Odporna na antybiotyki superbakteria sprzed 5000 lat odkryta w rumuńskiej jaskinii. I to nie jest zła wiadomość
Starożytna bakteria była uwięziona w lodzie, w rumuńskiej jaskini Scărișoara. Najnowsze badanie wykazało, że potrafi przeciwstawić się wielu współczesnym antybiotykom, mimo że nie mogła mieć z nimi styczności. Ale – wbrew pozorom – to może być dobra wiadomość.
W najgłębszych zakamarkach naszej planety wciąż kryje się wiele tajemnic. Tam, gdzie lód zalega od tysięcy lat, skrywa się mikroświat o zadziwiających właściwościach. W rumuńskiej jaskini Scărișoara naukowcy wydobyli bakterię, która przez około 5 000 lat spoczywała w wiecznym lodzie, odseparowana od reszty życia na Ziemi. Badanie wykazało, że szczep ten jest odporny na 10 antybiotyków. Naukowcy twierdzą jednak, że może być to szansa na opracowanie nowych strategii zapobiegania antybiotykooporności oraz zbadania, jak oporność ta naturalnie ewoluuje i się rozprzestrzenia. Lekoodporna bakteria sprzed cywilizacji Praca rumuńskich uczonych została opublikowana na łamach czasopisma „Frontiers in Microbiology”. – Bakterie ewoluowały, aby przystosować się do najbardziej ekstremalnych warunków na Ziemi, od palącego upału po temperatury znacznie poniżej zera. Jaskinie lodowe to tylko jedno ze środowisk, w których żyją różnorodne mikroorganizmy. Stanowią one bogate, ale wciąż słabo poznane źródło różnorodności genetycznej – podkreślają autorzy. Chodzi o szczep bakterii Psychrobacter SC65A.3. Naukowcy ustalili, że posiada ponad 100 genów związanych z opornością. – Ta bakteria może również hamować wzrost kilku głównych, opornych na antybiotyki „superbakterii” i wykazuje aktywność enzymatyczną o istotnym potencjale biotechnologicznym – wskazuje główna autorka dr Cristina Purcarea, z Instytutu Biologii Akademii Rumuńskiej w Bukareszcie. Psychrobacter to rodzaj bakterii przystosowanych do życia w bardzo niskich temperaturach. Należą do tzw. bakterii psychrofilnych lub psychrotolerancyjnych. Żyją m.in. w: wodach i lodach polarnych Arktyki i Antarktydy, głębinach oceanicznych, wiecznej zmarzlinie, a nawet w chłodniach i przechowywanej żywności. Oporność bez antybiotyków: jak to się stało? Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie dowodzi, że oporność bakterii nie wytworzyła się tylko poprzez stosowanie antybiotyków współcześnie. – Badanie drobnoustrojów, takich jak Psychrobacter SC65A.3, ujawnia, jak oporność na antybiotyki ewoluowała naturalnie w środowisku, na długo przed wprowadzeniem współczesnych leków – powiedziała dr Purcarea. Badacze sprawdzili, jak szczep SC65A reaguje na 28 antybiotyków z 10 różnych klas — zarówno powszechnie stosowanych, jak i tych zarezerwowanych do leczenia ciężkich zakażeń bakteryjnych. – Dziesięć antybiotyków, wobec których wykazaliśmy oporność, jest powszechnie używanych w leczeniu poważnych zakażeń bakteryjnych – zarówno w terapii doustnej, jak i dożylnej – podkreśliła Purcarea. To m.in. medykamenty wykorzystywane do leczenia gruźlicy, zapalenia jelita grubego i zakażeń układu moczowego. Superbakteria to szansa czy zagrożenie? Naukowcy podkreślają, że SC65A.3 to pierwszy szczep Psychrobacter, u którego stwierdzono oporność na antybiotyki – w tym trimetoprim, klindamycynę i metronidazol. W jego DNA naukowcy odkryli też prawie 600 genów o nieznanych funkcjach. Sugeruje to zagadkowe źródło nowych mechanizmów biologicznych. Analiza tego genomu ujawniła także 11 genów, które potencjalnie mogą zabijać lub hamować wzrost innych bakterii, grzybów i wirusów. – Jeśli topniejący lód uwolni te mikroby, geny te mogą rozprzestrzenić się na współczesne bakterie, pogłębiając globalne wyzwanie, jakim jest oporność na antybiotyki – powiedziała dr Purcarea. – Z drugiej strony, produkują one unikalne enzymy i związki przeciwdrobnoustrojowe, które mogą zainspirować nowe antybiotyki, enzymy przemysłowe i inne innowacje biotechnologiczne – dodaje rumuńska badaczka. - Te starożytne bakterie są niezbędne dla rozwoju nauki i medycyny. Jednak należy się z nimi obchodzić ostrożnie i z zachowaniem środków bezpieczeństwa w laboratoriach, aby zminimalizować ryzyko niekontrolowanego rozprzestrzeniania się – podsumowała Purcarea. Źródło: Frontiers in Microbiology Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Zagadka wymarcia „hobbitów” wyjaśniona? Odpowiedź była zaklęta w stalagmitach
Przedstawiciele gatunku Homo floresiensis, nazywani „hobbitami”, dziesiątki tysięcy lat temu zniknęli z powierzchni Ziemi w tajemniczych okolicznościach. Archeolodzy i klimatolodzy połączyli siły, by tę zagadkę wyjaśnić. Efekt ich współpracy rzuca nowe światło na rolę klimatu w tej historii.
Naukowcy od lat zastanawiali się, dlaczego zniknął „hobbit”, czyli Homo floresiensis, wczesny gatunek człowieka. Te małe istoty zamieszkiwały jaskinię Liang Bua na indonezyjskiej wyspie Flores. Zniknęły z zapisu kopalnego około 50 000 lat temu. Dlaczego? To stanowiło zagadkę, chociaż było kilka tropów. Nowe badanie sugeruje, że to nie inni ludzie, ale dramatyczna zmiana klimatu mogła odegrać kluczową rolę w ich upadku. Aby poznać tę tajemnicę, międzynarodowy zespół badaczy, przede wszystkim z Australii i Stanów Zjednoczonych, postanowił wykorzystać do analiz nietypowe źródło. Było nim „archiwum deszczu” w postaci jaskiniowych stalagmitów. Wnioski opublikowano właśnie na łamach „Communications Earth & Environment”. Stalagmity opowiadają historię „hobbitów” Przebadane stalagmity znajdują się w jaskini Liang Luar blisko Liang Bua. Przechowują chemiczne zapisy dawnych opadów. Naukowcy zbadali w nich izotopy tlenu i magnezu do wapnia (Mg/Ca), aby sprawdzić, jaka była wilgotność w tym rejonie dziesiątki tysięcy lat temu. W ten sposób badacze odtworzyli historię klimatu sprzed 91 000 do 47 000 lat temu na tej indonezyjskiej wyspie. Wysychające rzeki i znikająca ofiara Badanie wykazało, że ekosystem wokół Liang Bua zaczął się drastycznie wysuszać mniej więcej w czasie, gdy zniknął Homo floresiensis. Od około 76 000 lat temu trwała susza. Krytyczny moment nastąpił między 61 000 a 55 000 lat temu. Wówczas średnie roczne opady deszczu spadły z około 1560 mm do 990 mm. Co gorsza, opady letnie – czyli te, które w największym stopniu zasilają rzeki – zmalały do rekordowo niskiego poziomu. Oznaczało to, że koryta rzek sezonowo wysychały, a dostęp do słodkiej wody był ograniczony. Słodka woda była kluczowa do przetrwania zarówno dla ludzi, jak i dużych zwierząt. Susza uderzyła głównie w karłowatego słonia (Stegodon florensis insularis). Te zwierzęta ważyły od 350 do 950 kg i, podobnie jak współczesne słonie, źle znosiły długotrwały brak wody. Jednocześnie były one ulubionym celem polowań „hobbitów”. Z zapisu kopalnego wynika, że populacja słoni spadła gwałtownie około 61 000 lat temu, czyli dokładnie w czasie szczytowego okresu suszy. Koniec rajskiego „Hobbitonu” Spadek liczebności słoni karłowatych wiązał się z utratą ważnego źródła pożywienia dla „hobbitów”. Byli oni zmuszeni do opuszczenia Liang Bua około 61 000 lat temu z powodu braku wody i jedzenia. – Ekosystem wokół Liang Bua stał się drastycznie suchszy mniej więcej w czasie, gdy wyginął Homo floresiensis. Spadły letnie opady deszczu, a koryta rzek sezonowo wysychały, co stanowiło obciążenie zarówno dla hobbitów, jak i ich ofiar – komentuje główny autor badania dr Mike Gagan. W poszukiwaniu lepszych, bardziej wilgotnych miejsc „hobbici” mogli się w końcu natknąć na migrujących Homo sapiens. Odkrycie to wspiera teorię, w myśl której to postępująca zmiana klimatu doprowadziła do opuszczenia jaskini Liang Bua przez „hobbitów”, a ostatecznie do ich zniknięcia. Zmiana środowiskowa uniemożliwiła im przetrwanie w ich dotychczasowym raju. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pajęcze megamiasto na granicy Albanii i Grecji. Naukowcy odkryli prawdopodobnie największą pajęczynę na świecie
Naukowcy dokonali wyjątkowego odkrycia w siarkowych jaskiniach. Nie dość, że znaleziona pajęczyna może być największą na świecie, to jeszcze rzuca światło na wyjątkowe zdolności tworzenia pajęczych kolonii.
U niektórych podziemne znalezisko prawdopodobnie mrozi krew w żyłach. Gigantyczna pajęczyna jest jednak nie tylko scenerią wyjętą prosto z horroru, ale również biologicznym fenomenem, dokumentującym wyjątkowe zachowania pająków. Dzięki znalezisku naukowcy są w stanie nie tylko zaobserwować kolonijne zachowania pajęczaków, które zwykle prowadzą samotny tryb życia, ale i stwierdzić postępującą izolację genetyczną tego gatunku. Odkrycie w jaskini Do znalezienia pajęczyny doszło w 2022 roku, gdy badacze prowadzili eksploracje siarkowych jaskiń na granicy Albanii i Grecji. Zespół, złożony m.in. z członków Czeskiego Towarzystwa Speleologicznego, prowadził badania mające na celu poznanie fauny jaskiń. Jedna z podziemnych komór odsłoniła przed badaczami gigantyczną kolonię pająków – tak dużą, że od razu przywiodła na myśl skojarzenia z pajęczą metropolią. Przez kolejne lata naukowcy schodzili pod ziemię, by badać i lepiej poznać ten wyjątkowy obiekt. Początkowo badacze zabrali się za zmierzenie powierzchni całej kolonii pająków. Po określeniu odległości, na jakie rozpościera się pajęcza sieć, otrzymali wynik dający ok. 106 metrów kwadratowych. Aby oszacować liczebność kolonii, naukowcy posłużyli się wyjątkowo czasochłonną techniką – policzyli lejkowate sieci, które stanowią schronienie pająków, w losowo wybranych fragmentach ściany. W ten sposób oszacowali, że cała kolonia zamieszkiwana jest przez ok. 111 tys. pająków. Wyjątkowość pajęczej kolonii Na pajęczynie o powierzchni niespełna połowy kortu tenisowego żyją dwa gatunki pajęczaków: kątnik domowy i Prinerigone vagans. Co ciekawe, osobniki te w naturalnym środowisku są samotnikami, nie tworzącymi większych kolonii. Badacze odkryli, że za tą niespotykaną współpracą kryje się zaskakujący sposób zdobywania pokarmu. Jaskinie siarkowe stanowią ekstremalne środowisko życia. Brak światła słonecznego i toksyczny siarkowodór sprawiają, że ich wnętrza są jednymi z najbardziej nieprzyjaznych miejsc do życia na Ziemi. Jednak nawet w tak skrajnie wymagających warunkach natura potrafiła wykształcić swój unikatowy ekosystem. Nietypowa pajęcza dieta Badacze wykorzystali analizę izotopów stabilnych w celu zbadania zwyczajów pokarmowych żyjących w jaskini pająków. Dzięki metodzie polegającej na śledzeniu źródeł pożywienia i zależności w łańcuchach pokarmowych naukowcy odkryli, że pajęczaki nie żywią się owadami wlatującymi do jaskini z zewnątrz. Okazało się, że ekosystem panujący w jaskini opiera się na mikroorganizmach uczestniczących w chemicznych procesach z udziałem siarki. Mikroorganizmy te stają się pożywieniem dla owadów z rodziny ochotkowatych, które wylęgają się w podziemnych wodach jaskini. Po wylęgu z poczwarek drobne owady stają się idealnym pokarmem dla pająków. W ten sposób jaskiniowe pająki, niezależnie od warunków panujących na zewnątrz, mają zapewnione stałe źródło pożywienia, które pozwala im przetrwać w ekstremalnym środowisku. Owadów trafiających do sieci jest na tyle dużo, że pająki nie muszą rywalizować o jedzenie i mogą gromadzić wspólne zasoby pożywienia. Czy powstanie nowy gatunek pająka? Sposób odżywiania to jednak niejedyny ważny wniosek płynący z odkrycia „pajęczej metropolii”. Naukowcy dowiedli, że pająki żyjące w jaskini są genetycznie odmienne od osobników tego samego gatunku występujących poza nią. Zjawisko to potwierdza postępujący proces izolacji genetycznej, będący konsekwencją stopniowego przystosowywania się pająków z jaskiń do ekstremalnych, podziemnych warunków środowiska. Mimo że zaobserwowano pewne różnice genetyczne i behawioralne, nie można jeszcze mówić o nowym gatunku pajęczaka. Jeśli ta izolacja utrzyma się przez dłuższy czas, a różnice będą się pogłębiać (np. poprzez brak krzyżowania się populacji), wówczas rzeczywiście mogłoby dojść do powstania nowego gatunku. Na ten moment naukowcy są pewni jednego – izolacja genetyczna w połączeniu z obfitym i stałym źródłem pożywienia sprawiły, że typowo samotnicze pająki zaczęły wykazywać zachowania społeczne i tworzyć kolonie. Należy więc obserwować, jak rozwijają się gatunki pająków z albańsko-greckich jaskiń, i mieć nadzieję, że żadna ingerencja nie zaburzy tego wyjątkowego ekosystemu. Źródła: Phys.org, Subterranean Biology Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Polacy odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Rozmawiamy z „podziemnymi astronautami”
O wyczynach himalaistów co i rusz słyszymy w mediach – mnożą się zdobywcy Mount Everest czy innych ekstremalnych szczytów. Stosunkowo rzadko jednak mówi się o tym, co pod ziemią. Jak się okazuje, ukryte pod powierzchnią tajemnice mogą być równie ekscytujące, jeśli nie bardziej, co najwyższe góry. Udało nam się porozmawiać z polskimi speleologami, którzy sensacyjnie odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Jak sami mówią, są „jednymi z najszczęśliwszych ludzi na Ziemi”.
Spis treści: Poszukiwacze zaginionej jaskini Jak odkrywa się szczeliny? Najgłębsza jaskinia w Albanii Polskie sukcesy świętowane za granicą Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci Grupa speleologów związanych z Fundacją Speleologia Polska odkryła najgłębszą jaskinię w Albanii. Shpella e Valbones (Jaskinia Valbony) ma 727 metrów głębokości, a dzięki pracy polskich odkrywców może zostać jeszcze pogłębiona. Jak udało się na nią trafić, w jaki sposób znajduje się nowe jaskinie i co wspólnego mają speleolodzy z astronautami? Rozmawiamy z Michałem Macioszczykiem oraz Justyną i Łukaszem Pokorskimi, organizatorami i uczestnikami wyprawy. Poszukiwacze zaginionej jaskini W 2021 roku do Albanii ruszyła niebagatelna ekspedycja: 28 osób z różnych klubów jaskiniowych w Polsce i Europie pod kierownictwem Michała Macioszczyka ruszyła do Doliny Valbony na północy tego bałkańskiego kraju. Z inicjatywy Mariusza Poloka z FSP badali oni region, który mógł okazać się perspektywiczny z punktu widzenia obecności nowych jaskiń. Co ich skusiło? Przede wszystkim to, że wcześniej w okolicy grotołazi ze speleoklubu Aven oraz Fundacji Speleologia Polska odkryli inną jaskinię – Shpella Sportive – o głębokości 270 metrów. Ta informacja przyspieszała bicie serca: mogła oznaczać, że w okolicy jest więcej nieodkrytych, głębokich jaskiń. Ktoś mógłby zapytać: czemu schodzić do pod ziemię, skoro można zdobywać szczyty? Łukasz Pokorski (Pokor), ratownik GOPR z Grupy Sudeckiej i instruktor ratownictwa, ma na to proste wytłumaczenie: – Nie chcę mówić, że my robimy coś bardziej ekscytującego, ale Himalaje są znane. Satelita obleciała wszystko: wiemy, gdzie trafimy, na co trafimy, gdzie ta góra jest. Wiemy, ile jest niezdobytych szczytów na świecie i którędy pójść, żeby je zdobyć. To nurkowie i speleolodzy odkrywają prawdziwy kosmos – opowiada. Jak odkrywa się szczeliny? Międzyklubowa środowiskowa wyprawa przed dokonaniem odkrycia musiała przejść wiele wyzwań, z których kluczowa okazała się logistyka. Chodziło o wniesienie w wysokie góry niemal tony sprzętu – nie tylko lin, kotew, medykamentów czy namiotów, ale także… jedzenia. – Wyzwaniem może być nawet to, gdy nagle, pierwszy raz w życiu, musisz ugotować obiad dla kilkudziesięciu osób. Ile kaszy je 30 ludzi? – śmieje się Justyna Pokorska (Juti), speleolożka, a na co dzień tłumaczka j. czeskiego i właścicielka agroturystyki. Często problemy są jednak poważniejsze. Należy zająć się przede wszystkim zdrowiem i bezpieczeństwem uczestników wyprawy. – W Albanii nie ma górskiej służby ratunkowej. Pomoc dotrze, ale w kilka dni. Do tego czasu musimy radzić sobie sami – ostrzega Pokorski. Przed wyruszeniem na wyprawę „astronauci” musieli zadbać także o łączność: to jedna z najważniejszych kwestii związanych z bezpieczeństwem. Stałe meldunki przez krótkofalówki to obowiązek każdego speleologa. Najgłębsza jaskinia w Albanii Zadaniem speleologów w trakcie wyprawy było zarówno pogłębienie (czyli sprawdzenie, czy nie jest głębsza, niż się wcześniej wydawało) znalezionej już wcześniej jaskini Shpella Sportiva, jak i poszukiwanie nowych otworów. Nie mogli wiedzieć, że w trakcie rekonesansu odkryją jaskinię niemal trzy razy głębszą niż do tej pory. Szczęśliwcem okazał się Michał Macioszczyk (eMCe), kierownik wyprawy, instruktor taternictwa jaskiniowego i ratownik GOPR. – Przechodziłem obok i powiało mi po nogach. Zacząłem odgruzowywać, wszedłem do otworu, ale nie miałem liny. Trzeba było skontaktować się z zespołem wyposażonym w sprzęt. Fajnie wiało, więc czuliśmy w tym otworze potencjał – opowiada o swoim odkryciu. Zużyli jedną linę, potem następną a potem następną. Liny się kończyły, ale jaskinia nie chciała. Odkrywanie trwało kilka dni – w ruch poszły kotwy i dodatkowy sprzęt z bazy. W głębinach zakładali biwaki, a poszczególne ekspedycje trwały nawet ponad 50 godzin. – Wcześniej ten teren uchodził za obszar, na którym nie ma jaskiń głębokich. Już pierwszego roku wyprawy przełamaliśmy to założenie – śmieje się Macioszczyk. Ostatecznie w 2023 roku głębokość jaskini Shpella e Valbones, roboczo nazywanej „stodziesiątką” ustalono na 725 metry. Może być jeszcze głębsza. 2024 i 2025 rok owocował odnalezieniem nowych korytarzy, ale ich rezultatem nie było tak spektakularne pogłębienie. Prace ciągle trwają. Dla porównaniu najgłębsza jaskinia w Polsce – Jaskinia Wielka Śnieżna – znajduje się w Tatrach i ma 824 metry głębokości. W naszym kraju jaskiń jest jednak stosunkowo niedużo. Spotkamy je głównie w Tatrach, które są Parkiem Narodowym, więc dostęp do nich jest ograniczony oraz wyspowo na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej czy w Sudetach. Polskie sukcesy świętowane za granicą Chociaż w Polsce mówi się o nich stanowczo za mało, speleolodzy znad Wisły zostali docenieni za granicą. W 2025 na odbywającym się raz na 4 lata Światowym Kongresie Speleologicznym w Brazylii byli przedstawiciele Fundacji Speleologia Polska, uczestnicy wyprawy, którzy przygotowali panel poświęcony ekspedycji, odkryciom i działalności naukowej. Kongres organizowany jest przez UIS (Międzynarodową Unię Speleologiczną), od której ekspedycja dwukrotnie uzyskała grant na działalność badawczą. To pierwsza polska wyprawa, która otrzymała tego rodzaju środki. Nie udało się ich uzyskać z Polski, a wyprawa finansowana jest głównie z własnych pieniędzy i wsparcia sponsorskiego. Na wyprawę ze speleologami jeżdżą także naukowcy, na przykład badający nietoperze chiropterolodzy. Uczestnicy ekspedycji mierzą między innymi wpływ antropopresji na występowanie nietoperzy: za pomocą specjalistycznych mikrofonów sprawdzają, jak budowa nowych hoteli w dynamicznie rozwijającej się turystycznie Dolinie Valbony wpływa na obecność zwierząt. – Możemy wyróżnić dwa kierunki badań. Jednym z nich jest badanie fauny jaskiniowej i okołojaskiniowej. Interesują nas gatunki w tamtym regionie jeszcze nieopisane. W „naszej” jaskini odnaleźliśmy między innymi szkielet koziorożca bałkańskiego, którym na tym obszarze miał nie występować – tłumaczy Pokorski. – Drugim jest klimat. Pobieramy rdzenie z drzew i badamy lód, który zawiera w sobie zanieczyszczenia dużo mówiące nam o historii regionu. Takie próbki wysyłamy do dalszych badań. Współpracujemy między innymi z PAN czy Uniwersytetem Oxfordzkim – dodaje. W badaniach bierze udział także UPWR, Instytut Badawczy Leśnictwa, Dendrolab IBL czy Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią W ciemnościach na odkrywców czyha wiele niebezpieczeństw. – Wyzwaniem jest kruszyzna kamienia, ciasnoty, przecieranie się liny czy… grawitacja. Jeżeli lina się przetrze, to spadniesz i zostaniesz w jaskini na zawsze. Poruszanie się w jaskini wymaga doświadczenia w osadzaniu punktów asekuracyjnych i wyczucia skały – mówi Łukasz Pokorski. Ważne są także umiejętności wspinaczkowe: nie zawsze schodzi się tylko w dół. Wbrew pozorom jest dużo wspinania. Zagrożeniem może być także woda, bo w trakcie ulewy ta błyskawicznie wypełnia jaskinię. Trzeba umieć przewidywać pogodę, bo wychodzenie przez wodospad może skończyć się utonięciem. Speleolodzy mówią, że sam kurs to za mało. – Im częściej to robisz, tym bardziej przyzwyczajasz się do rzeczy, które na początku są przerażające. Jaskinia oferuje klaustrofobię, ekspozycję i wiele innych nieprzyjemnych rzeczy... z tym tylko, że ich nie widzisz – dodaje Michał Macioszczyk. Co ciekawe, nie wszystkie jaskinie wymagają przechodzenia przez ciasne szczeliny na wdechu. Gdzieniegdzie znajdziemy tak duże sale, w których… ludzie latają balonami. To cały podziemny świat! Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci „Podziemni astronauci” mówią, że w tym wszystkim… chodzi o tajemnicę. Sami są wspinaczami i poruszają się po drogach, które ktoś już kiedyś wytyczył. Istnieje co prawda niewielka możliwość wytyczenia nowych, ale dla nich odarte jest to z sekretu. W jaskini naprawdę są odkrywcami: takimi, którzy kiedyś ładowali się na okręt, brali beczki z rumem i płynęli w niewiadome. Odkrywanie jaskiń pozwala na pozostawienie czegoś po sobie – w kontraście dla wspinaczki, która dla Łukasza Pokorskiego jest po prostu sportem. – Gdy wychodzisz do jaskini, czas na zewnątrz przestaje płynąć. Świat zewnętrzny przestaje istnieć. Z mojego pierwszego wyjścia pamiętam to, że wiedziałam, że będzie zimno i ciemno. Nie spodziewałam się, że będzie panować tam tak niesamowita cisza, w której słychać każdą spadającą kroplę wody – konstatuje Justyna Pokorska. Ciemność, cisza i niezbadane przestrzenie. Czy naprawdę speleolodzy to „podziemni astronauci”? Naszym zdaniem z całą pewnością. Trzymamy kciuki za ich sukcesy – z pewnością przed polskimi odkrywcami jeszcze wiele spektakularnych odkryć. Źródło: National Geographic Polska, Projekt Valbona Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To koniec Kaplicy Lodowej w Alpach. Popularna atrakcja runęła po wiekach istnienia
To koniec jednej z największych atrakcji niemieckiej części Alp Berchtesgadeńskich. Wraz z zawaleniem się Kaplicy Lodowej nasi sąsiedzi tracą jeden z najważniejszych magnesów turystycznych regionu. Dyrekcja Parku Narodowego nie kryje przygnębienia, alarmując o potencjalnych zagrożeniach.
Kaplica Lodowa (z niem. Eiskapelle) to naturalna jaskinia lodowa, znajdująca się u stóp lodowca Blaueis w Alpach Berchtesgadeńskich. Ta najniżej położona jaskinia lodowcowa w Alpach (ok. 930 m n.p.m.) znana jest niemieckim przyrodnikom od wieków. Już w 1797 roku słynny przyrodnik Alexander von Humboldt odwiedził Eiskapelle i opisał ją w swoich notatkach. Od tamtej pory jaskinia stanowiła popularną atrakcję turystyczną, która co roku przyciągała tysiące odwiedzających. Jak powstaje Kaplica Lodowa? Kaplica lodowa była dostępna dla turystów jedynie latem. To wtedy woda z topniejącego lodowca Blaueis spływała stronnym żlebem, drążąc lodowe tunele i jaskinie. Najbardziej spektakularną z nich była Eiskapelle. W ten sposób przez setki lat natura tworzyła zapierające dech w piersiach pomieszczenie. Zimą, ukryte pod masami śniegu i lodu, pozostawało niedostępne, by latem znów móc zachwycać i przyciągać ciekawych turystów. Co ciekawe, Kaplica Lodowa nie miała stałych wymiarów. Każdego roku woda drążyła tunele o nieregularnych kształtach. Jaskinia osiągała czasem nawet 12 metrów wysokości, podczas gdy po zimach mniej obfitych w śnieg mogła mierzyć niespełna 8 metrów. Przez kilkumetrowe wejście w letnich miesiącach wpadało światło słoneczne, które wewnątrz rozpraszało się po całym pomieszczeniu. Efekt ten przypominał blask przenikający przez kościelne witraże – stąd nazwa „kaplica”. Koniec Kaplicy Lodowej Już od końca 2019 roku władze Parku Narodowego Berchtesgaden alarmowały o stopniowym topnieniu stropu jaskini. Szacowano, że od tego czasu ubyło ponad pół miliona metrów sześciennych lodu. W rezultacie proces topnienia doprowadził do całkowitego zawalenia się Kaplicy Lodowej w 2025 roku.– To przygnębiające i szokujące zarazem, że Eiskapelle teraz po prostu zniknęła – mówił o sprawie dyrektor parku narodowego Roland Baier. Wraz z utratą tego cennego pomnika przyrody należy zwrócić uwagę na kolejne zagrożenia wynikające z topnienia lodu. Ocieplenie klimatu doprowadziło do naruszenia całej pokrywy lodowej w okolicznym masywie górskim. Władze parku alarmują, że na całym obszarze istnieje bezpośrednie ryzyko spadających odłamków skalnych. Turyści powinni unikać tras wspinaczkowych na wschodniej ścianie masywu Watzmanna. Niezastosowanie się do tych ostrzeżeń może stanowić zagrożenie życia dla alpinistów narażonych na zmienne i niebezpieczne warunki górskie. Co dalej z jaskinią? W tym momencie zagłębianie się w pozostałości po jaskini jest surowo zabronione – każde wejście do Eiskapelle wiąże się z ryzykiem zawalenia resztek lodowego stropu. Czy jednak kiedykolwiek będzie możliwe ponowne podziwianie Lodowej Kaplicy? Dziennik internetowy „Polski Obserwator Niemcy” przytacza wypowiedź Andreasa Wolfa z Niemieckiego Związku Badaczy Jaskiń i Krasu. Według badacza, w przyszłości u wylotu żlebu znów będą gromadzić się masy śniegu, z których może wykształcić się nowy system jaskiniowy. Na ile będzie on porównywalny z dawną Kaplicą Lodową, pokaże dopiero czas. Zawalenie jaskini to kolejne udokumentowane zjawisko będące konsekwencją postępującego i niszczycielskiego ocieplenia klimatycznego. Źródła: Polski Obserwator Niemcy, Nationalpark Berchtesgaden Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Nowa spektakularna atrakcja w Polsce. Podziemna sala ma powierzchnię Stadionu Narodowego
Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie u podnóży Śnieżnika gości już turystów od ponad czterdziestu lat. W 2027 roku dla zwiedzających ma zostać udostępniony kolejny, spektakularny fragment groty – sala Mastodonta. Szacuje się, że w przyszłości nową trasę będzie odwiedzać nawet 100 tysięcy turystów rocznie.
Sala Mastodonta to jedna z najbardziej spektakularnych części Jaskini Niedźwiedziej w Kletnie. Co ciekawe, część ta została odkryta stosunkowo niedawno, bo w 2012 roku przez wrocławskich grotołazów. Sala Mastodonta stanowi jedną z największych przestrzeni w całej grocie. Jej długość szacuje się na ok. 100 metrów, a wysokość w niektórych miejscach osiąga nawet 30 metrów. Nazwa sali nie jest przypadkowa. Grotołazi, którzy w 2012 r. odkryli tę ogromną komorę, zauważyli, że część stalaktytów i nacieków swoim kształtem przypominała masywne zęby trzonowe mastodonta – prehistorycznego przodka słonia. W ten sposób, początkowe skojarzenie posłużyło za przyszłą nazwę, która jest stosowana do dziś. Co już udało się zrobić w sali Mastodonta? Na podziwianie ogromnej części groty turyści będą musieli jeszcze chwilę zaczekać. W czerwcu 2024 r. rozpoczęto drążenie tuneli mających połączyć istniejącą trasę turystyczną Jaskini Niedźwiedziej z nowo odkrytą Salą Mastodonta. Już teraz wydrążono dwa niezależne odcinki, które w przyszłości posłużą jako tunele komunikacyjne dla turystów. Jeden z nich to mierzący ok. 150 metrów korytarz wejściowy, a drugi – o długości ok. 90 metrów – będzie pełnił funkcję wyjścia z sali. Stworzenie dwóch niezależnych dróg dotarcia usprawni poruszanie się po jaskini i pozwoli większej liczbie turystów podziwiać tę niezwykłą grotę. Ważnym elementem prac budowlanych w jaskini jest dostosowanie wszystkich działań do życia jej naturalnych mieszkańców – nietoperzy. Prace mogą być prowadzone wyłącznie w określonym czasie – od połowy maja do końca października. Zimą grota staje się domem dla nietoperzy, które na kilka miesięcy przechodzą w stan hibernacji. Nieopatrzne obudzenie latającego ssaka mogłoby wytrącić go ze stanu niskiego metabolizmu, co w skrajnych przypadkach mogłoby doprowadzić nawet do śmierci zwierzęcia. Kiedy otwarcie sali? Wszystkie naturalne przeszkody, z którymi muszą zmagać się podziemni budowniczowie, sprawiają, że otwarcie Sali Mastodonta planowane jest dopiero na rok 2027. Dyrektor obiektu, Artur Sawicki, w rozmowie z Eska Wrocław podkreśla: „Napotykamy wciąż na wiele trudności, bo jest to inwestycja nietypowa, ale połowa 2027 roku lub jesień to termin realny”. Do tego czasu jaskinia ma zostać wyposażona w pełną infrastrukturę turystyczną, umożliwiającą zwiedzanie całego odkrytego kompleksu podziemi. Oprócz klasycznych elementów ścieżek turystycznych – takich jak podesty i barierki – niezbędne będzie także specjalne oświetlenie, którego montaż stanowi dodatkowe wyzwanie dla projektantów. Planowane jest również utworzenie punktów widokowych, z których będzie można podziwiać całą, imponującą przestrzeń sali Mastodonta. Co już można oglądać? W oczekiwaniu na otwarcie Sali Mastodonta turyści mogą już teraz zwiedzać udostępnione fragmenty Jaskini Niedźwiedziej. Dla gości przygotowano trasę prowadzącą przez górne piętro jaskini, otwartą w 1983 roku. Malowniczy spacer obfituje w widoki niezwykle bogatej szaty naciekowej – stalaktytów, stalagmitów i stalagnatów – oraz prowadzi przez efektowne sale i korytarze. Przy wejściu można również zobaczyć wybrane znaleziska paleontologiczne. Wśród nich znajdują się m.in. szczątki niedźwiedzia jaskiniowego, od którego jaskinia wzięła swoją nazwę. Ile kosztuje wejście do jaskini? Cennik wejścia do jaskini kształtuje się następująco: bilet normalny – 60 zł, bilet ulgowy – 45 zł. Co ważne, do ceny regularnej należy doliczyć również 15 zł opłaty, jeśli chcemy robić zdjęcia wewnątrz jaskini. Dla turystów jest również przygotowana trasa ekstremalna. Koszt takiego spaceru wynosi 350 zł i odbywa się poza oświetlonymi i przygotowanymi korytarzami – w mniej dostępnych partiach jaskini. Uczestnicy mają do dyspozycji kaski, latarki czołowe i kombinezony ochronne (sprzęt udostępnia organizator). Trasa prowadzi przez węższe korytarze i mniej znane fragmenty jaskini, gdzie można zobaczyć formy krasowe zachowane w stanie nienaruszonym. Źródło: Onet Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Przerażające ślady przesłości w hiszpańskiej jaskini. Odkrycie sprzed tysięcy lat, które mrozi krew
Szczątki przynajmniej 11 osób, które zmarły w wyniku przemocy, zidentyfikowali archeolodzy wewnątrz hiszpańskiej jaskini. Być może doszło do jedzenia ludzkiego mięsa. Do tego mrożącego krew w żyłach wydarzenia doszło 5600 lat temu.
Spis treści: Agresywni rolnicy Jakie ślady zauważono na kościach? Od lat archeolodzy napotykają w czasie badań pradziejowych stanowisk archeologicznych na ślady agresji na szkieletach. Kilka lat temu międzynarodowy zespół naukowców z Wielkiej Brytanii, Niemiec i Szwecji przyjrzał się ponad 2000 szkieletom z czasów neolitu, czyli pierwszych rolników. Żyli w Europie w latach 8000–4000 p.n.e. Wykazano, że średnio co dziesiąty badany szkielet wykazywał ślady przemocy. Były to obrażenia zadane różnego rodzaju bronią. To szerokie badanie wspiera nowo opublikowany artykuł na łamach „Scientific Reports”. Dotyczy masakry dokonanej w jaskini na Półwyspie Iberyjskim. Agresywni rolnicy Przypadki potencjalnego kanibalizmu znane są nawet sprzed miliona lat. Jednak bezpośrednie dowody na obróbkę ludzkiego ciała są rzadkie i trudne do zinterpretowania. Jest ich jednak więcej w ostatnich tysiącleciach. Skala przemocy w czasie neolitu zaskoczyła naukowców. Być może była efektem konkurowania o zasoby. Najnowszy artykuł dotyczy znalezisk z jaskini El Mirador w Sierra de Atapuerca w Hiszpanii. Tam archeolodzy natknęli się na szczątki co najmniej 11 osób. Analiza kości była żmudna, bo w sumie przyjrzano się 650 ich fragmentom. Wśród zmarłych, którzy mogli być zjedzeni były dzieci, młodzież i dorośli. Taki zrównoważony rozkład wiekowy jest podobny do profili demograficznych obserwowanych na innych neolitycznych stanowiskach, gdzie udokumentowano masowe akty przemocy. Z analiz izotopowych wykonanych na zębach wynika, że osoby te pochodziły z najbliższej okolicy. Jaskinia, w której znaleziono kości, mogłą być wykorzystywana m.in. jako zagroda dla zwierząt gospodarskich. Jakie ślady zauważono na kościach? Na ponad 200 kościach badacze dostrzegli ślady obróbki. Na niemal wszystkich był to wpływ ognia, na ponad 130 – ślady nacięć w tym krojenia, skrobania i siekania, co może być związane ze skórowaniem i usuwaniem mięsa. Autorzy sugerują również, że niektóre szczątki mogą nosić ślady odcisków ludzkich zębów. Żaden ze zidentyfikowanych urazów nie nastąpił przed śmiercią. Autorzy twierdzą, że ślady na kościach wyglądają jak te uzyskane w czasie uboju zwierząt. Odkrycie to może być dowodem pojedynczego przypadku kanibalizmu związanego z konfliktem. Mógł on nastąpić w wyniku poważniejszych napięć społecznych. Wcześniejsze wykopaliska w jaskini El Mirador wykazały również istnienie epizodu kanibalizmu z wczesnej epoki brązu (4600–4100 lat p.n.e. W przypadku tych szczątków sugerowano ceremonialne spożycie ciał. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarsze ślady wykorzystania ryżu na dalekim Pacyfiku. Służył rytuałom
Archeolodzy odkryli najstarsze ślady po wykorzystaniu ryżu w dalekiej Oceanii. Mają nawet 3500 lat. Jednak zboże to nie było transportowane jako pożywienie, tylko na potrzeby rytualne i ceremonialne. Co o nich wiemy?
Spis treści: Najstarsze ślady ryżu na Pacyfiku – co znaleziono w jaskiniach Ritidian i Star Cave? Ryż w rytuałach pierwszych osadników – święta rola zboża na wyspach Pacyfiku Odkrycie dotyczy odległego archipelagu wysp Mariany położonego na Oceanie Spokojnym. To stąd startowały amerykańskie samoloty, które zrzuciły bomby atomowe na Japonię w 1945 roku. Od lat naukowcy spierają się, kiedy i w jaki sposób ludzie zasiedlili wyspy Pacyfiku. Teraz pojawiły się nowe dane dotyczące Mikronezji, a konkretnie archipelagu Marianów. Najstarsze ślady ryżu na Pacyfiku – co znaleziono w jaskiniach Ritidian i Star Cave? Badacze z USA, Chin i Australii opublikowali właśnie na łamach „Science Advances” zaskakujące wyniki analiz dotyczące wykorzystania ryż przez pierwszych ludzi zasiedlających Pacyfik. Ich wysiłki skupiły się na dwóch jaskiniach: Ritidian First Cave i Star Cave. To tam udało im się odkryć najstarsze znane z tak odległego rejonu Oceanu Spokojnego pozostałości po ryżu. – Do tej pory mieliśmu tylko nieliczne świadectwa dowody archeologiczne na odległym Pacyfiku, pochodzące prawdopodobnie sprzed 1000 do 700 lat – więc odkryte przez nas ślady znacznie cofają nas daleko w czasie – mówi dr Hsiao-chun Hung z Australijskiego Uniwersytetu Narodowego Na fragmentach naczyń ceramicznych odkryto łuski ryżowe sprzed nawet 3500 lat. Oznacza to, że znalazły się tam wraz z pierwszymi ludźmi, którzy zasiedlili ten archipelag i przepłynęli w tym celu 2300 kilometrów. Co to oznacza? Przede wszystkim jest to dowód na to, że zasiedlenie wysp nie było przypadkowe – jak się często mówiło. Ludzie musieli przygotować odpowiednie zaopatrzenie i je zaplanować. Ryż jest jednym z produktów, który o tym świadczy. Ryż w rytuałach pierwszych osadników – święta rola zboża na wyspach Pacyfiku Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że ryż był podstawowym źródłem pożywienia morskich śmiałków. Jednak zdaniem autorów artykułu nie jest to prawda. W jaskiniach, w których znaleziono ryż odprawiano ceremonie i to z udziałem tego zboża. – Chociaż ryż był podstawowym pożywieniem w wielu starożytnych społeczeństwach azjatyckich, odkrycie to wskazuje, że na odległych obszarach Pacyfiku był on traktowany jako cenny towar, zarezerwowany do użytku rytualnego, a nie do codziennego spożycia – mówi dr Hung. W ocenie badaczy wilgotne środowisko jaskini nie nadawało się do przechowywania nieprzetworzonego ryżu w garnkach. Poza tym nie znaleziono upraw zboża na wyspie. Dlatego sądzą, że używano go w rytuałach. Jednym z nich było karmienie ryżem osób bliskich śmierci. To sugestia wynika z obserwacji etnograficznych z XVII wieku. Jaskinie na Marianach były tradycyjnie uważane za święte przestrzenie, wykorzystywane do składania ofiar, modlitw i upamiętniania przodków. Obecność ryżu w takich miejscach, wraz z innymi przedmiotami sugerującymi odprawianie ceremonii, silnie wskazuje na rytualną rolę ryżu. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarszy bumerang na świecie pochodzi z Polski. Okazał się jeszcze bardziej wiekowy
Najstarszy na świecie bumerang ma nawet 42 tys. lat i wykonano go z ciosu mamuta. Odkryto go w Jaskini Obłazowej niedaleko Białki Tatrzańskiej. To też dowód na bardzo wczesne pojawienie się człowieka na terenie obecnej Polski.
Spis treści: Najstarszy bumerang – problematyczna sprawa Bumerang pierwszego człowieka na terenie Polski Funkcja bumerangu – polowanie czy rytuał? Nie tylko bumerang, ale też zagadkowa plakietka Okazuje się, że ojczyzną bumerangu wcale nie jest kojarzona z tym przedmiotem Australia, ale Polska. Niezwykły zabytek jest starszy od najstarszych znanych egzemplarzy z tego kontynentu o ponad 30 tys. lat! Polski bumerang odkrył archeolog prof. Paweł Valde-Nowak z Instytutu Archeologii UJ w 1987 roku. Wówczas to znalezisko stało się sensacją na skalę świata. Z szacunków wynikało, że narzędzie ma około 30 tysięcy lat. Po kilku dekadach przyszła pora na weryfikację wieku bumerangu. W międzynarodowym gronie wykonano nowoczesną analizę, której wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Plos One”. Wynik okazał się zaskoczeniem. Najstarszy bumerang – problematyczna sprawa W 1996 roku wykonano badanie radiowęglowe bumerangu. Wówczas otrzymano późną datę – wynikało, że ma on około 18 tys. lat. To było spore zaskoczenie dla badaczy, bo na podstawie innych obiektów, w tym narzędzi krzemiennych w tej samej warstwie, szacowano jego wiek na około 30 tys. lat. I ten uznano za najbardziej prawdopodobny. Wcześniejsza data może wynikać z błędów pomiaru związanych ze współczesnym zanieczyszczeniem próbki, być może na skutek konserwacji. Aby postawić kropkę nad i postanowiono wykonać kompleksowe analizy wieku kości znajdujących się w tej samej warstwie w jaskini, w której odkryto bumerang. Nie pobrano próbki z samego bumerangu, bo musiałaby być dość duża, co wiązałoby się z częściowym zniszczeniem cennego artefaktu, który i tak jest nadszarpnięty zębem czasu. Wyniki opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Plos One”. Bumerang pierwszego człowieka na terenie Polski W ramach nowego badania wykonano analizę radiowęglową kilkunastu kości oraz ludzkiego paliczka znajdujących się obok bumerangu. Następnie z pomocą statystyki bayesowskiej (obecnie uważana za najbardziej precyzyjną metodę) określono wiek warstwy, w której te obiekty się znajdowały. Okazało się, że pochodzi sprzed ok. 42–39 tysięcy lat. – Jest to znacząca korekta i potwierdza, że obiekt [bumerang – przyp. red.] jest znacznie starszy, niż wcześniej sądzono – przekazała National Geographic Polska pierwsza autorka artykułu prof. Sahra Talamo, szefowa Laboratorium Radiowęglowego na Uniwersytecie Bolońskim we Włoszech. Tak wczesna data jest dla badaczy zaskoczeniem. – Wcześniejszy wiek był nieco nieoczekiwany, ale w pełni poparty danymi. Zmienia to radykalnie interpretację znalezisk z jaskini Obłazowej. Pokazuje, że Homo sapiens był obecny w południowej Polsce ponad 42 000 lat temu, w okresie zimnym i niestabilnym klimatycznie – podkreśla prof. Talamo. Ekspertka uważa, że podważa to dotychczasowe przekonanie, iż człowiek współczesny rozprzestrzeniał się głównie w ciepłych okresach międzylodowcowych. Wygląda na to, że już wtedy nasz przodek w świetny sposób dostosowywał się do bardziej ekstremalnych warunków. Funkcja bumerangu – polowanie czy rytuał? Naukowcy ciągle zastanawiają się, jaka była funkcja bumerangu. Warto zaznaczyć, że nie jest to bumerang, który miał wracać do osoby go rzucającej. Ten egzemplarz przypomina za to egzemplarze używane przez rdzenną społeczność Australii w czasie polowań. Miały one ogłuszać zwierzynę. Czy „polski” bumerang do tego służył? – Trudno to rozstrzygnąć. Na krawędziach tego przedmiotu widoczne są różne uszkodzenia, które mogły powstać podczas użytkowania – przekazał National Geographic Polska prof. Paweł Valde-Nowak. Ale nie da się rozstrzygnąć, czy na pewno. Jak podkreśla uczony, wykonany z syntetycznych żywic model okazu z Obłazowej pozytywnie przeszedł przed laty testy rzucania. Kontekst odkrycia, zdaniem prof. Valde-Nowaka, wskazuje na interpretację obrzędową. Bumerang znaleziono obok konstrukcji z głazów, obok leżała kość ludzka, odkryto na nim też ślady po czerwonym pigmencie – ochrze, która jest czasami wiązana ze sferą wierzeń. Polskiemu ekspertowi wtóruje prof. Talamo. – Rozmiar kła mamuta, staranna obróbka i kontekst (w tym artefakty symboliczne i ozdoby osobiste) sugerują, że mógł on mieć również znaczenie rytualne lub symboliczne – dodała. Podkreśliła, że mógł jednak pełnić też praktyczną funkcję, na co wskazuje jego morfologia, krzywizna i ślady zużycia. – Najważniejszym wynikiem naszych badań jest stwierdzenie, że jest to najstarszy znany przedmiot podobny do bumerangu na świecie, starszy od najstarszych australijskich przykładów o ponad 30 000 lat – mówi prof. Talamo. Nie tylko bumerang, ale też zagadkowa plakietka Obecnie bumerang jest jednym z dwóch najstarszych obiektów wykonanych ręką człowieka współczesnego w Polsce z tak precyzyjnie określoną chronologią. – Większość narzędzi kamiennych związanych z Homo sapiens w Polsce – takich jak narzędzia oryniackie – jest rzeczywiście młodsza, zgodnie z obecnymi chronologiami – przyznała prof. Talamo. Jedynym innym obiektem z Polski w porównywalnym wieku jest zdobiona plakieta z kości mamuta odkryta w Jaskini Stajnia, położonej niedaleko Obłazowej. Jest to najstarsza bezpośrednio datowana ozdoba w Europie. Pochodzi sprzed 41,5 tysiąca lat. – Oba znaleziska dostarczają przekonujących dowodów na wczesne zachowania symboliczne i zaawansowane zdolności poznawcze u środkowoeuropejskiego Homo sapiens – kończy prof. Talamo. Źródło: Plos One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tatrzańska atrakcja otwarta. Nie zapomnij wziąć kurtki i latarki
Tylko pół godziny spaceru wystarczy, by poczuć się jak odkrywca. Jaskinia Mroźna, jedna z największych atrakcji Tatr, wznowiła ruch turystyczny. Przekonaj się, co kryje jej wnętrze.
Spis treści: Jaskinia Mroźna znów otwarta Co warto wiedzieć o Jaskini Mroźnej? Jaskinia Mroźna w Dolinie Kościeliskiej znów jest dostępna dla turystów. To jedna z najpopularniejszych atrakcji przyrodniczych w polskich Tatrach. Zimą jest zamykana, aby zapewnić spokój zimującym tam nietoperzom. Jaskinia Mroźna znów otwarta Jaskinię Mroźną można odwiedzać codziennie w godzinach od 9:00 do 17:00 (ostatnie wejście o 16:30). Choć trasa wewnątrz nie jest bardzo wymagająca, do wejścia warto się odpowiednio przygotować. Wewnątrz jaskini nie ma sztucznego oświetlenia, dlatego konieczne jest zabranie własnej latarki lub czołówki. Warto również mieć ze sobą ciepłą odzież. Zwłaszcza jeśli wchodzimy do jaskini latem. Temperatura w Mroźniej utrzymuje się poniżej 10 stopni Celsjusza. Wewnątrz bywa mokro i ślisko, dlatego lepiej niż klapki czy trampki sprawdzi się tam solidne obuwie turystyczne. Zwiedzanie Jaskini Mroźnej trwa około pół godziny. Wytyczona trasa turystyczna prowadzi przez miejsca takie jak Cmentarzysko Nacieków, Biały Chodnik czy Komora Złomisk. Największa – Wielka Komora – ma rozmiary 25 na 10 metrów i 10 metrów wysokości. Po drodze można również zobaczyć sztucznie utworzony zbiornik wodny Sabałowe Jeziorko oraz Ogródek, czyli skupisko stalagmitów. Bilet wstępu do Jaskini Mroźniej kosztuje 11 zł. Dzieci do siódmego roku życia wchodzą bezpłatnie. Bilety można kupić w punkcie wejścia do Doliny Kościeliskiej, online lub bezpośrednio przy jaskini (w tym miejscu płatność możliwa jest tylko gotówką). Trzeba również pamiętać, że osoby spoza powiatu tatrzańskiego obowiązuje dodatkowa opłata za wstęp do Tatrzańskiego Parku Narodowego. Co warto wiedzieć o Jaskini Mroźnej? Jaskinia Mroźna to jedna z niewielu w pełni przygotowanych do ruchu turystycznego jaskiń w polskich Tatrach. Znajduje się we wschodnim zboczu Doliny Kościeliskiej, na wysokości około 1100 m n.p.m. Jej całkowita długość wynosi 773 metry. Wejście i wyjście są położone na różnych wysokościach i połączone prostym, głównie poziomym korytarzem powstałym w wyniku działalności wód Kościeliskiego Potoku. Mimo stosunkowo skromnej szaty naciekowej w porównaniu do innych jaskiń europejskich, Mroźna uchodzi za najbogatszą w nacieki spośród jaskiń udostępnionych do masowego zwiedzania w Polsce. Można tu podziwiać stalaktyty, stalagmity, polewy naciekowe i tzw. mleko wapienne. To biała substancja przypominająca szron, od której jaskinia wzięła swoją nazwę. Jaskinia została odkryta w 1934 roku przez Stefana Zwolińskiego i Jerzego Zahorskiego. W kolejnych latach była sukcesywnie eksplorowana i przystosowywana do zwiedzania. 12 lipca 1953 roku udostępniono ją turystom, a do roku 2020 była jedyną jaskinią tatrzańską z własnym oświetleniem elektrycznym zasilanym agregatem. Podczas remontu w 2023 roku zrezygnowano jednak z oświetlenia, przywracając jaskini bardziej naturalny charakter. Źródło: Tatrzański Park Narodowy Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To, co odkryła w jaskiniach Grenlandii, może zmienić nasze myślenie o klimacie
Brytyjska paleoklimatolożka Gina Moseley od lat marzyła o eksploracji jednej z najbardziej niedostępnych jaskiń świata. Gdy w końcu tam dotarła, to, co odkryła, zaskoczyło nawet ją.
Spis treści: Fascynacja jaskiniami i początki marzenia Logistyka, wyzwania i determinacja Przełomowe dane z wnętrza skał Helikopter wylądował na szczycie klifu, tnąc łopatami wirnika zimne powietrze. Gina Moseley odetchnęła głęboko i chłonęła majestatyczny widok surowego krajobrazu Grenlandii. Na południu zamarznięte jezioro rozciągało się na kilometry, ustępując w końcu miejsca brązowym i szarym płaskowyżom przetykanym białymi błyskami lodowców w oddali. W przeciwnym kierunku, około 900 km za horyzontem, znajdował się biegun północny. Oprócz pilota helikoptera byli z nią: fotograf Robbie Shone, życiowy partner Moseley i autor zdjęcia do tego tekstu, oraz wspinaczkowy specjalista Chris Blakeley. Pogoda była łagodna, tuż powyżej zera. Właściwie idealna. Moseley wiedziała jednak, że burza może rozpętać się w każdej chwili. Towarzyszyć jej będą niebezpieczne wiatry i gęsta mgła. W takim wypadku musieliby natychmiast odlecieć albo ryzykować utknięcie w jednym z najbardziej odległych i nieprzyjaznych terenów na świecie. Fascynacja jaskiniami i początki marzenia Przez ponad dekadę Moseley – brytyjska paleoklimatolożka i grotołazka – wyobrażała sobie ten moment. Miała nadzieję, że będzie należeć do pierwszego zespołu, który wejdzie do jaskini Wulff Land Cave (WUL-8), jednej z najbardziej odosobnionych jaskiń na Ziemi. Marzyła o zebraniu próbek, które pozwoliłyby wyciągnąć nowe wnioski na temat historii klimatu Grenlandii. Po raz pierwszy zobaczyła tę jaskinię na ziarnistym zdjęciu rozpoznawczym z czasów zimnej wojny. Jej przepastne wejście znajdujące się wysoko w stromej ścianie skalnej przypominało starożytną fortecę. Zdjęcie natychmiast poruszyło jej wyobraźnię. Ale tym, co mocno w niej utkwiło, była świadomość, że nikt nie postawił stopy we wnętrzu groty. Logistyka, wyzwania i determinacja Przez 15 lat wielokrotnie zadawała sobie te same pytania: jak duża była ta jaskinia? Jak głęboka? Jakie naukowe skarby skrywała? Moseley miała śmiały plan: zbadać jaskinię Wulff Land Cave (i inne podobne) i pobrać z niej próbki skał. Te osady mineralne mogłyby ujawnić, jaki był klimat Grenlandii setki tysięcy – a nawet miliony – lat temu. Poza tym próbki mogłyby pomóc naukowcom przewidzieć, jak może wyglądać ocieplanie się klimatu na świecie. Aby tu dotrzeć, pokonała wiele wyzwań – logistycznych, finansowych, zawodowych, emocjonalnych. Teraz pozostało jej tylko zjechać na linie do wejścia i zobaczyć to, czego żaden człowiek nigdy nie widział. Przełomowe dane z wnętrza skał Ich trud się opłacił. Analiza radiochemiczna jednej próbki wykazała, że naciek powstał w okresie między 537 tys. a 588 tys. lat temu. Tworzenie nacieków wymaga kapania lub przepływu wody. Samo istnienie próbki analizowanej przez badaczy wskazuje, że Grenlandia była wówczas bardziej wilgotna i cieplejsza. W latach 2018 i 2019 Moseley kierowała dwiema kolejnymi ekspedycjami na Grenlandię, do innych jaskiń. Każda wyczerpująca wyprawa i rosnąca kolekcja nacieków pozwalały jej cofać się w czasie i tworzyć szczegółowy zapis klimatu Grenlandii panującego w dawnych epokach. Wyniki z lat 2015 i 2019 są ekscytujące. To świat, w którym skład atmosfery przypomina teraźniejszość. Możemy się dowiedzieć wiele o stanie klimatu Arktyki w tych warunkach, aby lepiej poznać przyszłość. To ekscytujące, ale być może również przerażające. źródło: National Geographic Polska Chcesz więcej fascynujących zdjęć i informacji na temat podróżowania, natury, odkryć archeologicznych oraz nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska”. Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Pod miastem odkryto nieznane tunele. Ich liczba dochodzi do blisko tysiąca
Pod angielskim miastem Nottingham znajdują się setki tuneli wykutych w piaskowcu. Wiele z nich powstało już w średniowieczu. Niedawno odkryto kolejne. Jaka była ich funkcja?
Spis treści: Podziemne miasto w Nottingham Tuneli jest więcej, niż sądzono Jedną z największych atrakcji turystycznych Nottingham jest „Miasto jaskiń”. W ten sposób reklamowany jest system tuneli wykuwanych w piaskowcu przez setki lat. Do XIX wieku były to domostwa biednych mieszkańców miasta. Podziemne miasto w Nottingham Ale funkcje tuneli były i nadal są różne. Pierwsze wzmianki o jaskiniach pochodzą z IX wieku, kiedy to walijski biskup Asser nazwał Nottingham „Tig Guocobauc”, co w starobrytyjskim oznaczało „dom jaskiń” lub „miejsce wielu jaskiniowych mieszkań”. W XV wieku znajdowała się tam jedyna znana w Wielkiej Brytanii podziemna garbarnia. Niektóre jaskinie służyły jako tajne miejsca spotkań, a nawet do prowadzenia nielegalnej działalności. Ze względu na stałą, niską temperaturę, jaskinie idealnie nadawały się do przechowywania piwa i wina. Wiele starych pubów w Nottingham nadal posiada i wykorzystuje w ten sposób podziemne tunele. Natomiast w okresie II wojny światowej ludność cywilna chroniła się tam przed niemieckimi nalotami. Tuneli jest więcej, niż sądzono Do tej pory naukowcy mówili o ponad 800 tunelach pod Nottingham. Teraz poinformowano o odkryciu kolejnych. Archeolog Scott Lomax przekazał, że jest ich co najmniej 924. – Jestem przekonany, że w ciągu najbliższego roku będziemy mogli powiedzieć, że Nottingham ma ponad 1000 jaskiń reprezentujących 1000 lat historii – przekazał badacz cytowany przez „Heritage Daily”. Kiedy urząd miejski w Nottingham rozpoczął dokumentację jaskiń w 2009 roku, naliczono ich wówczas zaledwie 425. Jak widać, w ciągu kilkunastu lat ta liczna podwoiła się, a wygląda na to, że odkryć będzie jeszcze więcej. Część z nich zostało zniszczonych na skutek działalności w XX wieku. Najnowsze odkrycie jaskini miało miejsce podczas prac drogowych. Tunel ma 17 metrów długości i 4 metry szerokości, a dostęp do niej odbywał się przez okrągły w planie szyb. – Te najnowsze odkrycia jeszcze bardziej umacniają reputację Nottingham jako miasta o największej liczbie jaskiń w Europie, którego unikalne podziemia oferują wgląd w życie [ludzi – przyp. red.] od czasów średniowiecza – podkreślił Lomax. Źródło: Heritage Daily Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dowód na kanibalizm w polskiej jaskini. Zjedzono 10 osób
Na kilkudziesięciu kościach odkrytych w Jaskini Maszyckiej w Małopolsce naukowcy dostrzegli ślady po nacinaniu i konsumpcji. Celem było wydobycie składników odżywczych. Są to zatem dowody na ucztę kanibalistyczną. Dlaczego do niej doszło?
Spis treści: Enigmatyczne okoliczności śmierci łowców i zbieraczy Naukowcy wpatrzeni w kości Zjedzeni w czasie rytuałów pogrzebowych? Ponad 100 lat temu archeolog Gotfryd Ossowski dokonał sensacyjnego znaleziska. U wejścia do Jaskini Maszyckiej na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkrył szczątki dziesięciu osób, żyjących kilkanaście tysięcy lat temu. Byli to zarówno mężczyźni, kobiety, jak i dzieci. Badacze stanowiska nazywają je czasem “paleolitycznymi Pompejami”, bo po śmierci wielu osób wszystko pozostało nietknięte. Odkryto tu jedno z największych nagromadzeń zabytków z tego okresu w Europie. Rozgorzała dyskusja, w jaki sposób zginęli mieszkańcy jaskini, bo ciała leżały bezwładnie. A na ich kościach odkryto zagadkowe ślady. Brakowało do tej pory kompleksowych badań, by zrozumieć, w jaki sposób powstały te nacięcia. Enigmatyczne okoliczności śmierci łowców i zbieraczy Co jakiś czas badacze powracają do tego znaleziska i próbują rozwikłać pradziejową zagadkę. I dowiedzieć się, jakie były okoliczności śmierci tej grupy ludzi. Teraz międzynarodowy zespół z udziałem badaczy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego i Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego (FROA) uzyskał nowe informacje na ten temat. Z wykonanych ostatnio analiz wyłania się jasny obraz: ślady manipulacji na szczątkach ludzkich w Jaskini Maszyckiej wskazują na systematyczne rozczłonkowanie zmarłych i kanibalizm. Wyniki tej analizy opublikowano w czasopiśmie „Scientific Reports”. Badaniami objęto w sumie 63 kości, pochodzących od dziesięciu osób. Są przechowywane w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Mają 18 tys. lat. Był to zatem okres epoki lodowcowej, kiedy po ziemi stąpały mamuty i ciągle było dość zimno, chociaż lodowiec zaczął się już wycofywać z obszaru obecnej Polski. Stosując nowoczesne metody, badacze dostrzegli na 34 kościach ślady po ćwiartowaniu, do którego doszło tuż po śmierci. Ślady cięć na fragmentach czaszki wskazują, że przyczepy mięśni oraz skóra głowy zostały przecięte, a długie kości złamane w celu dostania się do szpiku kostnego. – Położenie i częstotliwość śladów nacięć, a także celowe łamanie kości, nie pozostawiają wątpliwości, że celem było wydobycie składników odżywczych ze zmarłych – mówi główny autor artykułu prof. Francesc Marginedas z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii Człowieka i Ewolucji Społecznej (IPHES). Okoliczności kanibalizmu Najważniejsze pytanie brzmi, jakie były okoliczności kanibalizmu? Ludzie wówczas nie byli prymitywni. To przecież wtedy powstawały w zachodniej Europie piękne dzieła sztuki w postaci malowideł naskalnych, na przykład w Lascaux we Francji. – Różnorodne świadectwa artystyczne wskazują na korzystne warunki życia w tym okresie. Dlatego wydaje się mało prawdopodobne, aby kanibalizm był praktykowany z konieczności – mówi współautor badania, prof. Thomas Terberger z Instytutu Prehistorii i Historii Wczesnej na Uniwersytecie w Getyndze. Być może więc głównym celem wcale nie była chęć zaspokojenia głodu, ale walka o zasoby czy terytorium. Po okresie największych mrozów ostatniej epoki lodowcowej nastąpił wzrost populacji, co mogło doprowadzić do konfliktów. W Jaskini Maszyckiej szczątki ludzkie zmieszane są z odpadami komunalnymi, co świadczy o tym, że zmarłych nie traktowano z szacunkiem. Zjedzeni w czasie rytuałów pogrzebowych? – Nie można jednak wykluczyć innej tezy, że kanibalizm ten jest przejawem jakichś praktyk pogrzebowych. Jednoznaczną interpretację utrudnia fakt, że stanowisko archeologiczne było badane ponad 100 lat temu i nie dysponujemy dokładną dokumentacją z tych wykopalisk – zauważają Dariusz Bobak z FROA i prof. Marta Połtowicz-Bobak z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, którzy są współautorami artykułu. Jak dodaje w rozmowie z National Geographic Dariusz Bobak, tylko częściowo widoczne są przypuszczalne ślady po nagryzaniu na kościach. – Takie odciski zostają głównie na kościach płaskich, a te tutaj prawie się nie zachowały – zapewne uległy rozkładowi – zauważa naukowiec. Argumentem za praktykami rytualnymi w postaci kanibalizmu jest odkryta przy wejściu do jaskini czaszka suhaka, czyli antylopy saigi (Saiga tatarica), pokryta czerwonym barwnikiem. Takie znaleziska są często łączone ze sferą rytualną w paleolicie. Czy to oznacza, że nigdy nie uda się rozwiązać zagadki tej krwawej masakry z epoki paleolitu? Być może klucz do rozwiązania zagadki tkwi w hałdach z pierwszych badań archeologicznych przeprowadzonych w tej jaskini w XIX wieku. Archeolodzy planują ich badanie w przyszłości. Może skrywają zabytki, które postawią kropkę nad i? Źródła: Scientific Reports, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W jaskini we Francji znaleziono prawdopodobnie najstarszą prehistoryczną mapę 3D. Stworzyli ją łowcy-zbieracze
W jaskini we Francji odkryto wyjątkowe ryty. Pokrywają podłogę i zdaniem naukowców mogą stanowić swoistą trójwymiarową mapę okolicy. To dzieło rąk łowców-zbieraczy, którzy żyli w tamtych stronach 20 000 lat temu.
Spis treści: W jaki sposób wyrzeźbiono podłogę jaskini? Do czego służyła pierwotna mapa 3D? Po co dawniej mieszkańcy jaskini zmienili jej podłoże? Czy istnieją mapy z paleolitu? Dolina rzeki École położona jest niedaleko Paryża, kilkadziesiąt kilometrów na południe od stolicy Francji. Otaczają ją wzniesienia z piaskowca z wyżłobionymi przez wodę grotami. Jaskinie te stanowią znakomite naturalne schronienia. Jedną z nich – dzisiaj określaną jako Ségognole 3 – ludzie zasiedlali już w górnym paleolicie, ok. 20 tys. lat temu. Grota jest znana naukowcom od dawna. Wcześniej w środku odkryto paleolityczne rysunki naskalne: dwa konie przypominające malowidła z Lascaux. Teraz dwóch badaczy – Médard Thiry i Anthony Milnes – spojrzało na jaskinię świeżym okiem. Rezultat okazał się niespodziewany. Naukowcy zauważyli, że dawni mieszkańcy Ségognole 3 przekształcili podłogę swojego schronienia. Zrobili to tak, że zaczęła ona przypominać miniaturowy model otaczającego terenu. W jaki sposób wyrzeźbiono podłogę jaskini? Odwzorowanie okolicy nie jest ścisłe. Brzegi doliny zostały na przykład odwrócone. Prawdopodobnie twórcy potencjalnej mapy skorzystali z tego, w jaki sposób podłoga jaskini wyglądała naturalnie. I następnie nieco ją „poprawili”. Dodali własne, nieraz głębokie rowki, ukształtowali wybrzuszenia oraz zagłębienia i otoczyli je rytami. W jednym miejscu podłoża zostało zmienione tak, by przypominało kobiecą miednicę. Zdaniem badaczy w ten sposób twórcy „mapy” zbudowali własny model hydrologiczny. Czyli, mówiąc prościej, przygotowali odpływy dla deszczówki, która wpadała do jaskini. Kiedy zaczynało padać, podłoga ożywała. Deszczowa woda płynęła przygotowanymi rowkami i gromadziła się w nieckach. Podłoże zaczynało wówczas przypominać deltę rzeczną wraz z otaczającymi ją nieckami i wzgórzami. Do czego służyła pierwotna mapa 3D? Kształty, jakie pojawiają się na podłodze jaskini, nie powtarzają się. To właśnie naprowadziło Thiry’ego i Milnesa na trop. Zaczęli podejrzewać, że kształt podłogi został zmieniony tak, by odzwierciedlał rzeźbę okolicy. Wraz z rzeką Ecole pośrodku, różnymi jej dopływami oraz okolicznymi jeziorami, wąwozami i wzgórzami. Słowa „mapa” używanego w kontekście Ségognole 3 nie należy jednak rozumieć dosłownie. Ani przypisywać mu takiego znaczenia, jakie ma obecnie. – To nie jest geograficzna reprezentacja czy mapa pobliskiego krajobrazu – zastrzegają autorzy pracy. – Zamiast tego ryta podłoga galerii w Ségognole 3 wydaje się oddawać przestrzenne relacje cech krajobrazu. Można ją uznać za miniaturę cech naturalnych i ich relacji w otaczającym terenie – dodają. Po co dawniej mieszkańcy jaskini zmienili jej podłoże? Rzeka Ecole to górny dopływ Sekwany. Jaskinia położona jest w dogodnym miejscu nad doliną rzeki. Z tego punktu ma się dobry ogląd okolicy i można łatwo planować wyprawy łowieckie. Szczególnie że w górnym paleolicie w pobliżu rzeki musiały pojawiać się zwierzęta, na przykład duzi roślinożercy udający się do wodopoju. Wyżłobione dno jaskini dowodzi zdolności poznawczych i umiejętności abstrakcyjnego myślenia łowców-zbieraczy. Thiry i Milnes spekulują, że stworzyli oni skomplikowaną trójwymiarową dynamiczną „mapę” z kilku różnych powodów. Oczywiście mogła pomóc orientować się w okolicy i służyć do planowania polowań. Ale także do celów edukacyjnych: do tego, by zapoznawać nowych członków społeczności z najważniejszymi elementami terenu otaczającego schronienie. Czy istnieją mapy z paleolitu? Naukowcy znają inne starsze odwzorowania, które mogą być uznawane za mapę. Jednak obrazują one osady albo strefy łowieckie. Nie ma wśród nich odwzorowań naturalnego krajobrazu z jego rozmaitymi cechami geomorfologicznymi. Dlatego też – jak przyznają sami Thiry i Milnes – interpretując znalezisko z jaskini Ségognole 3, trzeba zachować ostrożność. – Należy podkreślić, że – ogólnie rzecz biorąc – ikonografia w sztuce paleolitycznej w dużej mierze składa się z figuratywnych odzwierciedleń zwierząt i sylwetek ludzkich. Naturalne krajobrazy są niepewne. To, co odkryliśmy, stanowi prawdziwą rzadkość – piszą naukowcy. – Rzeźbiona podłoga nie jest całkiem mapą, ale bardziej modelem w miniaturze otaczającego terenu. Potencjalnie to pierwszy na świecie model 3D terytorium paleolitycznego – podsumowują. Źródła: ScienceAlert, Oxford Journal of Archaeology Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Lazurowa Grota to wizytówka Capri. Morska jaskinia zachwyca błękitną wodą
Lazurowa Grota należy do najsłynniejszych morskich jaskiń na świecie. Jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji Capri i stanowi obowiązkowy punkt w planie wycieczki na malowniczą włoską wyspę. W tym miejscu należy podkreślić, że równie imponująca, jak tamtejsze widoki, jest historia tego niezwykłego miejsca. Co warto wiedzieć o Lazurowej Grocie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie jest Lazurowa Grota? Antyczna historia Lazurowej Groty Ponowne odkrycie Lazurowej Groty Unikatowy ekosystem Lazurowej Groty Zwiedzanie Lazurowej Groty Jak dotrzeć do Lazurowej Groty? Włochy to nie tylko wielkie metropolie, jak choćby Rzym i Mediolan, i małe, urokliwe miasteczka, jak Ronciglione i nazywana „drzwiami Sycylii” Mesyna. To także wspaniałe kurorty, słynące z pięknych widoków i wyśmienitej pogody. Jednym z najbardziej wyjątkowych jest Capri. Malownicza wyspa oferuje mnóstwo typowych dla takich miejsc atrakcji, jednak należy podkreślić, że poza luksusowymi hotelami i cennymi zabytkami znajduje się tam także mnóstwo skarbów natury. Jednym z nich jest Lazurowa Grota. Gdzie jest Lazurowa Grota? W otwartej na Morze Tyrreńskie Zatoce Neapolitańskiej, w pobliżu półwyspu Sorrento, ponad powierzchnię wody wybija się górzysta wyspa Capri. Lazurowa Grota, czyli Grotta Azzurra – naturalnie utworzona jaskinia morska – znajduje się na jej zachodnim brzegu. Informacje o Lazurowej Grocie Jaskinia mierzy około 60 metrów długości i około 25 metrów szerokości, a jej głębokość dochodzi do około 22 metrów. Ten wspaniały twór natury powstał w wyniku erozji morskiej wapiennych skał. Słynie z niezwykłego koloru wody, na który wskazuje sama nazwa tego miejsca. Skąd bierze się lazurowy kolor wody w jaskini? Wiele egzotycznych kurortów słynie z jasnoniebieskiej barwy morza, ale trudno jest wskazać drugie miejsce, gdzie woda przybiera tak wyrazisty kolor, jak w Lazurowej Grocie. Z czego wynika to zjawisko? To zasługa załamania promieni słonecznych. Światło wpada do wnętrza jaskini przez podwodne wejście, które znajduje się na głębokości kilku metrów poniżej powierzchni morza. Ulega rozproszeniu i odbija się od wapiennych skał, w wyniku czego traci swoją naturalną barwę. Rozświetlona woda zyskuje piękny lazurowy kolor. Antyczna historia Lazurowej Groty To niezwykłe miejsce było znane już w antycznym Rzymie. Na Capri willę miał cesarz Tyberiusz, następca Oktawiana Augusta. Lazurowa Grota stanowiła prywatny basen rzymskiego władcy, połączony z luksusową posiadłością, znaną jako Damecuta. Ze względy na niezwykły charakter tego miejsca, Tyberiusz zadecydował o zamienieniu jaskini w nimfeum, czyli miejsce kultu bóstw morskich i związanych z wodą. W rzymskiej tradycji, takie miejsca były bogato zdobione posągami. Tak było też w tym przypadku. Starożytne posągi w Lazurowej Grocie W latach 60. XX wieku Lazurowa Grota została zbadana. Naukowcy zeszli pod powierzchnię wody i natknęli się na trzy posągi, przedstawiające Neptuna i Trytona. Dziś te niezwykłe znaleziska można podziwiać w muzeum Casa Rossa, znajdującym się w mieście Anacapri. W 2009 roku archeolodzy natrafili na kolejne cenne znalezisko. Mowa o siedmiu podstawach posągów. W późniejszym czasie, na głębokości około trzech metrów, badacze odkryli obrobiony kamienny blok. Na razie nie wiadomo, jakie było jego przeznaczenie. Ponowne odkrycie Lazurowej Groty Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, niezwykła jaskinia zaczęła popadać w zapomnienie. Miejscowa ludność omijała Lazurową Grotę szerokim łukiem. Dlaczego? Przyczyną były niepokojące legendy. Wśród mieszkańców wyspy panowało przekonanie, że miejsce to jest nawiedzane przez duchy. Do jaskini nie zapuszczali się nie tylko miejscowi, ale także przybywający tam żeglarze. Renesans Lazurowej Groty nastąpił dopiero w XIX wieku. W 1826 roku na wyspę Capri przybył niemiecki malarz August Kopisch. Towarzyszył mu Ernest Fries. Miejscowy rybak, Angelo Ferraro, pokazał im niezwykłą morską jaskinię. Swoje wrażenia Kopisch opisał w jednym ze swoich dzieł, którym zwrócił uwagę na to unikatowe miejsce. Unikatowy ekosystem Lazurowej Groty Lazurowa Grota wyróżnia się nie tylko ciekawą historią, ale także niezwykłymi warunkami naturalnymi. Występujące tam podziemne źródła siarkowe ukształtowały iście niezwykły ekosystem, który do złudzenia przypomina występujący w obrębie Wysp Żółwich... na głębokości 3500 metrów pod poziomem morza. Żyją tam między innymi ogromne gąbki, homary i małże. Zwiedzanie Lazurowej Groty Lazurowa Grota jest dostępna dla zwiedzających. Wstęp jest płatny i możliwy tylko z przewoźnikiem (na pokładzie niewielkiej łódki). Zwiedzanie tego niezwykłego miejsca trwa około 10 minut. W tym czasie łódka okrąża jaskinię kilkukrotnie, więc zwiedzający mają możliwość zapoznać się z jej wszystkimi szczegółami. Należy jednak pamiętać, że gdy morze jest wzburzone, obiekt pozostaje zamknięty dla ruchu turystycznego. Wysokie fale uniemożliwiają wówczas bezpieczne dostanie się do jaskini. Każdy odwiedzający Lazurową Grotę musi bezwzględnie stosować się do wskazówek przewoźnika. Nie chodzi wyłącznie o bezpieczeństwo (choć to niezwykle ważny aspekt, choćby dlatego, że wejście do jaskini jest niskie), ale także o ochronę tego cennego obszaru. Rosnąca liczba odwiedzających nie ułatwia zachowania naturalnego piękna groty. Wszelkie wskazówki, które można usłyszeć w trakcie zwiedzania, służą zminimalizowaniu negatywnego wpływu na to miejsce. Decydując się na zwiedzanie jaskini, najlepiej wybrać słoneczny dzień, by móc w pełni docenić osobliwy urok tego miejsca. Najlepsze warunki świetlne panują od godziny dwunastej do czternastej. Właśnie wtedy wnętrze groty jest spektakularnie rozświetlone. Jak dotrzeć do Lazurowej Groty? Ta wspaniała atrakcja turystyczna jest łatwo dostępna dla zwiedzających. Można tam dotrzeć na trzy sposoby: łodzią, autobusem lub pieszo. Łodzie wypływają z portu Marina Grande. Krótki rejs trwa około 10 minut. Autobusy ruszają z Anacapri. Przystanek jest oddalony o zaledwie 50 metrów od Piazza Vittoria. Polecamy jednak rozważyć wycieczkę pieszą, podczas której można podziwiać urokliwą panoramę malowniczej wyspy Capri i zapierające dech w piersiach krajobrazy. Do Lazurowej Groty prowadzi mierzący ok. 4 km szlak prowadzący przez Via T. de Tommaso, Via Pagliaro i Via Grotta Azzurra. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archeolodzy odkryli niezwykłe ślady w jaskini. To świadectwa kultu sprzed 35 tys. lat
Wiele metrów pod ziemią, w najciemniejszych zakamarkach olbrzymiej jaskini Manot w Galilei, kilkadziesiąt tysięcy lat temu odbywały się zagadkowe rytuały. Ludzie gromadzili się wokół kamiennego totemu. Czym on był?
Spis treści: Kult w ciemnej jaskini Cuda z jaskini Manot – nie tylko rytuały Dentysta w jaskini na tropie naszych przodków Jaskinie od dziesiątków tysięcy lat przyciągały uwagę człowieka. Najbardziej znane są te z Hiszpanii i Francji, gdzie od około 40 do 14 tys. lat temu ludzie pozostawili wielobarwne malowidła naskalne. Okazuje się, że w innych rejonach świata aktywność ludzi w jaskiniach dziesiątki tysięcy lat temu wcale nie była mniejsza. Grupa naukowców opublikowała właśnie na łamach periodyku „PNAS” wyniki badań w jaskini Manot w Izraelu. Ich zdaniem udało się im tam znaleźć najstarsze dowody na rytualne zgromadzenia na kontynencie azjatyckim. Kult w ciemnej jaskini W najgłębszej i najciemniejszej części pieczary archeolodzy znaleźli rzeźbiony kamień, celowo umieszczony w niszy w jaskini. Jego wzór przypomina archeologom trójwymiarową skorupę żółwia. To dzieło sztuki pochodzi sprzed 35 tysięcy lat, więc jest współczesne z malowidłami naskalnymi w zachodniej Europie. – Mógł on [kamień – przyp. red.] reprezentować totem lub postać duchową – powiedział szef zespołu badaczy Omry Barzilai z Uniwersytetu w Hajfie i Izraelskiej Służby Zabytków. Totemem nazywamy zwierzę czy przedmiot otaczany szczególną czcią przez społeczności zbieracko-łowieckie. Niektórzy archeolodzy sądzą, że było swego rodzaju „godłem” danej grupy i obowiązywał zakaz polowania na totemowe zwierzę. Dlaczego badacze uważają, że stylizowana kamienna skorupa żółwia była przedmiotem kultu? Ze względu na szczególną lokalizację, w głębi jaskini, z dala od materialnych śladów świadczących o codziennych zadaniach. W ocenie badaczy nowe znalezisko poszerza nasze rozumienie okresu górnego paleolitu poza jego kulturę materialną. Umożliwia zagłębienie się w bardziej efemeryczną sferę duchowego życia ludzi, która wyrażała się w odprawianych przez nich rytuałach. Jaskinia ma świetne właściwości akustyczne sprzyjające dużym zgromadzeniom. O tym, że większe grupy ludzi gromadziły się obok przypuszczalnego totemu z pochodniami, mają świadczyć ślady popiołu drzewnego na pobliskich stalagmitach. Cuda z jaskini Manot – nie tylko rytuały Jaskinia Manot została odkryta przypadkowo w czasie robót budowlanych w 2008 roku. Szybko wkroczyli do niej archeolodzy. O tym miejscu stało się głośno już dziesięć lat temu. W 2015 r. naukowcy z Uniwersytetu Case Western Reserve w USA pomogli zidentyfikować czaszkę sprzed 55 000 lat. Dostarczyła fizycznych dowodów na krzyżowanie się neandertalczyków i homo sapiens. Poza tym wewnątrz jaskini udało się odkryć ślady przebywania tych dwóch gatunków człowieka. Natrafiono w niej na liczne narzędzia krzemienne i kości upolowanych zwierząt, m.in. gazel, koni, niedźwiedzia czy jeleni. W przeciwieństwie do przedmiotów związanych z kultem te zabytki odkryto w zewnętrznej części schroniska skalnego, tuż przy wejściu. Dentysta w jaskini na tropie naszych przodków W wykopaliskach w jaskini uczestniczą od lat studenci stomatologii z Case Western Reserve University School of Dental Medicine w USA pod kierunkiem prof. Marka Hansa. – Większość ludzi nie przypuszczałaby, że szkoła dentystyczna będzie zaangażowana w wykopaliska archeologiczne. Ale jedną z rzeczy bardzo dobrze zachowanych w kopalnych szkieletach są zęby, ponieważ są twardsze niż kości. (…) Jako ortodonta interesuję się wzrostem i rozwojem ludzkiej twarzy, co, jak się okazuje, jest dokładnie tym, co jest potrzebne do identyfikacji okazów antropologicznych – opowiada naukowiec. W ciągu ostatnich dziesięciu lat uczelnia Case Western Reserve każdego lata wysyłała od 10 do 20 studentów stomatologii do pomocy przy wykopaliskach w jaskini Manot. Odbywające się latem badania stały się tak popularne, że żacy z innych szkół stomatologicznych i medycznych również chcą brać w nich udział. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ta broń zrewolucjonizowała życie ludzi. Archeolodzy odkryli jej kluczowe fragmenty sprzed tysięcy lat
Cięciwy łuków sprzed 7 tysięcy lat wykonane ze ścięgien zwierząt odkryli archeolodzy w jednej z hiszpańskich jaskiń. To prawdziwa gratka dla badaczy, bo z reguły z tak odległych czasów zachowują się jedynie kamienne groty strzał.
Spis treści: Unikatowe odkrycie w Hiszpanii. Bez tego elementu łuk był bezużyteczny Kluczowa część pradziejowego łuku Kompozytowe strzały sprzed kilku tysięcy lat Wśród archeologów trwa dyskusja na temat tego, kiedy ludzie zaczęli używać łuku. Ta broń, którą można miotać strzały na daleką odległość, pojawiła się już w epoce lodowcowej. Najstarsze dotąd prawdopodobne dowody na użycie łuku pochodzą z Republiki Południowej Afryki i mogą mieć nawet ponad 60 tys. lat. Unikatowe odkrycie z Hiszpanii. Bez tego elementu łuk był bezużyteczny Swoje trzy grosze do kwestii użycia łuku w pradziejach dorzucili właśnie badacze z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie (UAB). Udało im się bowiem odkryć coś, co prawie nigdy nie zachowuje się do naszych czasów. Są to najbardziej delikatne i efemeryczne części łuku – cięciwy, które służy do napinania broni. Ale to nie wszystko – udało się też znaleźć nieźle zachowane strzały zakończone piórami. Swoje wnioski archeolodzy opublikowali na łamach „Scientific Reports”. Do odkrycia doszło w jaskini Los Murciélagos w Albuñol w Granadzie. Zabytki pochodzą ze wczesnej fazy okresu neolitu, czyli mają około 7 tysięcy lat. W Europie upowszechniało się wówczas rolnictwo. Czerpano też korzyści z udomowionych zwierząt. A to wszystko za pośrednictwem migrantów z Bliskiego Wschodu. Kluczowa część pradziejowego łuku Największą atencją wśród badaczy cieszą się cięciwy. To przecież bardzo delikatny element łuku. Przetrwał 7 tysięcy lat tylko ze względu na bardzo suche i zapewne beztlenowe środowisko. – Identyfikacja tych cięciw stanowi kluczowy krok w badaniach nad bronią neolityczną. Nie tylko byliśmy w stanie potwierdzić użycie ścięgien zwierzęcych do ich produkcji, ale także zidentyfikowaliśmy rodzaj lub gatunek zwierzęcia, z którego je wykonano – mówi pierwsza autorka artykułu Ingrid Bertin z UAB. Cięciwy wykonano ze ścięgien zwierząt z rodzaju Capra (obejmuje kilka gatunków kóz i koziorożców), dzikich świń oraz sarny. Ścięgna tych kilku zwierząt spleciono ze sobą, aby uzyskać cięciwy o wystarczającej długości. – Dzięki tej technice można było tworzyć mocne i elastyczne sznury, spełniające potrzeby doświadczonych łuczników. Stopień precyzji i mistrzostwa technicznego, w którym liczy się każdy szczegół, świadczą o wyjątkowej wiedzy neolitycznych rzemieślników – dodaje dr Raquel Piqué z Wydziału Prehistorii UAB, koordynatorka badania. Kompozytowe strzały sprzed kilku tysięcy lat Równie ciekawe jest odkrycie w hiszpańskiej jaskini fragmentów strzał. Nie były to po prostu zaostrzone kije, a kompozytowe wytwory składające się z drewna oliwnego, wierzbowego i trzciny. Z analizywynika, że przednia część strzał była wytrzymała i twarda, a tylna – lekka. Miało to poprawiać ich właściwości balistyczne. Z kolei groty były wykonane z drewna. I stanowi to pewne zaskoczenie. Dla archeologów świadectwem wykorzystania łuków tysiące lat temu z reguły są bowiem niewielkie krzemienne ostrza. Rzadko kiedy do naszych czasów przetrwały elementy wykonane z surowców organicznych. Archeologom udało się wycisnąć ze znaleziska jeszcze więcej informacji. Z badań fizykochemicznych strzał wiemy, że ich trzony pokryto smołą z kory brzozy. Substancję tę uzyskano w wyniku kontrolowanej obróbki cieplnej kory tego drzewa. Smoła być może miała zabezpieczyć strzałę, ale jednocześnie przydawać waloru estetycznego. Naukowcy chcą przeprowadzić eksperymenty związane z zastosowaniem strzał podobnych do tych odkrytych w hiszpańskiej jaskini. Mają one wyjaśnić, do jakiej czynności były najodpowiedniejsze. Odkrycie z Hiszpanii pokazuje, jak wiele informacji o działalności ludzi w pradziejach przepada bez śladu. Być może zatem z łuków korzystano zdecydowanie wcześniej, niż sądziliśmy. Tyle że nie stosowano wówczas kamiennych grotów. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Sycylijskie podwodne jaskinie kluczem do poznania migracji Homo sapiens. Są niemal nieznane nauce
Czy jednym z pierwszych miejsc na kontynencie europejskim, do którego przybyli pierwsi przedstawiciele Homo sapiens, była największa wyspa Morza Śródziemnego, Sycylia? Znajduje się na niej sporo zatopionych jaskiń, które są niemal nieznane nauce. Archeolodzy rozpoczęli ich badanie.
Spis treści: Amerykanie w jaskiniach Sporo jaskiń do zbadania Pierwsi Homo sapiens na Sycylii. Co wiemy do tej pory? Dróg, którymi nasi przodkowie kilkadziesiąt tysięcy lat temu przebyli z Afryki do Europy mogło być kilka. Naturalnym wyborem mógł być marsz przez Sycylię w dzisiejszych Włoszech ze względu na stosunkowo bliski dystans względem Afryki. Poza tym w epoce lodowcowej możliwie było przedostanie się tą drogą – poprzez Sycylię – zapewne nawet suchą stopą. Dopiero później podniósł się znacząco poziomo mórz i oceanów. Z tego powodu zatopione dziś jaskinie Sycylii mogą być świetnym źródłem informacji o pobycie naszych przodków dziesiątki tysięcy lat temu. Amerykanie w jaskiniach Badacze z USA podsumowali właśnie pierwszą część szeroko zakrojonego projektu naukowego, mającego na celu rozpoznanie podwodnych jaskiń Sycylii. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma naukowego „PLOS One”. W ich ocenie odkrycia mogą pomóc wyjaśnić wczesną ekspansję Homo sapiens na wyspy Morza Śródziemnego Badania archeologiczne prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis sugerują, że przybrzeżne i podwodne jaskinie w południowej Sycylii zawierają ważne i nieznane do tej pory wskazówki dotyczące ścieżki i losu Homo sapiens kilkadziesiąt tysięcy lat temu. W południowo-wschodniej Sycylii jest bardzo niewiele stanowisk archeologicznych z epoki górnego paleolitu, które przekopano przy użyciu metod naukowych. Stad nowy projekt jest tak ważny. Sporo jaskiń do zbadania Do tej pory naukowcom udało się ocenić zawartość 25 jaskiń i schronisk skalnych. Większość z nich została po raz pierwszy zidentyfikowana między 1870 a 1990 rokiem, ale z czasem została utracona dla nauki. Autorzy badania przeprowadzili również nowe badania lądowe i podwodne na wcześniej niezbadanych obszarach przybrzeżnych. Dzięki temu udało się im odkryć kilka miejsc, które zawierają potencjalnie ważne nawarstwienia archeologiczne. – To, czego szukamy, to nie tylko pierwsza osoba, która przybyła [na Sycylię – przyp. red.], ale pierwsza społeczność – powiedziała prof. Ilaria Patania, adiunkta archeologii z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. – Zrozumienie czasu początkowej kolonizacji Sycylii dostarcza kluczowych danych na temat wzorca i trybu wczesnej ekspansji Homo sapiens w basenie Morza Śródziemnego – dodała. Dwa z nowych miejsc wytypowanych przez Amerykanów mogą zawierać ślady pobytu człowieka z górnego paleolitu. Do tej pory namierzono skamieniałe zęby europejskiego dzikiego osła i kamienne narzędzia. Sycylia jest uważana przez wielu naukowców za najwcześniejszą wyspę w regionie, którą trwale zasiedlili ludzie. Ale kiedy i jak pierwsi migranci dokonali tego wyczynu, pozostaje niejasne. Sycylia znajduje się mniej niż kilka kilometrów od Włoch kontynentalnych, ale przeprawa wodna była z pewnością niezwykle trudna dla wczesnych ludzi. Badacze skupili się tym razem na pieczarach w południowej części wyspy. – Wcześniejsi badacze zakładali, że miejsca na południowym wybrzeżu Sycylii uległy erozji lub będą zbyt zniszczone, aby dostarczyć użytecznych informacji. Ale znalezienie podwodnych stanowisk [archeologicznych – przyp. red.] otwiera zupełnie nowy teren do badań. Pozwala nam to ponownie rozważyć trasy migracji tych najwcześniejszych współczesnych przodków człowieka – uważa prof. Tristram R. Kidder z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. Pierwsi Homo sapiens na Sycylii. Co wiemy do tej pory? Badacze regionu zgadzają się, że ludzie dotarli na Sycylię 16 000 lat temu. Wcześniej wyspa ta nie była zasiedlana przez przodków człowieka współczesnego. Jednak archeolodzy od lat znajdują na Sycylii narzędzia krzemienne, których wiek może być starszy niż 16 tys. lat. Niektórzy eksperci sugerują, że wyspa ta była miejscem transferu wczesnych ludzi z Afryki do Europy. Dlatego nie są znajdowane ich szczątki, tylko trudne do wydatowania wytwory ich rąk. – Wyzwaniem dla zrozumienia rozprzestrzeniania się wczesnych współczesnych przodków człowieka jest to, że nie rozumiemy w pełni, w jaki sposób rozprzestrzenili się i skolonizowali świat na bardzo wczesnym etapie – podkreśla prof. Kidder. Źródło: PLOS One. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kiedyś ludzie wierzyli, że to dziecko smoka. Jakim zwierzęciem jest odmieniec jaskiniowy?
Odmieniec jaskiniowy to jedno z najdziwniejszych zwierząt, jakie żyją na Ziemi. Występuje tylko w podziemnych wodach jaskiń na południu Europy. Nie cierpi ruchu, a na powierzchni może pojawić się jedynie przypadkiem. Kiedyś uważano, że z odmieńców wyrastają smoki.
W tym artykule: Gdzie występuje odmieniec jaskiniowy? Dlaczego odmieńce jaskiniowe uważano za smoki? Odmieniec jaskiniowy kocha bezruch Jaki jest tryb życia odmieńców? Ciekawostki o odmieńcu jaskiniowym Odmieniec jaskiniowy przypomina nieco aksolotla – czyli larwalne stadium płaza zwanego ambystomą meksykańską. I odmieńce, i aksolotle mają długie, obłe ciała z niewielkimi kończynami oraz płaskie głowy. Za głowami wyrastają im narośla przypominające drobne listki sałaty. Są to zewnętrzne skrzela. Tu jednak podobieństwa się kończą. U aksolotlów – w warunkach naturalnych występujących jedynie w jeziorach niedaleko miasta Meksyk – wyraźnie widać oczy. Odmieńce jaskiniowe (Proteus anguinus) wydają się pozbawione narządu wzroku. Na ich wydłużonych głowach trudno dopatrzyć się choćby wgłębień tworzących oczodoły. W rzeczywistości odmieńce mają oczy, jednak zredukowane i ukryte głęboko pod skórą. Choć wykazują pewną wrażliwość na światło, wzrok nie jest dla nich specjalnie ważnym zmysłem. Zwierzęta te żyją bowiem wyłącznie w zalanych wodą jaskiniach. Promieni słonecznych jest tam tyle, co kot napłakał. Gdzie występuje odmieniec jaskiniowy? Ten płaz jest endemitem, czyli zwierzęciem występującym naturalnie tylko na ściśle określonym, ograniczonym obszarze. W przypadku odmieńca są to podziemne jaskinie Gór Dynarskich na Półwyspie Bałkańskim. Płaz upodobał sobie jaskinie krasowe w części Słowenii, Włoch, Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny. Jeśli ktoś chce zobaczyć odmieńce, powinien udać się do jaskini Postojnej w Słowenii. Jest położona na południowy zachód od Lublany (stolicy tego kraju). Odmieńce – zamieszkujące specjalne akwarium – są jedną z tamtejszych atrakcji turystycznych. Dlaczego odmieńce jaskiniowe uważano za smoki? Pierwsza znana wzmianka o tym niezwykłym zwierzęciu pochodzi z 1689 r. Istnienie odmieńca odnotował Janez Vajkard Valvasor, słoweński uczony, przyrodnik i historyk, urodzony w Lublanie. Valvasor w swoim koronnym dziele, napisanym po niemiecku „Die Ehre deß Herzogthums Crain”, przytacza ciekawą legendę. W jego stronach ludzie uważali odmieńce za potomstwo zamieszkujących jaskinie smoków. Działo się tak dlatego, że po intensywnych deszczach woda z jaskiń krasowych często wypływała na powierzchnię. Razem z nią wymywane były odmieńce, co było wówczas jedyną okazją zobaczenia na własne oczy tych niezwykłych stworzeń. Odmieniec jaskiniowy kocha bezruch Odmieńce mają nie tylko uwstecznione oczy, ale również zredukowane kończyny, zarówno przednie, jak i tylne. Widać to na fotografiach tych płazów. Przednie kończyny, krótkie i niezbyt grube, kończą się trzema słabo wykształconymi palcami. Tylne – zaledwie dwoma. Na tej podstawie można wywnioskować, że odmieńce nie są specjalnie aktywnymi stworzeniami. I faktycznie tak właśnie jest. Odmieńce kochają bezruch, a leniwce są przy nich wprost miłośnikami aktywnego trybu życia. Dowodzą tego badania sprzed czterech lat. Wówczas w czasopiśmie naukowym „Journal of Zoology” ukazała się przełomowa praca o odmieńcach. Jej autorzy oznakowali, a następnie przyglądali się tym zwierzętom w ich naturalnym środowisku – jaskiniach w Hercegowinie. Odkryli, że niektóre odmieńce w ciągu dekady pokonały zaledwie 10 metrów. Rekordzista w ogóle nie ruszył się z miejsca przez… siedem lat. Jaki jest tryb życia odmieńców? Jak to możliwe? Odmieńce poruszają się bardzo mało, ponieważ rzadko kiedy mają po temu istotny powód. Żyją w stabilnym środowisku, w wodach o stałej temperaturze wahającej się między 8 a 11 st. C. Są drapieżnikami – polują na drobne skorupiaki, ślimaki, a niekiedy owady. Nie mają jednak narządów pozwalających im rozrywać albo rozdrabniać ofiary. Połykają je w całości. Co istotne, posiłki przytrafiają się odmieńcom od wielkiego dzwonu. Są doskonale przystosowane do głodówek trwających latami. W jednym z eksperymentów odmieniec obywał się bez jedzenia całą dekadę. W okresach głodu metabolizm tych zwierząt spada, a wraz z nim – aktywność. Ta druga najczęściej do zera. Kiedy więc odmieńce się poruszają? Wtedy gdy muszą znaleźć partnera do rozrodu. Nawet to jednak nie następuje zbyt często. Odmieńce rozmnażają się średnio co około 12,5 roku. Życie po omacku. Jak sobie radzą zwierzęta żyjące w ciemności? O zmroku łatwo się ukryć, ale trudniej upolować ofiarę. Zwierzętom, które na co dzień mierzą się z brakiem światła, w przetrwaniu w ciemnościach pomagają superzmysły i sprytne strate... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/09/placeholder-6d69bd3.jpg" width="600" height="400" alt="Życie po omacku. Jak sobie radzą zwierzęta żyjące w ciemności? (fot. Javier Ábalos Alvarez from Madrid, España, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-2.0)" title="Życie po omacku. Jak sobie radzą zwierzęta żyjące w ciemności? (fot. Javier Ábalos Alvarez from Madrid, España, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-2.0)" /> Ciekawostki o odmieńcu jaskiniowym Co jeszcze wiemy o odmieńcu jaskiniowym? Zwierzę to jest niezwykłe również z następujących powodów: Odmieńce są długowieczne. Maksymalnie mogą dożywać stu lat. Średnio dorosły odmieniec będzie żył niecałe 70 lat. Płazów tych dotyczy zjawisko neotenii. Neotenia to zdolność do rozrodu larwy danego gatunku (aksolotle są właśnie takimi mającymi zdolność rozmnażania larwami). Także odmieńce zachowują cechy larwalne nawet wtedy, gdy już mogą mieć potomstwo. Mają barwę żółtobiaławą albo różowawą. Istnieje jednak wyjątek. Jest nim odmieniec czarny, jedyny znany podgatunek tego płaza. Odkryto go dopiero w 1986 r. na Słowenii. Występuje na niewielkim obszarze, zaledwie w kilku miejscach. Odmieniec czarny ma ciemne ubarwienie ciała oraz – co wyjątkowe – widoczne, dobrze rozwinięte oczy. Odmieńce mają chemoreceptory, mechanoreceptory i elektroreceptory. Odbierają fale dźwiękowe rozchodzące się w wodzie, wibracje podłoża i wykrywają nawet niewielkie stężenia związków organicznych. Mają bardzo dobrze rozwinięty węch. Na Słowenii odmieńce są uznawane za narodowe dziedzictwo. Ich wizerunek znajdował się na jednej z monet. Najstarszy magazyn popularnonaukowy, wychodzący w tym kraju od 1933 r., nazywał się zaś „Proteus” (od łacińskiej nazwy odmieńca). Niestety, nie wiadomo, ile odmieńców żyje na Ziemi. Jednak liczebność tych zwierząt bez wątpienia spada. Gatunek ten podlega silnej presji środowiskowej. Odmieńce są bardzo wrażliwe na zmiany temperatury wody i nawet drobne zanieczyszczenia. Na Słowenii znajdują się pod ochroną już od 1922 r. Źródła: Journal of Zoology, Independent, Wikipedia. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Znaleziono prastary roślinny artefakt. Wyjaśnia zagadkę migracji wczesnych ludzi
Pierwsi żeglarze pojawili się na Pacyfiku około 55–50 tysięcy lat temu. Dowodem na to jest prastary artefakt znaleziony w jaskini w Papui Zachodniej. Jednak jego funkcja jest dla archeologów zagadkowa.
W tym artykule: Kierunek: Pacyfik. Kiedy tam dotarli pierwsi ludzie? Nietypowy zabytek. Ważny dowód na migracje Migracja aż do Pacyfiku potwierdzona we wczesnym okresie W ostatnich latach archeolodzy uzyskują coraz więcej informacji na temat wczesnych migracji ludzi poza kontynent afrykański. Moment też coraz dalej cofa się w czasie, co nie przestaje zadziwiać badaczy. Kierunek: Pacyfik. Kiedy tam dotarli pierwsi ludzie? Naukowcy z brytyjskiego University of Oxford we współpracy z indonezyjskim Universitas Gadjah Mada przeprowadzili wspólne badania archeologiczne w jaskini Mololo na wyspie Waigeo1 w Papui Zachodniej. Wyspa ta od północy graniczy z Pacyfikiem. Właśnie opublikowali tych badań na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Z tych wykopalisk wynika, że pierwsi żeglarze przybyli do Papui Zachodniej drogą morską z Pacyfiku 55 000–50 000 lat temu i doskonale radzili sobie w nowym środowisku. – Określenie najwcześniejszego momentu, w którym ludzie pojawili się w Papui Zachodniej ma kluczowe znaczenie, ponieważ leży ona u wrót Pacyfiku i pomaga nam zrozumieć, skąd pochodzili przodkowie szerszego regionu – w tym Australii, Nowej Zelandii (Aotearoa) i Hawajów. Oraz jak przystosowali się do życia na nieznanych wyspach – mówi główny autor dr Dylan Gaffney z Uniwersytetu Oxfordzkiego. Kilkadziesiąt tysięcy lat temu Ziemia znajdowała się w epoce lodowcowej, co oznacza, że poziom mórz był niższy. Duże szelfy kontynentalne wokół Azji (zwane Sunda) i Australii (zwane Sahul) były suchym lądem, ale wiele wysp Azji Południowo-Wschodniej pozostało wyspami. Umożliwiło to migracje Homo sapiens: „szlakiem północnym” z dzisiejszego Borneo do Sulawesi, Maluku, a następnie Papui Zachodniej lub „szlakiem południowym” z dzisiejszej Jawy i Bali do Flores, Timoru, a następnie Australii. Nietypowy zabytek. Ważny dowód na migracje Uwagę naukowców zwrócił niewielki przedmiot znaleziony na wyspie Waigeo1. Nie jest to typowy zabytek archeologiczny odkrywany na tak wczesnych stanowiskach archeologicznych. Są z nimi z reguły narzędzia kamienne. Tu mamy do czynienia z przedmiotem wykonanym z surowca organicznego, chociaż na tym stanowisku archeologicznym odkryto też potencjalne kamienne artefakty. Ze względu na delikatną strukturę, zabytki organiczne z reguły rozkładają się szybko i nie pozostaje po nich ślad dla archeologów. Tym razem do badaczy uśmiechnęło się szczęście. Ten zabytek i inne ślady, w tym kości zwierzęce, nie są wizualnie spektakularne, ale wiele mówią o wczesnych migracjach ludzi poza Afrykę. Prostokątny zabytek wykonano z żywicy drzewnej. Wydatowano go z pomocą metody radiowęglowej. Ma 55 000–50 000 lat i jest – według autorów artykułu – najstarszym artefaktem roślinnym wykonanym przez nasz gatunek poza Afryką. Naukowcy uważają, że zabytek stworzono w wieloetapowym procesie poprzez cięcie kory drzewa produkującego żywicę. Następnie pozwolono mu stwardnieć, a potem nadano mu kształt. Jaką pełnił funkcję? Prawdopodobnie była to podpałka – „instrument” pomocny przy wzniecaniu ognisk w jaskini. – Wykorzystanie złożonego przetwarzania roślin wskazuje, że ludzie ci byli wyrafinowani, wysoce mobilni i zdolni do opracowania kreatywnych rozwiązań na małych tropikalnych wyspach – ocenia podsumował profesor Daud Tanudirjo z Universitas Gadjah Mada, który współkierował badaniami. Już wiadomo, jak i kiedy przybyli tu pierwsi ludzie. „Później, niż przypuszczano” Rzadkie znalezisko w osadach z wyspy Timor wskazuje, że ludzie byli tam w drodze na prehistoryczny kontynent Sahul obejmujący m.in. współczesną Australię ok. 44 tysiące lat temu. Wyspa ta n... Migracja aż do Pacyfiku potwierdzona we wczesnym okresie Naukowcy uważają, że odkrycia archeologiczne z jaskini Mololo dostarczają pierwszych mocnych, bezpośrednio datowanych radiowęglowo dowodów na to, że ludzie przemieszczali się szlakiem północnym do regionu Pacyfiku nawet przed 50 000 lat. Wygląda na to, że małe, porośnięte lasami deszczowymi wyspy Pacyfiku wzdłuż równika były kluczowymi miejscami migracji i adaptacji człowieka współczesnego. Te rejony były z jakiegoś powodu niedostępne dla jego przodków. Nowe dowody pokazują, że Homo sapiens żyjący wzdłuż „szlaku północnego” byli wykwalifikowanymi żeglarzami, którzy mogli w sposób zorganizowany przemieszczać się między wyspami. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na Księżycu istnieje podziemna jaskinia. To sensacja naukowa
Naukowcy potwierdzili to, o czy spekulowano od pół wieku. Na Księżycu znajduje się podziemna jaskinia. Jest położona ponad sto metrów pod powierzchnią satelity. To idealne miejsce na zbudowanie bazy księżycowej.
W tym artykule: Nowa analiza starych danych Pierwsza podziemna jaskinia to dopiero początek? Miejsce na przyszłą bazę księżycową? Włoski zespół naukowców wykazał, że na Księżycu znajduje się ogromna podziemna jaskinia. Odkryto ją w okolicach miejsca, gdzie 55 lat temu wylądowali pierwsi ludzie: Neil Armstrong i Buzz Aldrin. Do jaskini prowadzi największy znany otwór w powierzchni Księżyca. To jama znajdująca się na Morzu Spokoju (Mare Tranquillitatis), rozległej bazaltowej równinie. Otwór ma średnicę ponad stu metrów. Znajduje się na fotografii ilustrującej ten artykuł. Jak właśnie potwierdzono, ok. 150 m pod nim otwiera się rozległa jaskinia. Udało się oszacować rozmiary jej fragmentu, prawdopodobnej początkowej części. Ma 40 m szerokości i do 80 metrów długości. W księżycowej jaskini zmieściłoby się więc kilkanaście kortów tenisowych. Nowa analiza starych danych – Księżycowe jaskinie pozostawały tajemnicą od ponad 50 lat. To ekscytujące móc w końcu udowodnić ich istnienie – przyznają Leonardo Carrer i Lorenzo Bruzzone z Uniwersytetu w Trydencie. Carrer i Bruzzone są współautorami artykułu potwierdzającego istnienia jaskini. Został opublikowany w czasopiśmie naukowym „Nature Astronomy”. Morze Spokoju powstało ponad 3 mld lat temu. Równina – i wiele innych mórz księżycowych – utworzyła się na skutek wylewów lawy. Po tym okresie pod powierzchnią pozostały kanały lawowe. Po ustaniu przepływu lawy tunele opróżniają się i stanowią długie puste przestrzenie. Ich sufity mogą się zapadać. Wówczas wejścia do kanałów stają się widoczne dla orbiterów. Właśnie taki otwór na Morzu Spokoju sfotografowała w 2010 r. sonda Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO). Już wówczas podejrzewano, że może być to wejście do tunelu lub nawet jaskini. Teraz Włosi przeanalizowali nowymi metodami stare dane z radaru zebrane przez LRO. Potwierdzili istnienie jaskini i określili jej przypuszczalne wymiary. Pierwsza podziemna jaskinia to dopiero początek? Odkrycie może być zaledwie wierzchołkiem góry lodowej. Na Księżycu istnieje bowiem znacznie więcej dziur podobnych do rekordzistki z Morza Spokoju. Na razie udało się wyparzyć 200 takich otworów. Na Srebrnym Globie jest także wiele bazaltowych równin, powstałych po wylewach lawy. Możliwe więc, że na Księżycu istnieje cały podziemny świat składający się z wielu jaskiń. To otwiera zupełnie nowe perspektywy dla ludzkiej eksploracji. Jaskinie i kanały lawowe stanowiłyby doskonałe miejsce dla założenia potencjalnej przyszłej bazy księżycowej. Już teraz planują to Stany Zjednoczone i Chiny. W powierzchni Marsa jest wielka dziura. Naukowcy nie mają pojęcia, co znajduje się w środku Czerwona Planeta ma zaskakujące cechy. Niekiedy jej powierzchnia zapada się, odsłaniając swoje wnętrze. Do czego prowadzi tajemnicza marsjańska wielka dziura? Być może to wejście do kanał... Miejsce na przyszłą bazę księżycową? Księżyc nie jest przyjaznym miejscem dla ludzi. Po jego jasnej stronie temperatura może osiągać nawet 127 st. C. Po niewidocznej – spadać do minus 173 st. C. Na powierzchni promieniowanie kosmiczne i słoneczne jest nawet 150 razy silniejsze niż na powierzchni Ziemi. Ponadto cały czas istnieje zagrożenie uderzeniami mikrometeorytów. Jeśli ludzie mieliby wznosić na Księżycu jakąkolwiek infrastrukturę, powinna zostać jak najlepiej zabezpieczona. Odkryta jaskinia – a może zapowiadany cały system jaskiń – wydaje się dobrą kandydatką na przyszłą bazę księżycową. Zapewni ochronę przed promieniowaniem i meteorytami. A także skokami temperatur. Dwa lata temu wykazano – również dzięki obserwacjom LRO – że w zacienionym obszarze zagłębienia na Morzu Spokoju temperatury w ciągu księżycowego dnia pozostają stabilne. Wynoszą ok. 17 st. C. Morze Spokoju widoczne jest z Ziemi gołym okiem. Znajduje się na północnej półkuli Księżyca. W 1969 r. astronauci Apollo 11 wylądowali tylko około 400 km od otworu, który – jak właśnie wykazano – jest wejściem do jaskini. Źródła: Phys.org, Nature Astronomy, NASA, Universita Di Trento. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ten krewny człowieka współczesnego urządził w tybetańskiej jaskini rzeźnię. Archeolodzy znaleźli tysiące kości
Ślady pobytu denisowian – enigmatycznych krewnych człowieka współczesnego – odkryli archeolodzy w jaskini na Płaskowyżu Tybetańskim. Znaleziono tam tysiące kości upolowanych przez niego zwierząt: orłów, bażantów, wiewiórek, ale też śnieżnej pantery.
W tym artykule: Denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim Długotrwała siedziba denisowian. Archeolodzy na tropie Bogata mięsna dieta. Co jadł denisowianin? Jeszcze kilkanaście lat temu naukowcy nie mieli pojęcia o istnieniu denisowian. To kolejny gatunek człowieka, który żył równocześnie z neandertalczykami i człowiekiem współczesnym mniej więcej od 300 do 25 tys. lat temu. Naukowcy odkryli tylko pojedyncze szczątki denisowian tylko na terenie Azji. Najwięcej na jego temat wiemy, dzięki analizom genetycznym. Nie jest jasne, kiedy wyginęli. Istnieją dowody sugerujące, że krzyżowali się zarówno z neandertalczykami, jak i Homo sapiens. Denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim Zespół badaczy z Chin, Danii i Wielkiej Brytanii ogłosił właśnie na łamach prestiżowego periodyku „Nature” niezwykłe odkrycie z jaskini Baishya Karst na Płaskowyżu Tybetańskim. Nie jest to zbyt korzystne miejsce do życia dla ludzi. Położone jest na wysokości ponad 3 tys. m n.p.m. To zaledwie jedno z dwóch miejsc na tym płaskowyżu, gdzie odkryto ślady pobytu denisowian. Ten gatunek człowieka pozostaje jednak ciągle enigmatyczny. Bo w jaskini znaleziono około 2500 tysiąca kości, ale są to zwierzęta, które on upolował. Po sprawcach rzezi pozostała zaledwie jedna kość. Jest to fragment żebra. Długotrwała siedziba denisowian. Archeolodzy na tropie Z szeroko zakrojonych analiz naukowców wynika, że denisowianom było w tej jaskini bardzo wygodnie. Zasiedlali ją bardzo długo: od około 200 000 do 40 000 lat temu. – Byliśmy w stanie stwierdzić, że denisowianie polowali, patroszyli i jedli szereg gatunków zwierząt. Nasze badanie ujawnia nowe informacje na temat zachowania i adaptacji denisowian zarówno do warunków panujących na dużych wysokościach, jak i zmieniającego się klimatu. Dopiero zaczynamy rozumieć zachowanie tego niezwykłego gatunku człowieka – mówi współautor artykułu dr Geoff M. Smith, archeozoolog z Uniwersytetu w Reading. Wtóruje mu prof. Frido Welker z Uniwersytetu Kopenhaskiego: – Biorąc pod uwagę zarówno dowody kopalne, jak i molekularne z Ganjia Basin [rejonu – przyp. red.], gdzie znajduje się jaskinia Baishiya Karst, miejsce to zapewniało stosunkowo stabilne środowisko do życia dla denisowian, pomimo dużej wysokości nad poziomem morza. Archeolodzy zidentyfikowali zaledwie jeden fragment kości żebrowej denisowianina z warstwy datowanej na 48–32 tysiące lat temu. Oznacza to, że żył w czasie, gdy ludzie współcześni rozprzestrzeniali się na kontynencie euroazjatyckim. Innych ludzkich szczątków nie było. Ale o jego aktywności w pieczarze świadczą ślady na kościach zwierząt. Bogata mięsna dieta. Co jadł denisowianin? Kości zwierząt odkryte przez archeologów w jaskini były bardzo rozdrobnione. Spoglądając nie nie było możliwe określenie gatunku. Dlatego zastosowano zaawansowaną metodę analityczną: spektrometrię mas (ZooMS). Umożliwiła ona określenie, jakie zwierzęta spoczywały w jaskini. Archeologowie odnaleźli najstarsze szczątki tajemniczych praludzi - denisowian Skamieniałości odnaleziono w syberyjskiej jaskini. Według naukowców kości naszego tajemniczego przodka mają ok. 200 000 lat. Wraz ze szczątkami denisowianina, naukowcy odnaleźli kamienne pr... Najwięcej szczątków należało do nahura górskiego (wygląda trochę jak kozica), ale były też kości jaków, koniowatych, nosorożca wełnistego i hieny cętkowanej. Naukowcy zidentyfikowali również fragmenty kości małych ssaków, takich jak świstaki i ptaki. Chociaż w jaskini były też szczątki śnieżnej pantery. – Obecne dowody sugerują, że to denisowianie, a nie inne grupy ludzkie, zajmowali jaskinię i efektywnie wykorzystywali wszystkie dostępne im zasoby zwierzęce przez cały okres zasiedlenia – stwierdził współautor artykułu dr Jian Wang z Uniwersytetu Lanzhou. Denisowianie usuwali z kości mięso i szpik kostny – było to cenne pożywienie. Ale też używali kości zwierzęcych do produkcji narzędzi. Zasobów naturalnych było zatem w brud. Był to raj na ziemi dla naszych krewnych. – Pojawia się teraz pytanie, kiedy i dlaczego denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim wymarli – zastanawia się dr Welker. Źródło: Nature Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarsze figuratywne malowidła naskalne świata są jeszcze starsze. Nie pochodzą z Europy
Malowidła, na których ukazano ludzi w towarzystwie dzikiej świni, należą do jednych z najstarszych na świecie przedstawień narracyjnej sztuki naskalnej. Pochodzą z Indonezji. Są nawet bardziej wiekowe niż słynne obrazki z jaskiń Lascaux czy Chauveta.
W tym artykule: Gdzie doszło do „ludzkiej rewolucji”? Dzika świnia z wyspy Sulawesi w Indonezji. Prastara sztuka naskalna Coraz lepsze metody datowania Archeolodzy długo sądzili, że do rozkwitu ludzkiej kultury doszło około 45 tysięcy lat temu w Europie. To wówczas, wraz z pojawieniem się człowieka współczesnego, czyli Homo sapiens na tym kontynencie zaczęto wykonywać zaawansowane technologicznie narzędzia, biżuterię z zębów czy muszli, ale też figurki. Na zdecydowanie większą skalę niż wcześniej, grzebano zmarłych. Gdzie doszło do „ludzkiej rewolucji”? Jak się okazuje, to wydarzenie, określanie czasem jako „rewolucją górnego paleolitu” lub „ludzką rewolucją” nie odbyło się tylko w Europie. Z najnowszych badań wynika, że niektóre aspekty kultury symbolicznej ludzi pojawiły się nawet wcześniej w innych miejscach na świecie. Jednym z nich jest Indonezja w Azji. W ciągu ostatniej dekady archeolodzy dokonali tam niezwykłych odkryć. Namierzyli i wydatowali malowidła naskalne sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. To było spore zaskoczenie dla badaczy zajmujących się wczesną sztuką. „Ludzka rewolucja” objęła zatem 40 tysięcy lat temu nie tylko Europę. Taki obraz wynikał po prostu ze słabego stanu badań w innych lokalizacjach. Dzika świnia z wyspy Sulawesi w Indonezji. Prastara sztuka naskalna Zespół badaczy z Indonezji i Australii ogłosił właśnie na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” nowe datowania sztuki naskalnej z Sulawesi w Indonezji. Malowidła te wykonano czerwoną farbą w jaskiniach Leang Bulu' Sipong 4 i Leang Karampuang. Te wykonane w drugiej pieczarze przedstawiają postaci podobne do ludzi wchodzące w interakcję z dziką świnią. Zwierzę wykonano w tak sugestywny sposób, że nawet udało się określić jego gatunek. Jest to świnia celebeska (łac. Sus celebensis). Badacze uważają, że ukazano w ten sposób jakąś opowieść. – Nie wiemy, co to była za historia. Być może była to relacja z prawdziwego polowania na dzika lub przedstawienie mitu lub wyimaginowanej opowieści. Niezależnie od tego, wydaje się, że dotyczy ona relacji między świniami a ludźmi, tak jak wyobrażali je sobie pierwsi ludzie na Sulawesi – piszą badacze na łamach „The Conversation”. Z analiz wynika, że przedstawienie to namalowano co najmniej 51 200 lat temu. Co to oznacza? Że jest to najprawdopodobniej najwcześniejsza na świecie narracyjna i figuratywna sztuka jaskiniowa. Znamy wcześniejsze bohomazy wykonywane przez człowieka i przodków Homo sapiens. Ale były to na przykład dość nieporadnie wykonane wzory geometryczne. Warte odnotowania są na przykład negatywy dłoni wykonane przez neandeartalczyków jakieś 64 tys. lat temu w hiszpańskiej jaskini Maltravieso. Nie ma jednak porównania do złożonych malowideł z Indonezji. Należy podkreślić, że nawet słynne galerie malowideł z pogranicza Francji i Hiszpanii, w Lascaux czy w Jaskini Chauveta są zdeydowanie późniejsze niż malowidła z Indonezji. To pokazuje, jak bardzo ograniczona była nasza wiedza o zdolnościach kognitywnych naszych paleolitycznych przodków jeszcze jakieś 10 lat temu. Wówczas to określono wiek pierwszych malowideł z Indonezji. Coraz lepsze metody datowania W archeologii kluczowe jest określenie wieku. Bez tego nie byłoby możliwe umieszczenie odkryć na osi czasu, a to jest dla badaczy najstarszej historii człowieka ważne, aby próbować rekonstruować dzieje człowieka. Największa sztuka naskalna na świecie? Gigantyczne węże wyryte w skałach nad brzegami rzeki Orinoko To mogą być największe naskalne ryty, jakie znamy. Pochodzą sprzed dwóch tysięcy lat, a znajdują się w Wenezueli, nad brzegami rzeki Orinoko. Niektóre z nich są większe od 10-piętrowego... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwieksza-sztuka-naskalna-na-swiecie-gigantyczne-weze-wyryte-w-skalach-nad-brzegami-rzeki-orinoko1-0365bd7.png" width="938" height="528" alt="Największa sztuka naskalna na świecie? Gigantyczne węże wyryte w skałach nad brzegami rzeki Orinoko" title="Największa sztuka naskalna na świecie? Gigantyczne węże wyryte w skałach nad brzegami rzeki Orinoko" /> Archeolodzy tworzą na przykład typologie naczyń ceramicznych i śledzą ich zmiany w czasie. Na tej podstawie są w stanie w przybliżeniu określić ich wiek. Jednak najważniejsze jest określenie wieku bezwzględnego – a to umożliwiają metody fizykochemiczne. Badacze przeszłości najczęściej korzystają z metody węgla radioaktywnego C14. Na przestrzeni lat była ona udoskonalana. Okazało się, że wiele próbek przebadanych kilkadziesiąt lat temu tak naprawdę było starszych, gdyż należało uwzględnić tak zwaną kalibrację. W przypadku malowideł naskalnych z jaskini Leang Bulu' Sipong 4 postarzono poprzednie wyniki badań o kilka tysięcy lat, chociaż zastosowano metodę uranowo-torową. Teraz naukowcy uznają, że scena polowania powstała co najmniej 48 tysięcy lat temu. Podobnie jak w przypadku malowideł z Leang Karampuang są one zdecydowanie starsze niż narracyjne malowidła z Europy. Analiza i datowanie próbek nie było prostym zadaniem. Wykorzystano nową metodę, która umożliwia określenie wieku nacieków na malowidłach. Zatem uzyskane daty dotyczą nie tyle samych malowideł, a substancji, które pojawiły się na nich później. Dlatego malowidła muszą być starsze niż nacieki. Metoda ta wykorzystuje laser sprzężony ze spektrometrem mas. Z pomocą wiązki lasera cieńszego kilkukrotnie od włosa pobrali węglan wapnia zalegający blisko malowidła. Następnie określili wiek próbki metodą uranowo-torową. Źródła: Nature, The Conversation Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten rytuał przetrwał kilkanaście tysięcy lat. Archeolodzy odkryli jego ślady w jaskini
Umożliwiał zarówno rzucenie klątwy, ale też cudowne uzdrowienie. Archeolodzy odkryli w australijskiej jaskini ślady po zagadkowym rytuale, który przetrwał wśród Aborygenów przez conajmniej 500 pokoleń.
W tym artykule: Paleniska z patykami. O co tyle krzyku? Rytuał nie taki nieznany Magiczne praktyki o pradziejowych korzeniach Na pierwszy rzut oka to odkrycie nie wygląda na spektakularne. Dokonano go w jaskini Cloggs w południowo-wschodniej części Australii, u podnóża Alp Australijskich. Jednak jest absolutnie unikatowe. Paleniska z patykami. O co tyle krzyku? Co udało się odkryć? W 2020 roku ekipa archeologów pod kierunkiem prof. Bruno Davida z Centrum Studiów nad Społecznościami Rdzennymi na Uniwersytecie Monash powróciła do badań jaskini Cloggs po dłuższej przerwie. Badania prowadzone są wspólnie z Aborygenami z plemienia GunaiKurnai. Wnioski z tych prac opublikowano właśnie na łamach „Nature Human Behaviour”. Uwagę badaczy przykuły dwa niewielkie paleniska usytuowane głęboko w jaskini. W jednym z palenisk odnaleziono osadzony głęboko patyk. Były to nadpalone łodygi rzewni. Ten rodzaj drzew i krzewów początkowo występował wyłącznie w południowo-wschodniej Australii. W drugim znajdowała się łodyga tego samego gatunku, tyle że wyglądała jak przyrząd do ciskania. Tyle archeolodzy dojrzeli podczas wykopalisk. Dalej do działania przystąpili eksperci w laboratorium, chcący rozwikłać zagadkę tajemniczych palenisk. Naukowcy natomiast poszukiwali odpowiedzi archiwach. Rytuał nie taki nieznany Analizy chemiczne ujawniły, że oba patyki posmarowano tłuszczem zwierzęcym lub ludzkim. I stało się to odpowiednio 11 i 12 tysięcy lat temu, czyli pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. Wydarzenia te dzieliło zatem od siebie około tysiąca lat. Warto wspomnieć, że najstarsze ślady po obecności ludzi w tej jaskini mają 25 tysięcy lat. Ale jak interpretować takie odkrycie? Niektórzy archeolodzy lubią sięgać w swojej pracy po tak zwane analogie etnograficzne. W skrócie oznacza to, że przyglądają się nowożytnym społecznościom tradycyjnym i swoje obserwacje odnoszą do tych, z czasów pradziejowych. Jednak nie zawsze wnioski poczynione w ten sposób muszą być słuszne. Bywają po prostu naciągane. W przypadku znaleziska z jaskini Cloggs jest trochę inaczej, bo mamy zdecydowanie więcej danych etnograficznych i analiz odnoszących się do odkrycia ze stanowiska archeologicznego. W ten sposób rysuje się bardzo ciekawy obraz tego, co mogło się dziać w tej pieczarze na przestrzeni tysiącleci. Magiczne praktyki o pradziejowych korzeniach Nowożytna historia Australii naznaczona jest krwią i cierpieniem rdzennej ludności aborygeńskiej. Niektórzy Europejczycy próbowali jednak udokumentować lokalne tradycje przed ich zupełnym wyniszczeniem przed kolonizatorów. Najwyższy szczyt Australii. Dlaczego nosi polską nazwę? Najwyższy szczyt Australii od niecałych 200 lat nazywany jest Górą Kościuszki. W ten sposób jego zdobywca uhonorował ważną postać polskiej historii. Wcześniej, przez setki lat, rdzenni m... Wśród takich osób był Alfred Howitt – geolog i etnograf. Jego wydana w 1904 roku książka „The Native Tribes of South East Australia” (ang. „Rdzenne plemiona południowo-wschodniej Australii”) uznawana jest za najważniejsze źródło na temat aborygeńskich tradycji. Społeczność ta nie znała pisma. Dlatego tak ważne jest to, że ich podania spisano chociaż częściowo. W ten sposób uwieczniono je dla przyszłych pokoleń. Pośród opisanych przez badacza zwyczajów jest też rytuał określony jako mulla-mullung wśród społeczności GunaiKurnai. Wykonywali je czarownicy – po angielski określani przez Howitta jako „medicine man”. Cel: rzucenie klątwy na wroga lub uzdrowienie chorego. Rytuał polegał na przymocowaniu przedmiotu należącego do danej osoby do patyka zanurzonego w tłuszczu ludzkim lub kangurzym. Następnie kij wbijano ukośnie w ziemię, po czym rozpalono pod nim ogień. Kolejno czarownik intonował imię swojego „celu”. A gdy kij spalał się i spadał na podłoże – był to znak, że zaklęcie zaczynało działać. Zdaniem archeologów wszystko wskazuje na to, że w jaskini udało im się natknął na ślady po takim rytuale. Być może jest to dowód na najstarszy obrzęd, który ludzie odprawiali nieprzerwanie przez kilkanaście tysięcy lat. Tak silne dowody na podobnie długotrwałe magiczne praktyki nie były to tej pory znane z żadnego innego miejsca na świecie – to sugestia australijskich badaczy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tak wyglądała neandertalka żyjąca 75 tys. lat temu. Sugestywna rekonstrukcja krewnej człowieka
To bezsprzecznie najsłynniejsza grota irackiego Kurdystanu. W jaskini Szanidar odkryto pochówki neandertalczyków sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. Wśród nich była czterdziestoletnia neandertalka. Eksperci właśnie odtworzyli jej twarz.
W tym artykule: Zbiorowy pochówek z jaskini Szanidar Nowe badania jaskini Neandertalka jak żywa Gotowanie wśród zmarłych Kim był neandertalczyk? Po latach badań, w tym analiz DNA, wiemy, że był to krewny człowieka współczesnego. Kiedy w XIX wieku odkryto pierwsze szczątki neandertalczyka, uznano go jako istotę prymitywną. Ostatnie dekady przyniosły jednak nowe fakty na temat tego wymarłego przedstawiciela rodzaju Homo. Wiemy, że neandertalczycy byli bardziej podobni do nas, niż się wcześniej wydawało. Mamy też dowody na ich krzyżowanie się z ludźmi. Zbiorowy pochówek z jaskini Szanidar Szczątki neandertalczyków są odkrywane w Eurazji i na Bliskim Wschodzie. Jednym ze słynniejszych miejsc, w którym odkryto kości tego krewnego człowieka jest jaskinia Szanidar w irackim Kurdystanie w górach Zagros. Przez setki ostatnich lat w jaskini mieszkali pasterze. Długo sądzono, że neandertalczycy byli istotami dzikimi i bliżej im było do zwierząt niż do ludzi. To dlatego znalezisko z Kurdystanu było przełomowe. Wnętrze pieczary okazało się – zdaniem archeologów – wielkim grobowcem, w którym składano zmarłych pobratymców. W sumie naliczono około 10 osobników Jeden z pierwszych badaczy jaskini stwierdził nawet, że w czasie pogrzebu składano zmarłym kwiaty, o czym miały świadczyć odkryte pyłki. Dziś większość naukowców zaprzecza tej koncepcji. Pyłki miały dostać się do wnętrza przypadkowo. Nowe badania jaskini W ostatnim czasie archeolodzy z Uniwersytetu Cambridge i Liverpool John Moores University w Wielkiej Brytanii powrócili do jaskini. W 2018 roku uśmiechnęło się do nich szczęście. Natknęli się na szczątki neandertalczyka. Były jednak bardzo mocno zniszczone. Grube nawarstwienia ziemi zmiażdżyły ciało i pogruchotały kości. Z pracą archeologów i jej efektami można zapoznać się w filmie dokumentalnym dostępnym na platformie Netflix zatytułowanych „Sekrety neandertalczyków”. Po wydobyciu szczątków w postaci setek drobnych fragmentów kości, naukowcy przystąpili do żmudnej pracy. Neandertalczycy wymarli około 40 000 lat temu. Nowe szczątki nie są odkrywane zbyt często. Odkrywcy twierdzą, że szczątki neandertalskie, o których mowa w filmie, są pierwszym znaleziskiem z jaskini od ponad pięćdziesięciu lat i być może najlepiej zachowanym osobnikiem znalezionym w tym stuleciu. Neandertalka jak żywa W laboratorium w Cambridge naukowcy wykonali mikrotomografię komputerową (mikro CT) każdego z ponad 200 fragmentów czaszki neandertalskiej, a następnie przywrócono jej pierwotny kształt. Paleoantropolożka z Uniwersytetu Cambridge dr Emma Pomeroy, która występuję w filmie, porównuje taką pracę do składania trójwymiarowych puzzli, gdzie poprawne ustawienie elementu zajmuje nawet ponad 2 tygodnie. Dzięki wszechstronnym analizom kości okazało się, że mamy do czynienia z kobietą neandertalską o wzroście ok. 150 cm, która zmarła w wieku około 40 lat. W tych ustaleniach pomocne były badania genetyczne szkliwa zębów. Przy okazji eksperci zauważyli, że neandertalka miała niektóre przednie zęby starte aż do korzeni. Najstarsze 'dzieło sztuki' w Polsce ma ponad 100 tys. lat. Nowe ustalenia naukowców Neandertalczyk jest autorem najstarszego znanego na polskich ziemiach „dzieła sztuki”. To kilkanaście znaków wyrytych na niedźwiedziej kości. Wykonano je ponad 100 tys. lat temu. – Czaszki neandertalczyków i ludzi wyglądają zupełnie inaczej. Neandertalskie czaszki mają ogromne łuki brwiowe i brakuje im podbródków. Środkowa część twarzy wystaje, co skutkuje bardziej wydatnymi nosami – komentuje dr Pomeroy. Zrekonstruowaną czaszkę zeskanowano trójwymiarowo i wykonano jej wydruk 3D. Była to podstawa do stworzenia rekonstrukcji głowy neandertalki. Wykonali ją paleoartyści, bliźniacy Adrie i Alfons Kennis. Gotowanie wśród zmarłych W sąsiedztwie grobu neandertalki archeolodzy wykryli mikroskopijne ślady zwęglonej żywności: dzikich nasion, orzechów i traw. Oznaczać to może – zdaniem archeologów – że neandertalczycy żyli i przygotowywali żywność tuż obok swoich zmarłych. Kolejne ciała dokładano co kilkadziesiąt, a czasem kilka tysięcy lat, ale ciągle było to mniej więcej to samo miejsce w jaskini. Czy to tylko zbieg okoliczności, a może było to zamierzone? Jest to zagadka, którą archeolodzy muszą rozwikłać. Źródło: University of Cambridge Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.