Przeszedł piechotą całą Japonię. „Moim celem było po prostu robić swoje i gadać do siebie”
Kissy to zadymione, trzeszczące ośrodki miejscowych społeczności. Posiedź we właściwej przez godzinę, a nawet jeżeli nie spotka cię nic szczególnego, wyjdziesz stamtąd z lepszym pojęciem o okolicy, w której się znalazłeś.
Spis treści: Kissaten „Siema” Cesarska toaleta Papierosy i kawa Tu czas płynie inaczej W wielkim skrócie: mam czterdzieści jeden lat. Kiedy miałem dziewiętnaście, przeprowadziłem się do Japonii. Bardzo dużo chodzę tutejszymi starymi drogami; zwykle samotnie, zawsze kompulsywnie. Chodzę po dwadzieścia, trzydzieści kilometrów, czasem więcej, aż stopy zaczynają mi omdlewać, miejscami piec, jakby zostały zmielone. Przestaję dopiero, gdy wiem, że nie zdołam już postawić ani jednego kroku. I to samo robię następnego dnia. I kolejnego. Powtarzam tę czynność codziennie tygodniami, miesiącami. Przychodzi mi to z łatwością, całkiem jakby moje ciało czekało na to przez całe życie. Robię zdjęcia tym, których spotykam, temu, co zobaczę, banałom życia, które mijam po drodze. Nagrywam swoje spostrzeżenia na dyktafon, gadając do siebie jak tamta kobieta z siatami, którą widywaliśmy wałęsającą się po chodnikach naszego przedmieścia. (Dlaczego nikt z nas nie próbował jej pomóc?) Każdego wieczoru przez trzy, cztery albo i pięć godzin przeglądam i segreguję fotografie, opracowuję notatki, robię pranie, gawędzę z właścicielami i właścicielkami zajazdów, tworzę archiwum. Dokąd to wszystko prowadzi? Tutaj, trzymasz to w ręku. To przypomina praktykę ascetyczną. Golę nawet głowę, jakbym był zawodowym żebrakiem, dla którego jałmużną są opowieści. To wędrówka, owszem, ale też seria związków z ludźmi i przedmiotami: sens rodzi się w pokazie slajdów złożonym z twarzy, dawnych opowieści, nowych opowieści, historii, pól, wspinaczek przez sosnowe lasy i salony pachinko. Kissaten „Siema” Przy drodze przed sobą widzę coś, co może być kissą, tanią restauracją w starym stylu. Te lokale stały się moimi ulubionymi miejscami na świecie. Kissaten, w skrócie kissa, to japoński bar atmosferą przypominający amerykańskie dinery z połowy ubiegłego wieku, tyle że z całkowicie własną estetyką właściwą światom lustrzanym. Niskie laminowane stoły, niskie krzesła. Mówią na nie „krzesła kanapowe”. (Cudowne – krzesła kanapowe!) Kissy to zadymione, trzeszczące ośrodki miejscowych społeczności. Posiedź we właściwej przez godzinę, a nawet jeżeli nie spotka cię nic szczególnego, wyjdziesz stamtąd z lepszym pojęciem o okolicy, w której się znalazłeś. Płócienne markizy lokalu, do którego akurat się zbliżam, wyglądają jak potargane przez burze. Wierz mi, miejsce wydaje się opuszczone. Tak jakby zostało zamordowane i wrzucone do rowu, potem ktoś je wyciągnął, poddał oględzinom, stwierdził, że jest do niczego, i cisnął z powrotem w rów. Ale tego dnia jest gorąco, ja czuję pragnienie, a napis u wejścia pozdrawia: „Siema”. W środku właścicielka pogrążona w lekturze gazety w uniesionej ręce trzyma kopcącego papierosa. Nie podnosi wzroku znad strony. – Tostów nie ma – mówi. (Często podają tosty). – Jest kawa mrożona? – Tak, kawa jest. (Kawę mrożoną podają zawsze). Cesarska toaleta Lokal jest pusty. Korzystam z toalety, która jest w doskonałej formie: tradycyjny fajansowy otwór w podłodze z porcelanowych kafelków. Toaleta z innej epoki, przy korzystaniu wymaga dobrego poczucia równowagi i mięśni pośladków godnych zapaśnika sumo. Widziałem kiedyś toaletę wykonaną specjalnie dla cesarza. Znajdowała się w wiosce przy innym historycznym szlaku, znanym jako Kiso-ji, daleko od tej kissy. Setki lat temu rozeszła się tam pogłoska, że przez wieś ma przejeżdżać cesarz. A niech by tak musiał akurat do sracza! Więc zbudowali mu przepiękną ubikację – drewnianą. (Tak jest, drewnianą ubikację). Dziura w podłodze w kształcie zaokrąglonego prostokąta, obrzeżona gałęziami cyprysu, wypełniona piaskiem, z poręcznym uchwytem pomocnym przy utrzymywaniu równowagi. Wystarczy podwinąć kimono i mocno się chwycić. Sufit stanowiła misternie wyplatana strzecha. Zaprawdę chytrze pomyślane miejsce opróżniania bebechów w dystyngowany sposób. Skąd ten dół z piachem, zupełnie jakby cesarz był kotem? Stąd, że jego stolec należało poddać badaniu. Zajmował się tym Wielki Przesiewczy. Facet, który analizował każde cesarskie wypróżnienie, by można było mieć pewność, że z bóstwem wszystko w porządku. Co za robota! Możesz nie wierzyć, ale takie fuchy istnieją. Te historie, które sobie opowiadamy, to, jak wywyższamy jednego człowieka ponad innego – takie uznaniowe, takie dziwaczne. Z tamtej toalety pośrodku niczego nikt nigdy nie skorzystał. Ale miasteczko przemieniło ją w swego rodzaju relikwię, traktuje jak atrakcję. Jeśli jest się w pobliżu, można odwiedzić to miejsce. Papierosy i kawa Tutaj, w Siemie, ubikacja jest mniej więcej taka sama, tylko zamiast piasku ma kanalizację i nie ulega wątpliwości, że korzystano z niej tysiące razy. Obok znajduje się wyszczerbiona aluminiowa popielnica. Lokal, niegdyś wypełniony dymem tytoniowym, wciąż jest przesiąknięty spalinami z płuc tysiąca palaczy. Ze względu na igrzyska olimpijskie prawodawstwo w ostatniej dekadzie uległo zmianom. (Olimpiada przemieniła Tokio już wcześniej, w 1964 roku, i po raz kolejny w 2020 roku). W 2000 roku, kiedy tu przyjechałem, miało się wrażenie, że palą wszyscy i wszędzie. Trzeba było wziąć prysznic trzy razy, żeby się pozbyć zapachu dymu z włosów. Teraz jest bardziej restrykcyjnie. Prawie nigdzie nie można palić. Te stare kissy opierają się jako ostatnie. Przy tym utrzymują dawne porządki głównie z szacunku do stałych bywalców, którzy palili w tych wnętrzach co rano przez większość życia. Wracam z toalety i na stoliku czeka już mrożona kawa. Właścicielka sprawia wrażenie, jakby nie ruszyła się w ogóle z miejsca, jakby kawa sama się zrobiła. Biorę łyk. Krzywię się, kaszlę. Jest zaskakująco słodka. Przypomina mi się kawa, którą można dostać w obozie u podnóża Annapurny (jednego z pierwszych celów, do których podróżowałem sam): rozpuszczalna, z masą cukru. Gdy tam dotarłem, głowa pękała mi z powodu choroby wysokościowej. Nad obozem zwieszał się skalny parapet wyrastający z czoła imponującej moreny. Ponieważ nie mogłem zasnąć, wypuściłem się sam w noc z termosem słodkiej kawy wciśniętym pod kurtkę, usiadłem na krawędzi tej rozległej zamarzłej równiny i wpatrywałem się w górujące nade mną szczyty Maćhapućhare, Hiunćuli, Singu Ćuli i Gangapurny, no i rzecz jasna w samą ośmiotysięczną boską Annapurnę. Wskazówka zegara się poruszyła, a ja skończyłem dwadzieścia osiem lat, czując się tak małym i zagubionym, jak czułby się każdy w takim miejscu, miejscu podobnym do Księżyca. Wtedy jeszcze tego nie wiedziałem, ale zbliżałem się do końca trudnej dekady życia i sprawy miały niebawem zacząć się układać. Za to w tamtej chwili ze wszystkich sił musiałem się powstrzymywać, żeby nie rzucić się z krawędzi na spotkanie całego tego piękna i samotności. Tu czas płynie inaczej Odchrząkuję i zagaduję: To miejsce długo już działa, co? Właścicielka się śmieje i mówi: Siema? Będzie trzyijści pięć lat, jak prowadzę ten lokal. Może trzyijści sześć. Raczy’ trzyijści pięć. Dodaje, jeszcze trochę rechocząc: Do licha, całkiem długo. Moglibymy zwinąć interes w tej chwili. Moglimy zamknąć dawno temu. Na Półwyspie Kii czas płynie inaczej. Trudno to wytłumaczyć, ale tutaj jak gdyby się zatrzymał w bardzo konkretnym momencie, czterdzieści lat temu, a wszystko, co dziś zostało, utraciło precyzję i zatacza błędne koła. W tej nieprecyzyjności czuję jakąś łagodność, coś w rodzaju rozgrzeszenia. Do medytowania nad przeszłością Półwysep nadaje się równie dobrze jak każde inne miejsce. Ludzie tutaj utrzymują zdrowe stosunki z rozkładem. Porządny sztorm mógłby zmieść stąd wszystko w jedną noc. I w porządku, wydają się mówić, a czasami mówią to wprost. Patrzę dookoła po przyrządach do parzenia kawy i stołkach. Do ściany przytwierdzono karnety na pieczątki. Kup dziewięć filiżanek, a dziesiątą otrzymasz w prezencie. Coś w tym stylu. Kissy tradycyjnie utrzymują instytucję karnetów dla swoich stałych klientów. Chociaż to, czy stali klienci Siemy jeszcze dychają, to osobna kwestia. W kącie szklany stół z dżojstikiem z każdej strony i ekranem do gier wideo pod blatem. Gdy byliśmy dzieciakami, uwielbialiśmy tak spędzać czas. Tłusta pizza, Pac-Man za ćwierć dolara i godziny lata ulatniały się jak dym. Tu ekran jest wyłączony, wygląda, jakby nigdy go nie włączono. Zepsute od dawna?, pytam. Wieki, odpowiada właścicielka. Nie kwestionuje mojego prawa do bycia tutaj, nie wadzi jej wielki plecak, który dźwigam. To mój pierwszy dzień chodzenia od dłuższego czasu i nie bardzo mam konkretny plan. Ale to, że natknąłem się na Siemę, to, że piję tę smętną mrożoną kawę, rozmyślając o pozbawionych życia morenach i cesarskich toaletach – to wszystko wydaje mi się dobrym znakiem. Moim celem jest po prostu robić „swoje”, chodzić dawnymi drogami Półwyspu przez trzydzieści, może czterdzieści dni. Zobaczymy, jak wyjdzie. Nigdzie się nie spieszę. Zrzędliwa sprezzatura właścicielki mi imponuje. Kobieta jest niewiarygodnie wyluzowana. Zwisa jej po całości. Mówi ogólnikami, zagadkami, jakby rozgrywała ze mną partię ping-ponga, zamiast piłeczki zagrywając mokrą gąbkę. Moglibyśmy gadać o tylu rzeczach. A gadamy akurat o kompetencji albo niekompetencji rządu. O tym, że wirus to, wirus tamto. Świat się wykoleił i nie wiadomo, czy się naprostuje. Kto wie, gdzie się zaczaił wirus, zresztą, do diabła, kogo to obchodzi. Mówi: Mam mieć pretensję, że ktoś chce się napić? Teraz już z każdego może wyleźć praktycznie wszystko. Mogę tylko się roześmiać i przyznać jej rację. I dopijam słodką ciecz, płacę i pytam, czy wolno mi sfotografować lokal. Odburkuje przyzwalająco. Pochmurny dzień, słabe światło. Na ścianie pożółkły od dymu papierosowego portret piękności z amerykańskiego Południa. Tak przelatują kolejne dziesięciolecia. To jest przedruk z książki autorstwa Craiga Moda „Gdzie rosną cedry. Zapiski z wędrówki przez Japonię”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak Literanova. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Japończycy płacą majątek, by zniknąć bez śladu. Mogą legalnie zacząć nowe życie
Czasami codzienność staje się tak przytłaczająca, że pojawia się myśl o całkowitym zniknięciu i rozpoczęciu wszystkiego od nowa. W Europie pozostaje ona najczęściej w sferze wyobrażeń, jednak w Japonii przybiera realny wymiar. Istnieje tam zjawisko, które pozwala dosłownie „wyparować” – bez łamania prawa i z pomocą wyspecjalizowanych firm. Na czym polega fenomen johatsu i dlaczego tysiące osób decydują się na tak radykalny krok?
W sytuacji, gdy życie zaczyna wymykać się spod kontroli, a presja społeczna, problemy finansowe czy osobiste stają się trudne do udźwignięcia, w Japonii istnieje rozwiązanie, które dla wielu osób stanowi ostateczną formę ucieczki. Zjawisko to określane jest mianem johatsu, czyli „ludzi, którzy wyparowali” – osób, które świadomie zrywają kontakt z dotychczasowym życiem i zaczynają wszystko od nowa w innym miejscu. Skala tego fenomenu jest znacząca, gdyż szacuje się, że każdego roku znika w tym kraju nawet około 100 tysięcy osób. W odpowiedzi na to powstała cała nisza usług, w ramach której specjalne firmy pomagają w organizacji takiego „zniknięcia”, oferując wsparcie logistyczne, transport, a nawet pomoc w rozpoczęciu nowego życia w anonimowości. Johatsu w Japonii – skąd wzięło się to zjawisko i dlaczego ludzie znikają? Termin johatsu pojawił się w Japonii już w latach 60. XX wieku i początkowo odnosił się do osób uciekających z nieudanych małżeństw. W społeczeństwie, w którym rozwody były rzadkie i obarczone silnym piętnem społecznym, formalne zakończenie związku często postrzegano jako porażkę. Dla wielu łatwiejszym rozwiązaniem okazywało się więc całkowite zerwanie kontaktów i rozpoczęcie życia w innym miejscu. Z czasem zjawisko to zaczęło przybierać szerszy wymiar, szczególnie w latach 90., kiedy Japonia zmagała się z długotrwałą stagnacją gospodarczą. Utrata pracy, rosnące zadłużenie oraz presja związana z utrzymaniem statusu społecznego sprawiły, że coraz więcej osób decydowało się na radykalny krok, jakim było zniknięcie. Współcześnie przyczyny johatsu są znacznie bardziej złożone i obejmują zarówno kwestie ekonomiczne, jak i społeczne czy psychologiczne. Część osób ucieka przed przemocą domową, inni próbują zerwać z toksycznymi relacjami lub wymagającym środowiskiem pracy. W Japonii ogromną rolę odgrywa presja społeczna związana z osiągnięciami zawodowymi i edukacyjnymi – niepowodzenia, takie jak utrata pracy czy niezdany egzamin, mogą prowadzić do poczucia wstydu i izolacji. W skrajnych przypadkach decyzja o zniknięciu bywa postrzegana jako jedyna droga ucieczki przed społecznym napiętnowaniem. Nie bez znaczenia pozostaje także zjawisko karōshi, czyli śmierci z przepracowania, które od lat stanowi jeden z najbardziej ekstremalnych przejawów kultury pracy w Japonii. Skala zjawiska jest trudna do jednoznacznego oszacowania, ponieważ nie wszystkie przypadki są rejestrowane w oficjalnych statystykach. Szacuje się jednak, że każdego roku znika nawet około 100 tysięcy osób. Co istotne, część z nich robi to korzystając z pomocy wyspecjalizowanych firm. Johatsu pozostaje przy tym tematem tabu – podobnie jak kwestie zdrowia psychicznego czy samobójstw – co dodatkowo utrudnia jego pełne zrozumienie. W efekcie zjawisko to funkcjonuje na styku społecznej rzeczywistości i milczącego przyzwolenia, wpisując się w specyfikę japońskiej kultury, w której zachowanie twarzy i unikanie konfrontacji często mają kluczowe znaczenie. Jak działa johatsu i dlaczego jest legalne? Kulisy „znikania” w Japonii Wraz z rosnącą popularnością zjawiska johatsu w Japonii powstał cały sektor usług, który umożliwia przeprowadzenie takiego „zniknięcia” w sposób zorganizowany i – co istotne – zgodny z prawem. Kluczową rolę odgrywają tu tzw. yonige-ya, czyli firmy specjalizujące się w nocnych przeprowadzkach. Ich działalność polega na kompleksowym przygotowaniu klienta do porzucenia dotychczasowego życia: od szybkiego opróżnienia mieszkania, przez rozwiązanie umów z dostawcami usług i dezaktywację numerów telefonów, aż po pomoc w znalezieniu nowego miejsca zamieszkania. W zależności od skali operacji koszt takiej usługi może wynosić od około 50 do nawet 300 tysięcy jenów. Firmy te podkreślają, że współpracują wyłącznie z osobami, które nie uciekają przed odpowiedzialnością karną, lecz podejmują decyzję o zniknięciu dobrowolnie. Osoby, które decydują się na samodzielne działanie, często korzystają z poradników dostępnych w internecie, zawierających wskazówki dotyczące zmiany miejsca pobytu czy ograniczenia śladów w dokumentach. Po „zniknięciu” wielu johatsu przenosi się do mniej zaludnionych dzielnic dużych miast lub na obszary peryferyjne, gdzie łatwiej zachować anonimowość. Wybierają miejsca zamieszkania, które nie wymagają rozbudowanej weryfikacji tożsamości, korzystając z tanich kwater czy kafejek internetowych. Ich nowe życie często wiąże się z podejmowaniem prostych, nisko płatnych prac fizycznych, co pozwala funkcjonować poza oficjalnym systemem społecznym. Z punktu widzenia prawa zjawisko to znajduje się w szarej strefie, ale nie jest traktowane jako przestępstwo. Japońskie przepisy silnie chronią prywatność jednostki, co oznacza, że dorosła osoba ma prawo zmienić miejsce zamieszkania i zerwać kontakt z otoczeniem bez konieczności informowania bliskich. Organy ścigania zazwyczaj nie podejmują działań, jeśli nie istnieją przesłanki wskazujące na przestępstwo lub zagrożenie życia. Dodatkowo restrykcyjne regulacje dotyczące ochrony danych osobowych uniemożliwiają ujawnienie miejsca pobytu nawet członkom rodziny. W praktyce oznacza to, że bliscy osób, które zdecydowały się na johatsu, pozostają często bez realnych narzędzi do ich odnalezienia, a jedyną możliwością jest skorzystanie z usług prywatnych detektywów. Źródła: BBC, GaijinPot Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Sokushinbutsu to rytuał umierania za życia. Mnisi świadomie przygotowywali ciało do wiecznej medytacji
Mumifikacja występuje w wielu kulturach świata, jednak japoński rytuał sokushinbutsu jest unikatowy na skalę globalną. Praktyka ta zakłada świadome, wieloletnie przygotowanie organizmu do stanu pośmiertnej nienaruszalności. To sprawia, że osoby, które się jej poddały, po śmierci nie są postrzegane jako martwe, a jako istoty znajdujące się w stanie wiecznej medytacji.
Spis treści: Od Kūkaia do shugendō Trzy tysiące dni, prowadzące do nienaruszalności Demistyfikacja „cudu” Gdzie można zobaczyć sokushinbutsu? Termin „sokushinbutsu” tłumaczy się dosłownie jako „Budda w tym oto ciele”. Odnosi się to do fundamentalnej idei osiągnięcia pełnego oświecenia nie w przyszłych inkarnacjach, a w obecnej, fizycznej formie. Praktyka z pogranicza religii, antropologii i biologii, której poddawali się mnisi buddyjscy, jest enigmatyczna i mroczna, a to sprawia, że niezwykle silnie oddziałuje na zachodnią wrażliwość. Od Kūkaia do shugendō Korzenie tej radykalnej ścieżki sięgają IX wieku i są nierozerwalnie związane z postacią Kūkaia, znanego pośmiertnie jako Kōbō Daishi – założyciela szkoły buddyzmu ezoterycznego Shingon. Po powrocie ze studiów w Chinach dynastii Tang, Kūkai przyniósł do Japonii nauki mikkyō (tajemnych słów), które kładły nacisk na możliwość transformacji własnego ciała w naczynie boskiej mądrości. Według hagiografii i ludowych przekazów, Kūkai nie umarł, a wszedł w stan głębokiej medytacji w swojej pustelni na górze Kōya, gdzie ma przebywać do dziś, czekając na nadejście Maitrei, Buddy Przyszłości. Praktyka sokushinbutsu ewoluowała przede wszystkim dzięki tradycji shugendō – nurtu łączącego buddyzm wadżrajany, shintō i taoizm. Wyznawcy tego nurtu, zwani yamabushi, wierzyli, że góry są miejscem o szczególnej mocy, zamieszkałym przez bóstwa i duchy, a surowy trening w ich obrębie pozwala na nabycie nadprzyrodzonych zdolności i oczyszczenie z karmicznych zanieczyszczeń. Region Dewa Sanzan, obejmujący trzy święte szczyty: Haguro, Gassan i Yudono, stał się centrum tych praktyk ze względu na swój odizolowany charakter i obecność specyficznych źródeł mineralnych, które, jak się później okazało, odegrały kluczową rolę w biologicznym sukcesie mumifikacji. Trzy tysiące dni, prowadzące do nienaruszalności Proces stawania się sokushinbutsu był precyzyjnie zaplanowaną transformacją, trwającą zazwyczaj niemal dziesięć lat. Każdy etap służył stopniowemu eliminowaniu z organizmu wilgoci i substancji podatnych na gnicie i rozkład, takich jak tłuszcz i mięśnie. Jednocześnie, tkanki były nasycane naturalnymi konserwantami. Eliminacja zapasów energetycznych W pierwszej fazie mnich rezygnował ze spożywania większości pokarmów, które wcześniej pojawiały się w jego jadłospisie. W tym okresie dieta składała się przede wszystkim z nasion, orzechów, pąków kwiatów i jagód. Towarzyszył temu intensywny wysiłek fizyczny, w tym wielokilometrowe biegi po górskich szlakach, medytacje pod lodowatymi wodospadami oraz nocne czuwania. Celem było drastyczne obniżenie poziomu tkanki tłuszczowej, która po śmierci jest głównym pożywieniem dla bakterii. Dieta drzewna Po osiągnięciu stanu skrajnego wychudzenia, asceta wchodził w fazę mokujiki-gyō. Jadłospis ograniczał się wówczas do kory drzew (najczęściej sosnowej), igliwia, żywicy i korzeni. Ten ekstremalny reżim nie tylko dalej redukował masę ciała, ale również wpływał na skład chemiczny organizmu. Niektóre źródła wskazują, że mnisi połykali również kamienie, co miało służyć stłumieniu głodu i prawdopodobnie dostarczeniu specyficznych minerałów. W tym czasie ciało stawało się niemal całkowicie pozbawione mięśni, a skóra zaczynała ściśle przylegać do kości. Toksyczna impregnacja i osuszanie Najbardziej drastycznym elementem przygotowań było picie naparu sporządzonego z soku drzewa urushi. Substancja ta zawiera silnie toksyczną żywicę, którą stosuje się w procesie produkcji tradycyjnej japońskiej laki. Spożycie napoju wywoływało gwałtowną reakcję organizmu: wymioty, wzmożone pocenie i biegunkę. To prowadziło do ekstremalnego odwodnienia. Kluczowe znaczenie miał fakt, że toksyczna substancja kumuluje się w tkankach, czyniąc je trującymi dla owadów, które mogą zaatakować ciało po śmierci. Dodatkowym wsparciem w procesie konserwacji była woda ze świętych źródeł góry Yudono, charakteryzująca się wysokim stężeniem arsenu. Środek o silnym działaniu bakteriobójczym przenikał do organizmu, zapobiegając namnażaniu się mikroorganizmów. Ostateczna medytacja Gdy mnich czuł, że śmierć jest bliska, przechodził do ostatniego etapu, zwanego dochū nyūjō. Był on zamykany w ciasnej drewnianej komorze, którą następnie umieszczano kilka metrów pod ziemią. Skrzynia była wyłożona węglem drzewnym, który absorbował resztki wydostającej się z ciała wilgoci. Jedynym połączeniem ze światem żywych była cienka bambusowa rurka, która miała za zadanie dostarczać tlen, i sznur połączony z dzwonkiem. W ten sposób, raz dziennie mnich dawał znak swoim uczniom, że proces transformacji wciąż trwa. Moment, w którym dzwonek milkł, oznaczał śmierć fizyczną i wejście w ostateczny stan nyūjō. Wówczas rurka była usuwana, a grób szczelnie zamurowywany na okres kolejnych 1000 dni. Po tym czasie komora była otwierana, by sprawdzić, czy ciało zachowało nienaruszalność. Jeśli mnich „odrodził się” jako sokushinbutsu, jego ciało przenoszono do świątyni, ubierano w uroczyste szaty i wystawiano do publicznej czci jako żywy symbol triumfu ducha nad materią. Demistyfikacja „cudu” Nauka potwierdza skuteczność ascetycznych praktyk i wywaru urushi, jednak należy podkreślić, że czasami mnisi pomagali naturze. W latach 60. XX wieku grupa japońskich naukowców pod przewodnictwem profesora Kosei Ando z Uniwersytetu Waseda przeprowadziła pierwsze szczegółowe badania anatomiczne i antropologiczne zachowanych mumii. Badacze odkryli, że niektóre ciała nosiły ślady dodatkowych zabiegów, wykonanych już po śmierci. Stwierdzono między innymi, że zwłoki były osuszane dymem. Najbardziej zaskakujące odkrycie dotyczyło śladów laparotomii. Stwierdzono, że u niektórych mnichów, pośmiertnie usunięto organy wewnętrzne i mózg, a pustą przestrzeń wypełniono wapnem. Koniec epoki Praktyka sokushinbutsu została oficjalnie zakazana w 1877 roku przez rząd Meiji. Nowe władze, dążąc do modernizacji Japonii na wzór zachodni, uznały akt samomumifikacji za barbarzyński i niecywilizowany. Z prawnego punktu widzenia proces ten zaczęto klasyfikować jako pomoc w odebraniu sobie życia. Ostatnim mnichem, który potajemnie i nielegalnie zdołał ukończyć rytuał, był Bukkai-shōnin (w 1903 roku). Jego ciało, ekshumowane dopiero po II wojnie światowej, spoczywa w świątyni Kannon-ji w Niigacie. Gdzie można zobaczyć sokushinbutsu? Obecnie w całej Japonii znajduje się około 16 do 18 zidentyfikowanych mumii, z czego aż osiem spoczywa w prefekturze Yamagata, w pobliżu gór Dewa Sanzan. Miejsca te można zwiedzać, ale wymaga to szacunku i przestrzegania specyficznych reguł etykiety świątynnej. Świątynia Ryūsuiji Dainichibō (Tsuruoka, Yamagata) To jedno z najważniejszych miejsc kultu, gdzie spoczywa Shinnyokai-shōnin. Mnich ten osiągnął stan sokushinbutsu w wieku 96 lat. Jego ciało jest uważane za najlepiej zachowane w Japonii. Co sześć lat odbywa się uroczysta ceremonia zmiany szat mumii. Stare są cięte na małe kawałki i sprzedawane jako potężne amulety ochronne. Świątynia Chūrenji (Góra Yudono, Yamagata) Miejsce spoczynku Tetsumonkai-shōnina, byłego samuraja, który po uśmierceniu dwóch przeciwników uciekł do świątyni i oddał się ascezie. Świątynia ta słynie nie tylko z obecności „żywego Buddy”, ale również ze wspaniałych malowideł sufitowych, przedstawiających niebiańskie postaci. Szaty Tetsumonkaia są zmieniane co 12 lat. Świątynia Kaikōji (Sakata, Yamagata) W tej świątyni przechowywane są dwa ciała sokushinbutsu: Chūkaia i Enmyōkaia. Mnisi ci siedzą obok siebie w specjalnych niszach, sprawiając wrażenie, jakby wciąż prowadzili cichy, duchowy dialog. Świątynia Nangakuji (Tsuruoka, Yamagata) Spoczywa tam Tetsuryūkai – mnich, który zmarł w 1878 roku, już po oficjalnym zakazie praktyki przez rządy Meiji. Ciekawostką jest, że mimo pożaru, który zniszczył budynek świątyni w 1956 roku, ciało pozostało nienaruszone, co wierni uznali za kolejny dowód jego nadprzyrodzonej mocy. Świątynia Honmyōji (Tsuruoka, Yamagata) Przechowuje ciało Honmyōkaia, najstarszego z mędrców regionu Dewa Sanzan. Świątynia ta przez długi czas była zamknięta dla postronnych. Udostępniono ją zwiedzającym dopiero około 2008 roku, co czyni ją miejscem bardziej intymnym i mniej skomercjalizowanym. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Dlaczego w Japonii istnieją 72 pory roku? Ten system zmienia sposób myślenia i podróżowania
Podczas gdy większość świata funkcjonuje w rytmie czterech pór roku, w Japonii tradycyjny kalendarz dzieli czas znacznie precyzyjniej – na krótkie, kilkunastodniowe mikrosezony. To nie tylko sposób obserwowania przyrody, lecz także element filozofii życia, który sprzyja większej uważności i pozwala dostrzegać subtelne zmiany zachodzące w naturze na co dzień.
Tradycyjny japoński kalendarz to znacznie więcej niż podział roku na wiosnę, lato, jesień i zimę. Jego struktura opiera się na dawnym systemie 24 okresów zwanych sekki, które dodatkowo dzielą się na jeszcze krótsze, kilkudniowe etapy – kō. Każdy z nich opisuje konkretne zjawiska przyrodnicze, takie jak kwitnienie roślin, migracje zwierząt czy zmiany temperatury. Choć system ten wywodzi się z tradycji chińskiej i przez lata pozostawał w cieniu zachodniego kalendarza, dziś ponownie zyskuje na znaczeniu, przyciągając osoby poszukujące głębszego kontaktu z naturą i bardziej świadomego przeżywania upływu czasu. Japoński kalendarz i mikropory roku – skąd wzięły się kō? Złożony system japońskiego kalendarza ma swoje korzenie w dawnych rozwiązaniach stosowanych w Azji Wschodniej, a jego obecna forma jest efektem wielowiekowej ewolucji. Choć współcześnie w Japonii funkcjonuje przede wszystkim kalendarz gregoriański (seireki), równolegle wykorzystywany jest system nazw er cesarskich (gengō), a także rzadziej spotykane, historyczne sposoby odmierzania czasu. Fundamentem tradycyjnego kalendarza był jednak model księżycowo-słoneczny, który dotarł do Japonii z Chin przez Półwysep Koreański już w VI wieku. Opierał się nie tylko na obserwacji cykli natury, lecz także na elementach takich jak chiński zodiak czy system rokuyō, przypisujący dniom określoną pomyślność lub jej brak. Kluczowa zmiana nastąpiła w okresie Edo, kiedy astronom Shibukawa Shunkai (uznawany za pierwszego oficjalnego astronoma Japonii) dostrzegł niedoskonałości dotychczasowego kalendarza i opracował jego nową wersję. Uwzględnił w niej długość roku wynoszącą 365 dni oraz dostosował system do rzeczywistych warunków panujących na archipelagu. Wprowadzony przez niego podział roku na 24 główne okresy (sekki), a następnie na 72 krótsze etapy (kō), został oficjalnie przyjęty w 1685 roku. Każde kō trwa zaledwie kilka dni i opisuje bardzo konkretne zjawiska przyrodnicze – od pojawiania się pierwszych pąków, przez migracje zwierząt, aż po zmiany temperatury i długości dnia. W przeciwieństwie do pierwotnego chińskiego systemu, japoński kalendarz został przeorganizowany tak, aby odzwierciedlać lokalny klimat, florę i faunę. Poszczególne okresy otrzymały poetyckie nazwy, a ich przebieg powiązano z rytmem natury charakterystycznym dla Japonii – od Risshun, czyli początku wiosny przypadającego na początek lutego, po Daikan, oznaczający najchłodniejszy moment roku na przełomie stycznia i lutego. Choć dziś większość Japończyków na co dzień posługuje się kalendarzem zachodnim (wykorzystywanym w administracji, dokumentach i życiu codziennym) elementy tradycyjnego systemu wciąż pozostają obecne. Widoczne są m.in. w odniesieniach do sezonowości, kalendarzach zawierających oznaczenia rokuyō czy w praktykach związanych z określonymi momentami roku. W niektórych środowiskach, takich jak ogrodnictwo czy ceremonia herbaciana, mikropory roku nadal pełnią funkcję praktycznego punktu odniesienia, wyznaczając odpowiedni czas na konkretne działania i rytuały. Mikropory roku w Japonii – jak wyglądają i co oznaczają w praktyce? Tradycyjny japoński kalendarz wyróżnia się tym, że nie opisuje czasu w sposób ogólny, lecz poprzez konkretne, obserwowalne zmiany w przyrodzie i codziennym życiu. Poszczególne mikropory roku nie są więc abstrakcyjnymi kategoriami, ale odzwierciedleniem tego, co faktycznie dzieje się w otoczeniu – od pierwszych oznak wiosny po subtelne sygnały nadchodzącej zimy. A które z mikropór roku są w Japonii najważniejsze? Otóż jedną z nich jest okres Shunbun (21 marca – 4 kwietnia), związany z równonocą wiosenną, który symbolizuje moment odrodzenia natury. To właśnie wtedy przypada czas kwitnienia wiśni, zwiększonej aktywności ptaków i pierwszych prac rolniczych, a także rodzinnych zwyczajów, takich jak porządki czy odwiedzanie grobów przodków. Wraz z nadejściem lata kalendarz koncentruje się na intensyfikacji zjawisk pogodowych i zmianie rytmu życia. Okres Taisho (23 lipca – 7 sierpnia) odzwierciedla szczyt wysokich temperatur i wilgotności, które mają bezpośredni wpływ na codzienność mieszkańców. To czas licznych festiwali letnich, sezonowych pozdrowień oraz wydarzeń odbywających się na świeżym powietrzu, które wpisują się w specyfikę japońskiego lata. Z kolei przejście do jesieni nie następuje nagle, lecz stopniowo zaznacza się w przyrodzie. Okres Risshū (8 – 22 sierpnia) sygnalizuje pierwsze, często ledwo zauważalne zmiany – chłodniejsze podmuchy wiatru, charakterystyczne odgłosy cykad czy pojawiające się mgły. W tym czasie obchodzone jest także święto Obon, podczas którego Japończycy symbolicznie witają duchy przodków, co dodatkowo podkreśla związek kalendarza z rytmem życia społecznego i duchowego. Zimowy okres Tōji (22 grudnia – 4 stycznia) natomiast związany jest z przesileniem zimowym i skupia się na mniej oczywistych oznakach zmian zachodzących w naturze. Zamiast spektakularnych zjawisk uwagę kieruje się na detale – pierwsze pąki roślin, zmiany w zachowaniu zwierząt czy powolne wydłużanie się dnia. Towarzyszą temu praktyki mające przynieść zdrowie i pomyślność, takie jak kąpiele z dodatkiem owoców yuzu czy spożywanie sezonowych potraw. Dlaczego japoński kalendarz mikropór roku zyskuje dziś na znaczeniu? Tak szczegółowy podział czasu sprawia, że kalendarz przestaje być jedynie narzędziem organizacyjnym, a zaczyna pełnić funkcję przewodnika po rytmie natury. Zwracając uwagę na momenty przejściowe i krótkie, często pomijane etapy między jedną a drugą porą roku (które w rzeczywistości kształtują codzienne doświadczenie otoczenia), pozwala dostrzec zmiany, jakie w standardowym podziale na cztery pory roku łatwo umykają. Takie podejście znajduje również zastosowanie w podróżowaniu. Planowanie wyjazdu z uwzględnieniem mikropór roku umożliwia bowiem poznanie mniej oczywistych aspektów Japonii – zarówno pod względem przyrody, jak i lokalnych zwyczajów czy sezonowych wydarzeń. Może to oznaczać kontakt z naturą w jej bardziej kameralnym wydaniu, a także uniknięcie największego natężenia ruchu turystycznego. Zamiast koncentrować się wyłącznie na najpopularniejszych momentach w roku, uwaga kieruje się na to, co aktualnie dzieje się w danym miejscu. – W tradycyjnym japońskim kalendarzu pory roku są podzielone na mniejsze części, co pozwala nam dostrzec nawet najmniejsze zmiany w naturze. Uświadamiając sobie te drobne zmiany, możemy doświadczać świata w sposób bardziej subtelny i głęboki – podkreślała Marie Kondo w rozmowie z BBC. Jak dodała, takie podejście zmienia również sposób przeżywania podróży, gdyż skupienie się na sezonowych elementach – od lokalnych produktów po charakter powietrza – sprawia, że doświadczenie staje się pełniejsze i bardziej świadome. Właśnie dlatego tradycyjny japoński kalendarz, mimo że na co dzień pozostaje w cieniu systemu zachodniego, ponownie przyciąga uwagę. Dla wielu osób staje się sposobem na zwolnienie tempa i oderwanie się od nadmiaru bodźców, a także próbą bardziej uważnego funkcjonowania w świecie, który coraz częściej wymusza pośpiech i ciągłą dostępność. Źródła: Sakuraco, Nippon, BBC, The New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak zastosować metodę Marie Kondo na wakacjach? Te zasady zmieniają życie w podróży
Marie Kondo zdobyła światową popularność jako ekspertka od porządkowania i autorka metody, która zmieniła sposób myślenia o organizacji przestrzeni. Jej zasady można jednak zastosować nie tylko w domu, lecz także w podróży – od pakowania walizki po podejście do samego wyjazdu. Co w takim razie radzi Japonka?
Urodzona w Tokio autorka i osobowość telewizyjna stała się symbolem minimalistycznego podejścia do życia, opartego na świadomych wyborach i eliminowaniu nadmiaru. Jej filozofia, koncentrująca się na zatrzymywaniu tylko tych rzeczy, które „wywołują radość”, zyskała globalne uznanie i znalazła zastosowanie nie tylko w organizacji domowej przestrzeni, lecz także w codziennych nawykach. W najnowszej swojej książce „Letter From Japan” Marie Kondo przybliża kulturowe inspiracje stojące za tym podejściem, pokazując, jak łączyć porządek z uważnością i spokojem. Te same zasady można przenieść również na grunt podróżowania, które dla wielu osób bywa źródłem stresu. Jak więc zastosować metodę Kondo podczas wyjazdu i co naprawdę warto zabrać ze sobą w drogę? Jak spakować walizkę metodą Marie Kondo? Zastosowanie metody Marie Kondo w podróży zaczyna się od zmiany podejścia do samego pakowania – warto świadomie wybierać tylko te rzeczy, które rzeczywiście będą potrzebne i komfortowe w użyciu. Kluczowe staje się uporządkowanie przestrzeni w walizce w sposób, który ogranicza chaos i pozwala szybko odnaleźć każdy element bez konieczności przekopywania się przez zawartość bagażu. Pomocne wówczas okazuje się grupowanie rzeczy według funkcji oraz oddzielanie ich w mniejszych organizerach lub woreczkach, dzięki czemu ubrania, kosmetyki czy akcesoria nie mieszają się ze sobą i pozostają łatwo dostępne przez cały wyjazd. – Segreguję w małych woreczkach np. ubrania na co dzień, odzież „po domu”, kosmetyki do makijażu, kosmetyki do pielęgnacji skóry, suplementy i elektronikę z kablami – podkreśla Kondo. Równie istotna jest selekcja, ponieważ ograniczenie liczby przedmiotów nie oznacza rezygnacji z wygody, lecz jej zwiększenie. – W podróż zabieram ze sobą tylko niewielką liczbę rzeczy, starannie dobierając te, które naprawdę dają radość – zaznacza autorka w rozmowie z BBC. Jak podróżować bez stresu? Rady Marie Kondo To podejście można rozszerzyć na cały proces podróżowania, szczególnie na momenty, które zwykle kojarzą się z napięciem i pośpiechem. Zamiast traktować pobyt na lotnisku wyłącznie jako etap logistyczny, warto nadać mu bardziej osobisty wymiar i potraktować jako przestrzeń na drobne rytuały, które poprawiają samopoczucie. Kondo zwraca uwagę na znaczenie świadomego przeżywania tych chwil: „Nawet drobne gesty mogą mieć ogromny wpływ na to, jak się czujesz”. Przygotowanie wcześniej rzeczy, które sprawiają przyjemność (jak książka, ulubiony zapach czy drobny rytuał pielęgnacyjny) pozwala odzyskać poczucie kontroli i spokoju. Jednocześnie zmiana perspektywy, polegająca na uważnej obserwacji otoczenia i docenieniu samego momentu podróży, pomaga ograniczyć stres i nadać tym chwilom większe znaczenie. Równie ważny jest pierwszy kontakt z pokojem hotelowym, który w dużej mierze decyduje o komforcie całego pobytu. Zamiast pozostawiać rzeczy w walizce, warto od razu uporządkować przestrzeń i nadać jej bardziej osobisty charakter. Eliminacja nadmiaru bodźców wizualnych (takich jak ulotki, zbędne przedmioty czy rozproszone elementy wyposażenia) pozwala stworzyć spokojniejsze otoczenie sprzyjające odpoczynkowi. – Wyjmując wszystko z walizki i umieszczając rzeczy w szufladach lub wieszając je w szafie, sprawiam, że przestrzeń staje się bardziej „moja” – wyjaśnia Kondo. Wówczas porządkowanie nie jest obowiązkiem, lecz świadomym działaniem, które pomaga szybciej poczuć się swobodnie nawet w zupełnie nowym miejscu. Czym jest „oczyszczenie” w podróży? Marie Kondo w swojej książce opisuje różne japońskie koncepcje kulturowe i pokazuje, jak można je przenieść na codzienne nawyki – również w kontekście podróżowania. Jedną z nich jest idea oczyszczenia (Jōka), rozumiana nie jako pojedynczy rytuał, lecz jako sposób przechodzenia z jednego stanu do drugiego z większą uważnością. W praktyce oznacza to chwilowe zatrzymanie się i świadome „wejście” w nowe miejsce, zamiast natychmiastowego działania i pośpiechu. Autorka podkreśla, że nie stosuje jednego, konkretnego schematu, lecz stawia na proste gesty, które pomagają odzyskać równowagę. – Dla mnie „oczyszczenie” oznacza chwilę, w której mogę się zatrzymać, uspokoić i świadomie odnaleźć się w nowym miejscu – wyjaśnia. Może to być spokojny oddech po wyjściu z samolotu, rozciągnięcie ciała czy krótka chwila skupienia. Takie działania pomagają zmniejszyć napięcie i łagodnie wejść w rytm podróży, niezależnie od kierunku. Jak doświadczać Japonii według Marie Kondo? Mniej pośpiechu, więcej uważności To podejście szczególnie dobrze wpisuje się w sposób poznawania Japonii, gdzie – jak podkreśla Kondo – warto zwracać uwagę nie tylko na najbardziej oczywiste atrakcje, lecz także na to, co subtelne i często pomijane. Zamiast intensywnego zwiedzania proponuje zwolnienie tempa i uważne obserwowanie codzienności. Nawet pozornie proste doświadczenia, takie jak smak tradycyjnego bulionu dashi czy cisza panująca w środkach transportu, mogą odsłonić głębię lokalnej kultury. – Mam nadzieję, że poświęcisz chwilę, aby docenić samo to poczucie spokoju. W Japonii ukojenie często tkwi nie tylko w tym, co widoczne, ale także w atmosferze i ciszy danego miejsca – zaznacza. Istotnym elementem tej filozofii jest także szacunek wobec odwiedzanych miejsc. Kondo odwołuje się do japońskiego przysłowia „Ptak w locie nie mąci wody”, które w kontekście podróżowania oznacza odkrywanie świata w sposób uważny i nienarzucający się. – Podróżowanie oznacza zanurzenie się w kulturze, otoczeniu i codziennym życiu ludzi. Dlatego staram się traktować wszystko z troską i spędzać czas z wdzięcznością – podkreśla. Jak dodaje, turyści powinni respektować przestrzeń, w której się znajdują – od sposobu poruszania się po miejscach publicznych po kontakt z lokalną społecznością. Według niej to właśnie te drobne, świadome działania sprawiają, że podróż staje się bardziej autentyczna i pogłębiona. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Delfiny są bardzo inteligentne. Niestety, ludzie wciąż na nie polują i zmuszają je do niewolniczej pracy
Delfiny są zabijane na mięso w Japonii i zamykane w delfinariach na całym świecie. Film dokumentalny „Reiwa” pokazuje ten nieludzki proceder.
Reiwa (jap. 令和) to nazwa ery panowania cesarza Japonii Naruhito, obowiązująca od 1 maja 2019 r. Rząd Japonii poinformował, że oficjalne tłumaczenie nazwy nowej ery w języku angielskim brzmi „Beautiful Harmony”, czyli „Piękna Harmonia”. „Reiwa” to również tytuł filmu dokumentalnego, który wyprodukowaliśmy wraz z Katarzyną Kozak. Porusza on temat polowań na delfiny w Japonii, procederu handlu dzikimi zwierzętami – Wild Life Trade – oraz zamykania delfinów w niewoli, w wodnych parkach rozrywki, delfinariach, oceanariach i innych miejscach tego typu. Film jest dostępny na YouTube. Delfiny są zagrożone – także w Polsce Delfiny to ruchliwe ssaki, jedne ze szczytowych oceanicznych drapieżników. Badania naukowe wykazały, że te zwierzęta są samoświadome, posiadające bardzo mocno rozwinięty system nerwowy, przejawiają wiele umiejętności kognitywnych. Ich życie społeczne jest bardzo rozbudowane, są emocjonalne. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku miał miejsce boom na delfinaria. Przyczyniła się do tego głównie popkultura, a naturalna, „uśmiechnięta” fizjonomia delfina zaczęła stać się jego przekleństwem. View oEmbed on the source website Dlaczego w Polsce zajęliśmy się delfinami? Przeciwstawiamy się jakiejkolwiek formie przemocy i eksploatacji zwierząt, tym bardziej w cyrkach – bo tym są tak naprawdę delfinaria. Choć w Polsce nie ma delfinariów – Polacy korzystają z tego typu „rozrywki” np. podczas wakacyjnych wyjazdów do Turcji, Egiptu, Dubaju i innych miejsc, które kupują delfiny z japońskiego miasta Taiji. Ruch turystyczny, dla którego delfiny są magnesem, przynosi krociowe zyski. Pojedynczy, wytresowany delfin butlonos może być wart od 100 tys. do 1,5 miliona dolarów. Cena zależy głównie od stopnia wytresowania delfina, od tego, jak się z nim „pracuje”, od jego charakteru. Poprzez różne programy kontaktu z widzami, pokazy, sesje pływania, karmienia, możliwość robienia sobie zdjęć z delfinem, generuje on dla morskiego parku roczny przychód ponad 1 miliona dolarów. Właściciele delfinariów, inwestując w pozyskanie i wytrenowanie delfina, oczekują zwrotu z tej inwestycji i zysków. A żeby były zyski, delfiny muszą pracować, pracować, pracować. Do współudziału przy tworzeniu filmu „Reiwa” zaprosiliśmy ekspertów: Jakuba Banasiaka – psychologa zachowań zwierząt, członka „Dolphinaria Free Europe Coalition”, uczestnika badań nad zachowaniami dzikich delfinów, eksperta w dziedzinie dobrostanu delfinów trzymanych w niewoli, problematyki whale & dolphin watching i delfinoterapii, współpracownika Fundacji Viva!, Roberta Maślaka – biologa z Uniwersytetu Wrocławskiego zaangażowanego na rzecz humanitarnej ochrony zwierząt, zabierającego głos w istotnych społecznie problemach związanych z warunkami życia gatunków nieudomowionych w niewoli, współautora projektu dotyczącego zachowania i dobrostanu niedźwiedzi. Obaj eksperci podejmowali działania w sprawie zapobieżenia budowie delfinariów w Polsce. Krwawe polowania w Japonii Bardzo ważne materiały, bez których dokument nie uzyskałby ostatecznego kształtu, pochodzą bezpośrednio z Japonii – od Kunito Seko, mieszkańca Taiji działającego w tej sprawie od wielu lat. To dzięki niemu wiemy, co dzieje się każdego dnia w tym mieście. Jego praca jest trudna, wymaga podejmowania niełatwych decyzji, aby relacjonować działania myśliwych z Taiji. Seko jest okiem i uchem setek ludzi działających w tej sprawie. Każdego ranka, około godziny 6 czasu japońskiego, rozpoczyna live streaming i prezentuje, co dzieje się w porcie Taiji. Następnie, gdy myśliwi wypłyną na polowanie, relacjonuje ich powrót lub sam proces polowania, gdy myśliwi namierzą stado. Ukazuje światu, jak myśliwi, tworząc formację z łodzi i ścianę dźwięku, zapędzają delfiny w pobliże wybrzeża. Następnie – już innymi łodziami – zamykają stada w małych zatokach, gdzie dokonują rzezi lub wyłapują delfiny do niewoli. Agencja rybacka z Taiji, w prefekturze Wakayama w Japonii zwraca uwagę na kultywowanie tradycji polowań na delfiny, ale również na fakt, że delfiny migrujące wzdłuż wschodniego wybrzeża Japonii, z ciepłym prądem Kuro Siwa, pustoszą okoliczne wody z ryb. To bardzo częsta uwaga ludzi, którzy sami pustoszą oceany. Brak ryb jest efektem przełowienia, które zgotował nam światowy przemysł rybacki. Obecnie tylko 1% Japończyków spożywa mięso delfina. Można je znaleźć w sklepie w Taiji oraz w okolicznych miasteczkach, ale spożycie nawet na tym obszarze jest znikome. Tak naprawdę polowania istnieją z powodu handlu dzikimi zwierzętami – Wild Life Trade. Każdego roku pomiędzy wrześniem a końcem lutego (choć w marcu zezwala się na polowania na jeszcze dwa gatunki delfinów), w Japonii ma miejsce sezon polowań na delfiny. Kwoty połowowe ustala ministerstwo rolnictwa, rybołówstwa i leśnictwa. Gdyby delfiny były pod jurysdykcją ministerstwa środowiska, znajdowałyby się pod ochroną. Pomóż delfinom Ten dokument to krzyk rozpaczy i wołanie o opamiętanie skierowany do turystów oraz użytkowników delfinariów, delfinoterapii oraz wszystkich form wykorzystywania delfinów. To również forma nacisku na administrację japońską w celu zakończenia corocznych polowań na delfiny w Japonii. Czy biuro podróży, z którego korzystasz, promuje i sprzedaje wycieczki do delfinarium? Wiele polskich firm turystycznych wciąż to robi, łącznie z rynkowymi liderami. Za kilkanaście dni ruszamy z oficjalną kampanią razem z Fundacją Międzynarodowy Ruch Na Rzecz Zwierząt Viva!, ale już teraz potrzebujemy głosu każdego z was. Pomóż przekonać polskich touroperatorów, aby przestali wspierać biznesy oparte na niewoli delfinów. Proszę – podpisz petycję online „NIE! dla delfinarium”. Źródła: Dzikie Życie, Magazyn Vege Edwin Radzikowski Rocznik 1975, założyciel polskiego oddziału Fundacji kpt. Paula Watsona, aktywista prozwierzęcy i prośrodowiskowy, organizator wielu akcji w przestrzeni publicznej oraz social mediach. Weganin. Wychodzący poza warunkujące ramy współczesnego świata, pełny pasji i chęci ku eksperymentowaniu, niewykształcony artysta. Grafik, poeta, aktor, muzyk. Poszukiwacz światła.
Podziemny japoński teleskop zapoluje na widma gwiazd. Umarły nim powstała Ziemia
Tysiąc metrów pod górą Ikeno w rejonie Kamioka w mieście Hida w Japonii znajduje się cylindryczny zbiornik wypełniony 50 tysiącami ton wody. Dzięki ostatniej modernizacji ten wodny teleskop polujący na neutrina stał się wystarczająco czuły, by wykryć słabą „poświatę” wszystkich eksplodujących gwiazd we Wszechświecie.
Niewielu astronomów ma tyle szczęścia co Duńczyk Tycho Brahe. Ten znakomity naukowiec mógł na własne oczy obserwować jasną supernową, która rozświetliła niebo w 1572 roku i była widoczna przez kolejne dwa lata. Te potężne kosmiczne eksplozje, często jaśniejsze niż cała galaktyka, w naszej galaktyce zdarzają rzadko. Ocenia się, że mniej niż jeden procent gwiazd jest na tyle masywnych, by zakończyć swe życie jako supernowa. Mowa o gwiazdach o masach co najmniej około ośmiokrotnie większej od masy Słońca. Neutrino, niewidzialna cząstka W całym rozległym Wszechświecie do eksplozji supernowych dochodzi nawet raz na sekundę. Ale nawet, jeśli uda się nam dostrzec niektóre z nich dzięki coraz potężniejszym teleskopom, to dostrzeżony rozbłysk stanowi jedynie niewielką część całej historii. Większość energii supernowej jest unoszona przez neutrina – niemal niewidzialne cząstki, często nazywane „cząstkami duchami”, ponieważ przenikają przez niemal wszystko, co napotkają na swojej drodze. W każdej jednej sekundzie miliardy tych widmowych cząstek przechodzą przez nasze ciała. Niektóre z nich podróżowały przez kosmos ponad 10 miliardów lat, zanim dotarły na Ziemię. Naukowcy nauczyli się wykrywać neutrina. Dzięki niezwykle potężnemu teleskopowi zakopanemu głęboko pod ziemią w Japonii, astronomowie mogą wkrótce uchwycić ślad tych gwiezdnych „duchów” – a wraz z nim pozostałości po eksplozjach gwiazd, które zginęły nawet 10 miliardów lat temu. Wszystko dzięki modernizacji japońskiego teleskopu Super-Kamiokande (Super-K, ang. Super-Kamioka Neutrino Detection Experiment), która znacząco zwiększyła jego zdolność wykrywania neutrin pochodzących z supernowych. Złapane w wodzie Super-K jest wielkoskalowym wodnym detektorem tzw. promieniowania Czerenkowa. Promieniowanie Czerenkowa powstaje, gdy naładowana cząstka porusza się w ośrodku szybciej niż światło w tym ośrodku, tworząc charakterystyczny stożek promieniowania wykorzystywany w detekcji cząstek elementarnych. Głównym elementem instalacji jest cylindryczny zbiornik wykonany ze stali nierdzewnej, o wysokości i średnicy wynoszących około 40 metrów. W jego wnętrzu znajduje się około 50 000 ton ultra-czystej wody, a ściany pokryte są blisko 13 000 fotopowielaczami, które pełnią rolę bardzo czułych detektorów światła. Fotopowielacze rejestrują stożek promieniowania Czerenkowa, emitowany przez naładowane cząstki poruszające się w wodzie z prędkością większą niż prędkość światła w tym ośrodku. Cząstki te powstają w wyniku oddziaływania neutrin z protonami, neutronami lub elektronami w wodzie. Umieszczenie eksperymentu kilometr pod ziemią pozwala znacząco ograniczyć wpływ promieniowania kosmicznego, które mogłoby zakłócać pomiary. Eksplodujące gwiazdy z całego Wszechświata W ramach najnowszej modernizacji urządzenia dodano do wody w detektorze niewielką ilość siarczanu gadolinu, pierwiastka charakteryzującego się bardzo dużą zdolnością wychwytywania neutronów. Dzięki temu możliwe stało się znacznie skuteczniejsze rozpoznawanie zdarzeń neutrinowych, ponieważ wychwycony przez gadolin neutron emituje charakterystyczne promieniowanie gamma, które stanowi dodatkowy sygnał dla fotopowielaczy. – Dla mnie, jako astrofizyka cząstek elementarnych, byłoby to prawdopodobnie jedno z najbardziej ekscytujących osiągnięć naukowych w moim życiu. Oznaczałoby bowiem, że moglibyśmy obserwować cząstki powstałe jeszcze zanim powstała Ziemia, ponieważ teleskop jest obecnie wystarczająco czuły, by wykryć słabą „poświatę” wszystkich eksplodujących gwiazd we wszechświecie – napisał w artykule opublikowanym na łamach „The Conversation” dr Pablo Martinez Mirave, ekspert w dziedzinie teoretycznej fizyki wysokich energii, fizyki astropartykułowej oraz fizyki grawitacji z Uniwersytetu Kopenhaskiego. Na tropie zbiorowej historii masywnych gwiazd Jeśli naukowcom uda się wykryć łączny sygnał ze wszystkich supernowych, jakie kiedykolwiek wystąpiły, przybliży nas to do odpowiedzi na wiele pytań. – Pozwoli nam to również badać śmierć gwiazd na przestrzeni całej historii Wszechświata, korzystając z cząstek, które podróżują w naszym kierunku przez miliardy lat, nie zatrzymując się ani razu – napisał naukowiec. Bo choć neutrina są niemal niewidoczne, niosą ze sobą historię każdej gwiazdy, która kiedykolwiek eksplodowała — i teraz, po raz pierwszy, możemy być w stanie je wykryć. Jeśli więc rok 2026 rzeczywiście przyniesie pierwszą wyraźną detekcję, będzie to początek nowej ery w astronomii. Po raz pierwszy nie będziemy obserwować jedynie spektakularnych eksplozji pojedynczych pobliskich gwiazd, lecz zbiorową historię wszystkich masywnych gwiazd, które kiedykolwiek powstały i umarły. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Punch wreszcie zyskuje akceptację stada. Największa zagadka dotyczy jednak jego matki
Punch, młody makak japoński z ZOO w Ichikawie, coraz lepiej odnajduje się w stadzie po odrzuceniu przez matkę. Choć dziś ma nowych towarzyszy i rzadziej szuka pocieszenia w pluszowej zabawce, biologów nadal zastanawia, dlaczego w ogóle doszło do tak rzadkiego zachowania.
Punch przyszedł na świat 26 lipca 2025 roku w ogrodzie zoologicznym w mieście Ichikawa, niedaleko Tokio. Jego historia zyskała światowy rozgłos, gdy do sieci trafiły zdjęcia i filmy przedstawiające osamotnionego malca kurczowo trzymającego pluszową zabawkę po odrzuceniu przez matkę. Sława Puncha przybrała takie rozmiary, że ZOO musiało wprowadzić ograniczenia dla odwiedzających i nakaz zachowania ciszy. Jego sytuacja w stadzie na początku nie była wesoła – inne małpy go prześladowały. Nowe informacje są optymistyczne: Punch ma przyjaciół i coraz lepiej sobie radzi. Biolodzy z uniwersytetu Concordia zastanawiają się jednak dlaczego w ogóle doszło do porzucenia przez matkę. Okazuje się że w naturze coś takiego się praktycznie nie zdarza. Przełom w integracji ze stadem Obecnie sytuacja Puncha uległa znacznej poprawie. Siedmiomiesięczny maluch coraz śmielej nawiązuje kontakty społeczne w grupie liczącej około 60 osobników. Coraz częściej widuje się go w towarzystwie dorosłych małp, na których plecy próbuje się wspinać. Makaki zaczynają go akceptować: iskać i przytulać. Punch stopniowo uczy się skomplikowanych zasad panujących w małpiej społeczności. Wcześniej wychowywany przez ludzi małpek nie potrafił się odnaleźć. Dzięki naturalnej elastyczności behawioralnej swojego gatunku, ma jednak ogromną szansę na pełną integrację ze stadem. Pożegnanie z pluszakiem Punch coraz rzadziej korzysta ze swojego ukochanego pluszaka. Zabawka została mu podsunięta tuż po urodzeniu, aby nauczyć go odruchu chwytania, który u noworodków makaków jest niezbędny do trzymania się futra matki. Przez kilka miesięcy pluszowy orangutan był jedynym źródłem komfortu: Punch tulił się do niego w trudnych chwilach. Dziś dyrektor ZOO, Shigekazu Mizushina, z optymizmem podkreśla, że Punch „wyrasta” z pluszaka. Wciąż sypia z nim każdej nocy, ale opiekunowie liczą, że w końcu zacznie zasypiać z innymi członkami stada. Makaki w naturze są niezwykle troskliwe Porzucenie noworodka jest wśród makaków japońskich niemal niespotykane w naturze. Małpy te słyną z niezwykle silnego instynktu macierzyńskiego. Badacze z uniwersytetu Concordia obserwują dzikie makaki na wyspie Awaji w Japonii od ponad 25 lat. Twierdzą że dzikie matki nie porzucają swoich dzieci, nawet jeśli są chore. Przywołują przykłady niezwykłej wręcz opieki nad słabszymi młodymi. Jedna z nich np. podtrzymywała swoje niepełnosprawne dziecko, pomagając mu chodzić. Inna nosiła dziecko kilka lat dłużej, niż zwykle robią to makaki. Nawet w przypadku śmierci młodego matka potrafi nosić jego ciało przez wiele dni. Jeśli któraś z matek słabo sobie radzi, zawsze może liczyć na pomoc innych samic w stadzie. W niewoli może tego zabraknąć. Dlaczego matka odrzuciła Puncha? Przypadek Puncha według biologów wynika prawdopodobnie właśnie ze specyfiki życia w niewoli. Sądzą, że jego matka mogła być zestresowana otoczeniem lub brakowało jej odpowiednich wzorców społecznych. Statystyki wskazują, że w ogrodach zoologicznych do porzuceń u makaków dochodzi w około 7,7% przypadków, najczęściej u matek o niskiej randze w stadzie lub rodzących po raz pierwszy. Źródła: The Conversation, The Independent Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Te miejsca lada dzień zakwitną na różowo. Spektakularne wiśnie zobaczysz blisko Polski
Kwitnące wiśnie to niekwestionowany symbol japońskiej wiosny, który co roku przyciąga tysiące turystów spragnionych widoku różowych płatków. Choć tradycja hanami wywodzi się z Azji, podobne spektakle przyrody można dziś podziwiać w sercu Nowego Jorku czy na ulicach europejskich miast.
W tym artykule: Gdzie oglądać kwitnące wiśnie w Japonii? Tak wygląda Central Park wiosną Tam w Europie zobaczysz kwitnące wiśnie Japonia przywodzi na myśl na wiele skojarzeń, ale wiosną są to przede wszystkim kwitnące wiśnie. Różowawe kwiaty symbolizują efemeryczną naturę życia i piękno nowych początków. Każdej wiosny, poza pandemiczną przerwą, do Japonii przylatują tysiące turystów aby na własne oczy zobaczyć ten wyjątkowy spektakl w przyrodzie. W parkach, świątyniach i sanktuariach robi się wtedy tłoczno. Gdzie oglądać kwitnące wiśnie w Japonii? Sezon kwitnienia wiśni w Japonii zwykle rozpoczyna się na południu, a następnie przesuwa się na północ. Zaczyna się na przełomie marca i kwietnia i zazwyczaj trwa około pięciu tygodniu. Szczyt kwitnienia przypada w różnym czasie w zależności od regionu i pogody. Najpopularniejszym miejscem do oglądania kwitnących wiśni w Japonii jest park Ueno w Tokio. Inne sprawdzone miejscówki to: Ścieżka Filozofów w Kioto, park Nakanoshima w Osace, ogród Shukkeien w Hiroszimie. Oglądanie kwitnących wiśni to nie tylko atrakcja turystyczna. To wiekowa tradycja, nazywana przez Japończyków hanami. Pod koniec marca i na początku kwietnia ludzie zbierają się w parkach, aby śpiewać, pić sake, a nawet pisać wiersze. Wszystko ku chwale otaczającego piękna. Współcześnie zakochani i całe rodziny wykorzystują ten czas na sesje fotograficzne w plenerze. Kwiat wiśni jest integralną częścią kultury japońskiej. Motyw ten pojawia się w dziełach sztuki, literaturze, a nawet na monetach jenów. Przypomina o kruchości życia i docenianiu każdej chwili. Tak wygląda Central Park wiosną Nie tylko w Japonii wiosna patrzy przez różowe okulary. Kwitnące wiśnie są również symbolem nowojorskiego Central Parku. Jedna z odmian (Okame) rosnących wzdłuż zachodniej strony zbiornika wodnego zdążyła już zakwitnąć. Kolejne dopiero czekają na swój szczyt. Nowojorczycy i turyści mogą śledzić, gdzie w Central Parku jest już różowo za pomocą aplikacji przygotowanej przez Central Park Conservancy. David Bayne, kierownik ds. zarządzania krajobrazem wytłumaczył w komunikacie prasowym, że łagodne przejście z zimowej aury na wiosenno-letnią sprzyja wczesnemu kwitnięciu wiśni. Nagłe upały mogłyby zaburzyć rytm przyrody. Łącznie w Central Parku na ponad 340 hektarach rosną cztery rodzaje wiśni: Kwanzan (znany z ciemnoróżowego odcienia), Higan (białe i różowe kwiaty), Yoshino (białe kwiaty), Okame (różowe kwiaty). Tam w Europie zobaczysz kwitnące wiśnie Pola Marsowe w Paryżu Trudno o bardziej malownicze miejsce na piknik niż Pola Marsowe w Paryżu. Szczególnie wiosną robi się tam jeszcze bardziej fotogenicznie. To zasługa kwitnących wiśni. Co prawda nie ma ich tam tak wiele jak w Central Parku, ale to nie szkodzi. Okolica, w tym wieża Eiffla, dopełnia wrażenia estetyczne. Bonn w Niemczech Mniej oczywistym wyborem jest Bonn położone w zachodnich Niemczech. W kwietniu turystyka sprowadza się tam do dwóch ulic: Heerstrasse i Breite Straße. Rosnące wzdłuż nich wiśnie zostały przywiezione z Japonii po zjednoczeniu Niemiec. Heerstrasse jest nazywana przez mieszkańców „Aleją Kwitnącej Wiśni” i nie ma co się dziwić. Wiosną wygląda jak różowy tunel. Taka sceneria przyciąga fotografów z całego kraju i zagranicy. Kersenbloesempark w Amstelveen/Amsterdamie Znanym i sprawdzony miejscem jest również Kersenbloesempark położony niedaleko lotniska Amsterdam Schiphol. Podarowane miastu przez Japanese Women’s Club w 2000 roku prawdziwe japońskie drzewa sakura tworzą jeden z najlepszych ogrodów kwitnących wiśni w Europie. Każde drzewo ma nawet swoją własną nazwę – są to imiona kobiet w języku japońskim lub holenderskim. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Święto kwitnącej wiśni odwołane. Mieszkańcy mówią wprost: to kryzys
Co roku sezon kwitnienia wiśni zamienia Japonię w różowo-białą bajkę, która przyciąga miliony turystów z całego świata. Tradycja Hanami stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kraju i magnesem dla zagranicznych podróżnych. W nadchodzących tygodniach w całej Japonii rozpoczną się festiwale organizowane z tej okazji. Jednak nie wszystkie samorządy zdecydowały się je utrzymać. W jednej z miejscowości w pobliżu Tokio wydarzenie zostało odwołane z powodu nadmiernego napływu turystów.
Japonia od lat znajduje się w czołówce podróżniczych marzeń – przyciąga zarówno futurystycznym obliczem Tokio, historycznym Kioto, jak i mniej oczywistymi miejscami (czyli np. azjatycką Wenecją), które zyskują popularność dzięki mediom społecznościowym. Po pandemicznym załamaniu branża turystyczna w kraju przeżywa rekordowe odbicie, a liczba zagranicznych gości bije kolejne historyczne wyniki. Problem w tym, że największe obciążenie coraz częściej spada nie na metropolie, lecz na małe miejscowości, które nie są przygotowane na tak intensywny ruch. Jednym z symboli tego napięcia stała się położona u stóp góry Fudżi Fujiyoshida, gdzie lokalne władze zdecydowały się odwołać festiwal kwitnącej wiśni, argumentując decyzję względami bezpieczeństwa i komfortu mieszkańców. Napływ turystów do Japonii. Festiwal w Fujiyoshidzie odwołany Powrót zagranicznych podróżnych do Japonii po pandemii okazał się bardziej obfity, niż przewidywano. W 2025 roku kraj odwiedziło aż 42,7 miliona turystów – to najwyższy wynik w historii i wyraźny wzrost względem niemal 37 milionów gości rok wcześniej. Osłabiony jen dodatkowo zwiększył atrakcyjność Japonii jako kierunku podróży, czyniąc ją bardziej dostępną cenowo. Szczególnie mocno odczuły to najpopularniejsze miasta. W Kioto mieszkańcy od miesięcy skarżą się na tłumy oraz zachowania turystów, którzy zaczepiają gejsze ubrane w kimona, próbując robić im zdjęcia bez zgody. Coraz częściej jednak problem wykracza poza metropolie i dotyka mniejszych miejscowości, których infrastruktura nie była projektowana z myślą o masowej turystyce. W Fujiyoshidzie (mieście położonym u podnóża góry Fudżi w prefekturze Yamanashi) sytuacja stała się nie do wytrzymania. Lokalne władze informowały o permanentnych korkach, niedopałkach papierosów wyrzucanych na ulice, wchodzeniu na prywatne posesje oraz przypadkach załatwiania potrzeb fizjologicznych w ogrodach mieszkańców. – Za pięknym krajobrazem góry Fuji kryje się rzeczywistość, w której spokojne życie mieszkańców jest zagrożone. Czujemy że jesteśmy w kryzysie – oświadczył burmistrz miasta Shigeru Horiuchi. W rezultacie podjęto decyzję o odwołaniu odbywającego się od dekady festiwalu kwitnącej wiśni, który co roku przyciągał około 200 tysięcy osób. – Aby chronić godność i warunki życia naszych obywateli, postanowiliśmy zakończyć festiwal – podkreśliły władze. Odwołany festiwal nie zatrzyma tłumów. Hanami przyciąga miliony Decyzja o zakończeniu 10-letniego festiwalu nie oznacza, że okolice Fujiyoshidy nagle opustoszeją. Władze miasta nie mają złudzeń, że nawet bez festiwalu park Arakurayama Sengen (słynący z widoku na górę Fudżi, pięciopiętrową pagodę Chureito i aleję kwitnących wiśni) będzie przeżywać oblężenie. To jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Japonii, regularnie pojawiające się w mediach społecznościowych, przewodnikach i na tysiącach zdjęć. W szczycie sezonu miasto notuje ponad 10 tysięcy odwiedzających dziennie, a turyści potrafią ustawiać się w wielogodzinnych kolejkach, by uchwycić idealne ujęcie góry Fudżi w otoczeniu różowych kwiatów. Samorządowcy wskazują, że napływ gości napędzają m.in. korzystny kurs jena oraz viralowa popularność miejsca w internecie. Aby ograniczyć chaos, planowane jest zwiększenie liczby pracowników porządkowych, utworzenie tymczasowych parkingów i instalacja przenośnych toalet. Wregionie podejmowano już bardziej radykalne kroki – ustawiano bariery zasłaniające widok na Fudżi, wprowadzano opłaty oraz limity wejść na niektóre szlaki. Mimo to sezon kwitnienia wiśni pozostaje jednym z najważniejszych momentów w japońskim kalendarzu turystycznym. W marcu i kwietniu parki, świątynie i nadrzeczne bulwary w całym kraju – od Tokio i Kioto po Hiroszimę czy Fukuokę – wypełniają się mieszkańcami i gośćmi z zagranicy organizującymi pikniki pod kwitnącymi drzewami. To tradycja sięgająca setek lat, łącząca estetyczne doświadczenie z refleksją nad ulotnością życia. Wiele miast nadal organizuje własne wydarzenia i iluminacje nocne (yozakura), które przyciągają tłumy mimo rosnących obaw. Odwołanie jednego festiwalu nie zmienia więc faktu, że kwitnąca wiśnia pozostaje symbolem Japonii – i jednym z największych magnesów dla turystów. Źródła: ABC News, The Guardian Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zagadka przodków Japończyków rozwiązana. Tak wyglądała wielka pradziejowa migracja
Przodkowie dzisiejszych Japończyków jako jedni z pierwszych na świecie wykonywali naczynia ceramiczne. Mowa o kulturze Jomon. Teraz naukowcy dowiedzieli się, jak przebiegało zasiedlenie Japonii przez tę społeczność. Nie obyło się bez niespodzianek.
Kultura Jomon narodziła się około 16 000 lat temu i istniała przez ponad dziesięć tysiącleci. Jej przedstawiciele byli pionierami, którzy jako jedni z pierwszych na świecie wytwarzali kunsztowne naczynia ceramiczne. W przeciwieństwie do innych ludów tej epoki, Jomon nie byli typowymi łowcami i zbieraczami, bo budowali trwałe osady. Zasiedlenie Japonii to ciągle zagadka Do tej pory archeolodzy uznawali, że Japonia została zasiedlona przez kilka fal osadników tej społeczności i to różnymi morskimi drogami. Obrazować to miały różnice w stylu życia tych pradziejowych ludów w zależności od miejsca życia na archipelagu Wysp Japońskich. Genetyczny wehikuł czasu Aby sprawdzić, czy ludzie Jomon rzeczywiście mieli wielu przodków, zespół profesora Hirokiego Ooty z Uniwersytetu Tokijskiego zajrzał w głąb ich genów. Badacze przeanalizowali mitochondrialne DNA pobrane z kości 40 pradziejowych szkieletów. Do porównania użyto dane genetyczne opracowane we wcześniejszych projektach badawczych, ale też szczątki kilkunastu zmarłych z wykopalisk w prefekturze Chiba, które do tej pory nie zostały przeanalizowane w ten sposób. Naukowcy nie chcieli badać DNA współczesnych Japończyków, bo ich geny są wymieszane z późniejszymi przybyszami. Skupili się wyłącznie na materiale sprzed tysięcy lat. Do pogłębionej analizy danych wykorzystali zaawansowane modele statystyczne. Jedna wielka japońska rodzina Wyniki analiz okazały się zaskakujące dla badaczy. Okazało się, że lud Jomon nie był mieszanką różnych plemion, lecz jedną wielką „rodziną”. Wywodzili się z jednego genetycznego pnia. Dane sugerują, że ich przodkowie przybyli do Japonii w ramach jednej, wspólnej fali migracyjnej około 25 tys. lat temu. Podział na grupę wschodnią i zachodnią nastąpił znacznie później, już po osiedleniu się na wyspach. – Wykazaliśmy, że różnice genetyczne zaobserwowane między wschodnimi i zachodnimi mieszkańcami archipelagu niekoniecznie wskazują na to, że osoby o różnym pochodzeniu migrowały do ​​Japonii wieloma drogami. Różnice te można raczej wyjaśnić przypadkowymi zmianami, które nastąpiły, gdy osoby mające tych samych przodków rozprzestrzeniały się i rozlokowały oddzielnie na japońskim archipelagu – opowiada Koki Yoshida, współautor badania. Podziały bywają naturalne Dlaczego obie grupy społeczności Jomon tak bardzo się od siebie oddaliły i różniły, co widać na przykład w wykonywanych zabytkach? Kluczem do rozwiązania zagadki okazało się środowisko naturalne. Badania pokazały, że między 13 000 a 8 000 lat temu populacja Jomon gwałtownie wzrosła. Ten wybuch demograficzny był jednak widoczny głównie we wschodniej części Japonii. Gęste lasy liściaste dawały mnóstwo roślinnego pożywienia, a rzeki były pełne łososi i pstrągów. Dla łowców i zbieraczy był to raj, w porównaniu z mniej zasobną w dary natury zachodnią częścią dzisiejszej Japonii. – Różnice w klimacie i w dostępnie do zasobów pożywienia mogły stworzyć warunki, w których mieszkańcy wschodniej części [Japonii – przyp. NGP] mogli żyć stabilniej i dokonywać szybszej ekspansji demograficznej, co jest zgodne z tym, co widzimy w zapisach – mówi Yoshida. Wygląda więc na to, że to natura, a nie różne społeczności ukształtowały dwa oblicza pradziejowej Japonii. Ile pradziejowego DNA kultury Jomon u dzisiejszych Japończyków? Należy jednak zaznaczyć, że społeczności Jomon nie są jedynymi przodkami dzisiejszych Japończyków. Dzisiejsza pula genowa mieszkańców archipelagu jest wynikiem wymieszania się z kolejnymi migrantami, którzy zaczęli przybywać do Japonii dopiero kilka tysięcy lat temu. Analizy chromosomu Y wykazały, że około 35% współczesnych mężczyzn z głównych wysp Japonii posiada linię genetyczną pochodzącą bezpośrednio od ludu Jomon. Niewątpliwie starożytna Japonia kryje nadal wiele zagadek. Źródło: Anthropological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Świat ma dość turystów? Tu tego nie odczujesz. Oto 10 najbardziej gościnnych miejsc
W czasach, gdy w wielu popularnych kurortach coraz częściej mówi się o nadmiarze turystów, gościnność przestaje być oczywistością, a staje się wartością samą w sobie. Nikt nie chce przyjechać na wymarzony urlop tylko po to, by poczuć, że jest nieproszonym gościem. Dlatego przy wyborze kierunku coraz więcej osób zwraca uwagę nie tylko na krajobrazy czy atrakcje, lecz także na nastawienie mieszkańców. Gdzie więc podróżni mogą liczyć na autentycznie życzliwe przyjęcie i poczucie, że są naprawdę mile widziani?
Rosnące zjawisko overtourismu sprawia, że w części najpopularniejszych regionów świata relacje między turystami a lokalnymi społecznościami stają się napięte. W niektórych miejscach wprowadzane są dodatkowe opłaty, limity odwiedzających czy restrykcje mające ograniczyć napływ gości – jak dzieje się to choćby w niektórych regionach Hiszpanii czy w alpejskich obszarach północnych Włoch. Równocześnie istnieją destynacje, które wciąż budują swoją markę na otwartości i wysokiej jakości obsługi. To właśnie one znalazły się w najnowszym zestawieniu najbardziej gościnnych miejsc na świecie na 2026 rok, przygotowanym w ramach corocznego plebiscytu Booking.com Traveller Review Awards. Montepulciano, Toskania – gościnność w sercu włoskiej krainy wina Montepulciano to przykład miejsca, w którym turysta od pierwszych chwil czuje się bardziej gościem niż klientem. Położone na wzgórzu w południowej Toskanii miasto zachowało średniowieczny układ ulic i kamienną zabudowę, dzięki czemu spacer po jego stromych zaułkach ma niemal filmowy charakter. Gościnność budowana jest tu wokół lokalnych tradycji – od rodzinnych trattorii po niewielkie enoteki, w których właściciele chętnie opowiadają o winie Vino Nobile di Montepulciano. Region uchodzi za jeden z najważniejszych obszarów winiarskich we Włoszech, ale mimo renomy nie zatracił kameralności. Mieszkańcy przyzwyczajeni są do odwiedzających, lecz wciąż utrzymują bezpośredni, serdeczny kontakt, co sprawia, że pobyt ma charakter osobisty, a nie anonimowy. Otaczające miasto wzgórza, gaje oliwne i winnice dodatkowo wzmacniają poczucie spokoju i autentyczności. Warto dodać, że właśnie tu kręcono sceny „włoskiego miasta” w filmie „Zmierzch: Księżyc w nowiu”, choć w fabule miejsce to występowało jako Volterra. Magong na Tajwanie – tradycja, świątynie i azjatycka serdeczność Magong, położone na archipelagu Penghu, łączy nadmorskie krajobrazy z silnie zakorzenioną kulturą religijną i społeczną. Jednym z najważniejszych punktów miasta jest świątynia Mazu, uznawana za jedną z najstarszych na Tajwanie, której początki sięgają XV wieku. To wokół takich miejsc koncentruje się życie wspólnotowe, co przekłada się na wyjątkowo otwarte podejście do przyjezdnych. Lokalne targi, niewielkie restauracje serwujące owoce morza i spokojne portowe uliczki tworzą atmosferę, w której łatwo nawiązać kontakt z mieszkańcami. Gościnność w Magong nie ma charakteru komercyjnego – wynika raczej z kulturowego przywiązania do uprzejmości i wzajemnego szacunku. Dla turystów oznacza to poczucie bezpieczeństwa i autentycznego zainteresowania, a nie jedynie obsługę nastawioną na zysk. San Martín de los Andes – argentyńska natura i przyjazna społeczność San Martín de los Andes leży nad jeziorem Lácar w andyjskiej części Patagonii i przyciąga miłośników przyrody przez cały rok. Miejscowość rozwijała się jako ośrodek turystyki aktywnej, jednak zachowała niewielką skalę i bliskie relacje między mieszkańcami a odwiedzającymi. W okolicy znajdują się wulkany, lasy, rzeki i rozległe tereny Parku Narodowego Lanin, co sprzyja trekkingowi, wędkarstwu, sportom zimowym i wodnym. Lokalne pensjonaty i restauracje często prowadzone są przez rodziny, które budują atmosferę opartą na bezpośrednim kontakcie i trosce o komfort gości. Dzięki temu nawet w sezonie miasteczko nie sprawia wrażenia anonimowego kurortu, lecz miejsca, w którym turysta szybko staje się częścią lokalnej codzienności. Harrogate, czyli najbardziej przyjazne miasto Wielkiej Brytanii Harrogate łączy elegancką historię uzdrowiskową z wyraźnym poczuciem wspólnoty. Miasto słynie z zadbanych parków, kwietnych rabat i architektury przypominającej czasy wiktoriańskie, ale to mieszkańcy nadają mu reputację jednego z najbardziej gościnnych miejsc w kraju. Niezależne sklepy, kawiarnie i restauracje tworzą środowisko, w którym goście traktowani są z uwagą i życzliwością. Jednocześnie atmosfera jest swobodna, bez przesadnej formalności, co sprzyja dłuższym pobytom. Uznane hotele, takie jak Hotel du Vin & Bistro czy Rudding Park, dodatkowo wzmacniają wizerunek miasta jako miejsca, gdzie wysoki standard idzie w parze z ciepłym podejściem do przyjezdnych. Fredericksburg w Teksasie – wino, historia i południowa gościnność Fredericksburg powstało jako niemiecka osada, co do dziś widać w architekturze i lokalnych tradycjach. Położone w regionie Hill Country miasteczko liczy około 10 tysięcy mieszkańców, ale przyciąga ponad milion turystów rocznie, głównie dzięki rozwijającej się scenie winiarskiej. Mimo rosnącej popularności zachowało kameralny charakter, a właściciele winnic, butikowych hoteli i restauracji budują relacje z gośćmi w oparciu o bezpośredni kontakt. Południowa uprzejmość i spokojne tempo życia sprawiają, że odwiedzający czują się tu mile widziani, a nie traktowani wyłącznie jako źródło dochodu. Pirenópolis – kolonialny klimat i brazylijska serdeczność Pirenópolis to niewielkie miasto w stanie Goiás, znane z kolonialnej zabudowy i brukowanych ulic. Jego siłą jest połączenie historycznego charakteru z naturalnym otoczeniem pełnym wodospadów i szlaków. Mieszkańcy przywiązują dużą wagę do lokalnych festiwali, muzyki i wspólnego spędzania czasu, co przekłada się na otwartość wobec turystów. Restauracje i bary sprzyjają długim, spokojnym spotkaniom, a atmosfera nie jest zdominowana przez masową turystykę. Dzięki temu Pirenópolis pozostaje miejscem, w którym łatwo poczuć autentyczne, południowoamerykańskie ciepło. Swakopmund i namibijska przygoda w europejskim stylu Swakopmund leży między pustynią Namib a Atlantykiem i łączy krajobrazy ekstremalne z architekturą o niemieckich korzeniach. Kolonialna przeszłość widoczna jest w nazwach ulic i zabudowie, co tworzy nietypowe połączenie kultur. Miasteczko stało się centrum sportów przygodowych, ale uniknęło niekontrolowanej ekspansji typowej dla wielu kurortów. Lokalne pensjonaty i operatorzy wycieczek słyną z troski o gości, oferując pomoc i indywidualne podejście. Gościnność w Swakopmund wynika z poczucia wspólnoty i zależności od turystyki, która traktowana jest jako partnerstwo, a nie jedynie biznes. Takayama – tradycyjna japońska gościnność w górskim wydaniu Takayama zachowała starą zabudowę z okresu Edo, drewniane domy kupieckie i browary sake, które tworzą spójny historyczny krajobraz. Japońska koncepcja omotenashi, czyli uprzejmej, dyskretnej troski o gościa, jest tu szczególnie widoczna. Lokalne ryokany, sklepy i restauracje kładą nacisk na detale i szacunek wobec odwiedzających. Festiwal Takayama oraz skansen Hida Folk Village przyciągają turystów, ale miasto nie zatraciło równowagi między ruchem turystycznym a codziennym życiem mieszkańców. Noosa Heads – australijski luz i naturalna równowaga Noosa Heads oferuje połączenie plaż, jezior i terenów chronionych Parku Narodowego Noosa. Mieszkańcy przywiązują dużą wagę do stylu życia opartego na równowadze między naturą a rekreacją, co przekłada się na otwarte podejście do gości. Kawiarnie, targi i lokalne wydarzenia budują atmosferę swobody, a turystyka rozwija się w zgodzie z ochroną środowiska. Dla odwiedzających oznacza to komfortowy wypoczynek bez presji i nadmiernego pośpiechu. Kłajpeda – nadbałtycka gościnność i morska tradycja Klaipėda wyróżnia się starówką z XVIII-wieczną zabudową o niemieckim rodowodzie oraz silnym związkiem z morzem. Portowy charakter miasta łączy się z rozwiniętą ofertą kulturalną i licznymi festiwalami. Mieszkańcy przyzwyczajeni są do odwiedzających, ale zachowują bezpośredni, serdeczny styl bycia. Bliskość Mierzei Kurońskiej i bałtyckich plaż sprawia, że Kłajpeda jest dobrym miejscem zarówno na krótki wypad, jak i dłuższy pobyt, w którym goście mogą poczuć się swobodnie i bezpiecznie. Źródła: Daily Mail, Booking.com Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Masz więcej niż 40 lat? Do tych barów nie wejdziesz – w Korei i Japonii coraz częściej ustalają górną granicę wieku
Tokijska izakaya Tori Yaro Dogenzaka – znany pub w popularnej dzielnicy Shibuya – wprowadziła „miękki zakaz wstępu” dla osób powyżej 39 roku życia. To nie odosobniony przypadek: podobne restrykcje pojawiają się w wielu klubach w Korei Południowej i wywołują falę emocji. Czemu azjatyckie lokale zamykają się na starszych klientów? Wygląda na to, że trzeba się spieszyć z odwiedzinami.
W Tokio i w Seulu pojawiają się kluby i bary z wyraźnie określoną górną granicą wieku – bywa, że wynosi ona 39, 30 czy nawet… 25 lat. Nie są to tylko sugestie: gdy wyglądamy starzej, to nie przekroczymy nawet ich progu. Tłumaczenia właścicieli są proste: chodzi o zachowanie imprezowej atmosfery i spełnienie oczekiwań młodszej klienteli. Czy to nowy rozdział w życiu nocnym Azji czy chwilowa moda? Limit w wieku w barach w Tokio – jak to działa w praktyce? Dyskusja o limitach wiekowych w klubach rozgorzała głównie przez Tori Yaro Dogenzaka – legendarny lokal typu izakaya (czyli niedrogi, japoński pub). Właściciele tego baru wprowadzili zasadę, według której wstęp mają wyłącznie osoby w wieku od 29 do 39 lat. Nie jest to jednak ścisła zasada – jeśli w grupie znajduje się ktoś poniżej 40. roku życia, to osoby starsze mogą wejść razem z nim. Pracownicy sprawdzają gości na wejściu, chociaż, jak zauważają dziennikarze, kryteria są nieostre i trudne je egzekwować. Jak reagują Japończycy? Według rzecznika prasowego sieci decyzja ustanowieniu limitów podyktowana była oczekiwaniami samych klientów i chęci zachowania określonej atmosfery. Starsi klienci mieli bowiem częściej składać skargi na hałas czy sposób zabawy młodszych. Jak podkreśla Toshihiro Nagano z Japan Today, chodziło przede wszystkim o minimalizację konfliktów międzypokoleniowych i zwiększenie satysfakcji wszystkich odwiedzających. Trwają liczne dyskusje o granicach równości i o dyskryminacji. W Japonii problem starzenia się społeczeństwa jest wyjątkowo poważny, więc praktyki tego typu wywołują duże emocje. Część osób postrzega takie rozwiązania jako nieetyczne. Korea Południowa wyjątkowo pielęgnuje kult młodości – tam do klubów nie wejdziesz Ograniczenia wiekowe są znacznie bardziej rozpowszechnione w Korei Południowej, szczególnie w dzielnicy Hongdae w Seulu. Wiele klubów i pubów ustala górną granicę wieku na poziomie 30, a nawet 25 lat. Praktyka ta ma długą tradycję i wynika z silnego pragnienia tworzenia przestrzeni wyłącznie dla młodych, zgodnie z wartościami dominującymi w południowokoreańskiej kulturze młodzieżowej. Podstawowym powodem jest chęć zachowania swobody, braku oceny oraz stylu zabawy charakterystycznego dla młodszego pokolenia. Wielu Koreańczyków uważa, że towarzystwo starszych osób mogłoby ograniczać „spontaniczność” i swobodę imprezowania „No senior zones” – gdzie jeszcze nie wpuszczają starszych? Ograniczenia w Korei Południowej nie ograniczają się wyłącznie do barów i klubów. W ostatnich latach powstało wiele tzw. no senior zones – stref, gdzie osoby starsze nie mają wstępu, np. w kawiarniach czy klubach fitness. Zjawisko to wynika z chęci tworzenia miejsc, w których młodzi czują się w pełni swobodnie i nie muszą obawiać się obecności starszego pokolenia. Kontrowersje społeczne i konsekwencje młodzieńczego trendu Koreańskie strefy bez seniorów są krytykowane zarówno przez środowiska akademickie, jak i część opinii publicznej. Zarzuca się im dyskryminację i przyczynianie się do izolacji osób starszych, a także naruszanie zasad równości. Z badań Uniwersytetu Tokijskiego wynika, że praktyki wykluczania starszych z przestrzeni publicznych mogą prowadzić do wzrostu poczucia osamotnienia oraz negatywnych skutków psychicznych. Zwolennicy limitów wieku podkreślają, że pozwalają one na lepsze zarządzanie atmosferą lokali i minimalizację konfliktów międzypokoleniowych. Warto zauważyć, że zarówno Japonia, jak i Korea Południowa należą do najszybciej starzejących się społeczeństw na świecie. Szacuje się, że do 2050 roku osoby powyżej 65. roku życia będą stanowiły nawet 40% populacji Japonii. Tak gwałtowne zmiany demograficzne wymuszają redefinicję przestrzeni publicznej oraz podejście do wykluczania określonych grup wiekowych. Pozostaje tylko pytanie, czy ograniczenia wiekowe to krótkotrwały trend, czy początek głębszych zmian społecznych. Źródło: The Korea Times, TimeOut, Japan Today, Tokyo University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie czekają na towarzystwo, wyjeżdżają w pojedynkę. Te miejsca w 2026 wybierają solo podróżnicy
Podróżowanie w pojedynkę przestaje być niszowym wyborem, a staje się jednym z najszybciej rosnących trendów w turystyce. Coraz więcej osób stawia na niezależność, własne tempo i swobodę decyzji zamiast kompromisów typowych dla wyjazdów grupowych. Gdzie w 2026 roku najchętniej ruszą solo podróżnicy?
Okres po pandemii wzmocnił potrzebę autonomii i komfortu płynącego z samodzielnego odkrywania świata, a podróże solo dają możliwość skupienia się na własnych potrzebach, zainteresowaniach i rytmie dnia, bez konieczności dostosowywania planu do innych. Branża turystyczna szybko odpowiedziała na te oczekiwania, rozwijając ofertę elastycznych usług, spersonalizowanych doświadczeń i rozwiązań sprzyjających osobom podróżującym samotnie. Nic dziwnego, że segment ten rośnie w imponującym tempie – globalna wartość rynku podróży solo wyniosła w 2024 roku ponad 482 mld dolarów, a prognozy wskazują, że do 2030 roku może przekroczyć 1 bilion dolarów. Dlaczego coraz więcej osób rusza w świat w pojedynkę? Dynamiczny wzrost popularności podróży w pojedynkę nie jest już chwilową modą, lecz wyraźnym kierunkiem rozwoju całego rynku turystycznego. Zjawisko to napędza kilka grup jednocześnie: rosnąca liczba singli, cyfrowi nomadzi pracujący zdalnie z różnych zakątków świata, a także aktywni seniorzy, którzy po zakończeniu kariery zawodowej decydują się realizować długo odkładane plany podróżnicze. Szczególnie widoczne jest to wśród milenialsów i przedstawicieli pokolenia Z, dla których wyjazd solo staje się formą inwestycji w siebie – sposobem na doświadczenie przygody, wyjście poza strefę komfortu i budowanie poczucia sprawczości. Badania Solo Traveler World pokazują, że aż 75% osób podróżujących samotnie wskazuje na korzyści osobiste, takie jak poprawa dobrostanu psychicznego i troska o siebie. Tendencję tę potwierdzają również dane Skyscanner, według których ponad połowa respondentów deklaruje preferencję dla samodzielnego odkrywania świata. Raport FTLO Travel, analizujący plany osób w wieku 25–39 lat, wskazuje dodatkowo, że motywacją nr 1 jest po prostu chęć zobaczenia świata – taką odpowiedź wybrało blisko 74,6% ankietowanych. Zainteresowanie koncentruje się głównie na regionach Australii i Oceanii, Azji oraz Europy, a w dalszej kolejności Ameryki Południowej i Afryki. Co istotne, ponad połowa badanych nie ma jeszcze zarezerwowanych wyjazdów na 2026 rok, jednak ponad 42% planuje podróżować więcej niż rok wcześniej, co pokazuje skalę rosnącego potencjału segmentu podróży solo. Gdzie zatem niebawem ruszą osoby podróżujące solo? Najlepsze kierunki dla solo podróżników w 2026 roku Wśród osób podróżujących w pojedynkę coraz silniej zaznacza się nurt świadomego, prośrodowiskowego podróżowania, a lista wymarzonych kierunków na 2026 rok wyraźnie to odzwierciedla. Według ratortu FTLO Travel w czołówce znajduje się Japonia — kraj, który łączy zaawansowaną infrastrukturę transportu publicznego z głębokim szacunkiem dla natury i tradycji. Gęsta sieć kolei, w tym pociągów dużych prędkości, pozwala ograniczyć ślad węglowy, a lokalna kultura promuje minimalizm, sezonowość i harmonię z otoczeniem. Podróżujący solo doceniają także bezpieczeństwo, łatwość poruszania się oraz możliwość łączenia miejskich doświadczeń z pobytami w regionach wiejskich, gdzie popularne są gorące źródła, szlaki piesze i obiekty prowadzone zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Drugim często wskazywanym kierunkiem jest Australia, szczególnie ceniona za ogromne obszary chronione i rozwijające się programy ochrony przyrody. Parki narodowe, rezerwaty morskie oraz inicjatywy na rzecz ochrony raf koralowych i unikatowych ekosystemów przyciągają osoby, które chcą łączyć podróż z edukacją ekologiczną. Równocześnie duże miasta inwestują w zieloną infrastrukturę i transport publiczny, co ułatwia bardziej odpowiedzialne zwiedzanie. Na podium znajduje się także Nowa Zelandia, promująca się jako destynacja oparta na koncepcji kaitiakitanga – opieki nad naturą. Rozbudowana sieć szlaków, limity odwiedzin w najbardziej wrażliwych przyrodniczo miejscach oraz nacisk na turystykę jakościową zamiast masowej sprawiają, że kraj ten jest postrzegany jako modelowy przykład równowagi między turystyką a ochroną środowiska. Źródła: Market Analysis Report, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tu turyści zapłacą fortunę za noc w więzieniu. Pobyt w tym hotelu to wyjątkowe przeżycie
Luksusowe hotele od lat prześcigają się w pomysłach, by zaskoczyć podróżnych. Jednak co się dzieje, gdy pięciogwiazdkowy komfort spotyka się z murami dawnego więzienia? Ten nietypowy projekt pokazuje, że nawet miejsca o trudnej historii mogą dostać drugie życie i stać się jedną z najbardziej intrygujących destynacji noclegowych.
Branża hotelarska coraz śmielej sięga po nietypowe przestrzenie, by zaoferować gościom doświadczenie wykraczające poza zwykły nocleg. W ostatnich latach popularność zdobywały hotele lodowe, obiekty ukryte pod wodą czy wnętrza wykute w soli. Teraz uwagę przyciąga zupełnie inna koncepcja – luksusowy hotel urządzony w murach dawnego więzienia, który zachował elementy oryginalnej architektury i połączył surową przeszłość z nowoczesnym designem. To miejsce, gdzie historia nie została wymazana, lecz stała się częścią wyjątkowej atmosfery. Historia więzienia Nara w Japonii Ponad sto lat temu, bo dokładnie w 1908 roku, w japońskim mieście Nara oddano do użytku jeden z najbardziej innowacyjnych kompleksów penitencjarnych tamtej epoki – więzienie, które miało stać się symbolem modernizacji japońskiego systemu sądowniczego. Zaprojektowane przez wybitnego architekta Keijiro Yamashitę obiekty były częścią tzw. „Pięciu Wielkich Więzień” z okresu Meiji – ambitnego programu, który łączył lokalne tradycje z wpływami zachodnimi. Charakterystyczny układ budynku, z promieniście rozchodzącymi skrzydłami wokół centralnej wartowni, był wzorowany na systemie Havilanda i miał na celu usprawnienie nadzoru i kontroli nad osadzonymi. Ceglane mury i stalowe elementy konstrukcyjne, nietypowe dla wcześniejszych japońskich więzień, świadczyły o ówczesnych aspiracjach modernizacyjnych oraz silnym wpływie architektury zachodniej. Kompleks pierwotnie projektowano tak, by pomieścić około 650 osadzonych, ale z czasem, w okresach największego obciążenia, liczba ta sięgała nawet ponad 900 osób, co znacząco przekraczało pierwotne założenia projektowe i odzwierciedlało wzrost populacji więźniów w pierwszej połowie XX wieku. Współczesne relacje i dokumenty wskazują, że warunki w „czterech skrzydłach” potrafiły być surowe, z niewielką przestrzenią do życia i z intensywnym reżimem porządkowym, co dziś zwiększa walor historyczny budynku jako świadectwa epoki. Przez ponad sto lat więzienie funkcjonowało jako jednostka karna, będąc integralną częścią systemu sprawiedliwości Japonii, ale wraz z postępującymi reformami penitencjarnymi oraz przenoszeniem oddziałów do nowoczesnych kompleksów w innych częściach kraju, zaczęto myśleć o przyszłości obiektu poza kontekstem więziennym. W 2017 roku kompleks został wpisany na listę ważnych nieruchomości kulturowych Japonii, a decyzja ta podkreśliła jego wartość historyczną, architektoniczną i kulturową, co otworzyło drogę do jego rewitalizacji. Dzięki temu dawna struktura przetrwała w niemal nienaruszonym kształcie, a jej charakterystyczne elementy (od czerwonej cegły po stalowe belki i geometryczny plan) stały się punktem wyjścia do nowej funkcji, którą ma pełnić w najbliższych latach. Luksusowy hotel w dawnym więzieniu. Jak będzie wyglądał? Przekształcenie historycznego kompleksu penitencjarnego w Narze w obiekt hotelowy jest jednym z najbardziej niezwykłych projektów rewitalizacyjnych w Japonii. W dawnych murach więzienia powstaje HOSHINOYA Nara, pierwszy w kraju luksusowy hotel ulokowany na terenie byłej jednostki karnej. Zaplanowano tu 48 przestronnych apartamentów, z których każdy powstał poprzez połączenie od dziewięciu do jedenastu dawnych cel. W efekcie niewielkie, surowe pomieszczenia zostały przekształcone w rozległe przestrzenie podzielone na wyraźne strefy: sypialnianą, wypoczynkową i jadalną. Projekt wnętrz świadomie operuje kontrastem – zachowano ręcznie układaną, ponadstuletnią cegłę oraz stalowe elementy konstrukcyjne, które zestawiono z naturalnymi materiałami, miękkim oświetleniem i stonowaną kolorystyką. Twórcy koncepcji podkreślają, że celem nie było wymazanie przeszłości miejsca, lecz nadanie jej nowego znaczenia. Atmosfera ma sprzyjać ciszy i refleksji, przekształcając dawną przestrzeń izolacji w doświadczenie spokoju i kontemplacji. Czerwona ceglana bryła została starannie odrestaurowana, zachowując historyczny układ promienistych skrzydeł, który nadal czytelny jest w strukturze obiektu. Jednocześnie kompleks nie będzie funkcjonował wyłącznie jako hotel. Na jego terenie znajdą się dwie odrębne przestrzenie: część noclegowa HOSHINOYA Nara oraz Muzeum Dawnego Więzienia Nara, które zostanie udostępnione zwiedzającym 27 kwietnia 2026 roku. Muzeum ma chronić i przekazywać dziedzictwo architektoniczne oraz historię miejsca, tak aby zabytek pozostał dostępny także dla osób niekorzystających z noclegu. Otwarcie hotelu z kolei zaplanowano na 25 czerwca 2026 roku, a rezerwacje ruszyły już w styczniu, co pokazuje skalę zainteresowania projektem łączącym historię, architekturę i współczesny luksus w jednym, niezwykle symbolicznym miejscu. Źródła: Daily Mail, Hoshino Resorts, Rzeczpospolita Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Gdy brakuje bliskich, Japończycy wynajmują przyjaciół. Ta usługa naprawdę działa
Kilka dni temu do polskich kin trafił film „Rodzina do wynajęcia”, w którym amerykański aktor mieszkający w Tokio podejmuje pracę jako „członek rodziny na zamówienie”. Choć fabuła może brzmieć jak czysta fikcja, podobne usługi naprawdę istnieją. W Japonii od lat działają agencje oferujące wynajem osób, które na kilka godzin lub dni wcielają się w role bliskich, partnerów czy przyjaciół.
Starzejące się społeczeństwo, rosnąca samotność i silna presja społecznych oczekiwań sprawiają, że relacje międzyludzkie w Japonii przybierają czasem nieoczywiste formy. W odpowiedzi na te zjawiska powstał specyficzny segment rynku usług – firmy oferujące „wynajem relacji”. Klienci mogą zatrudnić kogoś, kto zagra rolę męża, żony, ojca, matki, babci, a nawet współpracownika czy przyjaciela. Dla jednych to sposób na poradzenie sobie z izolacją, dla innych – narzędzie do utrzymania pozorów w świecie, w którym wizerunek społeczny wciąż ma ogromne znaczenie. Początki wynajmu „rodzin” w Japonii. Skąd wzięło się to zjawisko? W Japonii usługi polegające na wynajmowaniu aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy codziennych aktywności mają swoje korzenie już w początku lat 90. XX wieku, kiedy jedna z pierwszych firm w Tokio zaczęła oferować tego typu rozwiązania jako tzw. „usługi miękkie”, czyli kontakty z innymi z empatią i wsparciem, które miały pomagać osobom w trudnych sytuacjach społecznych. Firmy te, choć brzmią dziś egzotycznie dla zachodnich odbiorców, powstały w odpowiedzi na konkretne potrzeby: samotność, presję społeczną i lukę w tradycyjnych relacjach międzyludzkich. Pionierami tego segmentu byli przedsiębiorcy, którzy już ponad dwie dekady temu dostrzegli potencjał rynku. Jednym z nich jest Ryuichi Ichinokawa, który około 20 lat temu założył firmę Heart Project, określając jej działalność mianem „usługi dodatkowej obecności”. Jego koncepcja polegała na wynajmowaniu ludzi, którzy mogą zastąpić kogoś bliskiego w życiu klienta, wypełniając lukę emocjonalną lub społeczną. Ceny takich usług były zróżnicowane w zależności od roli i długości wynajmu, a sama idea szybko zyskała na popularności i zaczęła się rozprzestrzeniać w całym kraju. To właśnie ta długoletnia praktyka i ewolucja rynku sprawiły, że zjawisko wynajmu relacji stało się na tyle znane, iż stało się inspiracją dla twórców filmowych. Głośno zrobiło się o tym ponownie w kontekście premiery obrazu „Rodzina do wynajęcia”. Jego współautorka Hikari, urodzona w Japonii reżyserka i scenarzystka mieszkająca w USA, w jednym z wywiadów przyznała, że podczas przygotowań do filmu odkryła setki firm oferujących takie usługi. – Przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami branży na temat potrzeb japońskich klientów i na tej podstawie stworzyłam scenariusz – wyznała. Hikari wskazała też, że japońska kultura usług jest ponadprzeciętnie rozwinięta i często włącza elementy, które w innych krajach mogłyby wydawać się nietypowe. – Myślę, że w Japonii mamy tendencję do próbowania wszystkiego. W pewnym momencie mieliśmy nawet usługę przytulania, która nie miała charakteru seksualnego, służyła wyłącznie do przytulania. Są usługi, w ramach których ktoś pomaga w zakupach spożywczych lub robi prawie wszystko, o co poprosisz. A ponieważ są one tak powszechne, ludzie nie czują dyskomfortu, kiedy z nich korzystają – dodała, podkreślając, że wiele z tych usług powstało w odpowiedzi na realne braki w systemie wsparcia społecznego. Kultura wynajmu przyjaciół i rodzin w Azji – normy, zasady i podobne usługi Zjawisko wynajmowania aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy życia codziennego ma w Japonii głębokie społeczne korzenie, wynikające z miejscowych norm dotyczących relacji i zachowań społecznych. W kulturze tego kraju ogromny nacisk kładzie się na zachowanie harmonii w grupie, uniknięcie wstydu czy publicznego zawstydzenia oraz wypełnianie ról przypisanych wiekowi, płci czy statusowi – co sprawia, że samotność, rozwód czy brak rodziny bywają postrzegane jako porażka lub powód do krytyki społecznej. Dla wielu klientów wynajęta osoba pełni przede wszystkim funkcję społeczną, pozwalającą zachować pozory i „dobrą twarz” przed otoczeniem (np. podczas rodzinnych uroczystości, spotkań czy zawodowych imprez) bez konieczności zdradzania prawdziwej sytuacji osobistej. W praktyce firmy oferujące takie usługi działają według surowych zasad: kontakt z wynajętą osobą kończy się wraz z realizacją zlecenia, istnieje zakaz ingerowania w realne życie klienta, a całość ma pozostać umowną, poufną relacją, nawet jeśli emocje będą intensywne. Wiele osób pracujących jako „towarzysze” podkreśla, że ich rola to przede wszystkim obecność i wsparcie, a nie manipulowanie czy wchodzenie w prawdziwe relacje. Podobne, choć kulturowo zróżnicowane formy usług pojawiają się także w innych krajach Azji. W Chinach popularne są oferty wynajmu „narzeczonych” czy partnerów na ważne okazje rodzinne. Np. podczas Święta Wiosny młode kobiety często decydują się na wynajęcie chłopaka, aby uniknąć niezręcznych pytań o stan cywilny ze strony rodziny. W chińskim internecie kwitnie też rynek wynajmu partnerów na święta lub inne uroczystości, które można spędzić z wynajętym „ukochanym”, co ma złagodzić presję społeczną dotyczącą relacji i statusu rodzinnego. W Korei Południowej z kolei działa branża „wynajmu przyjaciół”, choć nieco inaczej zorganizowana i mniej ustandaryzowana, często funkcjonująca przez platformy internetowe. Takie usługi (oferujące towarzystwo czy wsparcie) wiążą się tam z kontrowersjami wokół możliwości rozmycia granic między relacją płatną a emocjonalną oraz z obawami o etyczne aspekty takiej formy kontaktów. Źródła: Alo Japan, AP News, Unseen Japan, Beam Media, Wonder Never Ends Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Mikroorganizmy w Fukushimie zachowują się zaskakująco, bo… nie mutują. Czemu więc nadal żyją?
Promieniowanie nie zawsze jest przeszkodą. W wysoce radioaktywnych miejscach na Ziemi życie nie tylko się rozwija, ale także przybiera dziwne formy – jak np. w Czarnobylu. Spodziewano się, że po katastrofie elektrowni w Fukushimie będzie tak samo, jednak… żyjące tam mikroby zdają się zupełnie niedotknięte promieniowaniem. Jak to możliwe?
Naukowcy z Japonii odkryli, że mikroby żyjące w torusie – części systemu bezpieczeństwa elektrowni atomowej w Fukushimie –przeżyły skrajnie radioaktywne warunki bez żadnych adaptacji do promieniowania. Ich istnienie może utrudnić oczyszczenie reaktora. Katastrofa jądrowa w Fukushimie W marcu 2011 roku, w wyniku potężnego trzęsienia ziemi, w reaktory elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi uderzyło tsunami, które spowodowało uszkodzenie systemów chłodzenia i w efekcie stopienie rdzeni reaktorów. Wydostające się z nich substancje promieniotwórcze spowodowały długotrwałe skażenie dużego obszaru wokół elektrowni. Miasto Ōkuma zostało niemal całkowicie opuszczone, a region stał się obiektem intensywnych badań naukowych dotyczących wpływu promieniowania na życie. Okazuje się, że nie tylko ono przetrwało, ale także nie wykazuje szczególnych zmian. Jakie mikroorganizmy przetrwały w radioaktywnym środowisku? Badacze z Keio University w elektrowni w Fukushimie spodziewali się znaleźć organizmy znane ze swojej odporności na promieniowanie – np. bakterie Deinococcus radiodurans czy Methylobacterium radiotolerans. Ku ich zaskoczeniu, dominujące okazały się jednak mikoorganizmy z rodzajów Limnobacter i Brevirhabdus, typowo występujące w środowiskach morskich. Co więcej, nie wykazują one szczególnej odporności na promieniowanie jonizujące. Jak w takim razie przeżyły? Jak to możliwe, że bakterie zabezpieczyły się przed promieniowaniem? Analiza próbek pobranych z radioaktywnej wody torusa wykazała, że mikroorganizmy prawdopodobnie stworzyły biofilmy – śluzowate warstwy ochronne złożone z wielu komórek. Biofilm pełni rolę tarczy, która ogranicza bezpośredni wpływ promieniowania na mikroorganizm. Dzięki tej osłonie bakterie mogą przeżyć w wodzie o wysokim poziomie promieniowania bez konieczności posiadania wyspecjalizowanych mechanizmów molekularnych. Zagrożenie dla procesu dekontaminacji Obecność mikroorganizmów w torusie może poważnie skomplikować proces dekontaminacji elektrowni – czyli „sprzątania” budynku i jego okolicy oraz usuwania skutków promieniowania. Biofilmy mogą przyspieszać korozję metalowych elementów infrastruktury, co zagraża integralności konstrukcji budynku. Obecność biofilmów w wodzie może pogarszać widoczność, utrudniając pracę ekip sprzątających i inżynierów zajmujących się demontażem reaktora. Naukowcy ostrzegają, że mikroorganizmy – mimo że wydają się nieszkodliwe – mogą znacznie wpłynąć na harmonogram i koszty usuwania skutków katastrofy. W Czarnobylu sprawa wygląda nieco inaczej – mutacje na Ukrainie Katastrofa w Czarnobylu w 1986 roku przyniosła nieco inne efekty. W reaktorze zamieszkały specyficzne, czarne grzyby – aż 37 różnych gatunków. Okazało się, że rozwijały się one w obecności promieniowania jonizującego, a naukowcy teoretyzują, że melanina (przez którą są czarne) pozwala im na wykorzystanie radioaktywności w taki sposób, w jaki rośliny wykorzystują słońce. Zamiast fotosyntezy przeprowadzają radiosyntezę. To jednak teoria, którą ciężko udowodnić. Zwierzęta w strefie wykluczenia Poza elektrownią sprawa ma się inaczej – nawet w „Czerwonym Lesie”, czyli obszarze silnie dotkniętym promieniowaniem, w którym sosny obumarły natychmiast, a wszystkie liście poczerwieniały, obecnie rozkwita życie. Strefę wykluczenia wokół Czarnobyla zamieszkują obecnie – kompletnie „niezmutowane” – niedźwiedzie, żubry, wilki, rysie, konie czy ponad 200 gatunków ptaków. Badania potwierdziły ogólny brak znaczących negatywnych skutków obecnego poziomu promieniowania dla populacji zwierząt i roślin żyjących w Czarnobylu. Niektóre żaby są tam po prostu… ciemniejsze. Dzikie zwierzęta mogą być znacznie bardziej odporne na promieniowanie, niż wcześniej sądzono. Źródło: Applied and Environmental Microbiology, ScienceAlert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Japonia buduje najszybszy pociąg świata. Czy ta technologia dotrze do Europy?
Choć wielu podróżnych wciąż wybiera samochód lub samolot, transport kolejowy nie traci na znaczeniu – wręcz przeciwnie, wchodzi w zupełnie nową erę. Najlepszym dowodem jest Japonia, która pracuje nad pociągiem zdolnym osiągać prędkość aż 603,5 km/h. To poziom, który jeszcze niedawno wydawał się zarezerwowany wyłącznie dla lotnictwa.
W Japonii trwają intensywne prace nad konstrukcją najszybszego pociągu świata, opartego na technologii lewitacji magnetycznej. Zakłada się, że skład będzie mógł rozpędzać się do 603,5 km/h, znacząco przekraczając możliwości jedynego komercyjnego pociągu na poduszce magnetycznej kursującego obecnie na świecie – chińskiego Shanghai Maglev, osiągającego około 460 km/h. Dla porównania, najszybsze pociągi dużych prędkości w Europie, takie jak francuskie TGV czy włoskie Italo, w regularnej eksploatacji poruszają się z prędkościami rzędu 300-350 km/h. Pojawia się więc pytanie, czy technologia rozwijana w Azji ma szansę w przyszłości trafić także na europejskie tory? Jak działają pociągi maglev serii L0? Rozwijany w Japonii pociąg serii L0 opiera się na technologii lewitacji magnetycznej, która całkowicie zmienia klasyczne rozumienie ruchu kolejowego. Zamiast poruszać się po szynach, skład unosi się kilka centymetrów nad prowadnicą dzięki silnym elektromagnesom. Eliminuje to tarcie między kołami a torem, które w tradycyjnych pociągach stanowi jedną z głównych barier prędkości. Ruch do przodu zapewnia liniowy silnik elektryczny wbudowany w infrastrukturę torową – pole magnetyczne niejako „ciągnie” i „odpycha” pociąg, umożliwiając płynne rozpędzanie do prędkości przekraczających 600 km/h. W praktyce oznacza to nie tylko rekordowe osiągi, lecz także inny profil jazdy: mniej wibracji, niższy poziom hałasu mechanicznego i większą stabilność przy dużych prędkościach. Docelowo technologia ta ma skrócić przejazd między Tokio a Osaką do około godziny, podczas gdy obecnie najszybsze połączenia zajmują ponad dwie godziny. Projekt wiąże się jednak z ogromnymi nakładami finansowymi (koszty budowy infrastruktury liczono już w dziesiątkach miliardów euro), a harmonogram uległ przesunięciu. Zamiast pierwotnie przyjmowanego terminu końca dekady bardziej realny scenariusz zakłada uruchomienie komercyjnych kursów dopiero w połowie lat 30. XXI wieku. Czy superszybki maglev mógłby jeździć w Europie? Docelowe parametry japońskiej linii Chuo Shinkansen z pociągami serii L0 pokazują skalę technologicznego skoku. Odcinek Tokio-Nagoja, który dziś, w zależności od połączenia, zajmuje od około 90 minut do ponad dwóch godzin, ma zostać skrócony do mniej więcej 40 minut. W dalszym etapie planowane jest przedłużenie trasy do Osaki, co połączy trzy największe ośrodki gospodarcze kraju w jeden ultrazintegrowany obszar komunikacyjny. Prędkości przekraczające 600 km/h całkowicie zmienią logikę podróży: dystanse, które dotąd konkurowały z lotnictwem, staną się osiągalne w czasie typowym dla przejazdu między dzielnicami wielkiej metropolii. Nic dziwnego, że pojawia się pytanie, czy podobna technologia mogłaby znaleźć zastosowanie w Europie. Teoretycznie różnice byłyby spektakularne: podróż z Londynu do Edynburga mogłaby skrócić się do około godziny, zamiast obecnych czterech/sześciu godzin. W praktyce jednak wdrożenie magleva na Starym Kontynencie napotyka poważne bariery. Europejska kolej opiera się na gęstej historycznej sieci tras, której nie da się łatwo dostosować do technologii wymagającej całkowicie odrębnej infrastruktury. Pociągi serii L0 nie mogą poruszać się po istniejących liniach – konieczne byłyby nowe korytarze transportowe, w dużej mierze poprowadzone w tunelach, co oznaczałoby gigantyczne koszty i wieloletnie prace inżynieryjne. Dodatkowym wyzwaniem są kwestie energetyczne i ekonomiczne. Maglev zużywa więcej energii niż klasyczne pociągi dużych prędkości i ma mniejszą pojemność, co utrudniałoby osiągnięcie rentowności na rynkach, gdzie liczy się masowość transportu. Wreszcie pozostaje czynnik kulturowy: w Europie kolej to nie tylko szybkość, lecz także komfort, dostępność i sama podróż jako doświadczenie – często cenione są widoki, rytm jazdy i możliwość obsługi wielu mniejszych miast po drodze. W efekcie ultraszybki pociąg mógłby sprawdzić się jedynie na wybranych, czysto funkcjonalnych trasach biznesowych. Na razie wszystko wskazuje na to, że pozostanie przede wszystkim japońskim symbolem technologicznych ambicji, a nie europejskim standardem transportu. Źródła: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Makaki japońskie relaksują się zimą w gorących źródłach. Ale dla nich to nie tylko odpoczynek po całym dniu „małpowania”
Małpy śnieżne – zrelaksowane, z przymrużonymi oczami, zanurzone w parującej wodzie – to symbol japońskiej prefektury Nagano. One też wiedzą, że moczenie zamarzniętych kończyn w gorących źródłach to najlepsze, co można zafundować sobie zimą. Czy to one wymyśliły SPA?
Naukowcy z Uniwersytetu w Kioto odkryli, ze charakterystyczne zachowanie makaków japońskich zapewnia im nie tylko ciepło – ma dla nich konkretne działanie zdrowotne. Te niezwykłe naczelne mogą wiedzieć – nawet intuicyjnie – więcej niż my. Wyniki opublikowali w czasopiśmie „Primates”. Nietypowe zimowe rytuały makaków – małpie SPA Samice małp śnieżnych (czyli makaków japońskich) z Jigokudani Snow Monkey Park w prefekturze Nagano chętnie korzystają z parujących wód – zwłaszcza w trakcie srogich zim. Do tej pory sądzono, że rytuał ten służy głównie termoregulacji i łagodzeniu stresu. Najnowsze badania ujawniają, że efekt tych kąpieli sięga znacznie głębiej – dosłownie. Naukowcy postanowili zbadać, czy „małpie SPA” wpływa na pasożyty i mikrobiom jelitowy. W ciągu dwóch zim przeprowadzili badania, podczas których obserwowali grupę samic, porównując osobniki regularnie kąpiące się z tymi, które nie korzystały z gorących źródeł. Nie wszystkim makakom jest to bowiem w smak. Chcieli ustalić, czy gorące źródła wpływają na tzw. holobiont makaka – zintegrowany układ biologiczny składający się z gospodarza (małpy) i towarzyszących mu mikrobów oraz pasożytów. Ludzie mają całkiem podobny. Jak kąpiele wpływają na małpy? Badacze pod kierownictwem Abdullaha Langgenga odkryli, że gorąca woda zmienia holobiont makaków. U samic kąpiących się zauważono zmienione rozmieszczenie wszy, co sugeruje, że kąpiel może zakłócać ich aktywność lub składanie jaj. Jednocześnie analiza mikrobiomu jelitowego ujawniła różnice pomiędzy małpami kąpiącymi się a niekorzystającymi z gorących źródeł. Choć ogólna różnorodność mikroorganizmów była podobna, to niektóre rodzaje niekorzystnych bakterii występowały w większej liczbie u osobników niebiorących kąpieli. Czy kąpiele w gorącej wodzie są niebezpieczne? Co z pasożytami? Wbrew obawom, że wspólne kąpiele mogą prowadzić do wzrostu liczby pasożytów jelitowych, badania nie wykazały zwiększonej obecności takich infekcji u makaków korzystających z gorących źródeł. To odkrycie jest kolejną wskazówką, by zrozumieć, jak zachowania społeczne zwierząt wpływają na ich zdrowie. Co badania nad makakami mogą nam powiedzieć o ludziach? Autorzy badań sugerują, że uzyskane wyniki mogą mieć szersze znaczenie – również dla ludzi. Gorące kąpiele są częścią kultury wielu społeczeństw i to może nie być przypadek – mogą wpływać na ekspozycję na mikroorganizmy i przez to modyfikować także nasz mikrobiom. Odkrycia te podważają także przekonanie, że wspólne korzystanie z wód zwiększa ryzyko chorób. W warunkach naturalnych może być odwrotnie – tak jak u małp, tak i u ludzi, wspólna kąpiel nie musi wcale oznaczać wyższego ryzyka infekcji. Źródło: Primates Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ta potrawa zawiera toksynę silniejszą niż cyjanek. Ludzie wciąż chcą jej spróbować
Ryba fugu, choć piękna i delikatna w smaku, skrywa w sobie potencjalnie śmiertelną truciznę. Od tysięcy lat budzi fascynację, strach i kulinarny podziw – to symbol japońskiej tradycji, w której smak graniczy z ryzykiem.
Spis treści: Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Gdzie spróbować fugu? Czy warto ryzykować? Choć na pierwszy rzut oka przypomina zwykłą rozdymkę, ryba fugu od wieków uchodzi za najbardziej kontrowersyjny przysmak japońskiej kuchni. Spożywana wyłącznie po starannym przygotowaniu przez licencjonowanych mistrzów, potrafi dostarczyć kulinarnych uniesień... lub zakończyć się śmiertelnym zatruciem. Mięso z dreszczykiem, czyli jak działa toksyna W świecie natury niewiele jest przypadków tak skrajnych jak ryba fugu. Jej mięso uchodzi za wyjątkowo delikatne i pełne smaku, jednak w jej wnętrznościach kryje się coś znacznie mroczniejszego – tetrodotoksyna. Ta silna neurotoksyna jest aż 1200 razy bardziej toksyczna niż cyjanek. Zatrucie powoduje paraliż mięśni, który prowadzi do uduszenia, ponieważ ofiara zachowuje pełną świadomość aż do momentu śmierci. Na ten moment nie istnieje skuteczna odtrutka. Co ciekawe, sama ryba nie wytwarza trucizny – jej źródłem są m.in. bakterie z rodzaju Pseudomonas, które żyją w organizmach rozdymek. Najwięcej toksyny znajduje się w wątrobie i gonadach, dlatego w Japonii zgodnie z praktyką bezpieczeństwa kulinarnego zakazane jest podawanie tych części ryby fugu. Fugu w historii – niebezpieczny przysmak sprzed 2000 lat O tym, że spożycie ryby fugu ma długą tradycję, świadczą archeologiczne odkrycia z jednej z japońskich wysp, gdzie znaleziono obgryzione ości rozdymki sprzed ponad 2 tys. lat. Brak ludzkich szczątków w pobliżu sugeruje, że już w starożytnej Japonii mieszkańcy regionu potrafili ją bezpiecznie przyrządzić. Współcześnie fugu zdobyła status niemal mityczny. Była jedyną potrawą, której spożywania zabroniono cesarzowi Japonii. Mimo tego zakazu, poddani nie przestali jej jeść – dla wielu to symbol odwagi, a nawet igrania ze śmiercią. Szkolenie kucharzy: tylko najlepsi mają prawo do noża Jak często powtarza się w ciekawostkach o Japonii, przygotowanie fugu mogą wykonywać wyłącznie licencjonowani kucharze. Zdobycie uprawnień wymaga przejścia kilkuletniego szkolenia, a na końcu trzeba zdać egzamin państwowy, który uchodzi za niezwykle trudny – sukces osiąga zaledwie jedna trzecia kandydatów. Tylko oni mają prawo do przygotowywania sashimi z tej ryby. Bezpieczna wersja fugu serwowana jest w postaci cieniutkich plasterków sashimi, które układa się na talerzu w dekoracyjny sposób – często tworząc motyw chryzantemy, symbolu śmierci w kulturze japońskiej. Smak śmierci – kulinarne doznania i odwaga konsumentów Osoby, które próbowały fugu, twierdzą, że w smaku najważniejsza jest nie sama ryba, ale emocje, które jej spożycie wywołuje. Często opisują mrowienie i drętwienie języka oraz warg, co jest efektem śladowych ilości toksyny pozostawionych celowo przez kucharza. To zmysłowe doświadczenie balansujące na granicy ryzyka i przyjemności. Gdzie spróbować fugu? Jednym z najsłynniejszych miast, w których można spróbować fugu, pozostaje Tokio. Wyspecjalizowane restauracje oferują tam wielodaniowe menu degustacyjne, w których rozdymka występuje w niemal każdej odsłonie — od cienko krojonego sashimi układanego w dekoracyjne wzory, przez zupy przygotowywane na bazie głowy ryby, aż po grillowane lub smażone kawałki mięsa oraz odpowiednio oczyszczoną skórkę. W najbardziej ekskluzywnych lokalach takie doświadczenie kulinarne może kosztować kilkaset dolarów za osobę. Fugu serwowane jest sezonowo, zazwyczaj od października do marca, kiedy mięso ryby uchodzi za najsmaczniejsze. Czy warto ryzykować? Chociaż dzisiejsze przepisy i system licencjonowania kucharzy czynią spożycie ryby fugu stosunkowo bezpiecznym, ryzyko nigdy nie znika całkowicie. To właśnie ono przyciąga wielu smakoszy. Jedzenie fugu nie jest tylko kwestią smaku – to rytuał, wyzwanie i opowieść do opowiedzenia. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W Japonii odkryto nowego wirusa-giganta. Ushikuvirus może zmienić wszystko, co wiemy o ewolucji życia
Naukowcy odkryli w Japonii nowego wirusa, który może zmienić naszą wiedzę o pochodzeniu życia. Ushikuvirus to gigant, który zaskakuje budową i sposobem działania. Może pomóc wyjaśnić, jak powstało jądro komórkowe.
Międzynarodowy zespół naukowców odkrył i opisał nowego gigantycznego wirusa DNA, który infekuje jednokomórkowe organizmy – ameby z rodzaju Vermamoeba. Wirus został wyizolowany z jeziora Ushiku w prefekturze Ibaraki w Japonii, dlatego naukowcy nazwali go ushikuvirus. Jego odkrycie jest wyjątkowo cenne, ponieważ gigantyczne wirusy mogą pomóc rozszyfrować ewolucję organizmów eukariotycznych, czyli posiadających jądro komórkowe. Gigant z jeziora i jego najbliżsi krewni Ushikuvirus wykazuje podobieństwa do wirusów z rodziny Mamonoviridae, zwłaszcza do medusavirusa, m.in. pod względem kształtu (dwudziestościan) i obecności licznych krótkich wypustek na jego powierzchni. Ale na tym podobieństwa się kończą – to osobny, unikatowy organizm. Ma wyjątkowo zbudowane kolce, niekiedy zakończone „czapeczkami” i włóknistymi przedłużeniami, których nie obserwowano u innych podobnych wirusów. Co szczególnie istotne, ushikuvirus powiela się w inny sposób niż jego krewniacy medusavirus oraz clandestinovirus: niszczy błonę jądrową gospodarza tworząc w cytoplazmie wyspecjalizowane „fabryki wirusowe”. Po zainfekowaniu gospodarza powoduje nienaturalne powiększanie się jego komórek. Zainfekowane ameby stają się okrągłe i zwiększają swoje wymiary średnio dwukrotnie, a w skrajnych przypadkach nawet siedmiokrotnie. Dlaczego to tak ważne odkrycie? Historia jądra komórkowego Odkrycie nowego wirusa-giganta w Japonii ma ogromne znaczenie nie tylko dla systematyki tych organizmów. Również dla zrozumienia ich roli w ewolucji życia. Już wiele lat temu naukowcy wysunęli tzw. hipotezę wirusowego pochodzenia jądra komórkowego. Zakłada ona, że jądro komórek eukariotycznych mogło powstać z dużego wirusa DNA, który zainfekował pradawnego przodka eukariontów. Zamiast doprowadzić do śmierci gospodarza, wirus utrzymywał się w cytoplazmie, stopniowo przejmując geny i funkcje komórkowe, aż wtopił się w komórkę i stał się protoplastą jądra. Gigantyczne wirusy kluczem do ewolucji życia Silnym argumentem wspierającym tę hipotezę są własnie gigantyczne wirusy DNA. Organizmy te odkryto niedawno, bo w 2003 roku. Okazało się, że infekując gospodarza tworzą w komórkach wyspecjalizowane, często otoczone błoną struktury przypominające jądro. Badania nad ushikuvirusem i innymi wirusami-gigantami pomagają odtworzyć etapy tej ewolucji. Dzięki nim być może uda się zrozumieć, w jaki sposób mogły przyczynić się do powstania złożonych komórek eukariotycznych. Nie tylko ewolucja – wirusy-giganty nadzieją na nowe leki Odkrycie ushikuvirusa może się też praktycznie przydać w medycynie. Niektóre gatunki ameb (np. z rodzaju Acanthamoeba) są patogenami wywołującymi groźne choroby u ludzi. Zrozumienie w jaki sposób gigantyczne wirusy je niszczą może pomóc w opracowaniu nowych metod leczenia. Źródło: Journal of Virology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rekordowa aukcja tuńczyka w Japonii. Co kryje się za tokijską licytacją?
W trakcie licytacji na tokijskim targu rybnym Toyosu padł jeden z pierwszych rekordów ustanowionych w 2026 roku. Japoński przedsiębiorca nazywany „królem tuńczyków” dokonał najdroższego w historii zakupu tej słonowodnej ryby. Wraz z wzrostem cen tuńczyka błękitnopłetwego zwiększa się ryzyko jego wyginięcia
Targ rybny Toyosu to jedna z najważniejszych tego typu przestrzeni handlowych w Japonii. Ten największy w kraju rynek handlujący zwierzętami wodnymi został przeniesiony w 2018 roku na jedną z wysp w Zatoce Tokijskiej. Najbardziej rozpoznawalnym elementem Toyosu są aukcje tuńczyków błękitnopłetwych, podczas których regularnie padają rekordy cenowe. Do kolejnego takiego wydarzenia doszło na początku 2026 roku, gdy jeden z tuńczyków został sprzedany za rekordowe 510,3 mln jenów, czyli ponad 11 mln złotych, stając się najdroższą rybą tego gatunku sprzedaną w historii. „Król tuńczyków” z kolejnym rekordem Ryba została wylicytowana przez japońskiego przedsiębiorcę Kiyoshiego Kimurę, właściciela popularnej w całym kraju sieci restauracji serwujących sushi. To nie pierwszy raz, gdy Kimura zdobywa miano nabywcy najdroższego tuńczyka na świecie. Podobne rekordy Japończyk bił już kilkukrotnie: w 2012 r. kupił rybę za – rekordowe wówczas – 56,5 mln jenów, by rok później ponownie zapłacić więcej, wydając 155 mln jenów. Poprzedni rekord wynosił 333,6 mln jenów i padł w 2019 roku, stając się najwyższą ceną zapłaconą za tuńczyka sprzedanego w nowej hali Toyosu. Jak podaje agencja prasowa AFP, sam nabywca najdroższego tuńczyka błękitnopłetwego nie krył zdziwienia wylicytowaną kwotą: „Byłem zaskoczony tą ceną. Mam nadzieję, że jedząc tego tuńczyka, jak najwięcej osób poczuje przypływ energii” – powiedział Kiyoshi Kimura. Ponad dwustukilogramowa ryba prosto na talerz Ryba wylicytowana przez „króla tuńczyków” ważyła 243 kilogramy. Ten okaz, złowiony u północnych wybrzeży Japonii, mógłby stać się pożywieniem dla kilkuset osób. Nic więc dziwnego, że zwycięzca licytacji niemal od razu rozpoczął jego serwowanie w jednej ze swoich restauracji. Krótko po zakończeniu aukcji tuńczyk został specjalistycznie rozebrany i przerobiony na sushi, które natychmiast trafiło do sprzedaży. Za jedną rolkę należało zapłacić około 500 jenów (ok. 11,50 zł). Goście restauracji nie kryli zachwytu nad wyjątkową rybą. Jedna z klientek podkreślała, że rozpoczęcie nowego roku od tak obiecującego dania ma szczególne znaczenie, podczas gdy inny gość rozpływał się nad konsystencją i smakiem tuńczyka. Słonowodne złoto zagrożone – populacja tuńczyka błękitnopłetwego maleje Stały wzrost cen tuńczyka błękitnopłetwego sprawia, że ryba ta staje się wyjątkowo atrakcyjnym celem połowów. Liczne, często nieujawniane i nierejestrowane połowy przyczyniają się do gwałtownego spadku liczebności tego gatunku. W ciągu ostatnich 50 lat populacja tuńczyka błękitnopłetwego zmniejszyła się co najmniej o 50%. Ryba ta poławiana jest nie tylko w Japonii, lecz także w wielu krajach europejskich, które odpowiadają łącznie za ponad połowę światowych połowów tego gatunku. Co istotne, walory smakowe tuńczyka błękitnopłetwego zostały szerzej docenione stosunkowo niedawno. Wzrost jego popularności wiąże się bezpośrednio z rosnącą modą na japoński przysmak – sushi, który po II wojnie światowej zaczął coraz częściej pojawiać się także na europejskich talerzach. Warto również podkreślić, że intensywne połowy tuńczyka mają negatywny wpływ na inne morskie gatunki. Żółwie morskie oraz rekiny są regularnie przypadkowo wyławiane podczas połowów tej cennej ryby. Potencjalne wyginięcie tuńczyka błękitnopłetwego mogłoby doprowadzić do poważnego zaburzenia ekosystemów morskich, eliminując kluczowe ogniwo łańcucha pokarmowego. Źródło: BBC Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To nie jest Japonia znana z pocztówek. Na jej południowych krańcach rządzi przyroda
Japończycy przybywają tu w poszukiwaniu wytchnienia i tropikalnej pogody. Yakushima, Ishigaki i Iriomote to prawdziwy azyl.
Spis treści: Yakushima Ishigaki Iriomote Yakushima, Ishigaki, Iriomote – jak zaplanować podróż Prom, którym wypływam z portu w Kagoshimie, na południowym krańcu wyspy Kiusiu, przecina spokojne wody zatoki o tej samej nazwie co port i prefektura. Wreszcie wynurzamy się z jej gardzieli. Po lewej stronie mijamy przylądek Sata z niedużą białą latarnią na skalistym wzgórzu o stromych zboczach i wpływamy na otwarte morze. Prom zaczyna się kołysać. Unosi się i opada w jednostajnym takcie. Morze Wschodniochińskie tego dnia jest wzburzone. Z zewnątrz słychać świst wiatru i trzask fal rozbijających się o burty. Wraz z pozostałymi pasażerami leżymy na matach. Niektórzy drzemią, inni niemo wpatrują się w ekran telewizora, po którym przepływają migotliwe stalowe pasy. Po nieco ponad dwóch godzinach rejsu przez trzeszczący głośnik rozlega się komunikat: „Zbliżamy się do Yakushimy”. Yakushima Przede mną porośnięte zielenią góry, których wierzchołki giną w chmurach. Wysiadam z promu na chwiejnych nogach. Dobrze poczuć pod stopami twardy grunt. Miasteczko jest niewielkie i już na pierwszy rzut oka widać, że port jest jego sercem. Zatrzymuję się w niedużym hoteliku, który mieści się w kilkupiętrowej kamienicy. Na parterze działa sklep wędkarski; wyspa znana jest wśród amatorów morskich połowów jako doskonała baza wypadowa. Yakushima ma kształt zbliżony do okręgu, pośrodku którego wyrasta wierzchołek góry Miyanoura (1935 m n.p.m.). Znana jest z dziewiczego lasu i żółwi morskich, które co roku przybywają na tutejsze plaże w czerwcu i lipcu, by złożyć jaja. Następnego dnia wczesnym rankiem ruszam w drogę. Niebo wschodzi fioletem, który zmienia się w purpurę, aż wreszcie rozlewa się pięknym błękitem. – Pogoda na Yakushimie zmienia się bardzo często, a deszcz – jak mówi miejscowe powiedzenie – pada 35 dni w miesiącu – w głowie pobrzmiewają mi słowa właściciela hoteliku, który przywitał mnie poprzedniego dnia serdecznym uśmiechem. Las cedrów Tymczasem autobus, którym jadę w głąb wyspy, wspina się po stromym zboczu. Jego silnik głośno ryczy. Wreszcie zatrzymuje się na jednym z przystanków. Wysiadam i zanurzam się w gęstym lesie. Ścieżka prowadzi mnie wśród rosłych cedrów. Mają strzeliste i proste pnie, a ich zielone korony przepuszczają niewiele światła. Po drodze zatrzymuję się przy wielkim pniu. To pozostałość po gigantycznym drzewie z tego gatunku, które zostało wycięte ponad trzy stulecia wcześniej. Jest tak wielkie, że dorosły człowiek mieści się w jego wnętrzu. – W czasach feudalnych cedry na Yakushimie były intensywnie wycinane. Produkowano z nich gont słynący z trwałości – opowiada przewodnik, który towarzyszy mi tego dnia. Kolejne dwa drzewa rosną tuż obok siebie i złączone są grubym konarem. – Nazywamy je Meoto-sugi, czyli Cedry Męża i Żony – wyjaśnia mój opiekun. – Ten grubszy to mąż. Jest starszy od małżonki o 500 lat. Ścieżka, która prowadzi po drewnianych kładkach, a potem bitym traktem, wznosi się i opada. Po pięciu godzinach marszu docieramy do celu. Przed nami wyrasta pomarszczony i dziwacznie wykrzywiony pień. – Jomon-sugi znaczy: „cedr z ery Jomon” – tłumaczy przewodnik. – Choć jego rozmiary nie są imponujące, jest to najstarsze żyjące drzewo na całym archipelagu. Rzeczywiście, wśród tylu potężnych okazów ten nie robi aż takiego wrażenia: ma „tylko” 25 m wysokości i 5 m obwodu pnia. Jednak gdybym zobaczył go na łące, bez towarzystwa, byłoby zupełnie inaczej. – Nikt nie wie, ile dokładnie lat on sobie liczy – dodaje przewodnik. I raczej nie dowiemy się tego aż do jego śmierci. Jego wiek szacuje się na 2 do 7 tys. lat. Wpatruję się w ten cud natury i niemal fizycznie czuję, jak wielka siła i energia z niego bije. Warto było wstać przed świtem i maszerować wiele godzin. Niestraszne mi też pięć godzin, które zajmie mi droga powrotna. Tym bardziej że wędrować będę przez prastare lasy, które stały się inspiracją dla twórców animowanego filmu „Księżniczka Mononoke” w reżyserii Hayao Miyazakiego ze słynnego studia Ghibli. Ishigaki Samolot, którym wyruszyłem z Nahy, niesie mnie na południe. Wyglądam przez okno. Pod nami ciągnie się archipelag wysepek na turkusowym morzu. Kursujące pomiędzy nimi promy i kutry rybackie wyglądają jak mikroskopijne żuki. Lecę na Ishigaki, największą wyspę wysuniętego najdalej na południe i zachód Japonii archipelagu Yaeyama. Wchodzi on w skład prefektury Okinawa, której stolica mieści się w mieście Naha. Dzieli je 400 km. Japończycy przybywają tu w poszukiwaniu wytchnienia i tropikalnej pogody. To doskonałe miejsce do nurkowania, snorklingu albo po prostu odpoczynku na plaży. Z lotniska ruszam do centrum. Miasto Ishigaki jak na japońskie standardy nie jest duże, ale na archipelagu uchodzi za metropolię. Uliczki tętnią życiem, choć jego tempo jest wolniejsze niż na północy. – Nie ma się po co śpieszyć – mówi do mnie uśmiechnięty sprzedawca w jednym ze sklepików w zadaszonej uliczce handlowej. – Wszystko ma swój czas. Sekrety długowieczności Mieszkańcy prefektury Okinawa słyną ze zdystansowanego podejścia do życia i czasu. – Pomaga nam moai – dodaje kupiec. Moai to rozbudowana sieci międzyludzkich więzi: rodzinnych, sąsiedzkich i towarzyskich, która sprawia, że trudno poczuć się tutaj samotnym. – Ważny jest też ikigai, czyli powód, by każdego ranka wstać z łóżka, cel, który nadaje życiu sens. To wszystko sprawia, że długość życia jest tutaj największa w całej Japonii. Statystycznie prawie 68 na 100 mieszkańców Okinawy dożywa stu lat. I rzeczywiście widać to na ulicach. W Ishigaki co chwila mija mnie dziarski staruszek, zwykle uśmiechnięty od ucha do ucha. Na obiad wpadam do niedużej restauracji serwującej miejscowy przysmak zwany chanpurū, czyli miks smażonych w oleju kawałków tofu, jajek, melona goya (gorzkiej w smaku przepękli ogórkowatej) i kiełków fasoli mung. Potrawa jest smaczna i sycąca, na tyle jednak, by – zgodnie z popularną tutaj zasadą – pozostawić nieco miejsca w żołądku. Zatoka Kabira Ishigaki słynie również z wołowiny, która pochodzi z hodowanych na wyspie czarnych krów rasy kuroge washu, które dawno, dawno temu przywieziono tutaj z Chin. Obiecuję sobie, że w drodze powrotnej skosztuję miejscowego przysmaku. Tymczasem opuszczam miasto i wśród plantacji trzciny cukrowej, na których właśnie trwają żniwa, jadę do zatoki Kabira. Autobus toczy się wolno wzdłuż wybrzeża. Mijamy plażę Fusaki, niewielki zagajnik mangrowców i kilka wiosek. Po trzech kwadransach docieram do niedużej osady. Ścieżka prowadzi na punkt obserwacyjny. Wspinam się po schodkach i wreszcie rozciąga się przede mną widok na złotą piaszczystą plażę i szmaragdowe wody usiane zielonymi wysepkami. Wielu Japończyków uważa zatokę Kabira za najbardziej fotogeniczną w całej Japonii. Nie sposób się nie zgodzić. Po wodzie krążą łodzie o przeszklonych dnach. Wsiadam na pokład i wraz z grupką japońskich miłośników morskiej fauny i flory podziwiam podwodny świat: ławice kolorowych ryb, skorupiaki, żółwie, sznury wodorostów i traw. Ishigaki to dla wielu cel podróży, ale dla mnie jest to tylko przystanek – brama do południowych wysp. Ruszam stąd dalej. Iriomote Szybki prom z Ishigaki unosi się i opada na wzburzonym morzu. Wypatruję lądu z górnego pokładu. Wreszcie jest. Ciemny kontur na horyzoncie, który nabiera detali z każdą chwilą. Mijamy długi falochron i wpływamy do niewielkiego portu. Przyklejone do niego miasteczko skąpane jest w słońcu. Górują nad nim porośnięte gęstym lasem wzgórza. Jestem na Iriomote – zielonej perle archipelagu Yaeyama w prefekturze Okinawa, na południowym krańcu Wysp Japońskich. Bliżej stąd do Tajwanu niż do Tokio. Wyspa liczy nieco mniej niż 290 km² i w przeważającej części pokryta jest zieloną dżunglą oraz lasami mangrowymi. Jedynie wzdłuż wybrzeży teren się spłaszcza i poddaje człowiekowi. Leży tam kilka miasteczek otoczonych przez niewielkie pola ryżowe, plantacje ananasów, mango i trzciny cukrowej. Duża część powierzchni Iriomote wchodzi w skład najdalej na południe wysuniętego parku narodowego w Japonii: Iriomote‑Ishigaki. Górski kot Przypływam tu z pewną misją – by odnaleźć Iriomote yamaneko, czyli „górskiego kota z Iriomote”. Ten odkryty w 1965 r. endemiczny gatunek żyje wyłącznie na tej wyspie i ma status skarbu narodowego. Jest zwierzęciem zagrożonym wyginięciem. Miejscowi nazywają go yamamayaa – „kotem z gór”, albo yamapikaryaa – „świecącym w górach”. Na zdjęciach, które wcześniej oglądałem, miał on brązową lub ciemnoszarą sierść, jasnobrązowe oczy oraz uszy o zaokrąglonych czubkach. – Szanse na spotkanie z kotem są bardzo małe – studzi mój entuzjazm pan Sato, właściciel hoteliku o nazwie Pole Trzciny Cukrowej, w którym się zatrzymuję. – Po pierwsze to samotnicy, którzy unikają ludzi, po drugie na całej wyspie żyje ich zaledwie ok. 100, a po trzecie koty aktywne są głównie nocą. Dużo łatwiej trafić na habu – jadowitego węża, którego jad potrafi sparaliżować. Sato-san wie, co mówi. Przyjechał na Iriomote przed wieloma laty w poszukiwaniu spokoju i dziewiczej przyrody. Nie zawiódł się. Został. Zna wyspę jak własną kieszeń. Niezrażony słowami gospodarza wyruszam na poszukiwania. Ruch na głównej drodze, która biegnie wybrzeżem, jest niewielki. Niemal każdy kierowca w mijającym mnie z rzadka samochodzie pozdrawia mnie, machając ręką. Droga wznosi się i opada. Maszeruję w samotności. Tylko od czasu do czasu mijają mnie spaleni na heban żniwiarze w drodze na pola trzciny cukrowej. Kłaniamy się sobie nisko i każdy idzie w swoją stronę. Na Iriomote mieszka niecałe 2,5 tys. osób i większość zna się z widzenia, bo skupieni są w dwóch portowych miasteczkach: Uehara i Ohara. Trasa poprzecinana jest mostami. Płyną pod nią rzeki, w których ujściach rosną mangrowce. Na Iriomote jest ich aż sześć gatunków. Najbardziej charakterystyczny przywodzi na myśl prehistoryczne drzewa z filmu „Park jurajski”; ma wysokie na metr, wystające ponad taflą wody korzenie, które przypominają pofalowane szarfy. Kajak i nocne niebo Na brzegu jednej z rzek wynajmuję kajak. Jestem o tej porze jedynym klientem. Wkrótce wiosłuję leniwie pod prąd i zanurzam się w gęstej zieleni. Otacza mnie gęsty las namorzynowy, drzewa mają tak poplątane korzenie, że trudno rozróżnić, które jest które. Niespodziewanie zza jednego z nich wyfruwa czapla biała. Wiosłuję dalej, zostawiając za plecami drogę i cywilizację. Powracam do natury. To wspaniałe uczucie. By nasycić się przyrodą, odkładam wiosło. Zauważam, jak wyostrzają mi się zmysły. Z otaczającego morza dźwięków wyławiam cykanie cykad i śpiew ptaków. Na wiośle siada motyl o kolorowych skrzydłach. Nieopodal na kamieniu zauważam wygrzewającą się w słońcu jaszczurkę albinosa – yamori. Wyspiarze nazywają ją bóstwem domowym, bo podstawą jej diety są muchy i komary, a to ułatwia życie ludziom. – I co, nie udało się spotkać kota? – wita mnie pan Sato, gdy po wielu godzinach rejsu wracam do hostelu, i zaraz dodaje: – Spróbuj jeszcze raz nocą. Idę za jego radą. Wyruszam po zmroku. O tej porze nie ma tutaj żywej duszy. Panuje doskonała cisza. Nagle nieopodal jednego z mostów, w gąszczu przy drodze, migają mi dwa lśniące punkty. Ruszam w tamtą stronę, ale światełka rozpływają się w ciemnościach. Czyżby był to kot z Iriomote? „Świecący w górach”? Jeśli tak, to jestem prawdziwym szczęściarzem, a jeśli nie, to… szkoda. Spoglądam w górę. Na smolistym niebie migoczą tysiące gwiazd. Mam wrażenie, że lada moment runą mi na głowę. Nagle jedna z nich zaczyna spadać. To najlepszy moment na życzenie. Chciałbym znowu tu wrócić i spotkać tajemniczego czworonoga. Yakushima, Ishigaki, Iriomote – jak zaplanować podróż Dojazd Z Warszawy do Tokio dolecimy LOT-em. Od 4,5 tys. zł w obie strony. Na Yakushimę najłatwiej dostać się z Kagoshimy. Pływają tam szybkie wodoloty (2–3 godz., 12,7 tys. jenów) oraz wolniejsze promy pasażerskie (4 godz., 6 tys. jenów). Do Ishigaki dolecimy z Tokio samolotami linii ANA lub JTA (ok. 3 godz., 30–50 tys. jenów). Na Iriomote nie ma lotniska. Dostać się tu można promem z wyspy Ishigaki (80 min, 1810 jenów). Kursują tu też szybsze i droższe wodoloty (40 min, 2290 jenów). Wiza i waluta Między Polską a Japonią obowiązuje ruch bezwizowy. Walutą jest jen japoński; 41 JPY = 1 PLN. Nocleg Ishigakijima Hotel Cucule (Ishigaki, Misaki 8-1), nowoczesny hotel z widokiem na miasto i zatokę (2 os., ok. 700 zł). Hotel Hoshitate Iriomotejima (Iriomote 949), zatopiony w zieleni, z prywatną plażą (1 os., ok. 400 zł, 2-os., 650 zł). Transport Autobus z centrum Ishigaki do zatoki Kabira kursuje co godzinę. Jazda trwa 45 min, cena 730 jenów. Jedzenie Na Yakushimie koniecznie trzeba spróbować wędzonej makreli (kunsei saba). Doskonałe jest też sashimi z makreli ze „złamanym kręgosłupem” (kubi-ore-saba). Na Ishigaki i Iriomote warto zjeść yaeyama soba, czyli bulion z tuńczyka, wieprzowiny i wodorostów z okrągłym pszennym makaronem. Wegetarianie docenią na pewno aromatyczne curry z dynią, papają i gorzkim melonem. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Piotr Milewski Byłem nauczycielem akademickim, handlowcem w japońskim przedsiębiorstwie, pomocnikiem kucharza na obozie dla niepełnosprawnych umysłowo w USA i Świętym Mikołajem podczas targu bożonarodzeniowego w Sapporo. Podróżowałem po Europie, Ameryce Północnej, Azji i Afryce. A teraz piszę, po polsku, angielsku i japońsku. I fotografuję. Po prostu opowiadam historie.
Seppuku to coś więcej niż brutalny rytuał. Samurajowie widzieli w tym akcie przywilej
Seppuku to coś więcej niż tylko krwawy, bolesny akt. Dla klasy samurajów ten brutalny, dramatyczny rytuał ucieleśniał konkretne wartości – branie na siebie odpowiedzialności, poświęcenie w imię wyższego dobra i zadośćuczynienie za porażkę. Dla wojowników cesarza był to zarówno obowiązek, jak i przywilej. Jak przebiegał akt seppuku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Seppuku a hara-kiri Geneza i ewolucja rytuału Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Dla nas, mieszkańców zachodniego świata, seppuku jest brutalnym i niezrozumiałym symbolem feudalnej Japonii. Należy jednak podkreślić, że tego rytuału nie można sprowadzić do zwykłego aktu desperacji. To raczej złożone zjawisko społeczno-kulturowe, głęboko zakorzenione w japońskiej filozofii, etyce wojownika i wielowiekowej historii. Nie da się zrozumieć go bez odrzucenia zachodnich stereotypów. Należy bowiem podkreślić, że ten krwawy zwyczaj ukształtował się w świecie, w którym honor był wartością wyższą niż życie. Seppuku a hara-kiri Na Zachodzie określenie hara-kiri często funkcjonuje jako synonim słowa seppuku. I choć na pierwszy rzut oka oba terminy oznaczają to samo (rozcięcie brzucha), to w praktyce dzieli je przepaść. Sekret tkwi w ich kolejności i sposobie odczytu. Termin seppuku jest odczytaniem sino-japońskim, wywodzącym się z języka chińskiego. Postrzegane jako bardziej formalne, erudycyjne i oficjalne, słowo to było używane w oficjalnych dokumentach, dekretach i dyskursie klasy samurajskiej. Odnosiło się nie tyle do samego fizycznego aktu, co do ceremonii, podkreślając jej rytualny i honorowy wymiar. Z kolei hara-kiri to odczytanie rdzennie japońskie. Pozostaje zgodne z japońską składnią i ma bardziej dosłowny charakter. Uważano je za termin potoczny, a nawet wulgarny, opisujący sam fizyczny akt, bez ceremonialnej otoczki. Jego popularność na Zachodzie wzięła się prawdopodobnie stąd, że było łatwiejsze do wymówienia i zapisania dla cudzoziemców, którzy po raz pierwszy zetknęli się z tym zwyczajem. Hara, czyli siedziba duszy Bez względu na nazwę, celem tego dramatycznego rytuału było rozcięcie brzucha. W tym miejscu należy podkreślić, że krwawa i niezwykle bolesna metoda zakończenia życia nie miała nic wspólnego z przypadkowym wyborem. W kulturze zachodniej serce jest tradycyjnie postrzegane jako metaforyczne centrum, duszy i emocji. Z kolei w Japonii za „siedzibę” energii życiowej, woli i prawdziwych intencji uznaje się brzuch. Co za tym idzie, rytualne rozcięcie brzucha było uznawane za ostateczny akt szczerości. Popełniając seppuku, samuraj dosłownie „otwierał się” przed zgromadzonymi, aby pokazać im czystość swoich intencji i nieskalaną duszę. Nie chodziło o zadanie sobie śmierci w najszybszy czy najmniej bolesny sposób. Wręcz przeciwnie, niewyobrażalny ból i powolna agonia miały być ostatecznym dowodem odwagi, determinacji i panowania nad sobą – cnót najwyżej cenionych w kodeksie wojownika, czyli Bushidō. Geneza i ewolucja rytuału Historia seppuku jest odzwierciedleniem ewolucji klasy samurajów – od brutalnych wojowników na polach bitew, po zbiurokratyzowaną arystokrację w czasach pokoju. Na przestrzeni lat rytuał przekształcił się z pragmatycznego sposobu na uniknięcie hańby w wyrafinowany teatr honoru. Wczesne korzenie Korzenie praktykowanego w Japonii rytualnego aktu odebrania sobie życia sięgają prawdopodobnie sięgają VIII wieku. Należy jednak podkreślić, że dopiero trzy stulecia później seppuku zaczęło przybierać swój właściwy kształt. Jednymi z pierwszych udokumentowanych przypadków były czyny dwóch wojowników z rodu Minamoto. W 1170 roku, Minamoto no Tametomo odebrał sobie życie po przegranej rebelii. Prawdopodobnie był to pierwszy przypadek seppuku popełnionego przez wojownika w obliczu porażki militarnej. Dziesięć lat później w ten sam sposób odszedł Minamoto no Yorimasa. Jego śmierć po przegranej bitwie pod Uji jest powszechnie uważana za moment, który skodyfikował rytuał. Yorimasa, będąc również uznanym poetą, przed śmiercią napisał pożegnalny wiersz. Ten akt połączenia śmierci z twórczością artystyczną stał się wzorcem dla przyszłych pokoleń samurajów, podnosząc seppuku do rangi wyrafinowanej ceremonii. Formalizacja w okresie Edo Długi okres pokoju pod rządami siogunatu Tokugawa diametralnie zmienił charakter rytuału. W obliczu braku realnych pól bitewnych, na których można było dowieść swojego honoru, skodyfikowane ceremonie zyskały na znaczeniu jako sposób na demonstrowanie cnót Bushidō. Seppuku przeniosło się z pola bitwy do świątynnych ogrodów i rezydencji, stając się wysoce sformalizowanym spektaklem, często odbywającym się w obecności oficjalnych świadków. W tym okresie seppuku stało się również usankcjonowaną formą kary śmierci dla samurajów, którzy popełnili poważne przestępstwa. Był to honorowy przywilej, pozwalający im uniknąć hańby publicznej egzekucji i ścięcia przez kata. Formalne zerwanie z tradycją W 1873 roku, w następstwie restauracji Meiji i likwidacji klasy samurajów, seppuku zostało oficjalnie zakazane. Jednak idea honorowej śmierci nie zniknęła. Choć nie była już obecna w strefie instytucjonalnej, niejednokrotnie powracała w najbardziej dramatycznych momentach japońskiej historii jako czysto symboliczny akt. W 1912 roku, generał Nogi Maresuke popełnił seppuku, by podążyć za zmarłym cesarzem Meiji. Wielu japońskich oficerów wybrało tę formę śmierci zamiast kapitulacji podczas II wojny światowej. W 1970 roku, światowej sławy pisarz Yukio Mishima popełnił seppuku w akcie protestu przeciwko zmianom, jakie po wojnie zaszły w Japonii. Jego zdaniem, kraj utracił tradycyjne wartości, o których chciał przypomnieć poprzez rytualną śmierć. Jak przebiegała ostateczna ceremonia? Każdy element sformalizowanego seppuku z okresu Edo był starannie przemyślany. Poszczególne kroki służyły jednemu celowi – demonstracji absolutnej samokontroli, odwagi i spokoju ducha, czyli cnót definiujących idealnego samuraja. Przygotowania Ceremonia najczęściej odbywała się w ustronnym miejscu – na terenie świątyni lub w ogrodzie rezydencji. Samuraj mający popełnić seppuku klękał na matach tatami. Wcześniej był kąpany, a następnie ubierany w białe kimono, symbolizujące czystość i gotowość na przejście do zaświatów. Często podawano mu ostatni posiłek, składający się z jego ulubionych potraw, oraz ceremonialną czarkę sake. Wiersz śmierci Kluczowym elementem przygotowań było napisanie jisei no ku, czyli wiersza śmierci. Był to krótki utwór, w którym samuraj zawierał swoje ostatnie refleksje nad życiem, przemijaniem lub naturą. Skomponowanie wiersza w obliczu śmierci z całą pewnością nie było łatwe, ale właśnie o to chodziło. W ten sposób skazaniec dowodził opanowania i czystości umysłu. Narzędzie śmierci Rozcięcia brzucha dokonywano krótkim mieczem (wakizashi) lub specjalnym sztyletem (tantō). Samuraj chwytał broń nie za rękojeść, a za owinięte papierem lub kawałkiem jedwabnej tkaniny ostrze. Akt cięcia Po napisaniu wiersza, skazaniec rozchylał kimono, odsłaniając brzuch. Chwytał broń i wykonywał cięcie. Typowa technika polegała na wbiciu ostrza w lewą część brzucha i przeciągnięciu go w prawo. Na końcu wykonywany był lekki ruch w górę. Należy wspomnieć, że istniała też znacznie boleśniejsza wersja, wymagająca niezwykłej siły woli. Polegała ona na wykonaniu drugiego, pionowego cięcia. Rany układały się w kształt krzyża, a samuraj często umierał z upływu krwi, bez pomocy asystenta. Rola asystenta Skoro o tym mowa, trzeba nadmienić, że w większości sformalizowanych rytuałów uczestniczyła druga osoba, tzw. asystent (kaishakunin). Zazwyczaj był to zaufany przyjaciel, krewny lub wasal. W momencie, gdy samuraj dokonał cięcia, kaishakunin wykonywał precyzyjny zamach kataną. Uderzenie ostrza padało na kark umierającego, dekapitując go. Idealne cięcie pozostawiało głowę przytwierdzoną do ciała niewielkim fragmentem skóry z przodu szyi. Dzięki temu głowa opadała do przodu, jakby w objęcia, a nie toczyła się po ziemi w niegodny sposób. Po wszystkim kaishakunin z szacunkiem czyścił ostrze i kłaniał się ciału zmarłego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te tradycje świąteczne łamią schematy. Tak wygląda Boże Narodzenie na świecie
Zbliżają się Święta Bożego Narodzenia, a wraz z nimi tak dobrze znane nam tradycje, jak dwanaście wigilijnych potraw, dzielenie się opłatkiem, prezenty pod choinką czy spotkania z bliskimi. Choć dla wielu z nas to stały element grudniowych celebracji, w niektórych miejscach na świecie obchody wyglądają zupełnie inaczej. W wielu krajach Boże Narodzenie zaskakuje nieoczywistymi zwyczajami, które potrafią zdumiewać, wzruszać, a czasem nawet bawić.
Spis treści: Islandia Australia Finlandia Ukraina Dania Wenezuela Japonia Choć często narzekamy, że współczesne święta zdominowały pośpiech, konsumpcja i listy zakupów, spojrzenie na to, jak celebrują je inne kultury, potrafi przywrócić perspektywę. Świąteczne tradycje – ukształtowane przez historię, klimat, lokalne wierzenia i rodzinne wspólnoty – bywają zaskakująco różnorodne. W wielu miejscach świata Boże Narodzenie wciąż zachowuje charakter głęboko symboliczny, a nacisk kładzie się nie tyle na prezenty, ile na wspólnotę, rytuał i tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie. To właśnie ta różnorodność pokazuje, że święta mogą przybierać wiele form, a ich istota pozostaje uniwersalna i obejmuje budowanie więzi, pamięć o bliskich oraz poszukiwanie chwili wytchnienia w rytmie codzienności. Islandia – świąteczna tradycja czytania w ramach jólabókaflóð Islandia od dekad pielęgnuje wyjątkowy zwyczaj, który nie ma odpowiednika w innych częściach świata – jólabókaflóð, czyli „świąteczny zalew książek”. To tradycja głęboko osadzona w historii kraju: narodziła się w czasach II wojny światowej, kiedy przywożenie większości dóbr było ściśle ograniczone, a papier nie podlegał reglamentacji. Książki stały się więc najpraktyczniejszym, a zarazem najbardziej symbolicznym podarunkiem. Dziś rytuał ten wspiera lokalny rynek wydawniczy, a także dbałość o język islandzki, który – mimo silnych instytucjonalnych starań – uznawany jest za jeden z najbardziej zagrożonych zanikiem w Europie w perspektywie długoterminowej. W Wigilię, tuż po uroczystej kolacji, rodziny obdarowują się książkami i spędzają wieczór na lekturze – często przy świetle świec, z gorącą czekoladą lub tradycyjnymi słodyczami w zasięgu ręki. To rytuał na tyle uniwersalny, że można go odtworzyć w każdym zakątku świata. W kraju, w którym zimowa noc trwa niemal bez końca, a literatura od pokoleń buduje poczucie wspólnoty, Boże Narodzenie staje się zatem chwilą wyciszenia – czasem, w którym słowo pisane ponownie zbliża ludzi i nadaje świętom spokojny rytm. Australia – Boże Narodzenie w słońcu i rodzinny mecz krykieta Gdy Europa pogrążona jest w zimie, mieszkańcy Australii świętują Boże Narodzenie w pełnym letnim słońcu. To nadaje grudniowym tradycjom zupełnie inny charakter – spotkania rodzinne odbywają się na dworze, a stoły zastępują pikniki, grille i wspólne aktywności. Jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów jest świąteczny mecz krykieta rozgrywany w ogrodach, parkach i na plażach. W przeciwieństwie do oficjalnych reguł tej dyscypliny, to wydarzenie nie ma charakteru rywalizacji. Liczy się przede wszystkim wspólna zabawa i udział wszystkich – niezależnie od wieku czy umiejętności. Atmosfera jest swobodna, dzieci grają na równi z dorosłymi, zasady bywają ustalane na bieżąco i wynik schodzi na dalszy plan. W wielu rodzinach funkcjonują własne warianty gry, przekazywane z roku na rok, co dodatkowo wzmacnia jej nieformalny charakter. Finlandia – Wigilia jako czas pamięci o zmarłych W Finlandii jednym z najważniejszych elementów świąt Bożego Narodzenia jest odwiedzanie grobów bliskich. To zwyczaj wyjątkowy na tle europejskich tradycji, w którym duchowe przygotowanie do świąt łączy się z refleksją i ciszą. Według danych rządowych nawet trzy czwarte fińskich gospodarstw domowych bierze udział w tym rytuale. W wigilijny wieczór cmentarze rozświetlają się tysiącami świec, tworząc krajobraz, który wielu Finów uznaje za najbardziej poruszający symbol świąt – spokojny, pełen godności i skupienia. Dla wielu rodzin wizyta na cmentarzu staje się także wstępem do kolejnego ważnego zwyczaju – wspólnej sauny. To moment oczyszczenia i przejścia, głęboko zakorzeniony w fińskiej kulturze, łączący pokolenia i wzmacniający poczucie wspólnoty. W Finlandii święta mają więc nie tylko wymiar rodzinny, lecz także introspektywny, ponieważ przypominają o ciągłości więzi i obecności przodków w codziennym życiu. W kulturze, która szczególnie ceni spokój, naturę i uważność, Wigilia staje się więc chwilą wyciszenia, zanim rozpocznie się radosna część świątecznej celebracji. Ukraina – pajęczyna na choince jako znak szczęścia W zachodniej Ukrainie jedną z najbardziej niezwykłych bożonarodzeniowych tradycji jest dekorowanie choinki stylizowaną pajęczyną. Zwyczaj ten wywodzi się z lokalnej legendy o ubogiej wdowie, której wigilijne drzewko zostało nocą magicznie ozdobione przez pająka. Rankiem pajęczyny zamieniły się w lśniące, srebrzyste nici, a od tego dnia rodzinie miało już nigdy niczego nie zabraknąć. To opowieść o nadziei, wdzięczności i cichej obietnicy odmiany losu – wartościach silnie obecnych w ukraińskim folklorze. Współczesne ozdoby powstają z papieru, drutu i drobnych dekoracyjnych elementów. Motyw pajęczyny stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli ukraińskich świąt. Co więcej, znalezienie prawdziwej pajęczyny na choince uchodzi za znak szczęścia, dlatego w okresie świątecznym tradycyjnie się ich nie usuwa. Ten zwyczaj pokazuje, jak silnie ukraińskie święta zakorzenione są w symbolice natury i jak dawne opowieści wciąż przenikają współczesne formy celebracji. Dania – klippe klistre, czyli święta tworzone własnymi rękami Duńska tradycja klippe klistre, dosłownie oznaczająca „ciąć i kleić”, należy do najbardziej charakterystycznych świątecznych rytuałów Skandynawii. Na kilka tygodni przed Bożym Narodzeniem w domach, szkołach i miejscach pracy organizowane są wspólne warsztaty rękodzielnicze, podczas których powstają papierowe ozdoby: plecione serca, girlandy, gwiazdki i dekoracje nawiązujące do prostoty nordyckiego wzornictwa. Spotkaniom towarzyszy atmosfera hygge – poczucie ciepła, bliskości i niespiesznego bycia razem. Na stołach pojawiają się tradycyjne przekąski, takie jak æbleskiver, oraz aromatyczny gløgg, czyli duńskie grzane wino. Dla wielu rodzin to równie istotny element świąt jak sama Wigilia, a własnoręcznie wykonane dekoracje przechowywane są przez lata. Duńczycy pokazują w ten sposób, że świąteczna magia może tkwić w prostych czynnościach i wspólnym tworzeniu, a nie w rozbudowanych dekoracjach czy kosztownych ozdobach. Wenezuela – na poranną mszę… na rolkach W Wenezueli świąteczny czas ma radosny, dynamiczny charakter, pełen muzyki i wspólnego ruchu. Najbardziej rozpoznawalnym zwyczajem jest sposób, w jaki wierni docierają na poranne msze Misa de Aguinaldo, odprawiane między 16 a 24 grudnia – na rolkach. W wielu miastach ulice bywają czasowo zamykane, aby umożliwić bezpieczny przejazd, a charakterystyczny dźwięk rolek sunących po asfalcie stał się jednym z symboli grudniowych poranków. Dzieci kładą się spać wcześniej, by zdążyć na nabożeństwo o świcie, dorośli nierzadko jeżdżą przez całą noc, a wspólna droga do kościoła zamienia się w spontaniczne spotkania sąsiadów i rodzin. Same msze mają radosny, muzyczny charakter, a poczucie wspólnoty jest wyjątkowo silne. Nawet jeśli nie wszyscy poruszają się na rolkach, sens tej tradycji pozostaje uniwersalny i polega na wspólnym świętowaniu, które nie zamyka się w czterech ścianach, lecz przenosi się na ulice i place miast. Japonia – Boże Narodzenie jako święto bliskości W Japonii Boże Narodzenie przybrało formę całkowicie odmienną od europejskiej tradycji. W kraju o niewielkich chrześcijańskich korzeniach Wigilia stała się przede wszystkim świętem par, bardziej przypominającym Walentynki niż rodzinne spotkanie przy stole. W grudniu miasta rozświetlają się widowiskowymi iluminacjami, restauracje przygotowują specjalne menu na ten wieczór, a rezerwacje w luksusowych hotelach z widokiem na panoramę Tokio czy Osaki często dokonywane są z dużym wyprzedzeniem. Także świąteczne menu ma tu wyjątkowy charakter. Najpopularniejszym deserem jest kurisumasu keki – lekki biszkopt z bitą śmietaną i truskawkami, który stał się symbolem japońskich świąt. Dla wielu par Wigilia jest okazją do zatrzymania się w intensywnym rytmie codzienności i spędzenia czasu wyłącznie we dwoje. To święto ukształtowane przez nowoczesność i miejską estetykę, w którym najważniejsze są bliskość, uważność i celebracja prostych gestów. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.