Kangur – zadziwiające zwierzę z antypodów. Gdzie żyją kangury, jak wyglądają i co jedzą?
To zwierzę stało się symbolem Australii. Kangur jest nawet w jej herbie. Gdzie żyją kangury? Jak wyglądają kangury? Co jedzą kangury? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
W tym artykule: Gdzie żyją kangury Co jedzą kangury Czy kangury jedzą mięso? Jak wyglądają kangury Jak poruszają się kangury? Kangur – rozmnażanie Wypadki z udziałem kangurów Kangur jako szkodnik? Kangur – ciekawostki Słynny odkrywca, kapitan James Cook, gdy dotarł do wybrzeży Australii w 1770 r., miał ponoć zapytać napotkanego aborygena: Jak nazywa się to dziwne, skaczące zwierzę? „Kangaroo” – usłyszał w odpowiedzi. W języku pierwotnych mieszkańców Australii słowo to nie oznaczało jednak nazwy niezwykłego stworzenia, lecz po prostu „Nie rozumiem cię”. Gdzie żyją kangury Mianem kangurów potocznie określa się duże gatunki torbaczy z rodzaju Macropus: kangura rudego, szarego, olbrzymiego i antylopiego. Rodzina kangurowatych jest jednak dużo liczniejsza, obejmuje ponad 60 gatunków. Należą do niej również zwierzaki o tak dziwacznych nazwach jak: walabie, drzewiaki, pazurogony, filandry, pademelony czy kuoki. Żyją w Australii i Papui-Nowej Gwinei. Na kontynencie australijskim żyje ok. 60 mln kangurów, a więc trzykrotnie więcej niż ludzi. W naturalnym środowisku są jednak płochliwe i niełatwo je wytropić, nawet aborygenom, którzy ogon tego zwierzęcia uważają za przysmak. Chociaż przejechałem samochodem terenowym kilkanaście tysięcy kilometrów australijskiego buszu, kangury „na dziko” widziałem nie więcej niż paręnaście razy. Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Wskazują na to skamieniałości sprzed 50 tys. lat Papua-Nowa Gwinea i Australia były kiedyś połączone tzw. pasem lądowym. To dało początek wyjątkowej megafaunie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/papua-nowa-gwinea-byla-domem-olbrzymiego-kangura-na-to-wskazuja-skamienialosci-sprzed-50-tys-lat-997e79d.png" width="700" height="467" alt="Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Na to wskazują skamieniałości sprzed 50 tys. lat" title="Papua-Nowa Gwinea była domem olbrzymiego kangura. Na to wskazują skamieniałości sprzed 50 tys. lat" /> Znajomy franciszkanin, o. Tomasz Bujakowski, zabrał mnie kiedyś na jeden z cmentarzy w Perth, półtoramilionowym mieście na zachodnim wybrzeżu Australii. – Koniecznie weź ze sobą aparat fotograficzny – przekonywał. Cmentarz okazał się przyjazną oku łąką z rzadka porośniętą eukaliptusami. Nagrobki miały postać metalowych tabliczek identycznych rozmiarów ukrytych w niewysokiej trawie. Kiedy tam przybyliśmy, właśnie dobiegał końca pogrzeb. Gdy zniknęła ostatnia osoba konduktu żałobnego, rozpoczął się wyścig… kangurów, których były tam całe stada, po pozostawione kwiaty. Co ciekawe, nikomu nie przeszkadza to „plądrowanie” grobów, a mi umożliwiło obserwację tych zwierząt z bliska. Co jedzą kangury Kangury to roślinożercy, wyspecjalizowani w żywieniu się przede wszystkim trawą i ziołami. Jedzą też liście krzewów, a czasami nawet grzyby. W niewoli jedzą owoce. Mają specyficzny układ zębów, dopasowany do pokarmu roślinnego. Zęby trzonowe kangurów ścierają się wskutek zużycia i są zastępowane przez nowe trzonowce, wyrastające przez całe życie. Układ pokarmowy kangurów wygląda podobnie jak u przeżuwaczy. Czy kangury jedzą mięso? Kangury są ściśle roślinożerne. Ich organizm nie jest przystosowany do trawienia pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Dlatego nie są w stanie zjeść mięsa. Mięso kangurów natomiast jest jadalne. Jednak aby je kupić w Australii, trzeba się trochę nachodzić. W ciągłej sprzedaży mają je nieliczne sieci supermarketów. Australijczycy niechętnie po nie sięgają, mimo że jest bardzo zdrowe (zawiera mało tłuszczu). Najwyraźniej nie chcą zjadać swojego „herbowego” zwierzęcia. Jak wyglądają kangury Największym torbaczem, a zarazem jednym z najpiękniejszych spośród kangurów z racji rdzawego futra jest kangur rudy (Macropus rufus). Dorosłe samce są wyraźnie większe od samic, ważą do 90 kg, a wyprostowane mogą mieć nawet 2 m wzrostu. „Rudzielce” zamieszkują wyjątkowo niegościnne środowisko: suche tereny we wnętrzu kontynentu. Potrafią długo wytrzymać bez wody, czerpiąc wilgoć ze zjadanych roślin. W poszukiwaniu wodopojów przemierzają wiele kilometrów – rekordowy dystans wyniósł 216 km. W sąsiadującym z Pustynią Strzeleckiego Parku Narodowym Sturta, który jest wręcz królestwem kangura rudego, korzystają one z licznych sztucznych zbiorników dla bydła. W parku znajduje się tzw. Dog Fence – jeden ze słynnych australijskich płotów wybudowanych dla ochrony krów przed dingo i psami. Ogrodzenie ma wysokość do półtora metra, nie stanowi więc poważnej przeszkody dla kangurów. Wystarczy jeden skok i mają zapewniony dostęp do wody i spokój od drapieżników. Roger był gwiazdą internetu, najsłynniejszym kangurem świata. Zmarł w wieku 12 lat Zwierzę w 2015 roku stało się sensacją internetu, po tym jak w mediach pojawiło się jego zdjęcie i filmik, na którym miażdży wiadro. Budowa mięśni zwierzęcia odebrała mowę niejednemu... Kangur rudy jest bardzo wrażliwy na zmiany środowiska. Gdy pożywienia i wody nie brakuje, jego liczebność gwałtownie rośnie, ale w latach bezdeszczowych drastycznie spada. Tylko w czasie suszy w 1982 r. w Parku Narodowym Kinchega populacja tych zwierząt zmniejszyła się o połowę. Jak poruszają się kangury? Mimo że kangury żyją na terenach, w których jest niewiele wody, świetnie pływają, poruszając wszystkimi kończynami niezależnie od siebie. Ciekawy przypadek zanotowano w grudniu 2007 r. niedaleko miasta Torquay w stanie Wiktoria. Kangur szary (nieco mniejszy od rudego i zamieszkujący południe Australii) pokonał wydmę, następnie plażę i wskoczył do wody. Około 100 m od brzegu zaatakował go rekin. Z obserwacji wynika, że kangury regularnie przemieszczają się między wyspami (np. między Deal i Erith w stanie Wiktoria) oraz między wyspami i stałym lądem. Kangury nie potrafią normalnie chodzić, za to skoczkami są doskonałymi. Jednym susem pokonają 8 m w dal i 3 m wzwyż. Podczas skoku długi na ok. 1,2 m ogon pomaga im utrzymać równowagę. W czasie stania służy za podporę. Podczas żerowania stanowi „piątą nogę” – zwierzę podpiera się ogonem i przednimi łapami, by w tym czasie przesunąć do przodu tylne kończyny. Warto wiedzieć, że skaczące z pełną prędkością kangury zużywają mniej energii niż inne zwierzęta podobnej wielkości poruszające się normalnie. Rekord prędkości wynosi 64 km/godz. i należy do kangura olbrzymiego (Macropus giganteus), który jest jednak mniejszy od rudego. Żyje na wschodzie kontynentu, w bardziej wilgotnym środowisku niż rudy, i jest od niego częściej widywany. Kangur – rozmnażanie Najpopularniejszą dyscypliną wśród kangurów jest kickboxing, uprawiany podczas rywalizacji o samice. Pojedynki wyglądają komicznie, choć przegrani czasem odchodzą mocno poturbowani. Zwycięzca musi jednak dostosować swoje zapędy do pory roku i dostępności pożywienia. W sprzyjających warunkach samice stają się maszynkami do rozrodu – jeden maluch biega już swobodnie, drugi nie opuszcza torby, a trzeci macicy. Ciąża trwa ok. 35 dni, a dzień lub dwa po urodzeniu kangurzyca może zajść w kolejną. Pikanterii temu zjawisku dodaje fakt, że samica ma dwie pochwy i dwie macice. Sam poród jest wysiłkiem dla kangurzątka, które ma rozmiar fasoli i samo musi pokonać długą drogę do torby. Tam przyczepia się do sutka i pozostaje tak przez kilka miesięcy. Samica produkuje mleko o różnych składach – inne dla maleństwa w torbie, inne dla malucha, który tylko czasem do niej zagląda. Kiedy susza się przedłuża, może ona wstrzymać rozwój embrionu do momentu, aż pożywienia będzie pod dostatkiem. Wypadki z udziałem kangurów O zmierzchu i w nocy kangury wychodzą na żer i często padają ofiarą wypadków samochodowych. W Australii tego typu incydenty nie stanowią już sensacji. Kiedyś wracająca z weekendu rodzina potrąciła kangura tak nieszczęśliwie, że ten zbił przednią szybę i wpadł na tylne siedzenie, gdzie siedziały dzieci. Miotając się tam i boksując na oślep, mocno je poturbował – maluchy trafiły do szpitala. Kto chce strzelać do kangurów w Australii? "Zwierzęta uznawane za szkodniki nie mają wartości" Kangury to skaczące emblematy Australii. Niszczą jednak uprawy i powodują wypadki samochodowe. Dziś społeczeństwo zastanawia się co robić, kiedy ukochany symbol staje się szkodnikiem? Jaki... Znane są przypadki, gdy po śmierci kangurzycy maluchami zaopiekowały się psy. W 2008 r. w pobliżu Bells Beach na południowym wybrzeżu Australii wyżeł uratował 4-miesięczne kangurzątko. Jego matka zginęła potrącona przez samochód, maleństwo pozostało jednak żywe w torbie. Pies ostrożnie ujął znajdę za kark i zaniósł swojej właścicielce. Kangurek trafił do Jirrahlinga Wildlife Sanctuary. Kangur jako szkodnik? W końcu XIX w. w niektórych miejscach Australii trąbiono na alarm, że kangury znajdują się na wymarciu. Z kolei w latach 40. i 50. ubiegłego wieku uznano je za szkodniki i zastępy wynajętych przez rząd myśliwych tępiły je na równi z królikami. Skutek był taki, że kiedy w 1964 r. tworzono rezerwat Tidbinbilla niedaleko Canberry, dopiero po trzech miesiącach zauważono pierwszego kangura. Dziś trwa „eksplozja demograficzna”. Na kilometrze kwadratowym australijskiej ziemi żyje średnio ponad 360 kangurów szarych. Farmerzy znów uważają je za szkodniki. Od lat odbywa się masowy odstrzał (do 7 mln rocznie) czterech podstawowych gatunków: kangura rudego, szarego, olbrzymiego i antylopiego (Macropus antilopinus). Ten ostatni zamieszkuje lasy eukaliptusowe na północy Australii. Kangury ostrzegają się nawzajem przed niebezpieczeństwem tupaniem słyszalnym ze sporej odległości. Grupa naukowców w Australii pracuje nad urządzeniami, które będą emitować takie tupanie. Mają one być instalowane w pobliżu farm hodowlanych i pól uprawnych, gdzie kangury są, delikatnie mówiąc, bardzo niemile widziane. Kangur – ciekawostki Gdzie je oglądać? Kangury w Australii są wszędzie, nawet w parkach dużych miast. Miejsca gwarantujące spotkanie z większym stadem dzikich kangurów: Sydney: plaże Pebbly lub Depot, obok Parku Narodowego Murramarang na wschodnim wybrzeżu Australii (4 godz. jazdy). Melbourne: miejscowość Anglesea, niedaleko od Geelong, (ok. 1,5 godz. jazdy). Adelajda: Wyspa Kangura (ok. 2 godz. jazdy + prom 60 min). Brisbane: Wacol, Wolston House (30 min jazdy). W Polsce kangury żyją w wielu ogrodach zoologicznych, są też hodowane. W obsłudze przypominają królika: lubią trawę i siano, nie gardzą też chlebem i marchewką.
Międzynarodowy ranking redakcji Travelera na najlepsze kierunki podróży w 2020 roku!
To już nasza tradycja, że w styczniowym wydaniu Travelera ogłaszamy kierunki, miejsca, imprezy, na które naszym zdaniem trzeba zwrócić uwagę, planując swoje podróże w 2020 r. Dlatego z wielką radością prezentujemy 25 tegorocznych zwycięzców. Ten ranking jest wyjątkowy, ponieważ po raz pierwszy powstał w wyniku zaangażowania wszystkich 17 międzynarodowych edycji National Geographic Traveler, które zgłosiły w sumie aż 100 nominacji w czterech kategoriach; natura, miasto, kultura i przygoda. Cieszymy się, że wśród finalistów znalazła się Puszcza Białowieska, nasze narodowe dobro, o którym pisze Barbara Żukowska. Tak się składa, że właśnie Basia porzuciła Warszawę na rzecz Białowieży, po której oprowadza obecnie gości. Ten ranking ma zasięg globalny, więc zapewne nie tylko Białowieża, ale i nasze piękne, egzotyczne Podlasie stanie się celem turystów z całego świata, ale też i naszym (polecam Basie za przewodniczkę ;-). Poza miejscami bardziej znanymi, jak Filadelfia, świątynia faraona Ramzesa II w Abu Symbol, Parma czy Tikał, miasto Majów w Gwatemali, na liście znalazły się też te, które zasługują na odkrycie, jak cenne przyrodniczo sanktuarium fok na kanadyjskich Wyspach Magdaleny, gdzie przychodzą one na świat, magiczny szlak Tohoku w Japonii, o którym pisze Katarzyna Boni, czy wreszcie Zakouma, park narodowy w Czadzie, który odradza się po zapaści spowodowanej wojennymi konfliktami. I takie moje podróżnicze życzenie na nowy rok: zwiedzajmy nasz piękny świat świadomie i etycznie. Redaktor Naczelna, Agnieszka Franus PLANETA TRAVELERA Wieści ze świata Kierunek kultura HITY 2020 NATURA PUSZCZA BIAŁOWIESKA POLSKA I BIAŁORUŚ To naprawdę kawał lasu WYSPY KANARYJSKIE HISZPANIA La Palma i La Gomera – mniej znane oblicze Kanarów WYSPY MAGDALENY KANADA Zobacz niezwykłe foki grenlandzkie w ich naturalnym środowisku WIELKI KANION KOLORADO USA Jak go poznać bez tłumów turystów NARODOWY SZLAK NIEBIESKI WĘGRY Wędrówka najstarszą trasą Europy AKADEMIA FOTOGRAFII Najlepsze zdjęcia czytelników TASMANIA AUSTRALIA Pieszo i w kajaku PUSTYNIA KALAHARI BOTSWANA Bez kamery wśród zwierząt MIASTO FILADELFIA USA Tu rodziła się Ameryka TELCZ CZECHY Znaleźliśmy miejsce jak z bajki FORT KOCHI INDIE Kulturowa mieszanka wśród rozlewisk Kerali MOSTAR BOŚNIA I HERCEGOWINA Skocz z mostu! PARMA WŁOCHY Stolica włoskiej gastronomii PUEBLA MEKSYK Barokowe kościoły i sos czekoladowy KULTURA TIKÁL GWATEMALA Zostań odkrywcą dawnej cywilizacji MENDOZA ARGENTYNA W tej krainie wina najważniejszy jest luz KUEJCZOU CHINY Stań na najwyższym moście na Ziemi GÖBEKLI TEPE TURCJA Najstarsze miejsce kultu stworzone przez człowieka ASTURIA HISZPANIA Zanurz się w tradycji ABU SIMBEL EGIPT Odwiedź świątynie Ramzesa II PRZYGODA TOHOKU JAPONIA W krainie onsenów PARK NARODOWY ZAKOUMA CZAD Dla miłośników dzikiej natury KAMCZATKA ROSJA Pod wulkanem, wśród niedźwiedzi GROSSGLOCKNER AUSTRIA Szczyt do zdobycia MALEDIWY Znikające rajskie wyspy ENGLAND COAST PATH WIELKA BRYTANIA Przejdź najdłuższy szlak pieszy świata ADVENTURE Test Travelera Najlepsze latarki na wyprawę
Aborygeni: Święte kolory i tajemniczy Strażnicy
Najdłużej nietkniętą i niezbadaną wielką kulturę stworzyli australijscy Aborygeni. Gdy w końcu XVIII w. rdzenni mieszkańcy kontynentu zetknęli się z Europejczykami, ich sztuka i technologia wciąż pozostawały na etapie neolitu.
Hadza to dziś około tysiąca osób, z których koczowniczy tryb życia prowadzi zaledwie około 400. Nie mają szans zachować ciągłości kulturowej w ucywilizowanym otoczeniu. W lepszej sytuacji są australijscy Aborygeni – najstarsza na świecie grupa etniczna. W 1770 r., gdy do Australii dotarł James Cook, zbieracko-łowieckich aborygeńskich plemion było ponad 500. Kontakt z Europejczykami dla wielu z nich skończył się fatalnie. Niektóre grupy całkowicie wyginęły z powodu przywleczonych chorób lub ludobójstwa. Inne zatraciły odrębność, gdy zostały przymusowo osiedlone i wymieszane z innymi plemionami. Ale w kilku rejonach Australii – na obszarach, które z powodu braku surowców lub warunków do hodowli nie budziły zainteresowania białych – udało się zachować kulturową ciągłość do dziś. W Australii mamy do czynienia z najstarszymi zachowanymi zjawiskami kultury i sztuki pierwotnej. Malowidła naskalne w Parku Narodowym Uluru-Kata Tjuta mogą liczyć blisko 30 tys. lat! Przedstawiają one mity opisujące wydarzenia z Czasu Snu. W mitologii Aborygenów jest to epoka, w której boskie istoty stworzyły ziemię, człowieka, rośliny, zwierzęta i ustanowiły naturalny i prawny porządek świata. Wszelkie wydarzenia z Czasu Snu trwają niejako w równoległym świecie – w przeszłości, teraźniejszości i spełnią się ponownie w nieokreślonej przyszłości. Właśnie śniąc, można się do niego przedostać i porozumieć z przebywającymi tam mitycznymi przodkami – Tęczowym Wężem, Człowiekiem Gromem, Wandjiną, Siostrą Wagilak i innymi. Aborygeńscy strażnicy – bo nie było u nich pojęcia artysty – mieli obowiązek dbać o ich wizerunek – wierzono, że oni sami odcisnęli go na skałach w określonych kolorach i kształcie. A potem odeszli, przykazując ludziom, by tę ciągłość świata odtwarzali. Strażnicy nie mogli zmieniać tych wizerunków. Co kilka sezonów przywracali jedynie świeżość barw. Malowali pędzelkiem, ściętym patykiem, pękiem włosów albo palcami. Używali tylko czterech kolorów: czerni, bieli, żółtego i brunatnego. Czerń otrzymywali z sadzy i węgla drzewnego, biel – z wapna i glinki kaolinowej. Źródłem barwy żółtej była glinka hematytowa, która występuje tylko w kilku miejscach w Australii. Brunatny kolor dawała powszechna na kontynencie ochra. Aborygeni uzyskiwali ok. 30 jej odcieni, mieszając z różnymi rodzajami soku lub wypalając w określony sposób. Kolory te były święte i każdy miał inne znaczenie. Z tego powodu plamy barw tylko się dotykały – nie można ich było mieszać. Aborygeńscy artyści nie robią tego do dziś. Czasami w ramach inicjacji chłopcy musieli kilka tygodni, a nawet miesięcy przemierzać kontynent w poszukiwaniu glinki o określonym kolorze, bo gdzieś w odległym miejscu żyło plemię, z którym przodkowie wymieniali ów rodzaj surowca do malowania rysunków naskalnych. Kultura materialna pierwotnych ludów Australii była uboga, bo determinowały ją surowe warunki życia w buszu i na pustyni. Wieczne przenoszenie się wymuszało minimalizowanie obciążenia. Za to ich duchowość jest niezwykle rozbudowana. Tworzyli historie, które tłumaczyły zjawiska i znaki, a pewne miejsca były dla nich święte, tak jak Uluru. Najwyżej w hierarchii stali mężczyźni, którzy dostąpili zaszczytu zostania strażnikami świętych miejsc. Musieli oni wykazać się wiedzą, umiejętnością interpretacji zjawisk, niezwykłą pamięcią i charyzmą. Niektórzy członkowie starszyzny potrafili wymienić imiona przodków do kilkudziesięciu pokoleń wstecz. Egzystencja plemienia opierała się na tym, co zdobyły kobiety. Na duże zwierzęta mogli polować tylko mężczyźni. Nie wolno było zabijać i jeść zwierząt totemicznych, czyli przodków-opiekunów klanu (np. emu czy kangura). Wyjątkiem była inicjacja, specjalne zjednoczenie się z totemem, i to dopiero po odbyciu rytualnego oczyszczenia. Zjedzenie totemu było drogą do odkrycia jakiejś prawdy – kto spowodował nieszczęście, kto na kogoś rzucił urok. Co jakiś czas organizowano tańce rytualne tylko dla mężczyzn, z dala od kobiet i dzieci. Kobiety przez tę noc musiały zakrywać uszy, by nie słyszeć nawet odgłosu pieśni – dla nich tabu. Były to bowiem głosy przodków i mogły spowodować śmierć. W wielu mitach kobiety, które ich słuchały, sprowadzały na klan nieszczęście. Tylko mężczyźni, jako bezpośredni dziedzice przodków, mogli mieć z nimi bezpośredni kontakt. Do dziś Aborygeni przechowują pamięć o nich, mimo że nie praktykują już wielu rytuałów i nomadycznego trybu życia. W 1971 r. do osady Papunya, w której przymusowo osadzono Aborygenów z terenów Australii Zachodniej, przybył nauczyciel plastyki Geoff Bardon. Jego uwagę zwróciły tradycyjne wzory kreślone przez dzieci na piasku. Zaproponował, żeby przenieść je na papier i płótno. Ponieważ było to naruszenie tabu, postarał się o zgodę miejscowej starszyzny. W tym samym roku siedmiu dorosłych mężczyzn na ścianie szkoły namalowało mural pt. Sen miodowej mrówki. To był zaczątek nowego ruchu artystycznego, tzw. malarstwa kropkowego, który z osady Papunya rozprzestrzenił się na całą Australię Zachodnią, budząc uznanie i zainteresowanie na świecie. Danuta Śmierzchalska
Georgia Południowa: historia wyspy zmartwychwstania
Na mroźnej Georgii Południowej – niegdyś scenie mordów – znów kipi życie.
Szerokość geograficzna, z której startuje podróżnik wybierający się na wyspę, ma znaczenie. Przybywającym z północy ten skrawek lądu wydaje się złowrogi, odległy i zimny. Ciągnący z południa, z Półwyspu Antarktycznego, widzą Georgię Południową niemal jak ogród (na Antarktydzie są dwa gatunki roślin naczyniowych, tymczasem tutaj – 26). Przed prawie stu laty Ernest Shackleton – którego statek „Endurance” został zmiażdżony przez pak lodowy – przez 16 miesięcy trwał z załogą uwięziony w krze. Wydostawszy się z pułapki, wraz z pięcioma ludźmi pokonał na łodzi ratunkowej 1300 km wściekle wzburzonego morza, żeby w końcu dotrzeć do wielorybniczych stacji na Georgii Południowej. Jemu ta śnieżna wyspa wydawała się rajem. W lutym 2009 r. razem z fotografem Paulem Nicklenem powtórzyliśmy trasę Shackletona – na statku wycieczkowym. Wyspa powitała nas wichrem o prędkości 180 km/godz. Ale to żadna anomalia – oblewający Antarktydę Ocean Południowy charakteryzują najsilniejsze na Ziemi wiatry. Na tych szerokościach geograficznych w zasadzie brak lądu, obszary niskiego ciśnienia przemieszczają się więc bez przeszkód. Czasem niebo nad Georgią Południową zmienia się jak na przyspieszonym filmie o pogodzie. Wpływasz do zatoki w jasnym słonecznym świetle, powietrze jest niewiarygodnie przejrzyste. Strome cyple mają intensywną zieloną barwę. Pole widzenia nieograniczone – od brunatnic u brzegu po biel śniegów w dali. Usadowiony wysoko w swoim kotle lodowiec spuszcza po skalnej ścianie strumienie – błyszczą tak intensywnie, że aż bolą oczy. A za parę chwil przywiewa kolejny front. Słońce jest blado świecącą plamą chmur, a wirujące płatki śniegu tworzą na nich ciemne wzory. Krajobraz w tle każdej z zatok jest dziewiczy. Grzbiet wyspy to nietknięte ludzką stopą szczyty i lodowce, ale na pierwszym planie widać szczątki stacji wielorybniczych rdzewiejące tuż za kamienistą plażą odzyskaną przez pingwiny i foki. Georgia Południowa kiedyś utraciła czystość, ale obecnie wraca do pierwotnego stanu. W 1775 r. po zbadaniu Georgii Południowej kapitan James Cook sporządził notatkę o „lodowej wyspie”, początkowo mylnie wziętej za południowy kontynent, którego odnalezienie było celem wyprawy. Potem, niestety, dodał wzmiankę o nadzwyczajnej obfitości fok. Za niecałe 10 lat przypłynęły pierwsze statki łowców tych zwierząt. Po sezonie 1800–1801 jedna tylko jednostka, „Aspasia” z Nowego Jorku (na wyspie pracowało wówczas 18 amerykańskich i brytyjskich załóg), wróciła z 57 tys. skór. Następnie przybyli wielorybnicy. Najpierw polowali na wolniej pływające walenie, takie jak wieloryby biskajskie południowe, humbaki i kaszaloty. Później, po skonstruowaniu we wczesnych latach XX w. szybkich parowców połowowych i dział harpunniczych, na Georgii Południowej wybudowano stacje wielorybnicze, a celem stały się wielkie, szybko poruszające się fiszbinowce: finwale i płetwale błękitne. W 1912 r. na stacji wielorybniczej Grytviken wyciągnięto na brzeg największego z kiedykolwiek zmierzonych okazów wielorybów – 33-metrową samicę płetwala błękitnego. W latach 20. XX w. pojawiły się pierwsze statki przetwórnie, które mogły chwytać i przetwarzać walenie na pełnym morzu. Nabrzeżne stacje przestały być niezbędne, więc zamierały. Zardzewiała stal wydawała głuchy dźwięk, gdy w nią pukałem. Płetwale błękitne znikały w tych gigantycznych cysternach ustawionych w długie rzędy, jak w każdej rafinerii. Zwarty mur białych torsów pingwinów królewskich wita łódki i pontony podpływające do plaży w zatoce St. Andrews. Tutejsza biała ściana niegdyś miała 20 m wysokości i była zbudowana z lodu – tu znajdowało się czoło Lodowca Cooka. Lecz od 30 lat wszystkie trzy lodowce spływające w kierunku zatoki błyskawicznie się cofają, a opuszczone miejsce zajmują ptaki – licząca 150 tys. par kolonia pingwinów królewskich ciągnie się po horyzont. Wzdłuż plaży, gdzie kiedyś cielił się Lodowiec Cooka, wysyłając w morze wielkie białe góry, teraz od żywej ptasiej masy odrywają się flotylle pingwinów. Najpierw odbywają grupowy spacer, po czym nurkują w poszukiwaniu ryb. Pingwin królewski jest drugim co do wielkości gatunkiem pingwina, około 30 cm niższym od cesarskiego. Jak wszystkie pingwiny co rok przechodzi okres pierzenia, w ciągu kilku tygodni wymieniając cały garnitur piór. Podczas mojego pobytu 10–15 proc. ptaków było w trakcie takiej transformacji. Wśród nieprzeliczonych tłumów w eleganckich frakach pierzące się osobniki wyglądały niczym rozkudłani włóczędzy albo pijaczkowie w przeżartych przez mole futrach. W mrowie pingwinów wmieszały się setki uchatek antarktycznych, głównie szczeniąt: śpiących, bijących się ze sobą lub w niewielkich grupach bawiących się w berka. Młode foki dawno temu zawarły rozejm z pingwinami, ale nie z człowiekiem, więc szczeniaki lubią przeprowadzać pozorowane ataki na ludzi. Takie szarże nie są na serio. Wystarczy klasnąć w dłonie i krzyknąć „Stop!”, a foczka traci odwagę i przestraszona umyka w bok. Ciżbę w zatoce St. Andrews widocznie zwiększają samice słoni morskich. W październiku, w szczycie sezonu lęgowego, jest ich co najmniej 6 tys. Zarówno uchatki, jak i słonie morskie odrodziły się w sposób spektakularny. Na początku XX w., po stu latach polowań, pozostała zaledwie resztka populacji uchatek. Obecnie jest ich parę milionów. Aby odbyć gody i wychować młode, każdego lata przybywają tu również setki tysięcy słoni morskich południowych. Kwitnie lokalna populacja pingwinów królewskich. W 1925 r. w zatoce St. Andrews naliczono tylko 1100 tych ptaków – od tamtej pory kolonia rozrosła się trzystukrotnie. Zgromadzenie 300 tys. pingwinów zazwyczaj podnosi ogłuszającą wrzawę, którą wywołują zażarte debaty, protesty i wzajemne oskarżenia, jednakże w czasie mojej wizyty w zatoce gniazdujące ptaki były względnie lakoniczne i powściągliwe w wyrażaniu emocji. Porywisty wiatr wzbijał tumany pierza i gnał je w stronę morza. Z daleka wyglądało to tak, jakby nad pingwinią kolonią powietrze drgało z gorąca. Rzesze zwierząt rozmieszczone są poziomo, jak na Salisbury Plain – delcie usypanej przez podlodowcowe potoki i gęsto zasiedlonej przez pingwiny królewskie, uchatki, słonie morskie i mewy południowe. W innych miejscach, na przykład w Elsehul, gęstwa stworzeń ma strukturę pionową. Brzeg morza i dolna część stoku roją się od pingwinów, uchatek, kormoranów południowych i pochwodziobów. Wznoszące się wysoko strome, porośnięte kępami trawy przylądki stają się z kolei zwartymi koloniami lęgowymi albatrosów: szarogłowych, czarnobrewych, wędrownych i ciemnogłowych; a także wydrzyków i rybitw antarktycznych. Za tą obfitością życia kryje się sekret. Wyspa ma względnie łagodny klimat i leży na szlaku sezonowych wysypów kryla – żywej rzeki małych, czerwonych, podobnych do krewetek skorupiaków niesionych na północ przez prądy płynące z okolic Półwyspu Antarktycznego. Jeśli Georgia Południowa posiada jakiś szczególny dar, jest nim właśnie ta rzeka kryla. Do czasu pojawienia się łowców fok i wielorybników żywiła ona największe na Ziemi stada uchatek i dużych wielorybów. Dziś umożliwia fantastyczne odrodzenie uchatki antarktycznej, jak również powolną, ale systematyczną regenerację populacji kilku gatunków waleni. Od czasu do czasu, raz lub dwa razy na 10 lat, strumień kryla gdzieś znika. Pod względem ilości tych skorupiaków na Georgii Południowej marny był rok 2004, a 2009 wręcz fatalny. Ponieważ stały trend często na początku trudno odróżnić od cyklicznych wahań, pojawiają się obawy, że te chude lata to zły znak dla nowej Georgii Południowej. W 2004 r. Angus Atkinson z British Antarctic Survey opublikował referat wykazujący, że od 30 lat trwa spadek populacji kryla na rozległym obszarze Oceanu Południowego. Istnienie kryla, zwłaszcza larw, jest w zimie uzależnione od lodu morskiego, a w niektórych częściach Antarktyki jego warstwa kurczy się od kilku dziesiątków lat (mimo że ogólnie wystąpił niewielki przyrost). Na początku 2009 r. zespół oceanografów przedstawił raport, z którego wynika, że w ciągu ostatnich 50 lat temperatura morza na zachód od Półwyspu Antarktycznego rosła wielokrotnie szybciej niż średnia światowa. Ocieplenie jest najsilniejsze pod powierzchnią wody oraz w porze zimowej. Nie jest to dobra wiadomość dla antarktycznego lodu szelfowego, czyli lodowców, które mają przedłużenie na oceanie. W 2002 r. rozpadła się znaczna część rozległego Lodowca Szelfowego Larsena, w kwietniu 2009 r. zniknął niewielki Lodowiec Wordiego. Jeśli globalne ocieplenie ogniskuje się w jakimś punkcie planety, to chyba możemy uznać, że jest to morze u zachodnich wybrzeży Półwyspu Antarktycznego, skąd w kierunku Georgii wypływa rzeka kryla. W dniu, w którym opuściłem wyspę, o zachodzie słońca mój statek wyprzedzał górę lodową. Była to najpiękniejsza z rzeczy, jakie kiedykolwiek widziałem. W naszej nowej epoce zmian klimatycznych góry lodowe niosą podwójne znaczenie, symbolizując zarówno nieskażone piękno antarktycznej krainy, jak i kłopoty, które nas czekają. Kenneth Brower
Co pcha człowieka w objęcia kolejnych wyzwań?
Nieodparta chęć zobaczenia tego, co leży za odległym górskim grzbietem albo za tym oceanem – albo poza tą planetą – jest istotną cechą tożsamości i sukcesu człowieka
Zimą 1769 r. kapitan James Cook, brytyjski odkrywca, rozpoczynając swą podróż przez Ocean Spokojny, otrzymał od polinezyjskiego kapłana imieniem Tupaia zadziwiający prezent – „wirtualną” mapę ukazującą wszystkie większe wyspy południowego Pacyfiku. Dzięki niej Cook zyskał pełniejszy obraz tego akwenu niż którykolwiek z mieszkańców ówczesnej Europy. Ukazywała wszystkie ważniejsze grupy wysp na obszarze o szerokości 5 tys. km, od Markizów na wschodzie do Fidżi na zachodzie. Pasowała do tego, co Cook już widział, i pokazywała wiele z tego, czego jeszcze nie zobaczył. Na Tahiti kapitan ofiarował Tupai koję na swoim statku Endeavour. Wkrótce Polinezyjczyk zadziwił załogę, dopływając do wyspy nieznanej Cookowi bez korzystania z kompasu, mapy, zegara lub sekstansu. W następnych tygodniach, pomagając prowadzić Endeavour od jednego archipelagu do drugiego, Tupaia zdumiewał żeglarzy tym, że na każde żądanie, w dzień czy w nocy, przy zachmurzeniu bądź bezchmurnym niebie, potrafił wskazać kierunek, w którym leżało Tahiti. Cook pojął, co oznaczają wyczyny Tupai. Rozrzuceni po południowym Pacyfiku wyspiarze byli jednym ludem, który dawno temu zbadał i zasiedlił ocean oraz opracował jego mapę, nie dysponując żadnym z nawigacyjnych przyrządów, które Cook uważał za niezbędne – i od tamtej pory nosił tę mapę w głowach swych członków. Dwa wieki później globalna sieć genetyków analizujących poprzez DNA rozproszone ślady migracji współczesnych ludzi mogłaby dowieść, że Cook miał rację – przodkowie Tupai skolonizowali Pacyfik 2300 lat wcześniej. Ich nieprawdopodobna migracja była kontynuacją długiego marszu na wschód, który rozpoczął się w Afryce od 70 tys. do 50 tys. lat temu. Tymczasem podróż Cooka była kontynuacją migracji na zachód zapoczątkowanej przez jego przodków mniej więcej w tym samym czasie, kiedy antenaci Tupai opuścili Afrykę. Potkawszy się ze sobą, Cook i Tupaia zamknęli krąg rozpoczęty przez ich protoplastów. Cook zginął w krwawej potyczce 10 lat później. Według niektórych jego śmierć zakończyła to, co zachodni historycy nazywają epoką odkryć. Ale nie położyła kresu naszym badaniom. Michael Barratt z NASA – lekarz, nurek, pilot odrzutowca, żeglarz i astronauta – tęskni za wyprawą na Marsa. Uważa, że należy do tych, którzy kontynuują podróż Cooka i Tupai przez Pacyfik. – Robimy to, co oni – mówi. – To działa tak samo, w każdym momencie historii. Społeczeństwo opracowuje technologię, która coś umożliwia. To może być umiejętność konserwowania żywności albo zbudowania statku, albo wystrzelenia rakiety. A potem znajdują się ludzie gotowi przypiąć sobie rakietę do tyłka. Nie każdy z nas ma ochotę podróżować rakietą albo żeglować po oceanie. A jednak jako gatunek w dostatecznym stopniu pociąga nas taka perspektywa, by zapłacić za wyprawę i radośnie witać powracających z niej śmiałków. Owszem, prowadzimy poszukiwania po to, żeby znaleźć lepsze miejsce do życia albo zbić fortunę. Ale także po to, by po prostu przekonać się, co tam jest. – Żaden inny ssak nie porusza się tak jak my – twierdzi Svante Pääbo, dyrektor Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku. – Przeskakujemy granice. Wkraczamy na nowe terytoria, nawet jeśli nie brakuje nam zasobów tam, gdzie jesteśmy. Inne gatunki tego nie robią. Neandertalczycy byli tu przez setki tysięcy lat, ale nie rozeszli się po świecie. W ciągu zaledwie 50 tys. lat zajęliśmy wszystko. A teraz wybieramy się na Marsa. Nigdy nie przestajemy. Dlaczego? Jeśli potrzeba eksploracji bierze się w nas z natury, to może jej podstawy leżą w naszym genomie? Prawdę mówiąc, istnieje mutacja, o której często mówi się w takich dyskusjach – wariant genu o nazwie DRD4, który bierze udział w kontroli dopaminy, chemicznego przekaźnika mózgowego ważnego w procesie zdobywania wiedzy i odczuwania satysfakcji. Naukowcy wielokrotnie kojarzyli jego odmianę, nazywaną DRD4-7R, występującą u jakichś 20 proc. ludzi, z ciekawością i nerwowością. Dziesiątki badań wykazały, że 7R sprawia, iż posiadające go osoby są bardziej skłonne do podejmowania ryzyka, poznawania nowych miejsc, idei, potraw, narkotyków, wykorzystywania okazji seksualnych, a także w ogóle przepadają za ruchem, zmianami i przygodą. Co ciekawe, kilka badań wiąże 7R z ludzką migracją. Pierwsze duże studium genetyczne, przeprowadzone w roku 1999 na Uniwersytecie Kalifornijskim, wykazało, że mutacja 7R występuje częściej we współczesnych kulturach koczowniczych niż w osiadłych. Potwierdziło to szersze badanie z 2011 r., które dowiodło, że 7R, wraz z innym wariantem, o nazwie 2R, jest spotykany częściej, niż by na to wskazywał przypadek, w tych populacjach, których przodkowie przemieszczali się na większe odległości po opuszczeniu Afryki. Oba badania wspierają pogląd, że koczowniczy tryb życia sprzyja wariantowi 7R. Członkowie afrykańskiego ludu Ariaal mający gen 7R bywają silniejsi i lepiej odżywieni od współplemieńców, którzy są go pozbawieni, o ile prowadzą koczowniczy tryb życia. Być może odzwierciedla to lepsze przystosowanie do takiego życia, a może i wyższy status. Natomiast posiadacze 7R są na ogół gorzej odżywieni, jeśli żyją w wioskach, więc wartość tego wariantu, tak jak w przypadku wielu genów i cech, może zależeć od otoczenia. Niespokojna osoba rozkwita w zmiennym środowisku, ale więdnie w stabilnym. Czy zatem 7R jest genem odkrywców albo genem przygody, jak określają go niektórzy? Kenneth Kidd, genetyk ewolucyjny i populacyjny z Uniwersytetu Yale, sądzi, że to przesada. Tak jak inni sceptycy twierdzi, że badania łączące 7R z cechami predysponującymi do eksploracji są często skażone przez złe metody lub obliczenia. Zauważa też, że wynikom potwierdzającym związek 7R z tymi cechami można przeciwstawić szereg innych, które mu przeczą. – Nie można zredukować czegoś tak złożonego jak ludzka eksploracja do pojedynczego genu – mówi ze śmiechem. – Genetyka tak nie działa. Sugeruje, że lepiej zastanawiać się nad tym, w jaki sposób grupy genów mogą leżeć u podstaw takich zachowań. Jedne umożliwiają nam poznawanie rzeczy nowych, a inne (całkiem możliwe, że 7R do nich należy) skłaniają nas, byśmy to robili. Krótko mówiąc, ten gen pozwala myśleć nie tylko o chęci poznawania, ale i możliwościach, nie tylko o motywacji, ale i środkach. Nim zaczniesz działać pod wpływem tej chęci, musisz mieć narzędzia lub cechy, które umożliwiają eksplorację. Na szczęście musiałem zejść tylko piętro niżej z gabinetu Kidda, by znaleźć kogoś, kto bada takie narzędzia – Jima Noonana. Jego prace koncentrują się na genach tworzących dwa kluczowe systemy – nasze kończyny i mózgi. – Nie jestem obiektywny – przyznaje Noonan, gdy domagam się, by powiedział, co czyni z nas odkrywców – ale jeśli koniecznie chcesz drążyć ten temat, to powiedziałbym, że nasze zdolności odkrywcze biorą się właśnie z tych układów. Według niego geny, które formują ludzkie kończyny i mózgi, robią mniej więcej to samo u innych hominidów i małp. Fakt, że kończyny i mózgi poszczególnych gatunków mocno się różnią, wynika w znacznym stopniu z tego, że procedury konstrukcyjne, o których decydują te rozwojowe geny, zaczynają się i kończą w różnych okresach. U ludzi prowadzą one do powstawania nóg i bioder pozwalających nam chodzić na znaczne odległości, sprawnych dłoni i jeszcze sprawniejszego mózgu, który rośnie znacznie wolniej niż u innych naczelnych. Ta trójka odróżnia nas od małp i pozostałych hominidów. W sumie, mówi Noonan, różnice składają się na zespół cech wyjątkowo sprzyjających tworzeniu odkrywców. Jesteśmy mobilni, zręczni i, co najważniejsze, mamy mózgi, które potrafią myśleć z fantazją. A przy tym jedno wzmacnia drugie i trzecie. – Pomyśl o jakimś narzędziu – mówi Noonan. – Jeżeli potrafisz dobrze z niego korzystać i masz wyobraźnię, to myślisz o jego innych zastosowaniach. A gdy wymyślisz więcej sposobów wykorzystania narzędzia, wyobrażasz sobie kolejne cele, które możesz dzięki temu osiągnąć. To sprzężenie zwrotne wzmocniło pozycję Ernesta Shackletona, angielsko-irlandzkiego odkrywcy, i uratowało jego oraz resztę załogi, która utknęła na Wyspie Słoniowej w 1916 r. Kiedy polarny lód zmiażdżył ich statek z 27 wyczerpanymi ludźmi 1300 km od najbliższej ludzkiej osady, Shackleton wymyślił obłąkańczo ambitną podróż morską. Używając kilku podstawowych narzędzi, przystosował 7-metrową szalupę do zadania absurdalnie wykraczającego poza to, do którego została zaprojektowana. Następnie zebrał przyrządy nawigacyjne i z pięcioma ludźmi odbył rejs, na który niewielu odważyłoby się nawet w wyobraźni. Dotarł na Georgię Południową i powrócił na Wyspę Słoniową, żeby uratować resztę załogi. Jak twierdzi Noonan, przygoda Shackletona ukazuje dynamikę, która była od początku siłą napędową ludzkiego postępu i eksploracji. Kiedy wspieramy naszą zręczność wyobraźnią, osiągamy korzyści sprzyjające obu tym cechom. Noonan przekonująco wykazuje, że nasze wielkie mózgi i sprytne dłonie pomagają rozwijać wyobraźnię. Alison Gopnik, psycholożka rozwoju dziecka z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, twierdzi, że ludzie mają też inną, mniej oczywistą przewagę rozwijającą możliwości wyobraźni – długie dzieciństwo pozwalające ćwiczyć chęć poznawania rzeczy nowych w czasie, gdy wciąż jeszcze jesteśmy uzależnieni od rodziców. Przestajemy karmić piersią półtora roku wcześniej niż goryle i szympansy, po czym rozpoczynamy znacznie wolniejszą drogę do okresu dojrzewania. Trwa ona ok. 10 lat, podczas gdy u wspomnianych małp zaledwie trzy do pięciu. Badania zębów neandertalczyków sugerują, że także oni dojrzewali szybciej od nas. W rezultacie dany jest nam niezrównany okres „zabawy”, w trakcie którego dowiadujemy się, jakie nagrody przynosi eksploracja. Badaczka przyznaje, że wiele zwierząt się bawi. Jednak podczas gdy ich zabawy polegają głównie na ćwiczeniu podstawowych umiejętności, takich jak walka lub polowanie, ludzkie dzieci bawią się tworzeniem hipotetycznych scenariuszy z wymyślonymi regułami, które sprawdzają założenia. Czy potrafię zbudować wieżę z klocków tak wysoką jak ja? Co się stanie, jeśli jeszcze bardziej podwyższymy skocznię rowerową? Jak zmieni się zabawa w szkołę, jeśli to ja będę nauczycielem, a mój starszy brat uczniem? Taka zabawa w praktyce czyni z dzieci odkrywców krain wypełnionych konkurencyjnymi możliwościami. Z biegiem lat robimy to rzadziej, wyjaśnia Gopnik. Mniej ochoczo badamy nowe możliwości i wolimy trzymać się tego, co już znamy. W dzieciństwie budujemy powiązania mózgowe i aparat poznawczy, który skłania nas do badań. Jeśli pozostaniemy czujni jako dorośli, zdobyte wcześniej umiejętności pozwalają nam dostrzegać sytuacje, w których warto zmienić strategię. Czy może istnieć Przejście Północno-Zachodnie? Czy zdołamy szybciej dotrzeć na biegun, jeśli użyjemy psich zaprzęgów? Być może (tylko być może) moglibyśmy umieścić na Marsie łazik, opuszczając go na linie z poduszkowca. – I tak to trwa – mówi Gopnik. W latach 30. XIX w. zbudowane przez Francuzów kanadyjskie miasto Quebec szybko się rozrastało. Na północ od niego, wzdłuż rzeki Saguenay, rozciągały się rozległe, prawie nietknięte lasy. Ta bogata, ale okrutna kraina przyciągnęła drwali oraz młode rodziny rolnicze gotowe ciężko pracować i podejmować ryzyko. Ludzie ci, stanowiący pierwszą falę osadnictwa, podążali w górę rzeki, budując kolejne małe wioski. Taka wędrująca fala może koncentrować na swojej spienionej krawędzi nie tylko osoby pewnego typu. Może też gromadzić i wspierać rozprzestrzenianie się genów, które zachęcają tych ludzi do migracji. Czasami geny płyną na takiej fali biernie, przypadkowo – dany gen po prostu występuje często u ludzi podążających na czele, więc staje się pospolity w założonych przez nich społecznościach. Niekoniecznie musi zapewniać jakąś przewagę, staje się powszechniejszy po prostu dlatego, że ma go tak wielu ludzi na czele pochodu. Jednak fala migracyjna może też umożliwiać genom sprzyjającym migracji dokonywanie własnej selekcji. Godnym uwagi przykładem jest południowoamerykańska ropucha olbrzymia. Sprowadzona do Australii w latach 30. XX w. liczy dziś tam ponad 200 mln osobników i posuwa się przez kontynent w tempie 50 km na rok. Ropuchy w pierwszych szeregach skaczą przed siebie na łapach o 10 proc. dłuższych niż te, które miały ich antenatki z lat 30., i wymiernie dłuższych niż u ropuch pozostających ledwie kilometr za nimi. Jak to możliwe? Ropuchy, które są zarówno niespokojne, jak i długonogie, wysuwają się na czoło, niosąc ze sobą geny niepokoju i „długonogości”. Tam spotykają inne niespokojne i długonogie ropuchy i kopulują z nimi, z czego bierze się niespokojne potomstwo o długich kończynach, które wysuwa się na czoło i powtarza cykl. Laurent Excoffier z uniwersytetu w Bernie uważa, że do czegoś podobnego doszło u drwali z Quebecu. W artykule z 2011 r. Excoffier wraz z kolegami przeanalizował zapisy w tamtejszych księgach parafialnych dotyczące narodzin, małżeństw, osadnictwa i zgonów. Stwierdził, że rodziny pionierów zachowywały się i rozmnażały w sposób, który rozprzestrzeniał zarówno ich geny, jak i cechy skłaniające ich do stawania w pierwszej linii. Te pary z czoła fali pobierały się i wydawały na świat dzieci wcześniej niż ich bliźni, którzy pozostali w domu. Dzieci było dzięki temu więcej niż w „rdzennych” rodzinach (9,1 na rodzinę w porównaniu z 7,9 to o 15 proc. więcej). To ogromna przewaga ewolucyjna. W tym przypadku prowadziła ona do gwałtownego wzrostu udziału genów tych rodzin i ich zwyczajów w populacji, do której należeli – a tym samym wśród szerzej pojmowanej ludności Ameryki Północnej. Excoffier uważa, że jeśli ten „surfing genów”, jak nazywają niektórzy to zjawisko, występował często, w miarę jak ludzie rozprzestrzeniali się po świecie, musiało dochodzić do wyboru wielu genów sprzyjających ciekawości, brakowi spokoju, innowacyjności i skłonności do podejmowania ryzyka. Jego zdaniem może to „pomóc w wyjaśnieniu naszych odkrywczych zachowań”. Zatem eksploracja może tworzyć pętlę, która wzmacnia i rozprzestrzenia napędzające ją geny i cechy. Istnieje jeszcze jeden samowzmacniający się proces związany z eksploracją. To nieustanny dialog między kulturą i genami. W jego ramach geny kształtują tworzoną przez nas kulturę, a ona z kolei wpływa na nasze genomy. Chodzi o szeroko pojmowaną kulturę – wiedzę, którą można się dzielić, praktyki i techniki, z których ludzie korzystają, by przystosować się do środowiska. Te rzeczy istnieją tylko dlatego, że nasze genetyczne cechy rozwinęły się do punktu, w którym mogliśmy je stworzyć, a my ciągle je przekształcamy. Lecz ta zmienna kultura może też wpływać na naszą ewolucję genetyczną, czasami w sposób zadziwiająco szybki i bezpośredni. Klasycznym tego przykładem jest gwałtowne powstanie genu umożliwiającego trawienie laktozy. Jeśli go nie masz, będzie ci trudno trawić mleko, gdy wyjdziesz z niemowlęctwa. Jeżeli go masz, przez całe życie trawisz mleko bez problemów. 15 tys. lat temu prawie nikt go nie miał, bo ten gen nie przynosił korzyści. Ale gdy pierwsi rolnicy zaczęli hodować bydło mleczne, przed mniej więcej 10 tys. lat – co było wówczas zupełną nowością i stanowiło odmienny styl życia – ów gen zaczął nagle dawać ludziom dostęp do solidnego, całorocznego źródła pożywienia. Mogli przetrzymać okresy niedoborów żywności, które innych prowadziły do głodowej śmierci. Ta przewaga gwałtownie rozpowszechniła gen w całej Europie, mimo iż gdzie indziej pozostała rzadka. Oznaki tego procesu można dostrzec niemal we wszystkich złożonych ludzkich zachowaniach, a zwłaszcza w eksploracji. Kiedy przodek człowieka po raz pierwszy użył kamienia do rozbicia orzecha, otworzył drogę kulturze, która mogła w coraz większym stopniu wybierać geny badane przez Jima Noonana – te, które leżą u podstaw zręczności i wyobraźni. Z kolei rosnące znaczenie tych cech przyspieszyło rozwój kultury. Ernest Shackleton, jak zauważa Noonan, czerpał z tego w znacznym stopniu, wykorzystując takie elementy kultury jak statki, narzędzia, innowacyjność i umiejętność odnajdywania drogi na morzu. Odkrywcy z dziecięcego pokoju zabaw są przejawem pradawnej ludzkiej kultury wspólnego wychowywania dzieci – przez matkę, ojca, dziadków i innych krewnych – która zwiększyła wartość genów umożliwiających długi rozwój mózgu. A rodziny pionierów z Quebecu wzmocniły swe niespokojne geny i cechy dzięki stylowi życia premiującemu ciekawość, innowacyjność i gotowość do ryzyka – a także dzięki takim przyborom jak siekiery, topory, sanie, wozy i czółna. Dzięki statkom, kompasowi i sekstansowi także Cook mógł wzmacniać swe umiejętności i ciekawość, co pozwoliło mu przywieźć do kraju nieznaną wcześniej mapę świata. Jego powrót podniósł wartość zarówno morskiej kultury imperium angielskiego, jak i genetycznych cech, które kapitan przejawiał podczas swoich wypraw. A co z Tupaią? Wygląda na to, że jego geny i kultura przemierzyły bardziej zagadkową ścieżkę do chwili spotkania z brytyjskimi odpowiednikami. Prawdę mówiąc, rozprzestrzenienie się Polinezyjczyków po Pacyfiku jest jednym z najdziwniejszych ruchów, jakich dokonał Homo sapiens. Ich podróż rozpoczęła się jakieś 60 tys. lat temu. Wyruszyli z Afryki jako jedna z pierwszych fal migracyjnych i przez Bliski Wschód podążyli wzdłuż południowego wybrzeża Azji. Dotarli do Australii i na Nową Gwineę – które były wtedy łatwiej dostępne z powodu niższego poziomu oceanu – w ciągu zaledwie 10 tys. lat. Przez następnych 10 tys. lat te ludy rozchodziły się po wyspiarskim regionie nazywanym czasem Bliską Oceanią, aż dotarły do zakrzywionych łańcuchów Wysp Bismarcka i Salomona. I tam utknęły. Do tego momentu, jak mówi Ana Duggan, która bada tę migrację w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka, „wyspy, między którymi się poruszali, były na ogół wzajemnie widoczne”. To znaczy, że ląd był zawsze w zasięgu wzroku – wynurzał się zza horyzontu, zanim fragment za twoimi plecami znikał z pola widzenia. Lecz jeśli opuścisz Wyspy Salomona, możesz płynąć tygodniami, nie widząc skrawka ziemi. Także statki, których używali mieszkańcy bliskiej Oceanii – najpewniej prymitywne tratwy lub dłubanki – nie były w stanie poradzić sobie z takimi wyprawami. Więc ci ludzie musieli tkwić w miejscu, zadowalając się tym, co widzieli. – Następna część jest nieco kontrowersyjna – stwierdza Duggan. I to pomimo faktu, iż wspiera ją większość polinezyjskich uczonych oraz rosnąca liczba dowodów lingwistycznych, archeologicznych i genetycznych. Według tej teorii „wyjścia z Tajwanu” ok. 3,5 tys. lat temu do mieszkańców bliskiej Oceanii przybyli goście z północy, lud zwany Austronezyjczykami, który opuścił Tajwan i południowe wybrzeże Chin jakiś tysiąc lat wcześniej i rozprzestrzeniał się poprzez Filipiny oraz inne wyspy Azji Południowo-Wschodniej, aż dotarł w interesujące nas strony. A po przybyciu skrzyżował się z rdzenną ludnością. W ciągu paru stuleci to splątanie genów i kultur wytworzyło nowy lud o nazwie Lapita. Nieco później jego członkowie zaczęli żeglować przez Pacyfik na wschód. Co ich skłoniło, by znów wyruszyć? Prawdopodobnie nie były to nowe geny. Ale przybysze przywieźli ze sobą coś nowego. – Sprowadzili lepsze łodzie – wyjaśnia Duggan. Tak naprawdę to były statki – długie czółna z żaglami i pływakami, o znacznie większej prędkości i zasięgu. Pozwalały Austronezyjczykom żeglować przy silniejszych wiatrach, na bardziej otwartym morzu. Musiały zadziwić miejscowych. Ekscytacja, jaką wywołały te jednostki, wyczuwalna do dziś w polinezyjskiej kulturze i trwałości jej morskiego słownictwa, zadecydowała prawdopodobnie o wysokim statusie przybyszów. Podobnie jak dzisiejsi astronauci, budowniczowie łodzi i żeglarze z wysp Pacyfiku cieszyli się zapewne prestiżem, który zwiększał ich szanse na zdobycie partnerek, zapewniał społeczne i ekonomiczne wsparcie i stanowił motywującą siłę, która mogła hołubić dowolną liczbę niespokojnych genów. Statek żaglowy, który opracowali Polinezyjczycy, jest świetną metaforą mocy, którą uzyskujemy przez kulturę. Pozwala ona naszym plastycznym genomom, obdarzonym wyobraźnią umysłom i zręcznym dłoniom przekształcać największe siły natury – wiatru, wody, prądów – z zagrożenia w okazję. Dla członków ludu Lapita, spoglądających z Wysp Salomona na bezkresny ocean, taka łódź stanowiła coś w rodzaju nowej pary nóg. Z rumplem w dłoni i nowymi wyspami w głowie mogli kontynuować podróż dookoła świata. To potrafi poruszyć nawet genetyczkę z Instytutu Maxa Plancka. Opowiadając mi w Lipsku o tych łodziach, Ana Duggan wyznała, że z natury nie przepada za żeglarstwem. Wyglądało jednak na to, że ta większa łódź, o której rozmawialiśmy – sama jej idea – poruszała jej żyłkę żeglarską. – Gdyby ktoś wyciągnął coś takiego na brzeg i powiedział: „Popatrz na moją wielką łódź marzeń, mogę popłynąć daleko,” to bym wsiadła. David Dobbs
Podroż dookoła świata z Fabryką Sztuk w Tczewie
Fabryka Sztuk serdecznie zaprasza na wystawę „Z Forsterami i Cookiem na kraniec świata”
To fascynująca podróż dookoła świata, którą odbyli dwaj wielcy Polacy, światowej sławy podróżnicy i odkrywcy - Jan Reinhold i Jerzy Adam Forsterowie towarzyszący kapitanowi Jamesowi Cookowi w jego drugiej podróży odkrywczo-badawczej. Wystawa przybliża historię wybitnego rodu Forsterów, który przybył do Rzeczypospolitej w XVII w. i osiedlił się w Tczewie na przełomie XVII i XVIII w. Urodzony i wychowany w Tczewie Jan Reinhold Forster i jego syn Jerzy Adam swoimi odkryciami znacząco wpłynęli na rozwój świata nauki. Niestety, choć świat pamięta i docenia ich działalność, Polska zapomniała o swoich wielkich rodakach. Fabryka Sztuk zaprasza na tę wyjątkową wystawę. Sceny rodzajowe zarówno z życia Forsterów, jak i ludów przez nich odkrywanych pozwolą wczuć się w klimat epoki oraz fascynujących podróży odkrywczych. Odwzorowany został nawet fragment żaglowca HMS Resolution, na którym odbyła się podróż Forsterów i Cooka. Ekspozycję wzbogacają oryginalne eksponaty i nowoczesne techniki multimedialne. Interaktywna podłoga i globus oraz stanowiska komputerowe z grą edukacyjną dla dzieci i młodzieży stanowią dodatkową atrakcję. Patronat nad wystawą objęli: Bogdan Borusewicz – Marszałek Rzeczypospolitej Polskiej, Mieczysław Struk – Marszałek Województwa Pomorskiego, Mirosław Pobłocki – Prezydent Miasta Tczewa, Józef Puczyński – Starosta Tczewski. Patronatem medialnym wystawę objęli: National Geographic Polska, Radio Gdańsk, TV TeTka, Panorama Miasta, Radio Głos, Dziennik Bałtycki, Gazeta Tczewska, portale internetowe www.tcz.pl, www.tczew.pl, www.portalpomorza.pl, www.naszemiasto.pl. Wystawa czynna jest do końca 2014r. Fabryka Sztuk zaprasza Tczew, ul. 30 Stycznia 4 Tel. 58 530 44 81 fabryka@fabrykasztuk.tczew.pl www.fabrykasztuk.tczew.pl
Aborygeńscy bogowie chcieli mieć raj na Ziemi. Stworzyli więc Wielką Wyspę Piaszczystą.
Nie wystarczyło po prostu stworzyć świat. Aborygeński bóg Beeral chciał, żeby był on też piękny. Skierował więc dwoje zaufanych posłańców, Yindingiego i K’gari, żeby z ziemskiej materii zrobili raj. Pracę wykonali tak wspaniale, że K’gari zapragnęła zostać w tym cudownym miejscu na zawsze. Ułożyła się w ciepłej wodzie szczególnie pięknej zatoki i zasnęła. Gdy spała, Yindingie przekształcił jej ciało w długą, smukłą kosę krystalicznego piasku, największą taką wyspę na świecie. Ubrał ją w najbujniejsze z deszczowych lasów, tęczą kolorów pomalował miękką, piaskową skórę, a ze sznura jezior jak klejnoty zrobił jej oczy, by mogła widzieć niebo. Przestwór wypełnił kolorowymi ptakami, a następnie, żeby nigdy nie była samotna, osadził na wyspie aborygeńskie plemię Butchulla, które z pokolenia na pokolenie przekazywało tę opowieść o jej stworzeniu i w którego języku k’gari stało się słowem oznaczającym raj. Wielką Wyspę Piaszczystą trudno zaklasyfikować. Raz idzie się przez las deszczowy jak przez katedrę – wśród gigantycznych paproci i palm. Potem znów w aromacie eukaliptusowego gaju, gdzie ściana drzew otwiera się, ukazując morze złotych wydm. Poza nimi – przez delikatną letnią mgiełkę łagodnie falujące nadbrzeżne pagórki jasne od polnych kwiatów. Różne krajobrazy, które, jak podpowiadałaby logika, powinny być oddalone o setki kilometrów, tutaj pojawiają się jedne po drugich, zmieniając się jak za obrotem lunety kalejdoskopu. Największy w tym dziw, być może, iż niemal wszystko rośnie tu wyłącznie na piasku utrzymywanym w miejscu przez grzyby. Żaden baśniowy świat nie mógłby być utkany z cieńszej nitki. – Najchętniej myślę o tej wyspie jak o swego rodzaju żywym organizmie podobnym do Wielkiej Rafy Koralowej – mówi Peter Meyer, który od 15 lat żyje tu i pracuje jako przewodnik. – Tutaj jednak zamiast koralowych polipów podstawą wszystkiego są grzyby i ich symbiotyczne relacje z roślinami. Uwalniając z piasku składniki odżywcze, grzyby sprawiają, że te wszystkie zdumiewające rzeczy mogą rosnąć. Bez grzybów byłaby to tylko kolejna piaszczysta łacha. Bardzo wielka piaszczysta łacha – ponad 120 km długości, ok. 25 km szerokości, z wydmami osiągającymi 240 m. Piasek gromadzi się wzdłuż wybrzeża Queenslandu od 750 tys. lat, ponieważ wulkaniczne podłoże skalne zatrzymuje osady niesione po wschodniej stronie kontynentu przez potężny prąd przybrzeżny. Angielski żeglarz James Cook, płynący wzdłuż tego wybrzeża w roku 1770, był pierwszym Europejczykiem, o którym wiadomo, że widział Wielką Wyspę Piaszczystą. Globtroter nie poświęcił jej wiele uwagi – ot, parę linijek w dzienniku podróży. Podobnie badacz Matthew Flinders, który wylądował tam jakieś 30 lat później. Dzika przyroda w owych czasach była dobrem, które należy ujarzmić i zmusić, by przynosiło zyski, a nie zachwycać się jego pięknem. Z tego punktu widzenia interior Fraser Island upodobał sobie Edward Armitage, kupiec handlujący drewnem na początku XX w. To spod jego pióra wyszły pierwsze opisy tutejszych wspaniałych lasów deszczowych, w których narzekał, że wielu „potężnych królów puszczy” było za dużych dla ówczesnych tartaków. Przyszłość przyniosła jednak większe maszyny i przez sto lat szedł w lasach intensywny wyrąb. Twarde drewno posłużyło m.in. do wykładania Kanału Sueskiego czy odbudowy londyńskich doków Tilbury po II wojnie światowej. Pierwsi turyści pojawili się tu pod koniec lat 40. XX w. Sidney Nolan, jeden z największych australijskich malarzy tego stulecia, podróżował przez Queensland, wypatrując natchnienia w krajobrazie. Znalazł je w na pół zapomnianej opowieści o wraku i rozbitkach, z której wzięła swoją nazwę Wyspa Frasera. W 1836 r. „Stirling Castle” pod dowództwem Jamesa Frasera wypłynął z Sydney do Singapuru z 18 członkami załogi i pasażerami, wśród których była żona kapitana Eliza. Parę dni później żaglowiec, klucząc w labiryncie Wielkiej Rafy Koralowej, przedziurawił kadłub i zaczął tonąć. Pasażerowie i załoga, stłoczeni w dwóch szalupach, płynęli wzdłuż wybrzeża, kierując się ku osadzie Moreton Bay (dziś Brisbane), kilkaset kilometrów na południe. Była to straszna podróż, zwłaszcza dla Elizy, która była w zaawansowanej ciąży i urodziła dziecko w przeciekającej łodzi. Niemowlę zmarło. Marna łódź państwa Fraserów radziła sobie coraz gorzej, druga szalupa zostawiła ich więc i odpłynęła. Po ponad miesiącu od zatonięcia statku musieli zejść na plażę lądu znanego wówczas pod nazwą Wielkiej Wyspy Piaszczystej. Nie jest jasne, co zdarzyło się później. Jedne relacje mówią, że w zamian za ubrania rozbitkowie dostali jedzenie od członków plemienia Butchulla. Według innych Aborygeni obdarli ich do naga i traktowali jak niewolników. W każdym razie wydaje się prawdopodobne, że głód, choroby i wycieńczenie zabiły większość rozbitków, w tym kapitana Frasera. Eliza utrzymywała później, że zmuszono ją do harówki przy obozowisku Aborygenów – zbierania gałęzi na ogień i kopania korzeni. Wieści o jej doli dotarły wreszcie do władz w Moreton Bay. Wysłano ekspedycję ratunkową, a irlandzki skazaniec John Graham, wcześniej uciekinier ukrywający się w buszu, który znał język tubylców, wynegocjował jej uwolnienie. Dalej akcja rozwijała się jak w tabloidach. W ciągu paru miesięcy po uratowaniu Eliza poznała i poślubiła następnego kapitana, przeniosła się do Anglii i zaczęła występować jako atrakcja rozmaitych show w londyńskim Hyde Parku. Urzeczonemu audytorium za sześciopensówkę od łebka opowiadała tam coraz bardziej przerażające historie o mordach, torturach, białych niewolnikach i kanibalizmie. W 1992 r. wyspa trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dziś przyciąga statki pełne entuzjastów. Może na to liczył stary mądry Beeral, wysyłając Yindingiego i K’gari z misją upiększenia świata przed milionami lat?