy poświęcono Jezioro Aralskie). Dizajn piękny i pewnie dlatego aż tak popularny, że filiżanek, talerzy czy czarek z innym wzorem po prostu nie sposób dostać na uzbeckich straganach. Następnego dnia wstaję o 4.30, żeby zdążyć na wschód słońca. Wszyscy zachwalają, że nad meczetami Registanu, placu będącego niegdyś centrum średniowiecznej Samarkandy, wygląda zjawiskowo. Oficjalnie kompleks ten jest z samego rana dla turystów zamknięty, ale jak to bywa w Uzbekistanie – jeśli postoi się przy strażnikach wystarczająco długo, wszystkie bramy da się otworzyć. Nauczyłam się tego w Taszkencie – najpierw muzeum Timurydów (dynastia założona przez Timura w 1370 r.) okazało się czynne po godzinach, potem podobnie otwarto dla mnie muzeum Moyie Mubarek, gdzie znajduje się najstarszy, VII-wieczny, Koran świata. O 5 rano jestem w Registanie praktycznie sama i mogę wejść, gdzie chcę. Chodzę cichymi krużgankami, podziwiam misterne dzieła średniowiecznych rzemieślników. Na koniec wspinam się na jeden ze strzelistych minaretów medresy Ulugbeka, by zobaczyć z góry skąpaną porannym światłem Samarkandę. Ten widok zdecydowanie wart jest zarwanej nocy. Tego samego dnia jadę taksówką przez Góry Zarafszańskie, które są przedmurzem Himalajów. Mój cel to Shahrisabz, miasto w którym 9 kwietnia 1336 r. urodził się największy bohater narodowy Uzbekistanu – Timur Chromy zwany też Tamerlanem. Droga prowadzi przez przełęcz Takhtakaracha, na krętej szosie więcej jest kóz niż samochodów. Samo Shahrisabz jest – w porównaniu do Samarkandy – raczej skromne, jednak ruiny pałacu letniego Timura świadczą o świetnej przeszłości tego miasta. Dla mnie największą atrakcją jest jednak bazar – pełen ludzi, gwaru, zapachów świeżego cynamonu i szafranu. Miejsce, gdzie w jednej budce można kupić i złociste chusty na głowę, i krwisty barani udziec. Kiedyś, żeby dotrzeć z Samarkandy do Taszkientu, karawana musiała iść około tygodnia. Dziś to teoretycznie krótka i przyjemna jazda pociągiem. Teoretycznie, bo w praktyce pustynia daje mi popalić. Miały być trzy i pół godziny i klimatyzacja. Jest siedem godzin i piekarnik, bo generator nie działa. Za oknem niekończące się połacie bladego piasku i żwiru. Całe szczęście, że mam przy sobie zamrożone butelki z wodą, którymi mogę się ochładzać. Kiedy w końcu wysiadam w Taszkencie, z ulgą spieszę w chłodne podziemia metra. Nie uchodzę jednak daleko, gdyż zatrzymuje mnie policja. Paszporcik do kontroli. Otworzyć plecak. Pokazać potwierdzenie zameldowania (każdy turysta musi być zarejestrowany w hotelu i zawsze mieć przy sobie odpowiedni kwitek – jak nie, to mandat, nawet do tysiąca dolarów). Te zatrzymania przez policję to w Taszkencie plaga. Czasami trzeba się wylegitymować na każdej stacji metra i w każdym przejściu podziemnym, i przy wejściu, i przy wyjściu. Niektórzy zachodni turyści traktują „zbieranie” zatrzymań przez policję jako rodzaj zabawy – im więcej jednego dnia, tym lepiej. Mnie to aż tak nie bawi. Policja pilnuje też, żeby nie robić zdjęć w metrze. Nie wolno, bo to ważny obiekt wojskowy. A byłoby co fotografować! Taszkenckie metro jest jednym z najpiękniejszych na świecie. Każda stacja inna, wyłożona a to marmurami, a to granitem. Są kryształowe żyrandole, malowane sufi ty, mozaiki. Zakaz zakazem, a w internecie i tak można znaleźć stąd sporo fotografii. W końcu, już w stolicy przyszedł czas na pamiątki. W XVI-wiecznej medresie Barak Chan mieszczą się maleńkie sklepiki, w których rzemieślnicy sprzedają i zarazem wyrabiają swoje produkty: malują precyzyjne miniaturki, haftują, rzeźbią i kują. Już z daleka słychać dźwięki dłut i pił. Kiedy wchodzę do jednego z butików-warsztatów, w drzwiach wita mnie młoda dziewczyna. W ofercie: pięknie haftowane jedwabnymi nićmi narzuty na łóżka, poszewki na poduszki, tradycyjne czapki duppi i kolorowe torby. Widząc moje zainteresowanie, dziewczyna tłumaczy mi, że wszystko to haftowane jest przez panny z uzbeckich wiosek. Z takiego haftu kawalerowie mogą dowiedzieć się wiele o charakterze dziewczyny i zdecydować, czy warto ją poślubić. Drobny ścieg świadczy o cierpliwości, dobrze dobrane kolory – o guście, ciekawe, oryginalne wzory – o rozumie. Dochodzę do wniosku, że ja z moją niezdolnością do haftowania na uzbecką żonę się nie nadaję i przechodzę do sklepiku obok. Tam w oko wpada mi misternie zdobiona lakowa szkatułka. Piękna, ale droga. Przyglądam się jej dokładniej, jest lekko uszkodzona. OK, kupię, ale za dużo niższą cenę. Sprzedawca nie daje się zbić z pantałyku, podmalowuje ją dla mnie na poczekaniu. Przyglądam się cacku. I płacę za nią resztę banknotów, które zostały mi w reklamówce. Tak dobija się targu na Jedwabnym Szlaku. Marta Zaraska
To najważniejsze i najpiękniejsze miasto Jedwabnego Szlaku. Odkryj Samarkandę
Kiedyś przyciągało kupców i naukowców, dziś spragnionych Orientu podróżników. Czas na 22. z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć
Nie bez powodu jej nazwa tak często pojawia się na etykietach drogich perfum (tych z nutką piżma), szyldach eleganckich hoteli w orientalnym stylu czy w tytułach książek fantasy. Samarkanda od wieków rozbudza wyobraźnię. Jest obietnicą samą w sobie... Porzućmy jednak opisy jak z Baśni tysiąca i jednej nocy i przejdźmy do konkretów. Tak też zrobił w 1369 r. Timur, który objął panowanie nad Samarkandą ponad wiek po zburzeniu jej przez Mongołów. Zamiast rozpaczać nad upadkiem tego najwspanialszego miasta Jedwabnego Szlaku (to tu np. powstała pierwsza poza Chinami papiernia!), sprowadził do niego najlepszych artystów, architektów i rzemieślników z całego imperium (a to rozciągało się wówczas od Indii po Turcję). Samarkanda szybko stała się centrum nauki, kultury i sztuki muzułmańskiego świata. Największy rozkwit przeżywała w XV w. za czasów panowania wnuka Timura – Uług Bega. To wtedy powstały m.in. obserwatorium astronomiczne czy zjawiskowa, kopiowana potem w całej Azji Środkowej turkusowa medresa przy Registanie, głównym placu miasta. (SZA) NO TO W DROGĘ: CO ■ M.in. meczet Bibi Chanum (XIV w.), zespół medres Registan (XV–XVII w.), mauzoleum Shah-i Zinda (XIV–XV w.), średniowieczny układ ulic. Komu mało, może jechać do pobliskiej Buchary oraz Chiwy. KIEDY ■ Najlepiej wiosną lub jesienią.
"Starożytna historia Chin pełna jest władców zatrudniających magów i alchemików". Fascynująca cywilizacja Państwa Środka
Zamiłowanie do przeniknięcia zagadek wymykających się czasowi zdradzał mistrz Lao-tsy, twórca biblii taoizmu. Księga drogi cnoty (Tao-te-king), pełen paradoksów traktat filozoficzny, który dał początek religii, przesiąknięty jest wiedzą ezoteryczną.
Konfucjusz, najsłynniejszy chiński filozof, zwykł mawiać, iż lęka się duchów, więc trzyma się od nich z daleka. Mędrzec, który nawoływał do racjonalnego traktowania spraw, zredagował jednak Księgę przemian. To tajemnicze dzieło zawiera system 64 heksagramów mających kryć w sobie wiedzę o ludzkiej przyszłości i sekretach kosmosu. W Chinach powstała najstarsza zachowana rozprawa alchemiczna świata – Pokrewieństwo trzech. W II w. n.e. napisał ją mistrz Wei Po-jang. Starożytna historia Chin pełna jest władców zatrudniających magów i alchemików, którzy gonili za mirażem wiecznego życia, imitując przy okazji złoto. Pasje cesarzy, którzy z niepokojem obserwowali nadejście starości, widać w obrządkach pogrzebowych. Armia pierwszego cesarza Qin Shi liczy ok. 8 tys. figur naturalnej wielkości. Terakotowa straż już od ponad 2 tys. lat w bojowym szyku czeka na przebudzenie swego władcy. Wykopaliska w obrębie ostatniej stolicy dynastii Shang (ok. 1600–1046 p.n.e.) wydarły ziemi zagadkę strzeżoną od 3 tys. lat. Stanowisko znane pod nazwą Yinxu, (co oznacza „ruiny Yin”) w 2006 r. zostało wpisane przez UNESCO na listę obiektów światowego dziedzictwa, a Chińczycy uznali je za kolebkę chińskiej cywilizacji – pisze Katarzyna Sarek, doktorantka w Zakładzie Sinologii UW (Archeologia Żywa 2 (54)). Archeolodzy dostali się do wnętrza dziewiczego grobu kobiety. Pani Hao, znana też jako Fu Hao, była jedną z żon 23. króla dynastii Shang – Wu Ding – wyjaśnia K. Sarek w cytowanym artykule. Musiała być niezwykłą osobistością, skoro jej imię, jako jedynej spośród 60 konkubin cesarza, zapisano na kościach wróżebnych, i to kilkaset razy. Żona króla, dowódca wojsk, przewodniczka rytuałów – pani Hao wdarła się w obszar zarezerwowany dla mężczyzn. Czyżby niemal 7 tys. muszli kauri, ówczesnej gotówki, znamionowało wiarę w dalsze życie przywódczyni? Przy zmarłej leżały wyroby z jadeitu i nefrytu. Wierzono, iż minerały te zapobiegają rozkładowi ciała. Choć eliksiru wiecznego życia nie udało się stworzyć, wiara w nieśmiertelność cywilizacji chińskiej wśród mieszkańców Państwa Środka jest niezachwiana. – Chińczycy są dumni ze swego języka i historii, chcą krzewić je wśród innych narodów bez akcentowania swej wyższości – mówi Katarzyna Proctor, doktorantka z Instytutu Konfucjusza przy Uniwersytecie Wrocławskim. Jednym ze słynnych chińskich obieżyświatów, który zmącił nieco wody europejskiej historii, był Zheng He (1371–1433), admirał floty i zaufany cesarza Yongle z dynastii Ming, który dopłynąć miał do Ameryki przed Kolumbem. Popularyzował on Chiny, zadzierzgając dyplomatyczne więzi z władcami nowo poznawanych królestw. Składał hołd panującemu i przekazywał dary od cesarza. Na miejscu zostawiał swych załogantów. Cywilizacja chińska ekspandowała na świat także słynnym Jedwabnym Szlakiem. Chińczycy dali światu proch, jedwab, czcionkę, lody, porcelanę, herbatę, a nawet (na co oburzą się Włosi) pizzę i spaghetti. W Państwie Środka wynaleziono też… papier toaletowy, początkowo towar reglamentowany, do użycia tylko przez cesarzy, oraz kuszę, zabójczą broń czasów feudalnych. Chiński smok jest jednak symbolem z naszych kulturowych antypodów. W większości kultur to potwór, z którym walczyły największe gwiazdy mitologii i Biblii – Perseusz, Apollo, św. Jerzy i Archanioł Michał. Tymczasem w Chinach smok jest symbolem władzy cesarskiej. Związany z deszczem, płodnością i szczęściem, otoczony kultem, w niczym nie przypomina monstrum, które pokonał Szewczyk Dratewka. Joanna Orłowska-Stanisławska
Jak wyglądał świat starożytności? "Opowiedział" nam o tym wrak statku sprzed 1200 lat
Odsłonił tajniki starożytnego handlu na światową skalę.
Światową gospodarkę w IX w. napędzały dwie potężne siły. Jedną z nich były Chiny dynastii Tang, imperium rozciągające się od Morza Południowochińskiego do granic Persji. W ich milionowej stolicy Chang’an, obecnie Xi’an, mieszkało obok siebie wiele grup etnicznych (Londyn jako pierwsze miasto Zachodu milionowym stał się dopiero na początku XIX w.). Drugą ówczesną siłą gospodarczą był Bagdad, od 762 r. stolica potężnej dynastii Abbasydów. Rządziła ona muzułmańskim światem, który w roku 750 rozciągał się od rzeki Indus na wschodzie aż po Hiszpanię na zachodzie. Łącznikiem między tymi potęgami był Jedwabny Szlak i jego wodny odpowiednik. Chiny dynastii Tang pragnęły delikatnych tkanin, pereł, koralu i aromatycznego drewna z Persji, Afryki i Indii. W zamian dostarczały papier, atrament, a przede wszystkim jedwab. Ta lekka tkanina zwinięta w bele mogła być przewożona lądem. Jednak w IX w. równie popularna była już krucha chińska ceramika, a do jej transportu wielbłądy niezbyt się nadawały. W związku z tym coraz więcej zastaw na stoły kupców z Zatoki Perskiej przybywało drogą morską na arabskich, perskich i indyjskich statkach. Była to długa i ryzykowna podróż. Ogromne niebezpieczeństwo groziło jednostkom np. w cieśninie Gaspar. Kształtem przypominała ona lejek pomiędzy indonezyjskimi wyspami Bangka i Belitung, gdzie turkusowe wody skrywają podwodne skały i rafy. Ponad 10 lat temu nurkowie zbierający strzykwy na głębokości 16 m dostrzegli koralowce, w które „wbudowane były” naczynia ceramiczne. Z dużego dzbana wyciągnęli kilka misek. Tak doszło do najważniejszego morskiego odkrycia archeologicznego w Azji Południowo-Wschodniej: pochodzącego z IX w. dau, arabskiego żaglowca wyładowanego ponad 60 tys. sztuk ceramiki, wyrobów ze złota i srebra. Największą część skarbu stanowiły tzw. miski Changsha, które nazwę zawdzięczają służącym do ich wypalania piecom z Changshaw prowincji Hunan. Wysokie kamionkowe słoje pełniły funkcję kontenerów do transportu; każdy mógł pomieścić ponad sto ściśle ułożonych misek. Możliwe, że były one przełożone słomą ryżową, która odgrywała rolę dzisiejszej folii z bąbelkami. Naukowcy wiedzieli, że od VIII do X w. z Chin eksportowano w świat proste miski na herbatę, jednak niewiele odnaleziono w nienaruszonym stanie. Teraz w Morzu Jawajskim odkryto cały ich ładunek. A że kamionkowe słoje chroniły je przed ścieraniem przez piasek, po wytarciu ich szkliwo błyszczało równie mocno jak w dniu, w którym zostały wypalone. – Ładunek wskazuje, że organizator wyprawy miał talenty logistyczne – twierdzi prof. John Miksic z Narodowego Uniwersytetu w Singapurze. Na przykład kobalt służący do produkcji niebiesko-białej ceramiki pochodził z Iranu, w Chinach zaczęto go pozyskiwać dużo później. Statek był podobny do typu żaglowca znanego pod nazwą baitl qarib, do dziś spotykanego w Omanie. Długi na 18 m, o skierowanych do góry dziobie i rufie oraz kwadratowym żaglu, zbudowany był z indyjskiego i afrykańskiego drewna. Deski i belki nie były łączone za pomocą kołków lub gwoździ, lecz zszywane (dosłownie) – prawdopodobnie włóknami z łupiny kokosa. Większość badaczy uważa, że celem statku był Bliski Wschód, być może iracki port Basra. Podróż najpewniej rozpoczęła się w Kantonie, największym z portów leżących na trasie Morskiego Jedwabnego Szlaku. Szacuje się, że w IX w. żyło w tym mieście 10 tys. kupców, w tym wielu Arabów i Persów. Na jednej spośród dziesiątek tysięcy misek Changsha znalezionych we wraku widniał napis: 16. dzień siódmego miesiąca drugiego roku panowania cesarza Baoli, czyli w kalendarzu zachodnim rok 826. Można z niemal stuprocentową pewnością stwierdzić, że jest to data wypalenia miski. Seryjny charakter ładunku (oprócz misek znajdowały się tam 763 identyczne kałamarze, 915 słoików na przyprawy i 1635 dzbanków) oraz wielość miejsc produkcji (co najmniej pięć pieców z różnych części Chin) wskazują na to, że były to towary wytworzone na zamówienie. Przedmioty z geometrycznymi wzorami i cytatami z Koranu były wyraźnie przeznaczone na rynek islamski. Białe wyroby oraz dzbany i miski w zielone esy-floresy cieszyły się popularnością w Iranie. Na rufie statku nurkowie znaleźli jednak także złoto i srebro oraz wysokiej jakości ceramikę, których znaczenie jest bardziej zagadkowe. Odwinąwszy wolny od kwasu papier służący do zabezpieczania starych przedmiotów, Alvin Chia unosi w dłoniach naczynie. Chia kieruje singapurską Sentosa Leisure Group, która w 2004 r. wykupiła cały ładunek za ponad 30 mln dolarów. Wokół niego ma powstać kolekcja Muzeum Morskiego Jedwabnego Szlaku. Badacz zwraca uwagę, że mężczyźni przedstawieni na części kielicha, na której pijąc, kładziono kciuk, z powodu swoich długich, kręconych włosów i bród przypominają raczej mieszkańców Azji Środkowej niż Chin. Na bocznych ściankach perska tancerka klaszcze nad głową, a muzycy grają na różnych instrumentach. Chia podkreśla, że za panowania dynastii Tang muzyka i taniec z Persji były bardzo popularne. Pięknie zdobiona srebrna butelka może wyjaśniać przeznaczenie ładunku. – Widzicie tę parę kaczek mandarynek? – pyta Chia. – Są symbolem harmonii małżeńskiej. Także na ozdobnych pudełkach wszystko jest w parach: ptaki, jelenie, koziorożce – dodaje. Być może były to prezenty na królewski ślub w Zatoce Perskiej. Chiny od początku handlu z innymi państwami, czyli od ponad 2 tys. lat, niczym muszla małża na zmianę otwierały się i zamykały na świat. Za panowania dynastii Tang muszla była otwarta. Seria wynalazków – proch, papier, druk, żeliwo – sprawiła, że Chiny stawały się wiodącą potęgą gospodarczą. Wraz z rozwojem handlu z Zachodem rosła także rola chińskich żeglarzy. Gdy admirał Zheng He wyruszył w roku 1405 ze swoją flotą 317 statków, Chiny panowały na morzu. – Gdyby z jakiegoś statku kosmicznego dało się obserwować rozwój wypadków od IX do XV w., można by pomyśleć, że Chińczycy za chwilę ruszą na Atlantyk i staną się dominującą kulturą na świecie – mówi John Miksic. Ale w historii Chin oddziaływała także inna potężna siła: nieufność wobec kupców i obcych wpływów sięgająca czasów Konfucjusza, który głosił, że handel nie powinien decydować o chińskiej kulturze i wartościach. W roku 878, nieco ponad 50 lat od zatonięcia statku Belitung, buntownik Huang Chao splądrował Kanton, zabijając dziesiątki tysięcy muzułmanów, żydów, chrześcijan i parsów. Wkrótce po wyprawach Zheng He i odkryciu Ameryki przez Kolumba konfucjański pogląd na świat stał się dominujący; Chiny spaliły swoją flotę i postawiły na izolację. Jedwabny Szlak oraz Morski Jedwabny Szlak, które łączyły je ze światem, popadły w zapomnienie. Na Oceanie Indyjskim pojawili się Portugalczycy, a na przełomie XVII i XVIII w. zaczęła się handlowa dominacja Europy. – Historia powszechna potoczyłaby się inaczej, gdyby Chińczycy na 500 lat nie zamknęli się na świat – mówi Miksic. Simon Worrall
Republika Kirgiska: Wyprawa na zielony azymut
Nie zamierzasz zwiedzać świata, oglądając go przez szybę autokaru? Chcesz pomóc środowisku i ludziom żyjącym w różnych częściach globu? Chciałbyś być, albo może już jesteś, odpowiedzialnym podróżnikiem? Wybierz jako cel wyprawy Kirgistan, jedno z wielu czekających na ciebie miejsc.
Pozostaw po sobie tylko ślady stóp, zabierz ze sobą tylko zdjęcia. Nie dawaj nic żebrzącym dzieciom, nie zapomnij zdjąć butów przed wejściem do domu i zawsze pytaj ludzi, czy możesz im zrobić zdjęcie, ale nie dawaj w zamian pieniędzy. Weź też ciepłe ubrania i dobre buty, bo szlaki są skaliste i śliskie. To tylko niektóre z „zasad ekopodróżnika” spisanych przez organizację Kyrgyz Community Based Tourism Association (KCBTA) z myślą o turystach odwiedzających byłą radziecką republikę. Poprawienie warunków życia mieszkańców górskich rejonów przez rozwój ekoturystyki to najważniejszy cel tej organizacji. W zamian Kirgistan oferuje rozległe górskie przestrzenie (ponad 90 proc. kraju leży powyżej 1000 m n.p.m.), nieskażoną przyrodę, ciekawe miejscowe zwyczaje. Kirgistan zamieszkuje ponad sto różnych narodowości, a większość z nich wciąż kultywuje własne tradycje, prowadząc koczownicze życie, zwłaszcza na północy kraju. Trzeba też pamiętać, że przez Kirgistan prowadził kiedyś Jedwabny Szlak. Pamiątką po nim jest dobrze zachowany karawanseraj Taszrabat. Sieć KCBTA obejmuje cały kraj, współpracują z nią lokalne społeczności (Community Based Tourism, CBT) – właściciele kwater w małych wioskach, pasterze, rzemieślnicy oferujący podstawowe usługi turystyczne. Dzięki temu podróżnicy mają szansę na bezpośredni kontakt z miejscową ludnością. Mogą spędzić noc w jurcie postawionej na jailoos, czyli położonych wysoko w górach letnich pastwiskach, spróbować specjałów lokalnej kuchni, przyjrzeć się grom i zabawom albo posłuchać tradycyjnej muzyki. Przed podróżnikami otworem stoją różne zakątki Kirgistanu, bo w każdej obłasti (obwodzie) działają koordynatorzy CBT organizujący wycieczki i wyprawy w najciekawsze miejsca regionu. Można wyruszyć na kilkudniową wyprawę ze wsi Arsłanbob do Zbiornika Toktogulskiego, by na własne oczy zobaczyć największe na świecie lasy orzechowe (chodzi o orzechy włoskie), łowić ryby w górskich rzekach, spotkać się z pasterzami owiec, a wieczorem, po całym dniu jazdy konnej, odpocząć przy ognisku. Inna opcja to wyprawa do miasta Karakoł, położonego w pobliżu Issyk-kul, największego jeziora Kirgistanu, oraz w jego okolice. Otwierają się tam doliny prowadzące do najwyższych szczytów gór Tien-szan, kuszą wspaniałe widoki, czyste górskie jeziora i rzeki. Tutaj, zamiast na koński grzbiet, wsiada się na rower lub do samochodu albo rusza na piechotę, by dotrzeć do jednej z okolicznych atrakcji – Jety-Ögüz (Doliny Kwiatów), gorących źródeł mineralnych Ałtyn-Araszan czy do „Siedmiu Byków”, czyli kompleksu czerwonych skał, z którymi wiąże się wiele legend. NO TO W DROGĘ – KIRGISTAN • Przy pobycie krótszym niż 30 dni wiza nie jest potrzebna. Osoby, które zostają w Kirgistanie dłużej niż trzy doby, muszą się zameldować w oddziale OVIR. • Do stolicy Kirgistanu – Biszkeku – najłatwiej dolecieć Aerofłotem z Warszawy przez Moskwę (potrzebna wiza do Rosji!). Cena biletu ok. 2400 zł. www.poland.aeroflot.aero/eng • Kyrgyz Community Based Tourism Association „Hospitality Kyrgyzstan”, siedziba w Biszkeku, ul. Gorkij 58. www.cbtkyrgyzstan.kg • Na południu kraju zagrożenie malarią. Zalecane są szczepienia przeciw żółtaczce typu A i B, durowi brzusznemu, polio, tężcowi i błonicy. • Koszty wypraw z CBT od 90 zł od osoby/dzień.
Kolej biegnąca u stóp Kaukazu, która połączy Europę z Azją, ma wyrwać skonfliktowany region z marazmu.
Dynamit przyjechał z ankary. Dziesięć ton toczyło się tu dwa dni. Ciężarówka wspina się ostrożnie po krętych drogach 760 m w górę, a zachmurzone słońce sprawia, że pokryte lodem pola przypominają wzburzone morze. Tę niedostępną krainę w północno-wschodniej Turcji wkrótce przetnie linia kolejowa. Arslan Ustael czeka na dynamit wśród śniegu, przy temperaturze spadającej nocą do minus 40OC. 30-letni inżynier pracuje przy budowie kolei Baku–Tbilisi–Kars (w skrócie BTK) nazwanej Żelaznym Jedwabnym Szlakiem, który ma połączyć bogaty w ropę region Morza Kaspijskiego z Turcją i dalej z Europą. Górzysty pas lądu o długości 1,2 tys. km ciągnący się od Morza Czarnego po Kaspijskie zwany jest Kaukazem. Zanim kraina została wchłonięta przez Rosję, Kaukaz odgrywał ważną rolę jako trasa tranzytowa między Europą a Azją. To tędy przebiegał Jedwabny Szlak. Przez wieki dostanie się znad jednego morza nad drugie wymagało przepłynięcia z Morza Azowskiego w górę rzeki Don, przetaszczenia łodzi lądem, a potem zwodowania ich na Wołdze wpadającej do Morza Kaspijskiego. Dopiero w XIX w. Rosjanie wybudowali linie kolejowe umożliwiające sprawniejsze podróżowanie po tym obszarze. Żelazny Jedwabny Szlak otworzy nowy rozdział w historii regionu. Po upadku ZSRR w 1991 r. nowe republiki południowego Kaukazu – Gruzja, Armenia i Azerbejdżan – odzyskały strategiczne znaczenie na arenie międzynarodowej. Zachodnie rządy i naftowe korporacje rzuciły się do układania rur, by pompować gaz i ropę z bogatych złóż nad Morzem Kaspijskim do Europy. Dziś rurociągi już działają, ale linia kolejowa BTK wciąż jest w budowie. Po jej ukończeniu (rok 2012) pociąg ruszy z Baku, stolicy Azerbejdżanu, przejedzie przez Tbilisi w Gruzji i skończy bieg w tureckim Kars. Udział Turcji w tym przedsięwzięciu sygnalizuje powstanie nowych związków polityczno-gospodarczych w regionie uważanym za strefę wpływów Rosji. Tak jak rurociąg Baku–Tbilisi–Ceyhan (BTC) otwarty w 2005 r., a transportujący ropę z Baku do tureckiego miasta portowego Ceyhan nad Morzem Śródziemnym, linia BTK jest wynikiem sojuszu zawartego przez Turcję, Gruzję i Azerbejdżan. Sąsiadująca z nimi Armenia została rozmyślnie wykluczona z wartego 600 mln dol. projektu. Ten transportowy korytarz będzie alternatywą dla dotychczasowych tras – północnej przez Rosję lub południowej przez Iran. Ustael, kierujący pracami nad budową tunelu na granicy turecko-gruzińskiej, w Trabzonie nad Morzem Czarnym zostawił dziewczynę, która nie była gotowa na przeprowadzkę na Kaukaz na dwa lata. Inżynier wzdycha, mieszając herbatę. Mężczyzna musi czasem wybierać. Dym spowija stołówkę. Przez okno widać kolejną zamieć. Podczas I wojny światowej 90 tys. tureckich żołnierzy czekało w tych górach na nadejście Rosjan. – Niektórzy zamarzli, nie oddawszy ani jednego strzału – mówi Ustael, po czym zabiera kask i rusza w stronę drzwi. Prace trwają całą dobę w trzygodzinnych zmianach. Także dla Turcji jest to okres ciężkiej pracy i dyplomatycznych zabiegów. Turcy spoglądają z irytacją na Bułgarię i Rumunię, które już trafiły na europejskie salony, a ich zdaniem mają mniej rozwinięte gospodarki i są bardziej skorumpowane. Turcja, sojusznik NATO w czasie zimnej wojny, wciąż wyczekuje zaproszenia do Brukseli, które może nigdy nie nadejść. – Budzi to pytania o sprawiedliwość, żeby nie użyć mocniejszych słów – mówi N. Ahmet Kushanoglu, wyższy urzędnik odpowiedzialny za koleje. – Wzrok Turcji skierowany jest od dwóch wieków ku Zachodowi – ciągnie. Dzisiaj Turcja spogląda już na wschód, po to jednak, by stać się niezbędną dla Zachodu. Po otwarciu tunelu Marmaray pod Bosforem w Stambule w 2013 r. pociągi z Baku będą mogły dojeżdżać aż do Londynu. – Oczywiste jest, że z tej linii skorzysta też Europa – mówi Kushanoglu. Ostatnio Turcja stara się też poprawić stosunki z Armenią, swym wschodnim sąsiadem. W 1993 r. zamknęła granicę i zlikwidowała połączenia kolejowe z tym krajem w geście lojalności wobec muzułmańskiego Azerbejdżanu, swego bliskiego sojusznika. Chrześcijańska Armenia wspomagała wtedy Ormian zamieszkujących ich etniczną enklawę Górski Karabach w walce o oderwanie się od Azerbejdżanu. W zeszłym roku w Zurychu Turcja podpisała porozumienie z Armenią przynoszące poprawę stosunków i otwarcie granicy. Jednak Ormianie szybko zażądali, by Turcy uznali dokonaną na ich narodzie masakrę z 1915 r. za ludobójstwo, na co ci nie mogą się zdobyć. Zaczęli się za to domagać rozwiązania konfliktu narosłego w Górskim Karabachu. Skoro na spełnienie żadnego z tych postulatów w najbliższym czasie nie ma widoków, szansa na zgodę i zbliżenie obu krajów upadła zeszłej wiosny. Pracownicy Ustaela drążą 4 m tunelu dziennie. Po ukończeniu prac będzie miał długość 2,4 km, biegnąc 396 m pod powierzchnią. Ustael mówi, że każdy usłyszy o jednym z najdłuższych tuneli w Turcji, co rozsławi jego nazwisko. – Wtedy może wyjadę do pracy do jakiegoś ciepłego kraju? – rozmarza się. Na razie jednak wolny czas inżynier spędza w Kars, leżącym 67 km na południe od granicy. Podróż do miasta zajmuje dwie godziny. Samochód toczy się wolno po oblodzonej górskiej drodze. Mija wsie rozrzucone po zboczach, minarety i kamienne chatki. W ślepiach żerujących przy drogach lisów odbijają się w reflektory aut. Miejscowa ludność wyemigrowała za chlebem na zachód. W opustoszałych osadach pozostali tylko ci najmniej mobilni i zaradni. Nad Kars, miejscem XIX-wiecznych bitew między Ormianami, Turkami i Rosjanami, wciąż góruje cytadela. Kobiety siedzą w domach. Mężczyźni przechadzają się miejscowym zwyczajem pod rękę, przystając co jakiś czas na szklaneczkę anyżowej raki, bo tego regionu nie obowiązuje ścisły zakaz spożywania alkoholu. Oblicze miasta może odmienić się po zakończeniu budowy BTK i otwarciu połączenia z Baku. Gubernator Ahmet Kara opowiada, jak kolej przyciągnie inwestycje i wpłynie na rozwój Kars. Za Karą wisi, a jakże, fotografia Mustafy Kemala Atatürka – pierwszego prezydenta Turcji, który zmienił Imperium Osmańskie w nowoczesny, świecki kraj, promując zachodni styl życia i zakazując m.in. noszenia fezu. Opatulony w grubą kurtkę Ustael patrzy, jak wiertło wgryza się w ścianę tunelu. Ładowarka wiezie w stalowej paszczy tonę skalnych odłamków. Inżynier mówi, że chce mieć swój wkład w połączenie Wschodu z Zachodem. Kiedy na miejsce dociera dynamit, rozbawia go fakt, że wyprodukowano go w Chinach, czyli że już kiedyś tę granicę przekroczył. Ustael patrzy w głąb tunelu, w kierunku Gruzji. – Na złoto jeszcze nie natrafiliśmy – mówi żartem. Kamienie wysypują się z łychy ładowarki do ciężarówki, a hałas zagłusza naszą rozmowę. w achalkalaki też nie ma złota. Pagórki wokół miasta w południowej Gruzji nie skrywają żadnych metali szlachetnych. Pracy również nie ma. To tu kończą się tory starej linii kolejowej biegnącej z Tbilisi. Od tego miejsca położone zostanie 95 km nowych torów drogą na południe przez tunel Ustaela do Kars. Dodatkowo 120 km starej linii kolejowej przejdzie modernizację. Prace rozpoczną się po roztopach. Achalkalaki leży w Gruzji, lecz większość jego mieszkańców to Ormianie żyjący w skrajnej biedzie. Tutejsze fabryki zamknięto po upadku ZSRR, a maszyny i majątek zostały rozprzedane i rozkradzione. Po zlikwidowaniu kołchozów ziemia zarosła chwastami. Chuligani ogołocili instalacje z aluminiowych i miedzianych elementów, sprzedając złom w Iranie i Turcji. Na miejscu pracy nie ma, więc mężczyźni jeżdżą do Moskwy, gdzie zakładają kombinezony sprzątaczy ulic. Niewielu mieszkańców Achalkalaki i pobliskiego regionu Samcche-Dżawachetii mówi po gruzińsku, a w szkołach nie ma nauczycieli, którzy mogliby tego języka uczyć. W latach 90. krążyły pogłoski, że Dżawachetia może być kolejnym regionem Gruzji, który planuje secesję śladem Abchazji czy Osetii Południowej, które ogłosiły niepodległość, lecz nie zostały uznane przez społeczność międzynarodową. Dzisiaj Gruzja liczy na to, że BTK pomoże uzdrowić gospodarkę i włączy kłopotliwą ormiańską enklawę w życie kraju. Grigorij lazarew handluje na bazarze w Achalkalaki. Kupuje ziemniaki od rolnika, wymienia je na mandarynki, które z kolei sprzedaje za 40 tetri za kilo. Chciałby jednak pracować na kolei. – Jestem mechanikiem. Handlowanie mandarynkami rujnuje moją psychikę – mówi. Stoi przed otwartym bagażnikiem moskwicza, w którym piętrzy się stos owoców. Lazarew ma 58 lat i tyle zębów, że może żuć tylko miękkie cytrusy. Ma dwoje małych dzieci, a w kieszeni kurtki pobrzękuje kilka tetri. Gdy Lazarew pojechał w dwugodzinną podróż do Karcachi, żeby zgłosić się do pracy przy budowie kolei, wykonawca odprawił go z kwitkiem. Odwiedził tworzące się na obrzeżach Achalkalaki obozowisko zasiedlone przez doświadczonych robotników z Turcji i Azerbejdżanu. – Nie możesz kierować koparką Komatsu, bo nie znasz gruzińskiego – usłyszał. Warunki życia w Gruzji od czasu objęcia prezydentury przez Michaiła Saakaszwilego poprawiły się, także zdaniem mieszkańców Achalkalaki. Pod rządami Eduarda Szewardnadzego prąd włączano im na pięć godzin, w dodatku nocą, co wystarczało na upieczenie chleba na rano. Poziom życia był tragiczny: drogi w fatalnym stanie, drewno wydzielano w racjach ledwo wystarczających na przeżycie w mroźnych miesiącach. Dzisiaj jest już kilka dobrych dróg i elektryczność dostępna cały dzień. W Achalkalaki często jest zimno w domach, a długotrwały stres powstrzymuje ludzi przed wychodzeniem na ulice. Gruzja jako państwo ma 19 lat i właśnie przechodzi burzliwy okres dojrzewania. Siedem lat temu rewolucja róż wywołała u wielu młodzieńcze aspiracje. Członkostwo w NATO. Wejście do Unii Europejskiej. Utemperowanie zbuntowanych regionów Abchazji i Osetii Południowej. Naprawa stosunków z Rosją. Saakaszwili chciał mieć wszystko, i to szybko. I gdyby nie północny sąsiad Gruzji, prawdopodobnie już by to miał. Rosjanie od dawna czuli się uprawnieni do kontroli nad Gruzją, bo to dzięki Rosji w XIX w. gruzińska szlachta połączyła siły, tworząc z wielu księstw jedną całość – chrześcijańską enklawę w regionie zdominowanym przez ottomańskich Turków i Persów. Rosja czuje się emocjonalnie związana z romantyczną ziemią rozsławioną przez Puszkina i Tołstoja. Lecz ta łaskawość to kwestia punktu widzenia. Po próbie przejęcia Gruzji przez Aleksandra I w 1801 r. wdowa po gruzińskim królu przywitała wysłannika cara ciosem sztyletu w serce. Wieloletni konflikt między Rosją a Gruzją latem 2008 r. zaowocował wojną. W jej wyniku Rosja uznała niezależność od Gruzji Osetii Południowej i Abchazji. Wydarzenia te pokazały, że małe niezadowolenie w newralgicznym regionie może przeistoczyć się w globalną rozgrywkę. Unia Europejska i USA nie były skłonne do interwencji w czasie konfliktu. Od wojny prozachodnia polityka Gruzji przystopowała. Mimo że w marcu ponownie otwarto granicę, napięcie między państwami nie opada. Gruzja znajduje się w kiepskim położeniu geograficznym, choć teraz to usytuowanie może okazać się jej walorem. NATO widzi w południowym Kaukazie nowy korytarz dostaw na wojnę w Afganistanie, odkąd ataki terrorystyczne w listopadzie 2008 r. zagroziły bezpieczeństwu dotychczasowego, wiodącego przez Przełęcz Chajberską w Pakistanie. Dla Turcji Gruzja pozostaje istotnym partnerem handlowym i bramą do Azji Środkowej. Armenia i Rosja nie mogą prowadzić wymiany handlowej bez przekraczania gruzińskiej granicy. Z kolei Azerbejdżan potrzebuje Gruzji, by dostać się nad morze, dzięki czemu do budżetu tej ostatniej co roku wpływa 65 mln dolarów opłat za tranzyt. Gruzja jest małym graczem dysponującym żetonami o niskich nominałach. Dlatego możliwe jest, że największym wpływem budowy Żelaznego Jedwabnego Szlaku na jej gospodarczą sytuację będzie niezadowolenie dynamicznych miast portowych Batumi i Poti. Gdyby okazało się, że dzięki kolei Turcja świetnie sobie radzi ze spedycją towarów, porty nie będą miały pracy. Mimo to Gruzja liczy na korzyści polityczne i ma nadzieję, że w przypadku kolejnego konfliktu z Rosją państwa europejskie zaprotestują, jeśli ważny szlak transportowy przez południowy Kaukaz zostanie zamknięty. Mały domek Lazarewa zbudowano w 1850 r., w czasach twardych rządów Mikołaja I. Dach się opuścił i lada dzień może się zapaść kompletnie. Mężczyzna nie ma pieniędzy na naprawę. On i jego rodzina żyją z 90 lari (ok. 150 zł) emerytury matki Lazarewa. Mimo to gdy do domu przychodzą goście Liza, żona Grigorija, stawia na stole wszystko, co akurat ma do jedzenia. Córka Gohar ćwiczy gamę na starym pianinie. Lazarew rozpacza nad fiaskiem starań o pracę na kolei i ciężkim losem, ale po cichu, żeby rodzina nie słyszała tych utyskiwań. Idzie do szafy, szuka w niej czegoś i wraca do stołu. W ręku trzyma wypłowiały pagon porucznika inżyniera w szeregach rosyjskiej służby granicznej. – Mój dziadek służył u Mikołaja II. Budował drogi do Achalciche i Batumi – mówi z rzadko goszczącym na jego obliczu uśmiechem. W tej chwili gaśnie światło. W Achalkalaki wyłączono prąd i rodzina Lazarewów cichnie, słychać już tylko pianino. Baku zachwyca głównie światłami. W ciągu ostatnich trzech lat bulwar Neftcziler Prospekt wzbogacił się o wiele luksusowych sklepów z oknami wychodzącymi na Morze Kaspijskie, oferujących wszelkiego rodzaju wykwintne dobra. W ciągu pięciu lat, odkąd rurociąg BTC zaczął pompować ropę z Morza Kaspijskiego i pieniądze do budżetu, gospodarka Azerbejdżanu zanotowała stuprocentowy wzrost. Po ogłoszeniu planów budowy Żelaznego Jedwabnego Szlaku przez byłego prezydenta Turcji Süleymana Demirela pod koniec lat 90. zainteresowane strony zabiegały o pozyskanie zagranicznych funduszy na inwestycję. Diaspora ormiańska zablokowała jednak te działania, przekonując opinię publiczną, że wytyczona trasa linii kolejowej, podobnie do trasy rurociągu, była karą za sytuację w Górskim Karabachu. Waszyngton, Unia Europejska i Bank Światowy umyły ręce. Gdy w 2005 r. odkręcono kurek z ropą, niechęć międzynarodowych instytucji finansowych przestała mieć znaczenie. Dzisiaj Azerbejdżan stać na samodzielne finansowanie budowy swojej części BTK. Może już też udzielić sąsiadom pożyczki w wysokości kilkuset milionów dolarów na ich część projektu, i to na przyjacielskich warunkach. Azerbejdżan stał się islamską republiką parlamentarną w 1918 r. i cieszył się tym statusem przez kilka lat. Od upadku ZSRR trudno jednak dostrzec dowody tej tradycji. W Baku niełatwo o minaret czy uczciwe wybory, choć ze znalezieniem bentleya problemu nie będzie. Dobrobyt i prawa obywatelskie nie muszą iść w parze. Zwłaszcza w kraju bogatym w złoża ropy kuszące jest skupienie się na tym pierwszym kosztem drugiego. Kuszące tym bardziej, że świat ropy z Baku bardzo potrzebuje. Sprawiedliwość społeczna nie stanowi tematu publicznej debaty w Azerbejdżanie. Ważniejsza dla osób u władzy jest świadomość, że ten mały naród zdołał przetrwać w niezwykle trudnym sąsiedztwie. Jak powiedział jeden z oficjeli: – Optymiści mieszkają w Gruzji, ci, którzy nieustannie narzekają – w Armenii, zaś ojczyzną realistów jest Azerbejdżan. Choć może lepiej byłoby powiedzieć: Baku. Krótka przejażdżka istniejącą już linią kolejową na północ od stolicy prowadzi od rezydencji politycznych realistów do ruder zajmowanych przez tych, którzy nie odczuli korzyści z naftowego boomu. Jedna czwarta Azerów żyje poniżej progu ubóstwa. Te wagony przywołują ducha radzieckiego upodobania do ornamentyki, z falbankami, zasłonkami oraz landszaftami na ścianach między oknami. Jedna z pracownic ładuje szuflą węgiel do pieca nagrzewającego wnętrze wagonu. Musa Pachanow, wiceminister transportu Azerbejdżanu, zna te pociągi i dobrze wie, że daleko im do niemieckich, japońskich czy amerykańskich. Jest człowiekiem kolei w kraju, w którym rządzi ropa. – Ropa i gaz pewnego dnia się skończą – mówi z uśmiechem. – Kolej pozostanie na zawsze.
Przez 2 tys. lat szlakiem wiodącym przez góry i pustynie Azji wędrowały karawany kupców. Wiozły chiński jedwab na zachód. Najtrudniejszy odcinek prowadził rozległymi pustyniami kara-kum i kyzył-kum – w oazach powstały miasta, które przez wieki bogaciły się na wędrowcach.
Kokand Przemieszczamy się ich śladem, ze wschodu na zachód. Od Chin dzielą nas wysokogórskie przełęcze i różnice cywilizacyjne. Pierwszy przystanek robimy w Kokandzie. Kiedyś biło w nim serce azjatyckiego islamu, dzisiaj jest małym i cichym miasteczkiem z jedną atrakcją – skromnym pałacem chana. Wieczorową porą wybieramy się do czajchanu. Przychodzą tu sami mężczyźni, by w półleżącej pozycji zajadać się szaszłykami – narodową potrawą uzbecką – i prowadzić niekończące się dyskusje przy fajkach wodnych. Zgłodnieliśmy. Zdejmujemy buty i po kilku schodkach wchodzimy na ławę wymoszczoną kolorowymi kocami. Za sycącą kolację nie płacimy więcej niż 10 złotych na osobę. Kokand leży w Kotlinie Fergańskiej. Otoczony z trzech stron górami i pustynią stanowi zieloną oazę Azji Środkowej. Od zawsze był sercem regionu, przez wieki toczyły się tu burzliwe konflikty, które Stalin skutecznie podsycił. Gdy w latach 50. XX w. kreślił ołówkiem granice nowych republik, zrobił to tak, aby lokalne spory nigdy nie wygasły. Północną część kotliny z miastem Osz przydzielił Kirgizom, którzy schowani za górami nigdy nie zgłaszali do niej roszczeń. Wylot kotliny przypadł Tadżykistanowi na otarcie łez po utracie Buchary. Uzbecki środek Fergany pozostał odcięty łańcuchem Gór Ałajskich od reszty kraju. Dzieło Stalina dopełniają enklawy: na mapie każdego z tych trzech państw zaznaczono niewielkie okrągłe plamki, które należą do jego sąsiadów. Obecnie losy Kotliny Fergańskiej dodatkowo komplikują islamiści, którzy postanowili reaktywować tu kalifat. I tak ludy posługujące się prawie tym samym językiem stały się wrogami. A ich wspólne dzieje są długie. Turkmenów – ludy azjatyckie pochodzenia mongolskiego – zjednoczył w XIV w. Timur, jeden z największych wodzów w historii. Podbił Iran, Irak, Syrię, na stepach i pustyniach Azji Środkowej założył imperium. Na terenie dzisiejszego Uzbekistanu przecinający go Jedwabny Szlak prowadził przez cztery niezwykłe miasta: Kokand, Samarkandę, Bucharę i Chiwę. Poznawszy pierwsze z nich, ruszamy dalej. Taszkent Taszkent traktujemy jako punkt przesiadkowy do Samarkandy. Po wielkim trzęsieniu ziemi w latach 70. XX w. stolica kraju stała się typowym radzieckim miastem z jedyną w tym rejonie świata linią metra. Za próbę zrobienia zdjęcia na stacji dostaję ostrą reprymendę od mundurowego: „Obiekt o znaczeniu strategicznym – zakaz fotografowania!”. W okolicach dworca kolejowego wymieniamy amerykańskie dolary na lokalną walutę – sumy. Dostajemy tylko banknoty o wysokich nominałach. Największy, 10 tys. sum, jest równowartością 2 złotych! Obładowani plastikowymi torbami pełnymi pieniędzy jedziemy do słynnej Samarkandy. Samarkanda Zabytki tego miasta imponują rozmachem architektonicznym. Meczet Bibi Chanum, który budowano w pośpiechu po powrocie Timura z kampanii w Indiach, byłby z pewnością największy na świecie. Jednak Timur przed śmiercią nie zdążył pokryć go dachem. Budowla zaniedbywana przez setki lat nie wytrzymała próby czasu i całkiem rozpadła się podczas trzęsienia ziemi pod koniec XIX w. Teraz możemy podziwiać rekonstrukcję z 1974 r. Nieopodal mieści się słynny plac Registan, do którego schodziły się główne ulice Samarkandy. Wokół niego stoją trzy ogromne medresy: w jednej mieści się uniwersytet koraniczny, w drugiej odbywają się spektakle, a trzecia zaspokaja apetyty turystów na pamiątki. Bogato zdobione frontony zachwycają kilometrami drobnej, precyzyjnej mozaiki. Wschodnia budowla stanowi wyjątkowy okaz islamskiej architektury. Mimo że Koran zabrania dekorowania świętych budynków motywami ludzkimi i zwierzęcymi, dla tej medresy zrobiono wyjątek. Dwa wielkie lwy miały sławić imię, potęgę i mądrość Uług Bega, wnuka Timura. Niestety, architekt słabo się orientował w świecie zwierząt i od wieków na frontonie prezentują się dwa prążkowane tygrysy. Zapragnęliśmy obejrzeć plac Registan z wysokości, z której z wież minaretów, ale wszystkie są w remoncie. Przed nimi stoi pan w mundurze i pilnuje, aby nie wchodzili tam nieproszeni goście. Na szczęście, gdy strażnik widzi jakiegoś turystę, od razu proponuje: – Za 5 dolarów wpuszczę cię na wieżę. Nie możemy mu odmówić. Medresy z góry prezentują się wspaniale. Po części kulturalnej wpadamy w szał zakupów na targu. Już nas nie dziwi, że międzynarodowe określenie bazaar pochodzi z uzbeckiego i oznacza nie tylko targowisko, lecz również najważniejszą rozrywkę: targowanie się. Bazaar na bazarze to konieczność! Chodzimy między stallami uginającymi się pod: melonami, brzoskwiniami, winogronami, bakaliami i orzeszkami, herbatami z całej Azji, mydłem i powidłem oraz sprzętem DVD z Chin. Na przejście całego targu potrzeba wiele czasu i jeszcze więcej pieniędzy. Każdej transakcji towarzyszy niekończący się bazaar. Jeśli zmęczony walką klient cieszy się z dobrej ceny i tak może być pewny, że przepłacił. Targowanie się wchodzi nam w krew: za taksówkę mamy zapłacić 5 tys. sum, ale po burzliwej wymianie zdań cena spada do 4 tys. Później ze zdziwieniem stwierdzamy, że zbiliśmy ją o... 25 groszy! Życie w Samarkandzie zaczyna się wieczorem. Na ulicach instalują się garkuchnie i małe grille. Wszędzie można dostać szaszłyk. Dla ostrożnych – z baraniny lub wołowiny. Dla odważnych – grillowane jądra byka. Nie znajdziemy potraw wieprzowych, wszak Uzbekistan jest krajem muzułmańskim. Jednakże po latach komunizmu islam występuje tutaj jako „islam radziecki”: każdy szaszłyk jest suto zakrapiany wódką. Kawałek za centrum, na wzgórzu, Uług Beg w XVI w. zbudował obserwatorium astronomiczne. O ile jego dziad Timur Wielki skupiał się na wojnie i sztuce, wnuk umiłował naukę. W tej przedziwnej konstrukcji zmierzył z dokładnością co do minuty długość roku astronomicznego, opisał ponad tysiąc gwiazd i sporządził tablice trygonometryczne. Niestety, jego osiągnięcia wraz z upadkiem imperium popadły w zapomnienie, w obserwatorium mieści się jedynie niewielkie muzeum. Ryciny sprzed pięciu wieków przedstawiają scenki z medresy. Uważny obserwator dojrzy, że obok studentów nauki koraniczne pobierają również studentki! Ograniczona rola kobiety we współczesnym islamie to skutek jakiejś niepojętej awarii, która nastąpiła nie tak dawno temu. Buchara Do Buchary, następnego przystanku na Jedwabnym Szlaku, planujemy dotrzeć pociągiem. Przemierzyliśmy już w ten sposób wiele krajów azjatyckich i wszędzie ostrzegano nas przed kolejami uzbeckimi. Czekamy z niecierpliwością. Na dworcu w środku nocy jest tłoczno i duszno. Podjeżdża pociąg, lecz nie sposób się do niego dopchać. Jesteśmy spokojni, przecież dawno wykupiliśmy bilety. (W krajach byłego ZSRR większość pociągów ma tylko miejsca sypialne, a bilety są imienne). Bilety nie są drogie, za nocny przejazd z Samarkandy do Buchary płacimy mniej niż za pokój w hotelu. Wagony płackartne (niższej klasy) mają 54 miejsca leżące i nie są podzielone na przedziały. Na długich trasach pasażerowie tworzą swego rodzaju społeczność. Wreszcie, targając ciężkie plecaki przepychamy się do swoich miejscówek. A tu niespodzianka: cztery nasze leżanki okupuje 12-osobowa rodzinka, pozostałe miejsca też są już zajęte. Idziemy ze skargą do prowadnika (szefa wagonu). Drapie się po głowie, nie wie, co zrobić. My mamy wprawdzie swoje bilety, ale tamci też zapłacili za przejazd – prosto do kieszeni. W końcu wskazuje nam nowe miejsca: u niego w prywatnym przedziale, w sąsiednich wagonach oraz... na półce bagażowej. Liczymy: na 54 miejscach usadowiło się 98 osób i jesteśmy chyba jedynymi, którzy kupili bilety w kasie. W wagonie temperatura przekracza 40°C, choć jest środek nocy. Nie zna życia ten, kto nie jechał płackartnym przez pustynię! W odróżnieniu od turkusowej Samarkandy Buchara ma kolor piasku pustyni, który służy tu jako jedyny budulec. Brązowe żwirowe uliczki prowadzące pośród równie brązowych murów domostw upiększone są kolorowymi kwietnikami. Miasto wciąż wolne jest od tłumu zachodnich turystów nie podejmujących pustynnej wycieczki na zachód. Tymczasem XVI-wieczna starówka wymaga przynajmniej dwóch dni intensywnych spacerów. Na jej wschodnim krańcu znajduje się potężna twierdza Ark. Idziemy najpierw na mury obronne i cytadelę, następnie do podziemnego więzienia, w którym chan trzymał swoich przeciwników politycznych. Po drugiej stronie starego miasta na skwerze Labi-Hauz życie toczy się wesoło. Nad otwartym basenem nachylają się fi gowce, a w przycupniętych wokół czajchanach miejscowi delektują się dymem z fajki wodnej. Do niedawna ten rytuał odbywał się w baseniku, ale w końcu ktoś się zorientował, że było w nim więcej zarazków niż wody. W Uzbekistanie oficjalnie można zatrzymywać się na noc tylko w hotelach, a na granicy należy przedstawić potwierdzenie pobytu z każdego dnia. Na szczęście to martwy przepis – hotele kosztują od 10 dolarów za noc i oferują najgorszy standard epoki słusznie minionej. Wystarczy przejść się po starówce, a kwatera sama nas znajduje. Odkrywamy zielone raje poukrywane za murami domostw. Drzewo figowe rzuca przyjemny cień, arbuz i melon chłodzą się w bieżącej wodzie. Pokoiki są czyste i zadbane, na ścianach wiszą kolorowe dywany, z wyrobu których Buchara słynie. Uzbeczka z ręcznie malowanego dzbanka nalewa nam do małych miseczek zieloną herbatę. Wspaniały serwis dopełnia wielki talerz na arbuza. Taka zastawa byłaby najwspanialszą pamiątką z Uzbekistanu. Tylko jak te cacka zapakować do plecaka? Buchara to niewątpliwie najciekawsze miasto uzbeckiego odcinka Jedwabnego Szlaku. Była stolicą perskiego państwa Samanidów i trwa o nią nierozwiązany spór między Uzbekami a Tadżykami. Tadżycy, spadkobiercy imperium Samanidów, nigdy nie pogodzili się z utratą miasta i do dzisiaj licznie je zamieszkują. (Dość łatwo ich odróżnić od Uzbeków: mają ostre, perskie rysy wyraźnie kontrastujące z okrągłymi twarzami Uzbeków. Obie nacje noszą też charakterystyczne czapeczki: czarno-biała jest uzbecka, a kolorowa – tadżycka). Buchara odgrywała rolę centrum uniwersyteckiego dla przyszłych duchownych muzułmańskich. Nauki pobierane są tu zresztą nadal, spotykamy ubranych w tradycyjne stroje studentów ksiąg koranicznych. Liczne medresy zachwycają nas rozmiarem i architekturą. Nie sposób przeoczyć na przykład kompleksu świątynnego medresy Miri-i-Arab i meczetu Kalon. Jego minaret ma aż 47 m wysokości. Szkoda tylko, że jest zamknięty dla zwiedzających. Na koniec dnia wybieramy się do łaźni, która działa w podziemnych kazamatach niezmiennie od pięciuset lat. Wieczór mija błyskawicznie. Do wyboru mamy kamienne komnaty o różnej temperaturze, a na ochłodzenie kubeł zimnej wody na głowę. Relaks urozmaica nam przekąska z 12-kilogramowego arbuza kupionego wcześniej na bazarze za równowartość złotówki. Za taką przyjemność warto zapłacić każdą cenę. Szczególnie jeśli jest bajecznie niska! Rano wyjeżdżamy za miasto, by odwiedzić pstrokaty i kiczowaty letni pałac chana oraz Mauzoleum Bachudin Nakszband. Trzy pielgrzymki do tego świętego miejsca sunnitów zastępują muzułmanom obowiązek udania się do Mekki. Spotykamy tu brodatych mężów w śnieżnobiałych szatach. Chiwa Do Chiwy nie mamy już ochoty jechać koleją. Nie byłoby to zresztą łatwe, ponieważ gdy budowano odcinek transkaspijski, nie istniała jeszcze granica uzbecko-turkmeńska. Obecnie wielokrotnie przecina ona drogę żelazną, co czyni przejażdżkę praktycznie niemożliwą ze względów formalno-wizowych. Pędzimy zatem przez pustynię Kyzył-kum wynajętym busikiem. Mamy okazję, by się przekonać, że Uzbekistan to kraj policyjny. Na szerokich i równych drogach co pewien czas rozstawione są punkty kontrolne. Znudzony funkcjonariusz spisuje dane z paszportów. Adresy zamieszkania? Przecież nie ma ich w paszporcie. „No dobrze, chcesz mi utrudnić życie, to ja nie będę gorszy” – myślę. Pechowy milicjant notuje ze słuchu: Szcze-brze-szyń-ska dzie-sięć, Chrząsz-czów szes-naś-cie, Trzci-no-wa ty-siąc-pięć-set-dzie-więć... Drugi raz nie zapyta Polaków o adres zamieszkania. Chiwa okazuje się najcichszym i najmniejszym z miast jedwabnych. Z wież minaretów widać stąd granicę Turkmenistanu. Do końca istnienia chanatu, do 1873 r., mieścił się tu największy w Azji targ niewolników. W cenie byli Rosjanie – silni i pracowici osiągali cenę dwóch wielbłądów. Setki kilometrów w każdą stronę ciągną się pustynie Kara-kum i Kyzyłkum. Podziwiamy starówkę, która, otoczona imponującymi murami obronnymi z gliny i piasku, zachowała się niczym wielki skansen. Nie ma tu olbrzymich meczetów, za to całość zachwyca kolorytem, precyzją, intensywnością barw i zgrabnością formy. Wąskie uliczki prowadzą między malowanymi w błękitnych odcieniach domkami, na każdym niemal kroku w niebo wyrasta fantazyjnie zdobiony minaret. Ten przy meczecie Dżuma jest najwyższy w mieście, rozciąga się z niego wspaniały widok na pustynię. Idziemy również obejrzeć efekt niezrealizowanych ambicji chana Chiwy, który nie mógł znieść, że minaret Kalon w Bucharze jest najwyższy w okolicy. Postanowił wszystkich zachwycić i rozpoczął budowę samotnie stojącej wieży o średnicy podstawy 14 m. Do dziś nie wiadomo, jak wysoki miał być minaret Kalta-Minor, bo prace przerwał rosyjski podbój. Niedokończona wieża ma 26 m wysokości. Największe wrażenie robią na mnie jednak nie pojedyncze zabytki, lecz potężny warowny mur otaczający starówkę. W świetle zachodzącego słońca lśni intensywną czerwienią, a najpiękniejsza z jego bram to zachodnia Kuchana Ark. Wieczorem zasiadamy przy stole na dachu naszego hoteliku i popijamy zieloną herbatę. W zadumie patrzymy na Chiwę z góry. Mojniak To był nasz ostatni przystanek na Jedwabnym Szlaku i początek kolejnej przygody – podróży nad Jezioro Aralskie. Po dniu jazdy autem jesteśmy w miejscowości Mojniak. Tutaj kończy się asfalt, a wraz z nim kończy się świat. Duże miasto portowe nad Jeziorem Aralskim, Mojniak, pozostał tam, gdzie go wybudowano, jednak jezioro... uciekło. W latach 60. XX w. Chruszczow zapragnął na pustyniach Azji Środkowej założyć największą na świecie plantację bawełny. Do nawadniania upraw potrzebna była woda, którą toczyły z dalekich lodowców Pamiru i Tien-szanu dwie wielkie rzeki Syr-daria i Amu-daria uchodzące do Jeziora Aralskiego. Były tym dla Azji Środkowej, czym Nil dla Egiptu. Przez wieki regulowały rytm życia tej krainy. Na polecenie wodza, łamiąc wszelkie zasady hydrologii, wykopano kanały i wody popłynęły na pustynię. Tak oto absurd komunizmu osiągnął szczyt. Po tej brutalnej ingerencji woda przestała docierać do wielkiego Jeziora Aralskiego, a jego brzeg zaczął się cofać. Obecnie znajduje się ponad 200 km od dawnego portu i wciąż się przesuwa – podobno około dwóch metrów dziennie! Powierzchnia zbiornika zmniejszyła się siedmiokrotnie, a zasolenie wzrosło tak bardzo, że wymarło tu wszelkie życie. W lecie temperatury przekraczają 50°C, w zimie spadają poniżej –40°C. Kiedyś panował tu klimat łagodny. Śnieg nie pada. Ziemia nie wydaje plonów, z miasteczka uciekła większość ludzi. Dzieci mieszkające w Mojniaku ciężko chorują, bo huraganowe wiatry roznoszą z wyschniętego dna trujące nawozy, które spływały kiedyś do jeziora z pól bawełny. Jezioro istnieje już tylko jako zmniejszająca się plamka na mapie. Zapomniał o nim Uzbekistan, pewne próby ratowania go podejmuje natomiast bogaty w petrodolary Kazachstan. Budowana jest tama Kok-Aral na wąskiej cieśninie między częścią północną a południową zbiornika. W ten sposób może uda się uratować leżące na północy tzw. Małe Morze, zajmujące niecałą jedną dziesiątą powierzchni dawnego jeziora. Kazachstan ogranicza też pobór wody do nawadniania pól. Niestety, Uzbekistan, który nie wydobywa takich ilości ropy naftowej, nie może sobie nawet pozwolić na zmniejszenie upraw bawełny, głównego towaru eksportowego kraju. Dzień spędzamy w cieniu betonowego budynku. Dziś w wiosce znów nie ma wody, więc nici z orzeźwiającej kąpieli. Wieczorem, gdy temperatura staje się bardziej znośna, idziemy na spacer na pustynię. Mijamy Pomnik Plaży – jedyny chyba taki na świecie. Betonowy obelisk w kształcie żagla symbolizuje dawną morską historię tej pustyni. Kawałek dalej znajduje się cmentarzysko statków. Rybackie kutry nie nadążyły za uciekającą wodą. Przerdzewiałe konstrukcje od lat stoją wbite głęboko w żółty piasek. Wokół leży mnóstwo muszli. To nie legenda, morze było tu naprawdę. Odnajdujemy Pilajewa, Rosjanina, jedynego mieszkańca wioski, który posiada motocykle. Pracuje dla firmy poszukującej złoża gazu na nowej pustyni Aral-kum. Za 50 dolarów od osoby zgadza się zawieźć sześć osób nad obecny brzeg. Nas jest ośmioro. Ciągniemy losy, tym razem mam pecha. Nie wykąpię się w Jeziorze Aralskim. Przygotowujemy ekwipunek dla ekipy wyruszającej następnego ranka. Przede wszystkim woda, minimum sześć litrów na osobę, i mocny krem z filtrem. Ekipa wraca wycieńczona i spragniona aż 12 godzin po czasie. Relacjonują mi, że przejażdżka na starych radzieckich motorach i przyczepkach przez pustynię jest doświadczeniem ekstremalnym. To tak jakby przez pięć godzin dostawać deską po tyłku. A potem to samo w drodze powrotnej, która okazała się dramatyczna – maszyny nie wytrzymały upału i trzeba je było chłodzić wodą przeznaczoną do picia. Opowiadają też, że woda jeziora jest tak słona, że skóra natychmiast wysycha i okropnie piecze. Warto się jednak poświęcić, wszak to kąpiel w zbiorniku, który najdalej za 20 lat zniknie zupełnie! Żegnamy Uzbekistan. Przed nami mało ciekawa krajobrazowo podróż koleją przez tysiąc kilometrów pustyni.