W Izraelu odkryto tabliczkę z napisem „Chrystus, zrodzony z Maryi”. Artefakt ma 1500 lat
W 2021 roku naukowcy w Izraelu odkryli 1500-letnią tabliczkę z inskrypcją „Chrystus, zrodzony z Maryi”, która znajdowała się przy wejściu do wczesnochrześcijańskiego kościoła.
W tym artykule: Starożytne tabliczki z pismem klinowym Tabliczka, która wspomina Jezusa Chrystusa Dowód na bizantyjski kościół sprzed 1500 lat Starożytne tabliczki to nie tylko niezwykle interesujące zabytki, ale również cenne źródło wiedzy dla archeologów. Przedmioty te często zawierają inskrypcje, które dostarczają informacji dotyczących minionych czasów. Niekiedy rzucają światło na życie codzienne, kulturę, religię, a także prawo, administrację, czy gospodarkę starożytnych społeczeństw i cywilizacji. Starożytne tabliczki z pismem klinowym w 2021 roku naukowcy w Izraelu odkryli 1500-letnią tabliczkę z inskrypcją „Chrystus, zrodzony z Maryi”, która znajdowała się przy wejściu do wczesnochrześcijańskiego kościoła. w 2021 roku naukowcy w Izraelu odkryli 1500-letnią tabliczkę z inskrypcją „Chrystus, zrodzony z Maryi”, która znajdowała się przy wejściu do wczesnochrześcijańskiego kościoła. W przeszłości analiza glinianych tabliczek z pismem klinowym przyczyniła się nawet do rozszyfrowania nieodczytanych systemów pisma. W lipcu 2023 roku Zespół naukowców z Uniwersytetu w Kolonii odszyfrował pismo, które używane było w państwie Kuszanów. To starożytne imperium, które zajmowało terytorium północnych Indii i Azji centralnej. Również w ubiegłym roku sztuczna inteligencja pomogła odczytać tabliczki z pismem klinowym sprzed 5 tysięcy lat. Tabliczki mogą nam również wiele powiedzieć o religii, a także jej rozwoju. W 2021 roku naukowcy odnaleźli napis liczący ponad 1500 lat, który wspominał Jezusa. Artefakt odkryto podczas wykopalisk archeologicznych we wsi et-Taiyiba, położonej w dolinie Jezreel, w północnym Izraelu. Co ciekawe, według eschatologii chrześcijańskiej (koncepcji końca świata i Sądu Ostatecznego) region ten uznawany jest za miejsce ostatecznej bitwy pomiędzy siłami dobra i zła, Boga i Szatana. Wielka bitwa nazywana jest w tradycji Chrześcijan Armagedonem. Eksperci wskazują, że „Armagedon" jest zniekształceniem nazwy miasta Megiddo. Tabliczka, która wspomina Jezusa Chrystusa Po dokładnym badaniu tabliczki z doliny Jezreel, archeolodzy odkryli, że widnieje na niej napis „Chrystus, zrodzony z Maryi”. Słowa zostały wyryte w języku greckim. Artefakt znajdował się w miejscu drzwi wejściowych do budynku datowanego na koniec V wieku naszej ery. Napis ten miał być swoistym poświęceniem budowli, w której znajdowała się tabliczka. – Jest to napis dedykacyjny, który został wyryty podczas odlewania fundamentów kościoła – powiedziała dr Leah Di-Segni, badaczka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, która odszyfrowała tekst. Dwie gliniane tabliczki mogą pomóc rozszyfrować język, którego istnienie podawano w wątpliwość Naukowcy twierdzą, że gliniane tabliczki odnalezione w Iraku, mogą zawierać wskazówki pomocne do rozszyfrowania „zaginionego” języka amoryckiego, który przypomina hebrajski i aramejski. ... – Cała treść inskrypcji brzmi: „Chrystus zrodzony z Maryi. Oto dzieło najbardziej bogobojnego i pobożnego biskupa Teodozjusza oraz nędznego Tomasza. Zostało zbudowane od podstaw. Ktokolwiek tu wejdzie, niech się za nich modli” – dodała Di-Segni. Dowód na bizantyjski kościół sprzed 1500 lat Badaczka zauważyła, że zdanie „Chrystus zrodzony z Maryi” miało chronić przed złym okiem każdego, kto przekroczył próg tej budowli – Była to powszechnie używana fraza na początku inskrypcji i dokumentów z tamtych czasów – twierdzi archeolożka. – Napis wita wchodzących i błogosławi ich. Jest zatem jasne, że budynek był kościołem, a nie klasztorem. Kościoły witały wierzących przy wejściu, podczas gdy klasztory zwykle tego nie robiły – zwróciła uwagę autorka odkrycia. – Teodozjusz, którego wspomina tekst jako fundatora świątyni, był jednym z pierwszych biskupów chrześcijańskich w Bizancjum – dodaje. Dr Di-Segni twierdzi, że duchowny pełnił funkcję arcybiskupa w regionie. Oznacza to, że cieszył się najwyższą władzą religijną w arcybiskupstwie w mieście Bet Sze'an, do której należała dolina Jezreel. – To pierwszy dowód na istnienie kościoła bizantyjskiego we wsi et-Taiyiba i stanowi potwierdzenie innych znalezisk, które potwierdzały obecność chrześcijan w regionie – powiedział archeolog dr Walid Atrash z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA). ŹRÓDŁO: Sci News Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Kim naprawdę byli Samarytanie? Prawda o Izraelitach odrzuconych przez Żydów
Przysłowiowy miłosierny Samarytanin oznacza człowieka, który bezinteresownie pomaga drugiemu niezależnie od jego statusu. Ewangeliczny obraz wszedł do codziennego języka. Jednak przypowieść o miłosiernym Samarytaninie rodzi dużo więcej problemów niż tylko ogólne pytanie o stosunek do bliźnich. Kim byli Samarytanie? Czy nadal istnieją?
Spis treści: Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów? Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran? Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika? Garstka ocalonych: jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku? Po śmierci króla Salomona obszar monarchii Izraelitów rozpadł się na dwa państwa: Północne (Izrael) oraz Południowe (Juda). Od nazw ich stolic określa się je również jako Królestwo Samarii i Królestwo Jerozolimy. Monarchia Samarii objęła terytoria dziesięciu pokoleń synów Jakuba. Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów? Władcy i mieszkańcy królestwa Izraela (Samarii) prowadzili własną politykę, wchodzili w sojusze, kontaktowali się z sąsiadami z Judy i wyznawali Jahwe, chociaż jego kult konkurował z popularną wiarą w Baala. Kiedy w 722 r. p.n.e. Samaria uległa Asyryjczykom, zwycięzcy wysiedlili kilkadziesiąt tysięcy Izraelitów z Samarii wypędzając ich w głąb Asyrii. Na opuszczonych ziemiach Samarii osiedlono pogańskie ludy, z których każdy przybył z własnym bóstwem. Od kolonistów imperium asyryjskiego, którzy wymieszali się z miejscową ludnością pochodzą Samarytanie. W przeciwieństwie do pobratymców z Samarii, Judejczycy z Królestwa Południowego cudem wyszli z asyryjskiej opresji. Wróg spustoszył kraj i zmusił króla Ezechiasza do wypłaty ogromnego trybutu, ale Jerozolima przetrwała. Dane biblijne pokrywają się z asyryjskimi annałami w ten sposób, że kroniki te milczą o zdobyciu judzkiej stolicy. Dumni mieszkańcy Judy chlubili się świątynią jerozolimską, którą sto lat po upadku Samarii ustanowiono jedynym żydowskim sanktuarium. Jednak Asyria został pokonana przez Babilończyków, którzy z kolei w VI w. p.n.e. napadli na Judę, wysiedlili jej elitę do Mezopotamii oraz zniszczyli jerozolimski przybytek. Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię W badaniach podkreśla się, że proces rozchodzenia się dróg społeczności Samarytan i Judejczyków zachodził powoli, zaś jego początków trzeba by szukać w okresie dominacji Persji, czasach Aleksandra Wielkiego lub dopiero w II w. p.n.e. W epoce Jezusa wzajemne kontakty pozostawały napięte, pełne obopólnej niechęci i ograniczone jedynie do niezbędnego minimum wynikającego z zamieszkiwania jednej prowincji cesarstwa. W sporze Samarytan z Judejczykami, który z różnym natężeniem przewija się przez Stary Testament chodziło przede wszystkim o świętość i wybranie miejsc oraz tekstów. Obie tradycje: samarytańska i żydowska (odnosząca się do Judy i judaizmu) wyrastają z jednego pnia, ale rozgałęziają się i przybierają odrębną formę. Najświętszą górą dla Samarytan było Garizim, Judejczycy faworyzowali górę Moria, z tym, że każda z grup przekonywała o identyfikacji własnego szczytu z miejscem ofiary Izaaka. Zgodnie z tekstem biblijnym ze szczytu Garizim zostały wypowiedziane błogosławieństwa nad całym ludem, który wkroczył do Kanaanu po wyjściu z Egiptu. Według tradycji samarytańskiej pod pojęciem Pismo Święte należy rozumieć wyłącznie Pięcioksiąg Mojżesza. W wierzeniach Samarytan miał on zostać spisany 13 lat po wejściu do Kanaanu przez Abiszę z rodu Aarona, co z naukowego punktu widzenia jest kompletnym anachronizmem. Chociaż tradycja żydowska przyznaje pierwszorzędną rolę Torze, jednak uznaje za święte również Proroków i Pisma. Przyjęty przez Samarytan inny kształt liter hebrajskich, odrębny od powszechnie stosowanego w zbiorze prawa judaizmu pisma kwadratowego, był zabiegiem świadomym, uwypuklającym ideologiczno-religijną odrębność jego użytkowników. Warto nadmienić, że skoncentrowanie tylko na Pięcioksięgu łączy z kolei Samarytan ze znaną w dziejach Polski społecznością karaimów. Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran? W świetle odkrytych zwojów z Qumran pozornie mało istotny szczegół w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie o jego schodzeniu z Jerozolimy do Jerycha stał się pretekstem do dyskusji nad ewentualnym związkiem Samarytan z członkami wspólnoty znad Morza Martwego. Wiemy, że wzajemna niechęć cechowała relacje żydowsko-samarytańskie. Co zatem robił Samarytanin na drodze z Jerozolimy do Jerycha? Czego szukał na żydowskim terytorium? Samarytanie nie uczestniczyli w rytuałach sprawowanych w świątyni jerozolimskiej. Niegdyś na górze Garizim wznieśli przybytek ku czci Jahwe, ale został on zrównany z ziemią na rozkaz żydowskiego władcy Jana Hirkana w 128 r. p.n.e. Żydowska wspólnota esseńska, której członkowie żyli m. in. w Qumran na Pustyni Judzkiej też odrzucała kult jerozolimski, uważany przez nią za splamiony, odkąd szatę arcykapłańską zaczęli nosić uzurpatorzy. Uczeni nie wykluczają się, że zapatrywania w kwestiach rytualnych mogły połączyć oba środowiska, ale związek Qumran z Samarią należy traktować jako wyłącznie hipotetyczny. Niemniej Samarytanie mieli też własne koncepcje teologiczne. Pewne ich religijne wystąpienie doprowadziło do zdjęcia z urzędu… Poncjusza Piłata. Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika? W Palestynie epoki Jezusa oczekiwania na mesjasza, koniec świata i dzień sądu bardzo silnie oddziaływały na umysły ludzi. Nadzieję boskiej interwencji podzielała też społeczność samarytańska. Spodziewano się powtórnego przyjścia nowego Mojżesza jako proroka końca czasów. Na podstawie dzieł Józefa Flawiusza, antycznego historyka żydowskiego z I w. n.e., wiemy, że najprawdopodobniej pod koniec 36 r. n.e. spora rzesza Samarytan zebrała się wokół pewnego mężczyzny w okolicach Garizim. Samozwańczy prorok przekonał ich, że zna położenie sakralnego skarbu, który miał kiedyś zostać ukryty przez Mojżesza. Jednak wojska wysłane przez Piłata uderzyły na zgromadzonych we wsi ludzi, z których wielu wzięto do niewoli, część zabito, a pozostałych zmuszono do ucieczki. Po incydencie starszyzna samarytańska udała się do legata Syrii, Witeliusza ze skargą na prefekta Judei. Domagano się zdymisjonowania Poncjusza nie tylko za wydarzanie u stóp Garizim, ale za całokształt jego despotycznych rządów. Poselstwo odniosło skutek i kilka miesięcy później odwołany Piłat dotarł do Rzymu. Garstka ocalonych: Jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku? Na terenie Izraela i Zachodniego Brzegu Jordanu istniejąca współcześnie społeczność Samarytan obejmuje zaledwie kilkaset osób, żyjących w Holonie i w okolicach Nablusu. Wspólnota wciąż kultywuje przepisy religijne Pięcioksięgu, składając np. ofiary ze zwierząt. Samarytanie wielką czcią otaczają przechowywany w synagodze w Nablusie tzw. Zwój Abiszy – rękopis fragmentu Tory, najczęściej datowany przez uczonych na XI w. Wedle tradycji samarytańskiej zwój miałby zostać spisany przez potomka Aarona, co z naukowej perspektywy można by uznać za intencjonalną archaizację własnego dziedzictwa. Współcześni Samarytanie cieszą się szacunkiem zarówno władz żydowskich, jak i palestyńskich; posiadają paszporty izraelskie i dowody wydane przez rząd Palestyny. Żyjąc na uboczu czekają na Taheba, nowego proroka Mojżesza końca czasów. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Kim był prawdziwy Poncjusz Piłat? Jego historyczne istnienie nie budzi wątpliwości
Rzymski prefekt, znany chrześcijanom jako człowiek odpowiedzialny za śmierć Jezusa, jest jedną z niewielu postaci Nowego Testamentu, które pojawiają się w zapisach archeologicznych. Kim był Poncjusz Piłat?
To jedyny rzymski urzędnik i osoba niebędąca chrześcijaninem, wymieniana w chrześcijańskich wyznaniach wiary. Co tydzień w kościołach na całym świecie miliony ludzi recytują, że Jezus „ukrzyżowany również za nas, pod Poncjuszem Piłatem został umęczony” albo „umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion”. To uderzający szczegół. W Credo Nicejskim czy Apostolskim nie znajdziemy królów, cesarzy ani nawet apostołów – jest tam jednak Piłat. Kim był człowiek, który skazał Jezusa? Fakt, że Jezus z Nazaretu został stracony pod rządami Piłata, piątego prefekta rzymskiej prowincji Judea, należy do najlepiej udokumentowanych faktów wczesnego chrześcijaństwa. Potwierdzają go nie tylko Ewangelie, ale i rzymski historyk Tacyt w swoich „Rocznikach”. Jednak sam Poncjusz Piłat pozostaje postacią niejednoznaczną. Czy był on niechętnym sędzią, jak przedstawia go tradycja chrześcijańska – zmuszonym do wydania wyroku na niewinnego człowieka i symbolicznie „umywającym ręce”? Czy raczej bezwzględnym wykonawcą woli imperium, jak opisują go żydowscy autorzy? Zarówno dowody archeologiczne, jak i źródła pisane ukazują Piłata jako człowieka aktywnie zaangażowanego w życie administracyjne i gospodarcze Judei, choć często działającego bez wyczucia. Jego lekceważenie żydowskiej religijności ostatecznie doprowadziło do usunięcia go z urzędu. Piłat – „uparty” biurokrata Poncjusz Piłat objął urząd prefekta około 26 roku n.e. i pozostał na tym stanowisku niemal do śmierci cesarza Tyberiusza w 37 roku n.e. W ramach swoich oficjalnych obowiązków odpowiadał za utrzymanie ładu i porządku, nadzorowanie spraw sądowych (zwłaszcza tych zagrożonych karą śmierci), pobór podatków oraz nadzór nad biciem monet. W przeciwieństwie do wielu postaci związanych z Nowym Testamentem, historyczne istnienie Poncjusza Piłata nie budzi wątpliwości. W 1961 roku archeolodzy odkryli w Cezarei Nadmorskiej – ważnym rzymskim porcie nad Morzem Śródziemnym, na terenie dzisiejszego Izraela – inskrypcję na wapiennej płycie, w której pojawia się imię „Pontius Pilate” wraz z tytułem „prefekta Judei”. Kamień ten był pierwotnie częścią budowli publicznej poświęconej cesarzowi Tyberiuszowi i stanowi bezpośredni, pochodzący z I wieku dowód historyczny na sprawowanie przez Piłata urzędu. Poza tzw. kamieniem Piłata, jego imię pojawia się także w żydowskich źródłach historycznych i filozoficznych, na brązowych monetach bitych w czasie jego rządów, a być może również na pierścieniu pieczętnym znalezionym w Herodium, na południowy wschód od Jerozolimy, z inskrypcją „Pilato”. Co więcej, najstarszy zachowany opis Piłata nie pochodzi z tekstów chrześcijańskich, lecz od żydowskiego filozofa Filona z Aleksandrii z I wieku n.e. W dziele „Poselstwo do Gajusza”, będącym obroną żydowskich praktyk religijnych skierowaną do cesarza Kaliguli, Filon przedstawia Piłata jako „nieustępliwego, upartego i okrutnego”. Filon opisuje sytuację, w której namiestnik polecił umieścić w pałacu Heroda w Jerozolimie pozłacane tarcze poświęcone cesarzowi. Choć nie zawierały one wizerunków uznawanych za bałwochwalcze, problemem była – jak sugeruje Filon – sama treść inskrypcji, która mogła naruszać żydowską wrażliwość religijną. Prawdopodobnie określała ona Tyberiusza jako „syna boskiego Augusta” lub „pontifex maximus” (najwyższego kapłana). Dla starożytnych Żydów obecność pogańskich symboli religijnych czy form uznawanych za bałwochwalcze w Jerozolimie – świętym mieście – stanowiła naruszenie prawa religijnego. Według Filona żydowscy przywódcy odwołali się bezpośrednio do Tyberiusza, który ostatecznie nakazał usunięcie tarcz. Żydowski historyk Józef Flawiusz również przedstawia Piłata jako człowieka niewrażliwego religijnie, zwłaszcza w porównaniu z innymi rzymskimi namiestnikami. W jednym z epizodów Piłat pozwolił swoim żołnierzom wprowadzić do Jerozolimy – pod osłoną nocy – sztandary wojskowe z wizerunkami cesarskimi, czego wcześniejsi prefekci unikali, szanując żydowskie zakazy dotyczące bałwochwalstwa. Józef Flawiusz wyjaśnia, że prawo żydowskie zabrania tworzenia wizerunków, a takie symbole naruszały ten zakaz. Decyzja Piłata wywołała masowe protesty – demonstranci mieli nawet odsłaniać swoje szyje, deklarując gotowość na śmierć, zamiast zgodzić się na złamanie prawa religijnego. Ostatecznie Piłat ustąpił pod presją protestujących. – Ten odwrót można interpretować nie jako oznakę słabości, lecz jako dowód na to, że Piłat był pragmatycznym administratorem, który rozumiał ryzyko niepotrzebnego rozlewu krwi – zauważa Helen Bond, profesor historii wczesnego chrześcijaństwa na Uniwersytecie Edynburskim. Jak podkreśla prof. Helen Bond w swojej książce „Pontius Pilate in History and Interpretation”, Judea przeszła pod bezpośrednią kontrolę Rzymu zaledwie kilka dekad przed objęciem urzędu przez Piłata, a on sam był odpowiedzialny za egzekwowanie rzymskiej władzy nad wciąż niespokojną ludnością. Fakt, że pozostał na stanowisku przez 10 lat, sugeruje pewien stopień kompetencji administracyjnej, w tym zdolność do negocjowania i zarządzania lokalnymi napięciami. Jednak po dekadzie sprawowania urzędu Piłat został odwołany w następstwie krwawego incydentu na górze Garizim, gdzie brutalnie stłumił zgromadzenie Samarytan. Według Józefa Flawiusza skargi delegacji żydowskich i samarytańskich skłoniły Witeliusza, namiestnika Syrii, do wysłania Piłata do Rzymu, aby ten zdał sprawę ze swojego postępowania przed cesarzem Tyberiuszem. Jednak zanim prefekt dotarł do stolicy, cesarz już nie żył. To, co działo się później, pozostaje niejasne; wiemy jedynie, że namiestnictwo Piłata zakończyło się w atmosferze hańby. Proces Jezusa Na tym tle rozgrywa się najsłynniejszy proces w historii religii. Wszystkie cztery Ewangelie opisują, że Jezus został postawiony przed Piłatem w czasie święta Paschy i oskarżony o uzurpowanie sobie tytułu króla. W oczach Rzymian stanowiło to poważne przestępstwo polityczne. Wizerunek Piłata w Ewangeliach jest zróżnicowany: od pragmatycznego (w Ewangelii Marka proponuje uwolnienie Jezusa, ale ulega presji tłumu), po umiarkowanie przychylnego (u Łukasza uznaje niewinność Jezusa, po czym odsyła go do Heroda). Jak zauważa prof. Helen Bond, te różnice mówią mniej o historycznym Piłacie, a więcej o teologicznych i politycznych intencjach autorów Ewangelii. Z prawnego punktu widzenia tylko Piłat miał prawo skazać na śmierć, dlatego historycznie to właśnie on musiał wydać wyrok. Jednocześnie sama decyzja o egzekucji nie wymaga szczególnie złożonego wyjaśnienia. Jak podkreśla prof. Helen Bond, każda charyzmatyczna postać przyciągająca zwolenników jako „Król Żydów”, zwłaszcza w napiętym politycznie okresie Paschy, niemal na pewno zwróciłaby uwagę rzymskiego namiestnika. Od prefekta do arcyłotra Po odwołaniu z urzędu przez namiestnika Syrii, Witeliusza, Piłat znika z zapisów historycznych. W późniejszych tradycjach rzymskich i chrześcijańskich zaczął funkcjonować jako „ten, który skazał Jezusa na śmierć”, a jego losy obrosły licznymi legendami. Opowiadano o jego rzekomej karze – od egzekucji, przez wygnanie do Andaluzji lub Szkocji, aż po samobójstwo. W tekście znanym jako „Mors Pilati” Piłat przedstawiany jest jako ten, który odbiera sobie życie; jego ciało zostaje wrzucone do Tybru, lecz burze i demoniczne zjawiska zmuszają do jego wydobycia i ponownego pochówku w okolicach jeziora Czterech Kantonów w Szwajcarii. Niektórzy późniejsi teologowie okazywali jednak Piłatowi współczucie, przypisując mu bardziej pozytywny los, sugerując, że nawrócił się na chrześcijaństwo i poniósł męczeńską śmierć. Syryjska wersja „Dziejów Piłata” opisuje jego egzekucję w sposób podkreślający Bożą łaskę, natomiast tekst „Męczeństwo Piłata”, znany w tradycjach koptyjskiej, arabskiej i etiopskiej, przedstawia go jako męczennika ukrzyżowanego na tym samym krzyżu co Jezus i pochowanego w pobliżu jego grobu. W niektórych wschodnich tradycjach chrześcijańskich zarówno Piłat, jak i jego żona byli przez stulecia czczeni jako święci. Opowieści te odzwierciedlają powszechne we wczesnym chrześcijaństwie przekonanie, że każde spotkanie z Jezusem ma moc przemiany. Z historycznego punktu widzenia kontakt Piłata z Jezusem był jednak zapewne krótki i – z jego perspektywy – mało znaczący. Mimo to właśnie ta jedna decyzja sprawiła, że jego miejsce w historii zostało na zawsze przypieczętowane. Źródło: National Geographic
Izraelskie Stonehenge przestaje być zagadką. Naukowcy odkryli jego prawdziwą rolę
Nowe badanie wykazało, że Rujm el-Hiri, nazywane niekiedy izraelskim Stonehenge, nie był jedną i odosobnioną megalityczną budowlą. Naukowcy twierdzą, że to przykład szeroko rozpowszechnionej tradycji architektonicznej starożytnego Izraela.
Rujm el-Hiri, nazywane również Kołem Gigantów, to tajemnicza prehistoryczna budowla z epoki brązu, położona na Wzgórzach Golan. Składa się z kilku kręgów ułożonych z bazaltowych kamieni oraz centralnego kopca, prawdopodobnie grobowca. Cały kompleks ma około 150 metrów średnicy i został zbudowany około 3000–2700 p.n.e., co czyni go starszym niż Stonehenge. Do tej pory przeznaczenie konstrukcji nie było znane. Naukowcy sugerowali, że mogła pełnić funkcję obserwatorium astronomicznego, miejsca kultu lub pochówku ważnej osoby. Czym jest izraelskie Stonehenge? Teraz na łamach czasopisma „PLOS One” izraelscy badacze postanowili jeszcze raz dokonać analizy tego fascynującego miejsca. Po zbadaniu całego obszaru wokół stanowiska, badacze stwierdzili, że Rujm el-Hiri miał być częścią znacznie większego kompleksu. W okolicy bowiem zidentyfikowano 28 innych, podobnych kamiennych kręgów. – Połączenie zdjęć satelitarnych z analizą środowiskową pozwoliło odkryć Rujm el-Hiri, niegdyś postrzegany jako niemal odosobniony zabytek. Teraz wiemy, że należy to miejsce postrzegać jako najbardziej imponujący i wspaniały przykład zjawiska regionalnego – wyjaśnia dr Michal Birkenfeld z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Ben-Guriona. – Te kręgi, zidentyfikowane za pomocą teledetekcji i umieszczone w kontekście za pomocą danych geofizycznych, zachęcają do reinterpretacji znaczących zabytków protohistorycznych w regionie, uznając je za integralne części szerszych systemów społecznych i gospodarczych Lewantu – dodaje uczony. Nowo odkryte stanowiska wyglądają niemal identycznie, jak Rujm el-Hiri. Były niemal niewidoczne gołym okiem, dlatego dopiero nowe badania pozwoliły ujawnić ich istnienie. Okoliczne konstrukcje są również duże, okrągłe, często przekraczające 50 metrów średnicy i zostały zbudowane z lokalnych bazaltowych kamieni. – Wiele z nich znajduje się w pobliżu sezonowych źródeł wody i jest zintegrowanych ze starożytnymi sieciami użytkowania gruntów rolno-pasterskich – twierdzą badacze w swoim artykule. To sugeruje znacznie bardziej przyziemne przeznaczenie kręgów, niż dotychczas uważano. Część znacznie większej sieci kręgów – Kontekst architektoniczny i środowiskowy tych odkryć sugeruje, że Rujm el-Hiri nie należy już postrzegać jako unikatowego odłamu, lecz raczej jako element znacznie szerszego, zintegrowanego krajobrazu kulturowego. Te kamienne kręgi prawdopodobnie pełniły różnorodne funkcje, działając jako miejsca rytualnych zgromadzeń lub sezonowe miejsca spotkań starożytnych społeczności pasterskich – zauważają badacze. Naukowcy podkreślają, że rozmieszczenie tych kamiennych kręgów nie jest przypadkowe. Wiele z nich znajduje się w pobliżu źródeł wody oraz terenów nadających się do uprawy i wypasu zwierząt. Sugeruje to, że miejsca te były ważne dla codziennego życia dawnych społeczności. Mogły pomagać w organizowaniu pracy, zarządzaniu zasobami oraz planowaniu przemieszczania się ludzi i stad na obszarze Wzgórz Golan. – Nasza analiza może mieć duże znaczenie w kontekście wcześniejszych interpretacji funkcji Rujm el-Hiri. Choć tradycyjne metody archeologiczne nadal są kluczowe w badaniach, perspektywa oparta na analizie krajobrazu pozwala nam lepiej zrozumieć te zabytki w naszej wspólnej, ludzkiej przeszłości – podkreśla prof. Birkenfeld. Miejsca codziennych spotkań Nowe ustalenia zmieniają nie tylko sposób postrzegania samego Rujm el-Hiri, ale też pokazują, że zdarzają się błędne interpretacje starożytnych stanowisk, gdy analizuje się pojedyncze obiekty w oderwaniu od ich otoczenia. To, co przez lata uchodziło za wyjątkowy i zagadkowy monument, okazuje się elementem większego, dobrze zorganizowanego systemu krajobrazowego. W praktyce oznacza to, że dawne społeczności mogły być znacznie lepiej zorganizowane i bardziej świadomie zarządzać przestrzenią, niż wcześniej zakładano. Odkrycie to podważa więc wizję „tajemniczych kręgów” jako wyłącznie miejsc kultu czy obserwacji nieba. Enigmatycznie wyglądające miejsca, często były wykorzystywane w codziennym funkcjonowaniu ludzi. Kto wie, być może za kilka tysięcy lat naukowcy podobnie zinterpretują np. sztukę nowoczesną czy modernistyczne konstrukcje. Źródło: PLOS One Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Odkryto zagadkowe przedmioty z gliny. Lepili je dorośli i dzieci 15 tysięcy lat temu
Zanim człowiek zasiał pierwsze ziarno, zaczął je... lepić z gliny. W osadach sprzed 15 tysięcy lat archeolodzy znaleźli koraliki przypominające dziki jęczmień i soczewicę. Na niektórych widać odciski palców dzieci. W jakim celu wykonano takie nietypowe przedmioty?
Zabytki zbadane w ramach tego przełomowego projektu pochodzą z pięciu stanowisk archeologicznych kultury natufijskiej w Izraelu: el-Wad Terrace, Nahal Oren, Hayonim Cave, Hayonim Terrace oraz Eynan-Mallaha. Łącznie badacze przeanalizowali 142 gliniane ozdoby, na które składają się koraliki oraz wisiorki wykonane około od około 15 000 do 11 500 lat temu. Dwie trzecie tej kolekcji odkryto w Eynan-Mallaha, co pozwoliło na szczegółowe badania przestrzenne i typologiczne. – Te obiekty pokazują, że głębokie zmiany społeczne i poznawcze dokonały się już wtedy. Korzenie neolitu sięgają głębiej, niż kiedyś sądziliśmy – powiedziała prof. Leore Grosman, współautorka artykułu na ten temat, który ukazał się na łamach „Science Advances”. Koniec epoki lodowcowej przynosi wiele zmian Zbieracko-łowieckie społeczności kultury natufijskiej, które zamieszkiwały region Lewantu w Azji Południowo-Zachodniej, jako jedne z pierwszych na świecie zakładały stałe osady. Przez lata sądzono, że glina stała się ważna dopiero wtedy, gdy ludzie nauczyli się uprawiać rolę i potrzebowali garnków do gotowania. Nowe badania pokazują jednak, że było zupełnie inaczej. Zanim powstała pierwsza miska czy garnek, glina służyła do zabawy i tworzenia symboli. Gliniany motyl i zagadka odcisków Najbardziej poruszającym elementem tych badań jest koralik w kształcie skrzydeł motyla znaleziony w Eynan-Mallaha. Przedmiot ten został pomalowany na czerwono ochrą i nosi wyraźne ślady palców dziecka, które miało około 10 lat. To nie był odosobniony przypadek. Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem dr. Laurenta Davina z Instytutu Archeologii na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie przeanalizował ponad 140 glinianych ozdób. – To odkrycie całkowicie zmienia nasze rozumienie relacji między gliną, symboliką i pojawieniem się osiadłego życia – podkreśla dr Laurent. Naukowcy odkryli łącznie aż 50 odcisków palców. Należały one do dzieci, nastolatków i dorosłych. To najstarszy i największy taki zbiór odcisków z okresu paleolitu, jaki kiedykolwiek odkryto. Dzięki nim wiemy, że prehistoryczna „linia produkcyjna” biżuterii była zajęciem wielopokoleniowym. Przyroda zaklęta w materiale Ozdoby Natufijczyków nie były przypadkowymi bryłkami gliny. Badacze zidentyfikowali aż 19 różnych typów kształtów. Wiele z nich naśladuje formy roślin, które były kluczowe dla życia tych ludzi: dziki jęczmień, pszenicę, soczewicę czy groszek. Są to te same gatunki, które tysiące lat później stały się fundamentem rolnictwa. Na niektórych przedmiotach zachowały się nawet ślady roślinnych włókien, co pokazuje, jak koraliki były nawlekane i noszone na ciele. Naukowcy sugerują, że glina stała się nowym medium komunikacji wizualnej. Ludzie używali jej, by pokazać swój status społeczny i relacje z innymi. Rodzinne warsztaty sprzed tysiącleci Wynik badania całkowicie zmienia nasze spojrzenie na historię dzieciństwa i technologii. Okazuje się, że wytwarzanie ozdób było codziennym, wspólnym zajęciem, które łączyło pokolenia. Dzieci uczyły się poprzez naśladowanie dorosłych, co pozwalało na przekazywanie wartości społecznych. Znaleziono nawet malutki gliniany pierścionek o szerokości zaledwie 10 milimetrów, idealnie pasujący na palec dziecka. To dowód na to, że „symboliczna rewolucja” zaczęła się znacznie wcześniej, niż przypuszczali archeolodzy – przed tym, gdy ludzie zaczęli wznosić stałe osady. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zanim pojawił się Jezus, tłumy podążały za nim. Jan Chrzciciel zmienił oblicze Judei
Jan Chrzciciel to jedna z najbardziej fascynujących postaci biblijnych. Jego proroctwa, chrzest Jezusa i niezwykła popularność wśród mieszkańców Judei czynią z niego postać, której wpływ wykraczał daleko poza ramy Ewangelii.
Spis treści: Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Choć w dzisiejszych czasach Jan Chrzciciel często bywa kojarzony głównie jako ten, który ochrzcił Jezusa, w I wieku naszej ery był postacią niezwykle rozpoznawalną i wpływową w całej Judei. Jego charyzmatyczne nauczanie, radykalny styl życia oraz odważna krytyka władzy przyciągały do niego tłumy ludzi. Zarówno źródła biblijne, jak i historyczne – w tym pisma Flawiusza Józefa – podkreślają jego autorytet i niezależność, która budziła podziw i niepokój ówczesnych elit. Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Postać Jana Chrzciciela pojawia się nie tylko w Ewangeliach, ale także w dziełach historycznych, przede wszystkim w pismach żydowskiego historyka Flawiusza Józefa. W swojej pracy „Dawne dzieje Izraela” Józef Flawiusz opisuje Jana jako postać powszechnie szanowaną i cieszącą się wielką popularnością, która nawoływała do cnotliwego życia i odnowy moralnej. Józef zwraca uwagę na wielki zasięg idei Jana i powody jego egzekucji z rozkazu Heroda Antypasa, który obawiał się wpływu proroka na społeczeństwo. Przekaz Ewangelii i wizerunek proroka na pustyni Według Ewangelii Jan prowadził życie ascety. Mieszkał na pustyni, nosił odzienie z sierści wielbłądziej i żywił się szarańczą oraz dzikim miodem. Jego styl życia nawiązywał do tradycji starotestamentowych proroków, zwłaszcza Eliasza. Proroków w Judei często utożsamiano z osobami nawołującymi do nawrócenia i duchowej przemiany. Ewangelie podkreślają, że Jan był tym, który „przygotowuje drogę Panu”, wzywając do pokuty i chrztu na odpuszczenie grzechów. Dlaczego Jan był bardziej znany niż Jezus? W czasach, gdy działał Jan Chrzciciel, jego popularność była tak wielka, że przyćmiła nawet Jezusa. Świadczy o tym fakt, iż tłumy podążały za Janem, uznając go czasem za możliwego Mesjasza. Jak wskazuje historyk prof. James McGrath z Butler University, Ewangelie wręcz „walczą” o podkreślenie nadrzędnej roli Jezusa wobec Jana, bo ten drugi cieszył się większym szacunkiem i miał własnych uczniów, kontynuujących jego dzieło już po jego śmierci. Niezależne ruchy religijne w tamtym okresie, skupione wokół charyzmatycznych nauczycieli, były charakterystycznym elementem judaizmu schyłku epoki Drugiej Świątyni. Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Asceza Jana nie była wyłącznie demonstracją pobożności – w ówczesnej Judei miała głęboki sens społeczny i religijny. Poprzez rezygnację z wygód życia, Jan demonstrował całkowite oddanie Bogu oraz niezależność od systemów politycznych i ekonomicznych. Jego dieta i ubiór nawiązywały do idei oczyszczenia i duchowej walki ze złem, a także podkreślały ciągłość z tradycją prorocką Izraela. Praktyka chrztu i jej korzenie w tradycji żydowskiej Chrzest wodny, którego udzielał Jan, miał swoje odpowiedniki w praktykach żydowskich związanych z oczyszczeniem rytualnym (mykwy). Nowością Jana było połączenie tego rytuału z apelem do radykalnej zmiany życia i publicznego wyznania grzechów. Część badaczy wiąże praktyki Jana z rytuałami wspólnoty Qumran, autorów słynnych zwojów znad Morza Martwego. Uczniowie i kontynuacja po śmierci Po egzekucji Jana Chrzciciela jego ruch nie zanikł od razu. Jeszcze wiele lat później w Nowym Testamencie pojawiają się wzmianki o uczniach Jana, którzy kontynuowali praktyki chrztu. Wskazuje to na szerokie oddziaływanie jego nauk na społeczność żydowską, a także na początki różnorodności ruchów religijnych wokół Jordanu w I wieku n.e. Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Moment chrztu Jezusa przez Jana Chrzciciela jest jednym z najbardziej znaczących wydarzeń w Nowym Testamencie i fundamentem rozważań teologicznych. Głos z nieba ogłasza, że oto jest syn Boga. Jednak Jan udzielał chrztu na odpuszczenie grzechów, podczas gdy tradycja chrześcijańska podkreśla bezgrzeszność Jezusa. Ewangelie tłumaczą ten fakt jako akt solidarności i wzór dla wiernych, a teologowie – jako symboliczne przejęcie misji proroka. Niejasne są relacje między ruchem Jana a Jezusa. W Ewangelii Łukasza pojawia się wątek pokrewieństwa (Maryja, matka Jezusa i Elżbieta, matka Jana miały być krewnymi). Jednak pozostałe teksty sugerują, że obie grupy funkcjonowały niezależnie, a nawet rywalizowały o zwolenników. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy wzmianki o uczniach Jana nieuznających Jezusa jako Mesjasza, co pokazuje rozbieżności wśród wczesnych ruchów judeochrześcijańskich. Pojawiały się też spekulacje, że Jezus to Jan Chrzciciel przywrócony do życia. Egzekucja Jana – motywy polityczne i religijne Śmierć Jana z rozkazu Heroda Antypasa, którą Ewangelie wiążą ze spiskiem Salome i Herodiady, przez Flawiusza Józefa opisana jest jako polityczny akt prewencyjny. Herod bał się siły oddziaływania proroka na masy. Popularność i niezależność Jana były dla władzy realnym zagrożeniem. Dlatego prorokowi ścięto głowę. Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Postać Jana Chrzciciela ukształtowała wczesną doktrynę chrześcijańską. Jego wezwanie do pokuty i chrzest stały się filarami misji Jezusa i rodzącego się Kościoła. W tradycji Kościoła Jan to nie tylko prorok, ale także męczennik i prekursor, który zapowiedział nadejście Mesjasza. Asceza Jana stanowiła wzorzec dla ruchów monastycznych i ascetycznych, inspirując pokolenia pustelników oraz wspólnot zakonnych w chrześcijaństwie wschodnim i zachodnim. Jego model życia był interpretowany jako wyraz absolutnej wierności Bogu. Obecność Jana w liturgii i ikonografii Jan Chrzciciel pojawia się w liturgii jako patron chrztu, pokuty i nawrócenia. Jest jednym z najczęściej przedstawianych świętych w ikonografii chrześcijańskiej – zarówno w tradycji wschodniej, jak i zachodniej. Jego atrybuty to krzyż, baranek i odzienie z sierści wielbłądziej. Jan Chrzciciel pozostaje postacią niezwykłą – nie tylko jako prorok zapowiadający Jezusa, ale także niezależny lider religijny, którego głos kształtował religijne i społeczne życie starożytnej Judei. Źródło: National Geographic
Groźba sprzed 2000 lat. Była wyryta na starożytnym pocisku do procy
Archeolodzy prowadzący wykopaliska w Izraelu odnaleźli ołowiany pocisk, na którym wyryto napis, który można przetłumaczyć jako „wyciągnij z tego wnioski” lub „dostałeś nauczkę”. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy w historii tego typu artefakt.
Kule z inskrypcją, a w szczególności imieniem osoby, w którą ma trafić taki pocisk, to znany motyw, zwłaszcza w kinie gangsterskim. Przyszła ofiara znajdowała taki przedmiot np. w swoim pokoju i wiedziała, że przesłanie jest proste. „Jesteś naszym celem” lub „ta kula jest przeznaczona dla ciebie”. Była to groźba, która uświadamiała człowiekowi, że jest w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Taki pocisk często jednak był jedynie ostrzeżeniem i miał prowadzić do refleksji, odkupienia lub zadośćuczynienia. Pocisk z groźbą w starożytnym Izraelu Okazuje się jednak, że jest to motyw znany już w czasach starożytnych. Izraelscy archeolodzy prowadzili wykopaliska w ruinach starożytnego miasta Hippos w północno-wschodnim Izraelu. Stanowisko znajduje się na szczycie u podnóża Wzgórz Golan. Pomiędzy III w. p.n.e. a VII w. n.e. było miastem, najpierw helleńskim, a następnie rzymskim. Badacze odnaleźli tam pocisk do procy, na którym znajdowała się inskrypcja „ΜΑΘΟΥ”, którą można przetłumaczyć jako „wyciągnij wnioski”. „Przedmiot został odnaleziony za pomocą wykrywacza metalu na terenie Nekropolii Południowej, w pobliżu koryta potoku Sussita, gdzie przebiegała starożytna droga” – napisali autorzy w pracy, która została opublikowana na łamach czasopisma „Palestine Exploration Quarterly”. Naukowcy twierdzą, że pocisk najprawdopodobniej został wystrzelony przez greckich obrońców miasta w kierunku atakujących żołnierzy wroga. – Tę wcześniej niepotwierdzoną inskrypcję można interpretować jako groźbę skierowaną wobec wroga. Znalezisko dołącza do grupy 69 ołowianych pocisków do procy znalezionych na terenie Hippos. Chociaż niektóre z nich są ozdobione skorpionem lub piorunem, znaleziony ostatnio pocisk, jest pierwszym z taką inskrypcją – podkreślają badacze. – To przykład sarkastycznego humoru obrońców miasta, którzy chcieli dać nauczkę swoim wrogom – powiedział Michael Eisenberg, archeolog z Uniwersytetu w Hajfie. Archeolodzy uważają, że osoba, która wystrzeliła pocisk, najprawdopodobniej znajdowała się na murze i strzeliła w kierunku osoby, która nadciągała drogą w stronę miasta. Pocisk został wystrzelony w czasie jednej z bitew o Hippos Przedmiot ten ma kształt cytrusa i został wykonany z ołowiu. Ma około 3,2 centymetra średnicy. Jedna strona jest mocno wgnieciona, co wskazuje na silne uderzenie, a archeolodzy szacują, że pierwotnie ważył około 45 gramów. – Starożytne proce były tanie, ale niezwykle skuteczne jako broń artyleryjska. Wprawny strzelec mógł razić wroga oddalonego o nawet 300 metrów. Ponadto podczas konfliktu pociski do procy można było łatwo wytwarzać z form kamiennych – dodał Eisenberg. Uczony wskazuje, że pociski znalezione w starożytnym Hippos mogły być wykorzystywane w którejś z kilku bitew w okresie hellenistycznym w Hippos. – Pierwsza miała miejsce przed założeniem miasta, za panowania Ptolemeuszów, kiedy na szczycie wzgórza stała twierdza. Została zdobyta podczas bitwy pod Paneion ok. 199 r. p.n.e. przez Seleucydów, którzy następnie założyli w tym miejscu polis Hippos – wyjaśnia izraelski badacz. Inskrypcje na starożytnej amunicji Uczony wskazuje, że na podobnych pociskach często umieszczano inskrypcje z imionami bogów, miast lub dowódców wojskowych, takich jak np. Juliusz Cezar. Na innych znajdowały się czasem symbole magiczne, a także trójzęby, pioruny czy skorpiony, które miały dawać im dodatkową moc, niemal w myśl przysłowia „jak trwoga, to do Boga”. Eisenberg przypomniał jednak, że w Ziemi Świętej znaleziono w przeszłości pociski, które naznaczone były starożytnym czarnym humorem. Na kilku z nich znaleziono inskrypcje „złap to” lub „skosztuj tego”. Co ciekawe, podobne przytyki w rywalizacjach funkcjonują w języku do dziś na całym świecie. To zatem tylko kolejny przykład, że ironia, drwina czy potrzeba zastraszenia przeciwnika pozostają niezmienne od tysięcy lat. Źródło: Palestine Exploration Quarterly Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
To się nazywa szczęście. Mężczyzna podczas nurkowania znalazł swój drugi miecz krzyżowców
Izraelski student podczas nurkowania u wybrzeży Morza Śródziemnego między Hajfą a Tel Awiwem natrafił na pokryty grubą warstwą piachu i muszli średniowieczny miecz należący do krzyżowców. Podobnego odkrycia dokonał już 5 lat wcześniej.
W 2021 roku u wybrzeży północnego Izraela podwodny archeolog Shlomi Katzin natrafił na niezwykłe znalezisko – żelazny miecz z epoki krucjat. Artefakt przez stulecia lat spoczywał na dnie morza, niemal całkowicie pokryty grubą warstwą muszli, piasku i innych morskich organizmów. Dwa miecze krzyżowców odnalezione w ciągu 6 lat Powstała w ten sposób skorupa działała jak naturalna osłona, która zabezpieczyła broń przed całkowitą korozją. Po usunięciu osadów z ostrza badania wykazały, że miecz ma ok. 800 lat i najpewniej powstał w czasach krucjat. Analiza ujawniła coś jeszcze. Było to niewielkie wygięcie ostrza, które zdaniem badaczy mogło powstać w trakcie walki z innym rycerzem. Sześć lat później wydarzyła się sytuacja niemal jak deja vu. Shlomi Katzin ponownie nurkował u wybrzeży Izraela i znów dostrzegł wystającą z dna rękojeść miecza. Tym razem jednak artefakt był niemal całkowicie zasypany piaskiem i pokryty grubą warstwą morskich osadów. W komunikacie prasowym Uniwersytet w Hajfie poinformował, że Izraelczyk początkowo zwrócił uwagę na grupę nurków, którzy przeczesywali dno morza z wykorzystaniem z wykrywaczy metalu. Katzin relacjonował, że obawiał się, iż mogą to być osoby próbujące nielegalnie poszukiwać zabytków. W Izraelu znaleziono tylko kilka podobnych mieczy Izraelczyk postanowił przepędzić innych nurków z potencjalnego stanowiska archeologicznego. Gdy wszyscy odpłynęli, zauważył fragment rękojeści miecza. Katzin poinformował o znalezisku swoją przełożoną, archeolożkę morską Deborah Cvikel. Ta z kolei skontaktowała się z Izraelskim Urzędem Starożytności, który wydał zgodę na wydobycie artefaktu z dna Morza Śródziemnego, aby zapobiec jego dalszemu niszczeniu. – To niezwykle rzadkie znalezisko, które rzuca nowe światło na obecność krzyżowców na wybrzeżach Izraela. W kraju znanych jest zaledwie kilka podobnych mieczy z okresu krzyżowców (1095–1291 n.e.). Dlatego to odkrycie w znacznym stopniu przyczynia się do poznania i zrozumienia znaczenia wykorzystania morskich kotwicowisk i życia uczestników krucjat – powiedziała Cvikel w oświadczeniu. Średniowieczne krucjaty przeciw innowiercom Wyprawy krzyżowe, znane również jako krucjaty (łac. crux – „krzyż”), rozpoczęły się pod koniec XI wieku. Na wezwanie papieży europejscy rycerze podejmowali zbrojne ekspedycje do różnych części świata. Ich przeciwnikami byli nie tylko muzułmanie na Bliskim Wschodzie, lecz także ludy pogańskie zamieszkujące wschodnie obszary Europy. W pamięci historycznej szczególne miejsce zajęły jednak walki prowadzone przeciwko państwom muzułmańskim. Najważniejszym celem pierwszych wypraw w imię wiary chrześcijańskiej było zdobycie kontroli nad Ziemią Świętą. Dla średniowiecznych wyznawców tej religii kluczowe znaczenie miała zwłaszcza Jerozolima, uznawana za miejsce ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Dlatego to właśnie odzyskanie tego miasta stało się jednym z głównych motywów organizowania wypraw krzyżowych. Miecze, takie jak te odkryte przez Shlomiego Katzina ujawniają badaczom, jak wyglądał ekwipunek średniowiecznych obrońców wiary. W tym przypadku naukowcy wykorzystali tomografię komputerową, aby nieinwazyjnie zajrzeć do wnętrza miecza, bez konieczności zdrapywania osadów morskich z ostrza. Okazało się, że był to miecz jednoręczny, a jego kształt wskazywał, że ​​prawdopodobnie należał do krzyżowca, który pochodził z terenów dzisiejszej Francji. Źródło: Uniwersytet w Hajfie Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Między dwoma światami. Gdzie w Izraelu spotykają się Izraelczycy i Palestyńczycy?
Choć relacje izraelsko-palestyńskie sprowadzane są często wyłącznie do ich wyzwań, w codziennym życiu istnieją przestrzenie realnej współpracy i spotkania obu społeczności. To właśnie w domach kultury, inicjatywach edukacyjnych, restauracjach i kawiarniach czy zwykłych miejskich przestrzeniach można zobaczyć, jak wygląda koegzystencja w praktyce. Oto miejsca, które pozwalają przyjrzeć się temu z bliska.
Spis treści: Domy kultury współtworzone przez Izraelczyków i Palestyńczyków – miejsca dialogu w Tel Awiwie i Jerozolimie Kultura i edukacja w Izraelu – wspólna nauka języka i inicjatywy izraelsko-palestyńskie Gdzie zjeść w Izraelu? Restauracje i miejsca, gdzie kuchnia łączy Izraelczyków i Palestyńczyków Obywatele Izraela należący do społeczności arabskiej stanowią ok. 21% ludności kraju (w statystykach określani jako Arabowie; część z nich identyfikuje się jako Palestyńczycy). Relacje między żydowskimi i arabskimi obywatelami Izraela są zróżnicowane i zależą od kontekstu społecznego, politycznego i lokalnego. Choć w wielu miastach – zwłaszcza mieszanych, takich jak Hajfa czy Jafa – codzienne kontakty w pracy, edukacji i usługach są czymś naturalnym, stosunkowo rzadziej spotyka się przestrzenie świadomie i programowo tworzone wspólnie przez obie społeczności. Dla turystów, którzy koncentrują się głównie na najpopularniejszych atrakcjach starożytnego Izraela, takie inicjatywy mogą pozostać mniej widoczne. Jednocześnie, mimo napięć i spolaryzowanego obrazu konfliktu w mediach, w Izraelu działają miejsca i organizacje, w których współpraca żydowsko-arabska jest praktykowana na co dzień. Domy kultury współtworzone przez Izraelczyków i Palestyńczyków – miejsca dialogu w Tel Awiwie i Jerozolimie Turystom odwiedzającym Izrael warto polecić kilka przestrzeni edukacyjnych, które pozwalają lepiej zrozumieć lokalną rzeczywistość i zobaczyć, jak wygląda koegzystencja Izraelczyków i Palestyńczyków w codziennym życiu. Na szczególną uwagę zasługuje Radykalny Dom w Tel Awiwie, organizujący wykłady, projekcje filmowe, panele dyskusyjne i warsztaty współtworzone przez izraelskich i palestyńskich aktywistów. To miejsce otwartego dialogu, w którym odbywają się zarówno wydarzenia edukacyjne, jak i inicjatywy kulturalne, np. izraelsko-palestyńskie karaoke czy pokazy filmów o tematyce społecznej. Podobną rolę odgrywa Fioletowy Dom w Jerozolimie (oraz inne Fioletowe Domy działające w kraju), który pozwala spojrzeć na historię miasta z bardziej społecznej, mniej mainstreamowej perspektywy. Organizowane są tam spotkania autorskie, warsztaty pisarskie oraz wizyty studyjne we Wschodniej Jerozolimie, umożliwiające głębsze poznanie złożonej tożsamości regionu. Szczególnym przykładem oddolnej współpracy jest także Dom Solidarności w Tel Awiwie. To przestrzeń celebrująca izraelsko-palestyńską kulturę, łącząca działalność edukacyjną, artystyczną i społeczną. Oprócz debat i wydarzeń kulturalnych organizuje on pomoc żywnościową dla uchodźców, osób starszych i palestyńskich rodzin. Wolontariat przy pakowaniu paczek staje się okazją do bezpośredniego spotkania z izraelskimi i palestyńskimi aktywistami. Dodatkowo inicjatywy takie jak Kino Oporu czy Biblioteka Solidarności wzmacniają wymianę kulturową i budują przestrzeń dialogu ponad podziałami. Kultura i edukacja w Izraelu – wspólna nauka języka i inicjatywy izraelsko-palestyńskie Osoby zainteresowane głębszym poznaniem regionu mogą wybrać kurs języka hebrajskiego lub arabskiego w szkole To Nie Jest Ulpan (TINAU). To współtworzona inicjatywa edukacyjna, która łączy naukę języka z refleksją nad historią Izraela i Palestyny, kulturą oraz tożsamością obu społeczności. Zajęcia i warsztaty tematyczne pokazują, jak język wpływa na postrzeganie historii przez Palestyńczyków oraz w jaki sposób Izraelczycy definiują swoją tożsamość poprzez hebrajskojęzyczną muzykę i kulturę popularną. Dla osób myślących o większym zaangażowaniu ciekawą opcją będzie wolontariat w organizacji Achwat Amim, która umożliwia bezpośrednie poznanie realiów społecznych i politycznych regionu. Programy – trwające od kilku tygodni do kilku miesięcy – łączą edukację historyczną, działania pomocowe i codzienny kontakt z lokalnymi społecznościami. Podczas pobytu w kraju warto rozważyć nocleg w Avraham Hostels w Tel Awiwie i Ejlacie – sieci stworzonej z inicjatywy aktywisty pokojowego Maoza Inona. Oprócz standardowej oferty noclegowej hostele organizują wymiany językowe, wycieczki tematyczne i wydarzenia kulturalne, które sprzyjają spotkaniom ponad podziałami. Jednym z najbardziej poruszających doświadczeń może być koncert Młodzieżowego Chóru Jerozolimy, w którym wspólnie występują młodzi Żydzi i Palestyńczycy – symbol praktycznej koegzystencji Izraelczyków i Palestyńczyków poprzez muzykę. Gdzie zjeść w Izraelu? Restauracje i miejsca, gdzie kuchnia łączy Izraelczyków i Palestyńczyków Bliski Wschód to region, w którym lokalna kuchnia jest nie tylko elementem tradycji, lecz także przestrzenią spotkania kultur. W Tel Awiwie warto odwiedzić Asif – Culinary Institute of Israel, łączący restaurację, kawiarnię i centrum edukacyjne. To miejsce poświęcone dziedzictwu kulinarnemu regionu, gdzie można poznać izraelską i palestyńską kulturę jedzenia, lokalne przyprawy oraz historię produktów charakterystycznych dla tego obszaru. Podczas wizyty w Hajfie dobrym wyborem będzie restauracja Fattoush, od lat kojarzona z codzienną wielokulturowością miasta. To przestrzeń, w której spotykają się różne języki i tradycje, a menu łączy smaki obecne zarówno w kuchni arabskiej, jak i izraelskiej. Z kolei w Jafie warto zajrzeć do kawiarni Yaffa, będącej jednocześnie centrum kulturalnym. Oprócz kawy i lokalnych przysmaków można tam uczestniczyć w pokazach filmowych czy panelach dyskusyjnych, co czyni to miejsce przykładem żywej, miejskiej koegzystencji. Nie wszystkie przestrzenie współtworzone przez obie społeczności powstały jako formalne inicjatywy dialogu. Często są efektem naturalnego, codziennego współistnienia. Bazar w Jafie, śródmieście Hajfy czy rynek w Jerozolimie to miejsca, gdzie Żydzi i Palestyńczycy pracują, robią zakupy i spotykają się bez oficjalnych deklaracji o współpracy. To właśnie tam, w zwykłej codzienności – przy wspólnym stole i wśród aromatu przypraw – najlepiej widać, jak w praktyce wygląda koegzystencja Izraelczyków i Palestyńczyków. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Kacper Max Lubiewski Dziennikarz, autor reportażu o izraelskich aktywistach i dysydentach, student historii i socjologii na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie; związany z ruchem pokojowym w Izraelu, pisze o historii i teraźniejszości konfliktu izraelsko-palestyńskiego, antysemityzmie oraz o lokalnych inicjatywach solidarnościowych i społeczeństwach Bliskiego Wschodu.
Po 2000 latach otwarto drogę z czasów Jezusa. Historyczny szlak znów dostępny
Po raz pierwszy od blisko dwóch tysięcy lat turyści i pielgrzymi mogą przejść drogą, którą w czasach Drugiej Świątyni przemierzali mieszkańcy starożytnej Jerozolimy. Odkryta i udostępniona w całości tzw. Droga Pielgrzymów w Mieście Dawida (czyli główna arteria prowadząca ku Wzgórzu Świątynnemu) ponownie łączy kluczowe miejsca biblijnej topografii miasta. To właśnie tę trasę, według wielu badaczy, pokonywali wierni udający się do świątyni w czasach Jezusa.
Realizacja projektu stanowi jedno z największych przedsięwzięć archeologicznych prowadzonych w ostatnich latach w Izraelu. Prace wykopaliskowe i konserwatorskie objęły około 600 metrów kamiennej drogi datowanej na I wiek n.e., biegnącej od Sadzawki Siloe w południowej części Miasta Dawida aż w kierunku Wzgórza Świątynnego. Odtworzenie tej osi komunikacyjnej pozwoliło odtworzyć historyczny kręgosłup Jerozolimy z okresu Drugiej Świątyni, kiedy miasto stanowiło religijne i polityczne centrum regionu. Dzięki wieloletnim badaniom archeolodzy odsłonili oryginalną nawierzchnię z dużych wapiennych płyt, system kanalizacyjny oraz liczne artefakty, które rzucają nowe światło na codzienne życie sprzed niemal dwóch tysiącleci. Droga Pielgrzymów w Jerozolimie. 2000 lat pod ziemią Odsłonięta 10 lutego 2026 r. trasa, określana przez archeologów jako tzw. ulica schodkowa, ma około 600 metrów długości i średnio 8 metrów szerokości. Została zbudowana w I wieku n.e. jako reprezentacyjna arteria łącząca Sadzawkę Siloe z rejonem Wzgórza Świątynnego w okresie Drugiej Świątyni (516 r. p.n.e.–70 r. n.e.). Przez stulecia pozostawała jednak całkowicie ukryta pod ziemią. Dopiero ponowne odkrycie Sadzawki Siloe w 2004 roku zapoczątkowało wieloletnie, skomplikowane prace wykopaliskowe prowadzone przez Izraelski Urząd Starożytności pod gęsto zabudowaną, współczesną tkanką miejską wschodniej Jerozolimy. Badania wymagały precyzyjnych działań inżynieryjnych, ponieważ archeolodzy pracowali pod istniejącą infrastrukturą miasta. Efekt okazał się jednak wyjątkowy: kamienna nawierzchnia zachowała się w znakomitym stanie, bez późniejszych przebudów czy ingerencji. Jak podkreślono w oficjalnym komunikacie stanowiska archeologicznego City of David, droga została odkryta „dokładnie taka, jaka była” – nietknięta przez kolejne epoki. Wzdłuż trasy natrafiono na oryginalne płyty chodnikowe, system odprowadzania wody oraz liczne artefakty: monety, kamienne odważniki i przedmioty codziennego użytku. Znaleziska te świadczą o intensywnym ruchu pieszym i handlowym, jaki panował tu w I wieku. Według przedstawicieli projektu była to główna oś komunikacyjna starożytnej Jerozolimy, którą przemierzali mieszkańcy, kupcy i pielgrzymi przybywający z różnych części regionu. Jej nagłe opuszczenie nastąpiło podczas Wielkiego Powstania Żydowskiego w 70 r. n.e., kiedy miasto zostało zniszczone przez wojska rzymskie. Od tamtej pory ulica pozostawała zasypana przez niemal dwa tysiące lat, co paradoksalnie przyczyniło się do jej znakomitego stanu zachowania. Zwiedzanie Drogi Pielgrzymów – trasa, znaczenie i dostęp dla turystów Udostępniona trasa rozpoczyna się w rejonie Miasta Dawida, skąd zwiedzający schodzą w kierunku Sadzawki Siloe, a następnie przechodzą podziemnym odcinkiem starożytnej ulicy, by zakończyć wizytę w Ogrodzie Archeologicznym Davidsona, położonym na południe od Wzgórza Świątynnego. Przejście drogą zajmuje około dwóch godzin i – jak podkreślają organizatorzy – „jest odpowiednie dla rodzin z dziećmi, dorosłych i grup zorganizowanych”. Dostępne są wycieczki z przewodnikiem, ale możliwe jest również zwiedzanie samodzielne. Największą wartością tego doświadczenia jest autentyczność. Odwiedzający po raz pierwszy od około dwóch tysięcy lat mogą dosłownie przejść po kamieniach, po których w I wieku n.e. podążali mieszkańcy i pielgrzymi zmierzający ku świątyni. Jak zaznaczono w oficjalnym komunikacie, miasto można oglądać „bez rekonstrukcji” – poprzez oryginalne pozostałości zachowane w niemal niezmienionej formie. David Be’eri, dyrektor generalny centrum archeologicznego Miasta Dawida, podkreślił symboliczny wymiar projektu: „W okresie Drugiej Świątyni droga łączyła dziesiątki tysięcy pielgrzymów z całego kraju i świata, a dziś ma łączyć miliony gości i turystów”. Jak dodał, przedsięwzięcie ma znaczenie wykraczające poza samą archeologię, ponieważ przywraca do przestrzeni publicznej materialne świadectwo historii Jerozolimy. Przedstawiciele ośrodka zwrócili również uwagę na wymiar religijny trasy. Spacer od Sadzawki Siloe w kierunku Wzgórza Świątynnego ma – jak określono – „głębokie znaczenie” zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan. „Żydowskie powiązania z tym obszarem sięgają około czterech tysięcy lat wstecz, a w przypadku chrześcijan około dwóch tysięcy lat” – wskazano, podkreślając ciągłość tradycji i pamięci. W komunikacie zaznaczono także, że choć na świecie istnieją inne starożytne drogi, „niewiele z nich, jeśli w ogóle, ma takie znaczenie jak Droga Pielgrzymów”, której oddziaływanie wykracza daleko poza lokalny kontekst historyczny. Źródła: Fox News, Israel Hayom, City od David Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dziennikarz Travelera poleciał do Tel Awiwu. „Tego napięcia nie da się znieść”
MSZ odradza podróże do Izraela. Turyści i pielgrzymi z Polski podróżują tam z... aplikacją ostrzegającą przed nalotami. Sprawdziliśmy, jak wygląda sytuacja w Tel Awiwie w 2026 r.
Spis treści: Pielgrzymi i plażowicze Życie na promenadzie Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Ślady na murach Napięcie trudne do zniesienia Ta podróż bardzo się różniła od innych. Zanim w ogóle spakowałem walizkę, musiałem dopełnić procedur, o których jeszcze kilka lat temu bym nie pomyślał, planując podróż nad Morze Śródziemne. Pierwszy krok: rejestracja w systemie „Odyseusz” polskiego MSZ – na wypadek konieczności nagłej ewakuacji. Drugi: złożenie wniosku o ETA-IL. To nowy, bezwzględny wymóg izraelskich służb granicznych – elektroniczne zezwolenie na wjazd, bez którego nie zostanę wpuszczony na pokład samolotu. Ale najważniejsza była instalacja aplikacji „Tzeva Adom” (Red Alert). To system wczesnego ostrzegania zintegrowany z obroną cywilną, który wyciem syreny informuje o nadlatujących rakietach i daje sekundy na znalezienie schronienia. Codziennie przed wylotem śledziłem też doniesienia z Bliskiego Wschodu. Zastanawiałem się nie nad tym, nie jaka będzie pogoda, ale czy przestrzeń powietrzna pozostanie otwarta. To była podróż nerwowa od samego początku. Pielgrzymi i plażowicze Ląduję na lotnisku Ben Guriona w ciągu dnia. Jestem tu pod koniec stycznia, kilka dni po tym, gdy duża część grupy Lufthansy zawiesiła rejsy nocne do Tel Awiwu. Ryzyko operacyjne i trudności w identyfikacji zagrożeń po zmroku uznano za zbyt wysokie. Ze mną turyści i pielgrzymi z Polski, którzy przylecieli bezpośrednio LOT-em (nasz narodowy przewoźnik, podobnie jak linia Wizz Air, realizuje połączenia do Tel Awiwu). Hala przylotów jest cichsza niż zwykle. Czekając na bagaż, wdaję się w rozmowę z mężczyzną stojącym obok. To Marek, pilot wycieczek, który właśnie przyleciał z grupą z Polski. Mimo że nasze MSZ odradza podróże (komunikat „Nie podróżuj”), on jest tu regularnie. – Ludzie pytają mnie: czy tam nie strzelają? – mówi, obserwując przesuwające się walizki. – Odpowiadam im faktami: konflikt toczy się punktowo. Jerozolima czy Galilea to miejsca, które żyją z turystów i są relatywnie bezpieczne. Pielgrzymi mają inną motywację niż plażowicze. Dla nich chęć dotknięcia miejsc świętych jest silniejsza niż strach. Często mówią mi: „Z Bogiem bezpieczniej niż w domu”. Oczywiście omijamy szerokim łukiem północną granicę z Libanem i okolice Strefy Gazy. Odbieramy bagaże. On rusza do swojej grupy, która mimo wojny chce zobaczyć Jerozolimę. Ja wsiadam do taksówki i jadę do Tel Awiwu. Statystyki są nieubłagane – z rekordowych 4,5 miliona turystów w 2019 roku, ruch skurczył się o blisko 80 procent. Życie na promenadzie Melduję się w hotelu Metropolitan – recepcjonistka mówi, że niemal wszystkie pokoje są zajęte. Wybór tego miejsca był strategiczny: druga linia zabudowy od morza, ale przede wszystkim dostępność schronu, do którego biegnie się stąd niespełna minutę. Wychodzę na miasto, by przyjrzeć się, jak Tel Awiw funkcjonuje w trzecim roku konfliktu. Największy dysonans poznawczy czeka na nadmorskiej promenadzie (Tayelet). To tutaj skupia się życie towarzyskie i sportowe miasta. W niedzielę rano wzdłuż wybrzeża mijają mnie biegacze, spacerowicze, rowerzyści i użytkownicy hulajnóg elektrycznych. Na plażach Gordon, Frishman i Bograshov słychać charakterystyczny, rytmiczny stukot piłeczek – to matkot, narodowy sport plażowy Izraela. Plażowiczów nie jest jednak zbyt wielu, jakaś grupka ćwiczy w siłowni na świeżym powietrzu, inni odpoczywają na kocach albo leżakach. Ten sielankowy obrazek jest jednak pocięty elementami wojennymi. Pomiędzy turystami spacerują patrole. To charakterystyczny widok dla dzisiejszego Izraela: młode żołnierki i żołnierze z długą bronią automatyczną przewieszoną przez ramię. Nie wszyscy są na służbie – piją kawę, jedzą lody, rozmawiają, ale broń jest nieodłącznym elementem ich garderoby, tak naturalnym jak plecak czy torebka. W witrynach wielu lokali, wciśnięte między reklamy piwa a menu, widnieją naklejki z napisem „Peace” oraz wszechobecne flagi narodowe. Na deptaku spotykam też parę turystów z Polski. Przylecieli bezpośrednim rejsem. – Wahaliśmy się – przyznaje mężczyzna. – Ale znajomi na miejscu mówili: przyjeżdżajcie. I faktycznie, tu na deptaku czujemy się bezpiecznie, choć z tyłu głowy mamy świadomość zagrożenia – słyszę. Kulinarna codzienność z telefonem w ręku Idę na rynek Levinsky. Sklepy z orzechami, przyprawami i chałwą pełne są klientów. Wchodzę do słynnej restauracji M25. Jest pełno. Kucharze w otwartej kuchni serwują podroby i steki, panuje gwar. Ale zachowanie gości uległo zmianie. Telefony komórkowe nie są schowane w kieszeniach czy torebkach. Leżą na stołach, ekranami do góry. To nowy odruch społeczny – ciągłe monitorowanie powiadomień z aplikacji alarmowych. Ludzie jedzą, piją wino, śmieją się, ale każde wibrowanie telefonu sprawia, że rozmowy cichną na ułamek sekundy. To życie w stanie ciągłego czuwania. Podobnie jest w Jaffie. Na Pchlim Targu sprzedawcy wykładają perskie dywany bezpośrednio na asfalcie. W kultowej knajpie „Dr Shakshuka” wita mnie tekturowa makieta właściciela, Bino Gabso. W środku turyści mieszają się z miejscowymi, ale jest ich garstka w porównaniu z 2019 roku, gdy byłem tu pierwszy raz. Wbrew powszechnym wyobrażeniom o mieście funkcjonującym w cieniu konfliktu, życie nocne w Tel Awiwie nie zamarło. Po zmroku wąskie uliczki przylegające do targu Carmel (Shuk HaCarmel) wypełniają się ludźmi. Bary i restauracje, które w ciągu dnia sąsiadują ze straganami, wieczorem przeżywają oblężenie. Frekwencja jest na tyle wysoka, że znalezienie wolnego stolika „z marszu”, bez wcześniejszej rezerwacji, jest w wielu miejscach niemożliwe. Tłum gości wylewa się z lokali na chodniki, a gwar rozmów i muzyka trwają do późnych godzin nocnych, ignorując napiętą sytuację geopolityczną. Ślady na murach Choć miasto za wszelką cenę stara się zachować normalność, wojna zostawiła tu swoje fizyczne podpisy. Spacerując po centrum, wciąż można dostrzec na elewacjach niektórych budynków wyrwy i uszkodzenia tynku. To ślady po odłamkach irańskich rakiet, które spadły na aglomerację Tel Awiwu podczas ostatnich zmasowanych ataków w czerwcu 2025 roku. Najbardziej wymownym miejscem jest jednak Dizengoff Square (Plac Dizengoffa). Centralnym punktem placu jest fontanna, wokół której oraz na jej betonowych krawędziach ustawiono setki zdjęć osób porwanych. Obok fotografii znajdują się instalacje artystyczne, w tym puste krzesła. Przechodnie zatrzymują się tu w milczeniu, konfrontując turystyczną codzienność miasta z tragedią, która rozgrywa się zaledwie 70 kilometrów na południe. A potem idą do jednej z knajp w pobliżu na lunch. Napięcie trudne do zniesienia Pobyt w Tel Awiwie kończę z tym samym niepokojem, z którym tu przyjechałem. Czy lot powrotny się odbędzie? Czy przestrzeń powietrzna nie zostanie nagle zamknięta? Turystyka w Izraelu w 2026 roku to nie wypoczynek, to ciągłe zarządzanie ryzykiem. Miasto żyje, restauracje karmią, słońce świeci, a pielgrzymi wciąż modlą się w Jerozolimie. Ale pod tą warstwą rutyny pulsuje napięcie, którego nie da się zignorować i którego na dłuższą metę nie mógłbym znieść. Dlatego cieszę się, kiedy po dwóch dniach jestem już w samolocie powrotnym do Polski. Aplikację „Tzeva Adom” odinstalowuję dopiero po wylądowaniu w Europie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Dlaczego runęły mury Jerycha? Naukowe wyjaśnienie nie pasuje do wersji z Biblii
Upadek starożytnego Jerycha od wieków intrygował badaczy. Najnowsze odkrycia archeologiczne rzucają światło na to, co naprawdę mogło doprowadzić do zniszczenia miasta znanego z Biblii.
Spis treści: Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii W ciągu stuleci wykopalisk powstało kilka teorii na temat tego, co naprawdę doprowadziło do upadku jednego z najstarszych miast świata. Upadek Jerycha to jedna z najbardziej znanych historii biblijnych. Według Starego Testamentu Izraelici — grupa Hebrajczyków, którą Mojżesz wyprowadził z Egiptu — zdobyli miasto w spektakularny sposób. Z polecenia Boga okrążyli Jerycho, zadęli w rogi, a przy odrobinie boskiej pomocy dźwięk miał być tak potężny, że powalił ciężkie mury miasta. Opowieść ta podkreślała potęgę Boga i miała dowodzić, że Izraelici są jego wybranym ludem. Jerycho nie było jednak wyłącznie miastem z Biblii. Współczesne Jerycho wciąż istnieje na palestyńskim Zachodnim Brzegu i często uznaje się je za jedno z najstarszych miast na świecie. Ruiny starożytnego Jerycha leżą tuż poza rozległym centrum nowoczesnego miasta. Dziś są częścią wpisanego na listę UNESCO stanowiska archeologicznego Tell es-Sultan. Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Archeolodzy prowadzą wykopaliska w Tell es-Sultan od ponad wieku. Dzięki temu coraz lepiej rozumieją, jak daleko sięgają korzenie Jerycha. Oto, co ustalono na temat zniszczenia jednego z najstarszych miast świata — i na ile biblijna historia jest zgodna z faktami. Ludzie mieszkają w Jerychu od 10 000 lat. Osada, położona w Dolinie Jordanu, leży na zachód od rzeki Jordan. Jej pierwsi mieszkańcy uczestniczyli w rewolucji rolniczej w tzw. Żyznym Półksiężycu. Przechodzili od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa oraz stałych osiedli. Jerycho miało system murów — być może w celu obrony — oraz kamienną wieżę, której funkcja wciąż pozostaje zagadką. W neolicie i we wczesnej epoce brązu miasto przechodziło okresy zniszczeń i opuszczenia. Znaleziska wskazują jednak, że niemal zawsze było odbudowywane. Archeolodzy ustalili to m.in. dzięki datowaniu murów: nowsze konstrukcje wznoszono lata po zniszczeniu starszych. Szczyt rozwoju Jerycha przypadł na środkową epokę brązu, trwającą mniej więcej od 2000 do 1500 r. p.n.e. Miasto było częścią cywilizacji kananejskiej — grupy kulturowej zamieszkującej region znany jako Kanaan w Lewancie. – To cywilizacja handlowa. Ma bardzo, bardzo dobre powiązania z Egiptem i całym światem śródziemnomorskim. To miejsce wygodne i zamożne. Odnoszące sukces – mówi archeolożka Felicity Cobbing. Gdzieś pod koniec środkowej epoki brązu Jerycho spotkała wielka katastrofa. Starożytne miasto zostało zniszczone. Nikt nie wie dokładnie, co się stało, ale to wydarzenie zepchnęło Jerycho do roli mniej istotnego ośrodka. Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Biblia podaje jedno wyjaśnienie. Po śmierci Mojżesza jego następcą jako przywódca Izraelitów został Jozue. Pod wodzą Jozuego Izraelici wkroczyli do Kanaanu — ziemi, którą Bóg miał im ofiarować w zamian za wierność Jemu i Jego słowu. Nakazał też Jozuemu i Izraelitom, by „wypędzili sprzed siebie Kananejczyków”. Jak opisuje Księga Jozuego, Izraelici obrali sobie za cel otoczone murami kananejskie miasto Jerycho. Przez sześć dni okrążali je. Siódmego dnia zadęli w baranie rogi, krzyknęli i — wskutek boskiego cudu — mury Jerycha runęły. Następnie złupili miasto, spalili je i „wytracili ostrzem miecza wszystko, co było w mieście: mężczyzn i kobiety, młodych i starych, a także woły, owce i osły”. Uczeni datują pojawienie się Izraelitów w Kanaanie na okres około 1200 r. p.n.e. Aby potwierdzić biblijną relację, współcześni archeolodzy musieliby wykazać, że mury Jerycha upadły mniej więcej w tym samym czasie. Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Od XIX wieku Tell es-Sultan identyfikuje się jako miejsce starożytnego Jerycha. Badacze doszli do tego wniosku na podstawie położenia w Dolinie Jordanu oraz obecności naturalnego źródła, o którym wspomina Biblia. Pierwsze duże wykopaliska w Tell es-Sultan prowadzili Ernst Sellin i Carl Watzinger. Ustalili, że Jerycho prawdopodobnie zostało zniszczone. Znaleźli też ślady murów miejskich na stanowisku. W latach 30. XX wieku brytyjski archeolog John Garstang twierdził, że stanowisko pasuje do biblijnej opowieści. Datował jeden z systemów murów na około 1400 r. p.n.e. Wkrótce pojawiły się jednak nowe dane, które temu przeczyły. Jedna z najbardziej wpływowych archeolożek XX wieku, Kathleen Kenyon, prowadziła wykopaliska w latach 1952–1958. Analizując warstwy osadnicze oraz ceramikę, ustaliła, że mury badane przez Garstanga pochodziły z około 2700 r. p.n.e. – Jerycho miało wiele murów – mówi Cobbing. – Żaden z nich nie pasuje jednak do historii o podboju Jozuego. Dlaczego? Ponieważ w czasach, gdy Izraelici mieli zdobywać miasto, Jerycho nie miało murów, które można by było „zwalić”. Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odkrycia Kenyon sugerowały, że Jerycho zostało zniszczone około 1550 r. p.n.e. Późniejsze datowania radiowęglowe potwierdziły tę chronologię. Izraelici mieli natomiast dokonać podboju setki lat później. W czasie zniszczenia miasto strawił wielki pożar. Co go wywołało? Badacze zwracają uwagę, że Jerycho leży w strefie sejsmicznej. Trzęsienia ziemi miały uszkadzać mury i budynki miasta w różnych momentach jego historii. – Masz mur, który biegnie sobie całkiem równo, a potem nagle „siada” – mówi Cobbing. Lorenzo Nigro, który kierował nowszymi wykopaliskami, wskazywał na trzęsienie ziemi około 2700 r. p.n.e., które wymusiło odbudowę miasta od podstaw. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-07-111246-Is-there-archaeological-evidence-for-the-Biblical-fall-of-Jericho--National-Ge-f9d87b4.png" width="688" height="857" alt="Kathleen Kenyon na wykopaliskach w Jericho; kluczowe odkrycie: wieża z ok. 7000 r. p.n.e." title="Kathleen Kenyon na wykopaliskach w Jericho; kluczowe odkrycie: wieża z ok. 7000 r. p.n.e." /> Garstang również uznał, że Jerycho zniszczyło trzęsienie ziemi. Pozostałości zawierają warstwę popiołu, co wskazuje na ogromny pożar. Inni badacze sugerują, że ogień mógł wybuchnąć po wstrząsach – np. przez przewróconą lampę oliwną. Pozostałości konstrukcji są zachowane – po prostu spalone na węgiel. Znaleziono nawet naczynia wypełnione spalonym ziarnem. Spalone pozostałości mogą sugerować działania wojenne. Możliwe, że sprawcą był Egipt, który w XVI w. p.n.e. prowadził kampanię przeciw Hyksosom, wypierając ich do Kanaanu. – To nie była zwykła wyprawa łupieżcza – mówi Cobbing. – To była cała siła egipskiej armii. Brakuje jednak mocnych dowodów archeologicznych, które potwierdzałyby oblężenie. – Zastanawiam się, czy mieszkańcy nie dostali jakiegoś ostrzeżenia – spekuluje Cobbing. Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii Niezależnie od tego, jak dokładnie zniszczono Jerycho, skutek był podobny. Miasto w dużej mierze opuszczono i przez pewien czas było nieufortyfikowane. Jerycho odżyło w epoce żelaza, a w IX wieku p.n.e. znów miało mury. W kolejnych stuleciach przetrwało, goszcząc nawet Heroda Wielkiego. – Myślę, że to właśnie jest niezwykła historia Jerycha – mówi Cobbing. – To opowieść o odporności. Nieważne, że bywało trudno. To miejsce, do którego ludzie wracają raz po raz. Źródło: National Geographic
Czy biblijny król Herod Wielki rzeczywiście był tyranem? Poznaj prawdziwą historię namiestnika Galilei
Król Herod znany jest z brutalności i rzezi niewiniątek. Ale czy naprawdę kazał zabić dzieci w Betlejem? Poznaj historię władcy, który przeszedł do legendy jako morderca – i geniusz architektury.
Spis treści: Król, którego stworzył Rzym Brutalna droga do władzy Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Król budowniczy i geniusz inżynierii Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Jeśli w historii Bożego Narodzenia istnieje czarny charakter, to jest nim bez wątpienia Herod – monarcha, który rzekomo kazał wymordować tysiące niemowląt i małych dzieci, by pozbyć się rywala, Dzieciątka Jezus. W tradycji chrześcijańskiej zapisał się jako okrutny tyran. Jednak choć jego reputacja człowieka bezwzględnego jest w pełni zasłużona, wcale nie jest pewne, czy rzeczywiście kazał zabić dzieci z Betlejem. Król, którego stworzył Rzym Herod Wielki, który rządził Judeą w latach 37–4 p.n.e., prowadził życie naznaczone politycznymi manewrami i nieustanną walką o utrzymanie władzy. Nie wywodził się z długiej, królewskiej linii. Nie miał też kapłańskiego zaplecza. Był Idumejczykiem – przedstawicielem grupy etnicznej z południowej Judei, uznawanej za potomków biblijnego patriarchy Ezawa. Z tego powodu pozostawał outsiderem wobec dynastii hasmonejskich, które rządziły Judeą przez stulecie przed jego panowaniem. Adam Kolman Marshak, autor książki „The Many Faces of Herod the Great”, zwraca uwagę, że także jego religijne „uprawnienia” były kruche: – Jego dziadek przeszedł na judaizm, dlatego wielu uważało, że nie jest w pełni Żydem. Dla idumejskiego dworzanina zostanie królem Judei było ogromnym politycznym wyczynem. Wymagało dużego szczęścia i pomocy Rzymu. Braki w rodowodzie nadrabiał jednak instynktem politycznym. Dzięki ojcu, Antypatrowi, umiejętnie zabiegał o rzymskie wsparcie w czasie wojen domowych, które rozdzierały wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. W 40 p.n.e., gdy wojska Partów zagrażały rzymskim posiadłościom, senat rzymski zdecydował się na śmiały krok. Marek Antoniusz – a wkrótce także Oktawian – przekonali współpracowników, by ogłosić Heroda „królem Żydów”. Tyle, że w praktyce Herod musiał dopiero na tę koronę zapracować. Brutalna droga do władzy Król „Żydów” już istniał, więc przez kolejne trzy lata Herod prowadził brutalną kampanię przeciw Antygonowi – ostatniemu hasmonejskiemu władcy ze starszej linii królewskiej. W 37 p.n.e., wsparty rzymskimi legionami, Herod zdobył Jerozolimę. Panowanie Heroda było nieustannym balansowaniem. Rzym oczekiwał stabilności, a różne grupy w Judei – legitymacji opartej na lokalnej tradycji. Jego idumejskie pochodzenie i bliskie związki z Augustem sprawiały, że patrzono na niego podejrzliwie, jak na rzymskiego poplecznika. By kontrolować opór, stworzył rozbudowaną siatkę wywiadowczą. Reagował zdecydowanie – często także brutalnie – na zagrożenia realne lub urojone. Historyk Józef Flawiusz, nasze główne starożytne źródło wiedzy o Herodzie, opisuje władcę, który z upływem lat popadał w coraz większą paranoję, zwłaszcza wobec konkurujących roszczeń Hasmoneuszy. Pisze też, że Herod kazał stracić kilku członków dalszej rodziny. Wśród ofiar była ukochana hasmonejska żona Mariamme, troje jego synów oraz matka i dziadek Mariamme. Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Sława Heroda jako człowieka skrajnie okrutnego w dużej mierze wyrasta z opowieści bożonarodzeniowej, w której rozkazuje wymordować wszystkich chłopców poniżej dwóch lat. Historia ta przypomina epizod z Księgi Wyjścia, gdy faraon próbował zgładzić małego Mojżesza, nakazując zabijanie hebrajskich chłopców. Co istotne, poza Ewangelią brak innych wzmianek o takim wydarzeniu – nawet w źródłach, które Herodowi nie sprzyjały. Jak zauważa Raymond Brown w „Birth of the Messiah”, gdyby była to historia prawdziwa, powinna pozostawić ślady w żydowskich przekazach historycznych. Tim Whitmarsh, Regius Professor języka i literatury greckiej na Uniwersytecie w Cambridge, sugeruje, że opowieść o rzezi niemowląt mogła zostać zapożyczona z podobnej historii opowiadanej o Gajuszu Oktawiuszu, przyszłym cesarzu Auguście. Marshak dodaje, że choć większość historyków nie uznaje dosłownej historyczności opowieści o narodzeniu Jezusa, to mimo wszystko mówi ona o pewnym rodzaju prawdy dotyczącej rządów Heroda. Król budowniczy i geniusz inżynierii Jeśli za cokolwiek pamięta się Heroda pozytywnie, to za zdumiewającą skalę jego wizji architektonicznej. W Judei i poza nią pozostawił po sobie pasmo miast, twierdz, pałaców i monumentów, które mogły rywalizować z największymi osiągnięciami jego rzymskich patronów. Przebudowa Świątyni Jerozolimskiej była jednym z najbardziej ambitnych projektów budowlanych starożytnego świata. Platformę Wzgórza Świątynnego ogromnie powiększono, wznosząc mury oporowe z gigantycznych bloków wapienia. Niektóre ważyły ponad 300 ton. Twierdze Heroda – Masada, Macheront, Hyrkania i Herodion – łączyły wojskową strategię z królewskim rozmachem. W Masadzie zbudował trzypoziomowy pałac dramatycznie „przyklejony” do skalnej ściany. Być może najbardziej innowacyjnym dziełem Heroda była Cezarea Nadmorska – portowe miasto nad Morzem Śródziemnym, wzniesione na cześć Augusta. To właśnie tam zbudował największy sztuczny port świata grecko-rzymskiego. Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Ostatnie lata Heroda upływały pod znakiem choroby i niepokojów politycznych. Józef Flawiusz przedstawia szczegółowy – czasem sensacyjny – opis jego ostatnich dni. Po śmierci Heroda w 4 p.n.e. August podzielił jego państwo między trzech synów – Archelaosa, Antypasa i Filipa – kończąc epokę scentralizowanej monarchii herodiańskiej. W ciągu jednego pokolenia Judea znalazła się pod bezpośrednią kontrolą Rzymu. Dziedzictwo Heroda jest złożone. W tradycji żydowskiej jawi się jako uzurpator i morderca, ale też jako ten, który odbudował świątynię w niespotykanej świetności. W chrześcijańskich pismach pozostaje czarnym charakterem. W rzymskiej pamięci bywa wzorcowym królem-klientem. Dla współczesnych archeologów i historyków jest kimś jeszcze innym – jedną z najbardziej przełomowych postaci starożytnego Bliskiego Wschodu. Źródło: National Geographic
Tajemnicza rzeźba kobiety z gęsią sprzed 12 tys. lat – czy to pierwsza „Leda”?
Na stanowisku archeologicznym w północnym Izraelu naukowcy odkryli maleńką figurę przedstawiającą kobietę z ptakiem na plecach. Badacze twierdzą, że to prawdopodobnie jeden z najstarszych dowodów przedstawiających pradawny system wierzeń.
Leda z łabędziem to jeden z popularniejszych motywów w sztuce. Dzieła te znane są jeszcze z czasów antycznej Grecji np. w postaci rzeźb, mozaik lub fresków. Przedstawiają córkę Testiosa i Leukipe, żony króla Sparty Tyndareosa. Według legendy zakochał się w niej sam Zeus, który, by zdobyć jej serce, zamienił się w łabędzia, aby uwieść ją swym pięknem. Owocem tej miłości były cztery jaja, z których na świat przyszło czworo dzieci: Kastor, Polluks, Helena i Klitajmestra. Figurka kobiety z gęsią sprzed 12 tys. lat To jednak tylko jeden z wielu motywów, które przedstawiają kobietę ze zwierzęciem. Znane są przecież także inne przedstawienia, nie mówiąc o najpopularniejszym, czyli Ewie wraz z wężem czy bogini Isztar, która często występowała razem z lwem. Wizerunki te najczęściej miały odniesienie do sfery sacrum i każdy z nich reprezentował inne wierzenia, tradycje, czy przesądy, w zależności od kultur i cywilizacji, w których powstawały. Teraz archeolodzy w Izraelu odkryli kolejne dzieło, które może przedstawiać animistyczny kult. Na stanowisku Nahal Ein Gev II, które znajduje się ok. 2 kilometrów na wschód od Jeziora Galilejskiego na północy kraju, badacze odnaleźli małą figurkę kobiety z ptakiem na plecach. Naukowcy twierdzą, że nie jest to jednak łabędź, lecz gęś. I jest to akt intymnej interakcji. Rzadki dowód animistycznych wierzeń „Paleolityczne przedstawienia interakcji między ludźmi a zwierzętami są rzadkie, a w kontekstach górnego paleolitu odnotowano jedynie kilka malowanych lub rytych przykładów, głównie z Europy” – napisali w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „PNAS”. „Takie sceny, przedstawiające rzeczywiste lub wyobrażone interakcje, mają ogromne znaczenie dla zrozumienia dawnych wierzeń, począwszy od sposobu, w jaki ludzie postrzegali swoją relację ze środowiskiem i istotami nieludzkimi” – dodają badacze. Figurkę wykonano z wypalanej gliny między 15 a 11,5 tysiąca lat temu. Badacze twierdzą, że jej autorem był ktoś należący do kultury natufijskiej. Była to kultura mezolitu bliskowschodniego, a jej nazwa pochodzi od stanowiska archeologicznego Wadi-an-Natuf w Izraelu. W trakcie badań prof. Laurent Davin z Uniwersytetu Paryż-Nanterre zbadał dziesiątki tysięcy małych fragmentów gliny zebranych z kilku natufijskich stanowisk archeologicznych. Jeden z nich przedstawiał właśnie kobietę z gęsią. – Zrozumiałem, że trzymam w dłoni wyjątkowy obiekt, zarówno pod względem przedstawionego tematu, jak i jakości modelowania – powiedział portalowi Live Science prof. Davin. Kultura natufijska i jej wierzenia Naukowiec stwierdził, że to najbardziej szczegółowe przedstawienie ludzkiego ciała, jakie do tej pory zidentyfikowano w kulturze natufijskiej. Figurka nie była jednak dobrze zachowana. Została rozbita na trzy części. Całość miała zaledwie 3,7 cm wysokości. Nad kobietą góruje ptak, który sprawia wrażenie, że opiera się o jej plecy. Ma rozpostarte skrzydła i wygląda, jakby obejmował postać. – Nacięty trójkątny obszar w dolnej części figurki prawdopodobnie przedstawia żeńskie łono, a symetryczne owalne odciski w okolicach torsu sugerują piersi – wyjaśnia prof. Davin. Stanowisko archeologiczne, na którym znaleziono figurę, wykorzystywane było do pochówku zmarłych. W tym samym miejscu badacze odnaleźli również szczątki gęsi z podobnego okresu. Według autorów odkrycia sugeruje to, że zwierzęta te były ważne w kulturze natufijskiej. To istotne spostrzeżenie, bo do tej pory niewiele wiadomo było o ich religii. Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie wskazuje, iż Natufijczycy tworzyli złożone rzeźby i figury. Wykorzystywali w tym celu animistyczne wierzenia jeszcze przed rewolucją neolityczną w południowo-zachodniej Azji. – Figurka kobiety i gęsi łączy świat łowców-zbieraczy ze światem pierwszych społeczności, które zakładały osady. Pokazuje to, jak wyobraźnia i symboliczne myślenie zaczęły kształtować ludzką kulturę – podsumował współautor badania, Leore Grosman, archeolog z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Źródło: PNAS Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
„Świątynia była imponującym dziełem architektury”. Wraz z jej upadkiem straciliśmy Arkę Przymierza i Tablice Przykazań
Świątynia Salomona nie była jedynie monumentalnym miejscem kultu – stanowiła centrum polityczne, ekonomiczne i duchowe królestwa Izraela. Budowa świątyni na Górze Moria, po uprzednim sprowadzeniu Arki Przymierza przez Dawida, była gigantycznym przedsięwzięciem zarówno pod względem kosztów, jak i logistyki. W artykule opisujemy nie tylko architekturę i wymiary budowli, lecz także jej zniszczenie przez Babilończyków oraz dowody archeologiczne potwierdzające istnienie tej starożytnej budowli.
Spis treści: Wyjątkowa architektura świątyni Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Świątynia Salomona, znana także jako Pierwsza Świątynia Jerozolimska, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii Izraela i w dziejach religii monoteistycznych. Jej geneza związana jest z pragnieniem króla Dawida, który po zdobyciu Jerozolimy sprowadził do miasta Arkę Przymierza. Ta wcześniej była przechowywana w Szilo w świątyni zwanej Namiotem Spotkania. Ambicją króla Dawida było wzniesienie monumentalnego przybytku, jednak zgodnie z biblijnym przekazem Bóg odmówił mu tego zaszczytu, wskazując na Salomona jako przyszłego budowniczego. Syn Dawida zrealizował projekt w latach 966–959 p.n.e., wznosząc Świątynię na Górze Moria – miejscu symbolicznym, gdzie Abraham miał złożyć Izaaka w ofierze. Świątynia Salomona nie była wyłącznie domem kultu: stanowiła widoczny znak przymierza, była miejscem rytuału ofiary i pomnikiem boskiej chwały. Jej powstanie ugruntowało znaczenie Jerozolimy jako duchowej stolicy narodu i zdefiniowało ramy izraelskiej tożsamości na kolejne stulecia. Wyjątkowa architektura świątyni Budowa Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej była przedsięwzięciem nie tylko religijnym, lecz także architektonicznym o wyjątkowej skali i precyzji. Świątynia Salomona wyróżniała się monumentalnymi wymiarami, starannie dobranymi materiałami oraz detalami zdobniczymi, które podkreślały jej znaczenie jako centrum kultu i symbol potęgi króla. Już sama lokalizacja na Górze Moria oraz podział wnętrza na różne strefy kultu świadczyły o przemyślanej kompozycji przestrzeni sakralnej. Rozmiary i struktura Według biblijnych opisów Świątynia Salomona była imponującym dziełem architektury. Jej wymiary określano na około 55 metrów długości, 28 metrów szerokości i 16 metrów wysokości. Najwyższy punkt budowli sięgał około 67 metrów. W Tanachu zapisano inne dane: długość 60 łokci, szerokość 20 łokci i wysokość sieni aż 120 łokci. Choć różne źródła podają odmienne parametry, przekaz łączy się w obrazie monumentalnej budowli, jakiej Izraelici wcześniej nie znali. Materiały i wykonanie Salomon nie szczędził środków na realizację swojego przedsięwzięcia. W budowę zaangażowano ogromne zasoby finansowe i ludzkie. Władca korzystał z bogactw zdobytych przez Dawida podczas licznych wojen, a także z ofiar składanych przez samych Izraelitów. Głównym materiałem budowlanym było drewno cedrowe sprowadzane w wielkich ilościach od króla Hirama I z Tyru. Dodatkowo wykorzystano potężne kamienne bloki, które posłużyły do stworzenia fundamentów. Do pracy przy wznoszeniu budowli zmuszono poddanych Salomona. Całość nadzorowało 3300 królewskich urzędników. Budowa była tak kosztowna, że król popadł w poważne długi – by spłacić część zobowiązań, oddał królowi Tyru dwadzieścia miast w Galilei. Święte Świętych Najważniejszym pomieszczeniem w Świątyni Salomona było Święte Świętych (Sancta Sanctorum). To właśnie tam umieszczono Arkę Przymierza z dwiema kamiennymi tablicami przykazań, które Mojżesz otrzymał na Górze Synaj. Zgodnie z opisem biblijnym całe wnętrze sanktuarium wyłożono złotem, a ołtarz wykonano z cedru. Nad Arką znajdowały się skrzydła cherubów, które okrywały ją i jej drążki. Symbolika tego miejsca była niezwykle głęboka – stanowiło ono centrum duchowe Izraela, a zarazem materialny znak obecności Boga pośród swojego ludu. Uroczyste poświęcenie Po ukończeniu świątyni król Salomon zainaugurował ją modlitwą i uroczystym poświęceniem. W ceremonii uczestniczyli nie tylko Izraelici, lecz także przedstawiciele innych narodów. Salomon w swojej modlitwie apelował, aby Bóg wysłuchiwał modlitw wszystkich, którzy będą kierować je ku tej świątyni. Jego słowa brzmiały jak manifest uniwersalizmu: „Niech wszystkie narody ziemi poznają Twe Imię dla nabrania bojaźni przed Tobą za przykładem Twego ludu, Izraela” (1 Księga Królewska, 8,43). Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Historia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej zakończyła się tragicznie. W 587 roku p.n.e. Babilończycy pod wodzą króla Nabuchodonozora II przeprowadzili oblężenie Jerozolimy. Po miesiącu walk udało im się przełamać mury miasta, zdobyć je i spalić wraz z większością zabudowy, w tym z samą Świątynią Salomona. To wydarzenie było dla Żydów ciosem duchowym i narodowym. Wraz ze zniszczeniem świątyni utracono Arkę Przymierza i tablice przykazań, które do dziś pozostają zaginione. Na miejscu zburzonej budowli w 515 roku p.n.e. wzniesiono Drugą Świątynię. Jednak jej Święte Świętych pozostało puste, ponieważ Arka zniknęła. Druga Świątynia przetrwała do roku 70 n.e., kiedy Rzymianie złupili Jerozolimę. Później na Wzgórzu Świątynnym powstały islamskie budowle: Kopuła na Skale i meczet Al-Aksa. Zburzenie Pierwszej Świątyni jest do dziś wspominane podczas żydowskiego święta Tisza be-Aw. W modlitwach ortodoksyjni Żydzi trzy razy dziennie proszą o jej odbudowę. Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Przez wiele lat istnienie Świątyni Salomona potwierdzano jedynie na podstawie źródeł biblijnych. Jednak badania archeologiczne dostarczyły dodatkowych dowodów. Najstarszym dokumentem jest ostrakon Domu Jahwe, pochodzący sprzed niewoli babilońskiej, który został odkryty w Tel Arad. W latach 2007–2015 izraelscy archeolodzy prowadzili prace na obszarze Wzgórza Świątynnego. Podczas tych badań udało się odkryć artefakty datowane na VIII–VI wiek p.n.e., czyli na okres istnienia Pierwszej Świątyni. Wśród znalezisk znalazły się fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz zwęglone wgłębienia oliwne. Odkrycia te potwierdziły, że Wzgórze Świątynne było ważnym ośrodkiem kultu już w starożytności. Choć sama budowla przestała istnieć ponad dwa i pół tysiąca lat temu, jej dziedzictwo wciąż żyje. Świątynia Salomona stała się symbolem idealnego miejsca spotkania człowieka z Bogiem, centrum duchowości i religijnej tożsamości narodu żydowskiego. Jej wspomnienie inspiruje do dziś zarówno wierzących, jak i badaczy historii Bliskiego Wschodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najstarsze wezwanie do zapłaty? W Jerozolimie znaleziono list z informacją o długu sprzed 2700 lat
W pobliżu Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie archeolodzy odnaleźli fragment ceramicznej płytki, na której znajdował się tekst z pismem klinowym. Okazało się, że było to wezwanie do opłacenia zaległej daniny. Dłużnikiem było Królestwo Judy, a windykatorem – Asyryjczycy.
Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) prowadzili wykopaliska nieopodal Wzgórza Świątynnego. To jeden z największych obszarów sakralnych na świecie, znajdujący się we Wschodniej Jerozolimie. W czasach antycznych znajdowała się tam Świątynia Jerozolimska, najświętszy obiekt kultu religii żydowskiej. Podczas prac w pobliżu Zachodniego Muru, czyli Ściany Płaczu, badacze znaleźli tabliczkę z wyraźnymi inskrypcjami zapisanymi pismem klinowym. Pierwsze takie odkrycie w historii Analiza wykazała, że artefakt pochodzi z okresu Pierwszej Świątyni, a więc okresu od 1000 do 586 r. p.n.e. Tabliczka ma 2,5 cm długości. Napis sporządzono w języku akadyjskim. To język z grupy semickiej, używany w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. Badacze twierdzą, że był to list wysłany z Asyrii do Królestwa Judy z wezwaniem do płatności zaległej daniny. – Inskrypcja stanowi bezpośredni dowód oficjalnej korespondencji między Imperium Asyryjskim a Królestwem Judy – powiedział Ayala Zilberstein, kierownik wykopalisk z IAA. – Odkrycie to pogłębia naszą wiedzę na temat wpływu i obecności Asyryjczyków w Jerozolimie oraz zakresu ich zaangażowania w sprawy Królestwa Judy – dodaje badacz. Co ważne, to pierwsza tego typu korespondencja pomiędzy tymi dwoma królestwami, jaką kiedykolwiek odkryto w Jerozolimie. – Przeszukiwałam ziemię i nagle zauważyłam nietypowy obiekt z dziwnym zdobieniem. Po upewnieniu się, że to nie zwykła ozdoba, a pismo klinowe, krzyknęłam z ekscytacji – wspomina moment odkrycia tabliczki Moriah Cohen, archeolożka, która brała udział w wykopaliskach. Starożytna windykacja sprzed 2700 lat Według badaczki obecność tego przedmiotu na wzgórzu potwierdza, że obszar ten był miejscem działalności wysoko postawionych osób, które odpowiadały za finanse państwa. Wezwanie do zapłaty daniny nie mogło trafić do byle kogo. W czasach starożytnych danina była obowiązkowym i regularnym świadczeniem, jakie podległy lud, wspólnota lub państwo musiało przekazać władzy zwierzchniej. Archeolodzy uważają, że odnaleziony fragment z pismem klinowym, był częścią większego dokumentu, który zawierał także królewską asyryjską pieczęć. – Bulle, czyli pieczęcie tego typu, nosiły odcisk, któremu czasami towarzyszyła krótka inskrypcja spisana w asyryjskim języku i zapisana pismem klinowym, informująca o treści przesyłki lub jej adresacie – napisali uczeni w oświadczeniu. Fragment tekstu wspomina o terminie, a dokładnie o pierwszym dniu Aw, czyli letniego miesiąca w kalendarzu żydowskim i mezopotamskim. – Chociaż w wiadomości nie wymieniono imienia króla Judy, prawdopodobnie była ona adresowana do dworu królów Ezechiasza, Manassesa lub Jozjasza. Ten ostatni władał Królestwem Judy, gdy było ono wasalem Asyrii – twierdzą autorzy odkrycia. Dlaczego Judea spóźniała się z płatnością? – Nie możemy dokładnie dziś stwierdzić, dlaczego ta płatność była opóźniona. Czy było to celowe zaniechanie, czy może przypadek? Jednak samo istnienie takiego oficjalnego wezwania może świadczyć o pewnym napięciu między Judą a Asyrią – wyjaśniają badacze. Badacze chcą zbadać skład chemiczny ceramicznego artefaktu, ale już teraz mają podejrzenia, że może pochodzić on z Niniwy. To starożytne miasto w północnej Mezopotamii, leżące nad wschodnim, lewym brzegiem Tygrysu. Była to jedna ze stolic Asyrii, a obecnie znajduje się w Iraku. – To znalezisko rzuca nowe światło na polityczne i administracyjne powiązania między Judą a Asyrią. To pierwszy tego rodzaju dowód na oficjalną korespondencję, która toczona była między królestwem Judy a jednym z potężniejszych mocarstw tamtego okresu – podsumowali uczeni. Źródło: Israel Antiquities Authority Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Król Dawid to postać historyczna czy fantastyczna? Badacze do dziś nie osiągnęli porozumienia w tej kwestii
Król Dawid, biblijny władca Izraela i założyciel dynastii, od setek lat fascynuje historyków, archeologów i teologów. Opowieść o jego dziejach jest jednym z kluczowych elementów narracji Starego Testamentu, jednak czy ta postać, tak dokładnie opisana na kartach Biblii, była rzeczywistym władcą, którego historyczność została potwierdzona naukowo?
Spis treści: Król Dawid na kartach Biblii. Jak Stary Testament przedstawia władcę Izraela? Dawid historyczny? Powyższe pytanie często pojawia się w debatach akademickich i jak każdy temat biblijny, wzbudza niemałe kontrowersje. Niektórzy badacze podchodzą do biblijnych tekstów z dużą rezerwą, traktując je jako opowieści fantastyczne, przynajmniej do czasu, aż ich historyczność zostanie potwierdzona źródłami archeologicznymi. Są też tacy, według których biblijna narracja ma w dużej mierze charakter historyczny. Ich zdaniem, „brak dowodu nie jest dowodem braku” i trwają przy tym stanowisku do czasu ujawnienia artefaktów przeczących przedstawionym w Biblii opowieściom. Nie inaczej jest w przypadku króla Dawida. Król Dawid na kartach Biblii. Jak Stary Testament przedstawia władcę Izraela? Najdokładniejszy opis Dawida przedstawiają dwie Księgi Samuela. Pewnych informacji na jego temat dostarcza też Księga Królewska i Księga Kronik. Dawid w Księgach Samuela W Księgach Samuela, Dawid jest przedstawiony jako wybraniec Boga, namaszczony na króla przez proroka. Jego pokorę i ufność wobec Stwórcy podkreśla opowieść, w której prosty pasterz triumfuje w starciu z gigantem Goliatem. Po śmierci Saula, Dawid zostaje królem. Jednoczy plemiona Izraela i ustanawia Jerozolimę stolicą swojego królestwa. Odnosi zwycięstwo za zwycięstwem, poszerzając granice imperium. Przenosi Arkę Przymierza do Jerozolimy, czyniąc ją centrum religijnym. Kluczowym momentem jest przymierze Boga z Dawidem, w którym zostało obiecane, że przyszły król z jego linii zbuduje świątynię i ustanowi wieczne królestwo. Ta mesjańska obietnica jest kluczowym tematem, łączącym się z wcześniejszymi obietnicami Boga. Należy jednak wspomnieć, że w przeciwieństwie do Księgi Kronik, w której rządy Dawida zostały wyidealizowane, Księgi Samuela opisują nie tylko sukcesy króla, ale także obnażają jego grzechy. Pomimo bożego błogosławieństwa, Dawid popełnił błąd, cudzołożąc z Batszebą i aranżując śmierć Uriasza, jej męża. Skrucha nie zmazała konsekwencji jego czynów. Rodzina króla zaczęła się rozpadać, a jego synowie powtórzyli te same błędy, ale w gorszy sposób. Dawid w Księdze Kronik Księgi Kronik w większym stopniu koncentrują się na błogosławieństwach Dawida, umniejszając jego grzechom lub pomijając je całkowicie. Przykładowo, opowieść z Batszebą nie pojawia się w Kronikach, które bardziej skupiają się na roli króla w przygotowaniu do budowy świątyni i organizacji kultu. Dawid historyczny? Archeologom do dziś nie udało się natrafić na znaleziska, które w sposób jednoznaczny i niezaprzeczalny potwierdziłyby historyczność króla Dawida. Najbardziej zastanawiający jest fakt, że mimo licznych zwycięstw, które opisuje Biblia, w tekstach pochodzących z rzekomo podbitych terenów naukowcy nie natrafili na szczegółowe zapisy, wskazujące na jego obecność. Nie można jednak nie wspomnieć, że istnieją artefakty, które przynajmniej częściowo można powiązać z postacią Dawida. Stela z Tel Dan WS 1993 roku, podczas wykopalisk na terenie stanowiska Tel Dan w północnym Izraelu, naukowcy natrafili na fragment bazaltowej steli, na którym zachowało się 13 linijek inskrypcji. Litery spisane w języku aramejskim były czytelne. Największą uwagę badaczy przykuła dziewiąta linijka, w której spółgłoski składały się w DWD, imię Dawida. Było ono częścią dłuższego tekstu, który odczytano jako „dom Dawida”. Rok później archeolodzy znaleźli dwa kolejne fragmenty steli, które uzupełniły brakujący tekst w ośmiu linijkach. Dzięki temu, udało się ustalić, że stela została wystawiona przed 800 rokiem p.n.e., przez jednego z królów Aramu. Na dwóch nowych kawałkach pojawiła się wzmianka o Joramie, królu Izraela, i Ochozjaszu, królu Judy. To odniesienie wskazuje, że fraza w dziewiątej linijce rzeczywiście wskazuje na „dom Dawida”, ale w tym kontekście jest to raczej tytuł opisujący naród Judy lub dynastię rządzącą tym królestwem. Można zatem przyjąć, że stela potwierdza, że Dawid był królem Judy i założycielem dynastii. Należy jednak wspomnieć, że powstała około 150 lat po Dawidzie. Nie można zatem z całą stanowczością stwierdzić, że stanowi potwierdzenie historyczności Dawida. Stela Meszy Wyrażenie „dom Dawida” pojawiło się też na steli odkrytej 1868 roku, wśród ruin Dibonu. Ufundował ją Mesza, król Moabu, w drugiej połowie IX wieku. Wyrażenie „dom Dawida” pojawia się w 31. linijce. Stela jest jednak uszkodzona w tym miejscu i widoczny jest tylko fragment frazy. Badacze uznali jednak, że tak jak stela z Tel Den, także ta wskazuje na naród Judy lub dynastię rządzącą, nie na konkretną osobę. Relief Szeszonka Odkrycie steli z Tel Den zainspirowało naukowców do ponownego odczytania reliefu faraona Szeszonka, który znajduje się w Tebach, w świątyni Amona. Kompozycja powstała w celu upamiętnienia najazdu egipskiego władcy na Palestynę w 925 roku p.n.e. Zawiera listę nazw miejsc, które miał podbić. Według Kennetha Kitchena, brytyjskiego egiptologa, pojawia się tam imię Dawida, w wyrażeniu, które przetłumaczył jako „wzgórza/wyżyny Dawida”. Kontekst ma wskazywać na miejsca w południowej Judzie i Negewie, gdzie Dawid miał przebywać, uciekając przed Saulem. Wielu ekspertów podkreśla jednak, że relief jest uszkodzony i w wielu miejscach nieczytelny i nie można jednoznacznie stwierdzić, że wyraża jakikolwiek porządek geograficzny. Dodatkowo słowo przetłumaczone przez Brytyjczyka jako „wzgórza/wyżyny” jest niepewne i Kitchen sam przyznał to we wczesnej interpretacji. Dodatkowo taka fraza nie pojawia się w żadnym innym znanym źródle. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najstarszy kopalny dowód na krzyżowanie się Homo sapiens i neandertalczyków. Sensacja z Izraela
Znaleziony w Izraelu szkielet pięcioletniego dziecka sprzed 140 tys. lat nosi cechy zarówno neandertalczyków, jak i Homo sapiens. To najwcześniejszy fizyczny dowód na krzyżowanie się tych gatunków – ogłosili naukowcy.
Do odkrycia tych szczątków doszło 90 lat temu w jaskini Skhul na Górze Karmel. Teraz badacze z wykorzystaniem nowoczesnych metod analitycznych dokonali kluczowego ustalenia. Związki ludzi i neandertalczyków Archeologów od lat fascynuje relacja ludzi współczesnych z neandertalczykami. Kiedyś uważano, że byli oni naszymi bezpośrednimi przodkami. Po latach wnikliwych analiz, w tym genetycznych, wiemy, że byli to nasi kuzyni. Pytań pozostało jednak sporo. Wiadomo na przykład, że te dwa gatunki krzyżowały się między sobą. Ale od jakiego momentu? Tej sprawie postanowił przyjrzeć się międzynarodowy zespół, który na łamach „L'Anthropologie” właśnie opublikował swoje wnioski. Badaniami kierowali prof. Israel Hershkovitz z Wydziału Medycznego i Nauk o Zdrowiu im. Graya Uniwersytetu w Tel Awiwie oraz Anne Dambricourt-Malassé z Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych. Najstarszy dowód na bliskie kontakty Wniosek: jest to najwcześniejsza ludzka skamieniałość, która wykazuje cechy morfologiczne obu tych grup ludzkich: człowieka współczesnego i neandertalczyka. – Obecne badania pokazują, że szkielet pięcioletniego dziecka jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej z lokalnej – i starszej – populacji neandertalczyków do populacji Homo sapiens – przekazał zespół badawczy. Oznacza to, że neandertalczycy i Homo sapiens mieli biologiczne i społeczne powiązania. Być może do ich krzyżowania się po raz pierwszy doszło na terenie dzisiejszego Izraela. – Nawet dzisiaj, 40 000 lat po wyginięciu ostatnich neandertalczyków, część naszego genomu – od 2 do 6 % – ​​ma pochodzenie neandertalskie. Jednak ta wymiana genów miała miejsce znacznie później, między 60 000 a 40 000 lat temu – zauważa prof. Hershkovitz. – W naszych badaniach wykazujemy, że czaszka dziecka, która swoim ogólnym kształtem przypomina Homo sapiens – zwłaszcza pod względem krzywizny sklepienia czaszki – posiada wewnątrzczaszkowy układ krwionośny, żuchwę i strukturę ucha wewnętrznego typową dla neandertalczyków – dodaje naukowiec. To ustalenie jest zaskakujące, bo do tej pory najstarsze fizyczne dowody na hybrydyzację, znalezione w Lapedo w Portugalii, były późniejsze o około 100 tysięcy lat. Poza tym badane szczątki dziecka pochodzą z grobu, co dowodzi, że nie tylko ludzie współcześni chowali swoich zmarłych. Skąd to wiemy? Jak wyglądały analizy Naukowcy doszli do tych wniosków po przeprowadzeniu serii zaawansowanych testów szczątków. Najpierw zeskanowali czaszkę i szczękę za pomocą technologii mikrotomografii komputerowej w Instytucie Antropologii Rodziny Shmunis na Uniwersytecie w Tel Awiwie. Stworzyli trójwymiarowy model na podstawie skanów. Umożliwiło im to przeprowadzenie złożonej analizy morfologicznej struktur anatomicznych (w tym tych niewidocznych gołym okiem, takich jak ucho wewnętrzne) i porównanie ich z różnymi populacjami człowiekowatych. Aby zbadać strukturę naczyń krwionośnych otaczających mózg, stworzyli również dokładną trójwymiarową rekonstrukcję wnętrza czaszki. – Tradycyjnie antropolodzy przypisywali skamieniałości odkryte w jaskini Skhul, wraz ze skamieniałościami z jaskini Qafzeh w pobliżu Nazaretu, wczesnej grupie Homo sapiens. Obecne badania ujawniają, że przynajmniej część skamieniałości z tej pieczary jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej lokalnej – i starszej – populacji neandertalskiej w populację Homo sapiens – przekonuje prof. Hershkovitz. Co oznaczają dla nauki najnowsze badania? Analizy genetyczne wskazują, że krzyżowanie się ludzi współczesnych z neandertalczykami następowało już około 250 000 lat temu. Natomiast szczątki dziecka z jaskini Skhūl I, datowane na około 140 000 lat temu, stanowią najstarsze znane dowody kopalne potwierdzające istnienie hybrydy tych gatunków. Być może więc kolejne podobne znaleziska są przed nami. Źródło: L Anthropologie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gotowanie po neandertalsku. Ci ludzie mieli różne „książki kucharskie”
Neandertalczycy, czyli krewni człowieka współczesnego, mieli urozmaicone sposoby gotowania i obrabiania zwierzyny. Tak wynika z najnowszych badań przeprowadzonych na terenie Izraela. Może to świadczyć o ich całkiem bogatym menu.
Spis treści: Kuchnia w jaskini Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Co w menu? Już od wielu lat, dzięki badaniom genetycznym, wiemy, że neandertalczycy nie są naszymi przodkami, ale krewnymi. Jednak ten gatunek człowieka nie przestaje zaskakiwać naukowców. W momencie odkrycia jego pierwszych szczątków w połowie XIX wieku sądzono, że neandertalczycy byli prymitywni i daleko było im do zdolności człowieka współczesnego. Teraz wiemy, że nie jest to prawda i łączy nas z nimi zdecydowanie więcej, niż myślano. Kuchnia w jaskini Najnowsze ustalenie w temacie neandertalczyków dotyczy ich sztuki kulinarnej. Naukowcy przyjrzeli się szczątkom kostnym pozostałym po ich ucztach w jaskiniach Amud i Kebara oddalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów. Obie znajdują się na terenie dzisiejszego Izraela, na północy kraju. Swoje ustalenia opublikowali na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Okazało się, że nasi krewni mieli różne „książki kucharskie”, mimo że żyli mniej więcej w tym samym czasie, bo około 50-60 tys. lat temu. Skąd to wiemy? Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Po neandertalskich potrawach nie zachowało się wiele. Mamy narzędzia, którymi obrabiano mięso czy pozostałości po paleniskach. Najlepszym dowodem, na to, co spożywali i w jaki sposób obrabiali są kości zwierzęce. W ramach badań przeanalizowano ponad 12 tysięcy kości zwierzęcych z jaskiń Amud i Kebara. Archeolodzy dostrzegli wyraźne różnice w w tych dwóch lokalizacjach w traktowaniu tuszy, po upolowaniu. To sugeruje istnienie lokalnych tradycji kulinarnych, mimo że neandertalczycy stosowali bardzo podobne narzędzia kamienne i żyli w takim samym środowisku. – Subtelne różnice we wzorach śladów cięć między jaskiniami Amud i Kebara mogą odzwierciedlać lokalne tradycje przetwarzania tusz zwierzęcych – powiedziała Anaëlle Jallon, doktorantka na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie i główna autorka artykułu. Co w menu? Z analiz wynika, że obie grupy używały tych samych narzędzi krzemiennych i żywiły się tym samym łupem – głównie gazelami i danielami. Zauważono jednak pewne subtelne różnice. Neandertalczycy mieszkający w Kebara polowali na większe zwierzęta niż ci z Amud. Przenosili także więcej dużych zwierząt do jaskini, aby je obrabiać, zamiast robić to w miejscu polowania. W jaskini Amud 40% kości zwierzęcych jest spalonych, a większość z nich jest połamana. Mogło to być spowodowane celowymi działaniami, takimi jak gotowanie lub późniejszymi przypadkowymi uszkodzeniami. W jaskini Kebara 9% kości jest spalonych, ale mniej połamanych. Uważa się, że zostały ugotowane. Kości w Amud wydają się również wykazywać mniej uszkodzeń spowodowanych przez drapieżniki niż te znalezione w Kebara. Ślady cięć znalezione w Amud były bardziej zagęszczone i miały mniej liniowy kształt niż te w Kebara. Jednym z możliwych wyjaśnień tych różnic jest to, że neandertalczycy w Amud traktowali mięso inaczej przed rozbiorem: prawdopodobnie suszyli je lub pozwalali mu się rozkładać. Podobnie jak współcześni rzeźnicy, którzy przed gotowaniem wieszają mięso. A to z pewnością wpływało na różnice w palecie smaków w czasie konsumpcji. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowe odkrycie badacza podważa tradycję. Czy tu Jezus przemienił wodę w wino?
Przez wieki uważano, że miejsce pierwszego cudu Jezusa nie budzi wątpliwości. Teraz jednak jeden z archeologów twierdzi, że prawda może wyglądać zupełnie inaczej. Co odkrył wśród ruin starożytnej wioski i dlaczego jego teoria zyskuje uznanie wśród historyków?
Spis treści: Cud w Kanie Galilejskiej i nowe tropy archeologiczne Grota, kamienne naczynia i inskrypcje. Co odkryli badacze? Choć przez wieki pielgrzymi czcili Kafr Kannę jako miejsce, w którym Jezus dokonał swojego pierwszego cudu – zamiany wody w wino – najnowsze odkrycia archeologiczne stawiają tę teorię pod znakiem zapytania. Historyk Tom McCollough, specjalizujący się w historii religii, przekonuje, że prawdziwa Kana Galilejska mogła znajdować się w zupełnie innym miejscu. Cud w Kanie Galilejskiej i nowe tropy archeologiczne Opis pierwszego cudu Jezusa znajduje się w Ewangelii według św. Jana: „A stało tam sześć stągwi kamiennych przeznaczonych do żydowskich oczyszczeń, z których każda mogła pomieścić dwie lub trzy miary. Rzekł do nich Jezus: Napełnijcie stągwie wodą. I napełnili je aż po brzegi. Potem do nich powiedział: Zaczerpnijcie teraz i zanieście staroście weselnemu. Oni zaś zanieśli. A gdy starosta weselny skosztował wody, która stała się winem..." (J 2, 6–9). Przez lata przyjmowano, że opisana w Ewangelii wioska znajdowała się w dzisiejszym Kafr Kanna, miejscowości w izraelskiej Galilei. Jednak według Toma McCollougha – archeologa i emerytowanego profesora religioznawstwa z Centre College w Kentucky w USA – bardziej prawdopodobnym miejscem jest Khirbet Qana, wioska położona ok. 8 kilometrów na północ od Kafr Kanna. – Żadne inne miejsce nie przedstawia tak przekonującego zestawu dowodów, jak Khirbet Qana – zaznaczył badacz w rozmowie z Pen News. Tłumaczył, że ta miejscowość była żydowską osadą od 323 r. p.n.e. do 324 r. n.e., a jej położenie zgadza się z opisami zawartymi nie tylko w Ewangelii, ale także w pismach rabinicznych i dziełach Flawiusza Józefa, żydowskiego historyka z I wieku. Grota, kamienne naczynia i inskrypcje. Co odkryli archeolodzy? Podczas wykopalisk w Khirbet Qana odkryto rozległy kompleks grot, używany przez chrześcijańskich pielgrzymów już 1500 lat temu (od V lub VI wieku n.e. do XII wieku naszej ery). Wewnątrz znaleziono liczne inskrypcje z greckim zwrotem „Kyrie Iesou” (Panie Jezu), a także krzyże i odniesienia do cudów Jezusa. – Odkryliśmy rozbudowany kompleks jaskiń czczony przez pielgrzymów przybywających tu dla upamiętnienia cudu przemiany wody w wino – powiedział McCollough. W grocie znajdował się również ołtarz oraz kamienne naczynia. Badacze twierdzą, że w ścianach kompleksu widoczne są nisze, które mogły mieścić sześć stągwi, tak jak opisano to w Ewangelii. – Nasze wykopaliska pokazały, że była to kwitnąca żydowska osada, położona w centrum działalności Jezusa – dodał archeolog. McCollough przypomniał też, że dopiero w XVIII wieku franciszkanie zaczęli propagować Kafr Kannę jako oficjalne miejsce cudu, kiedy to zależało im bardziej na logistyce pielgrzymek niż na historycznej dokładności. Tymczasem wyniki badań w Khirbet Qana są jego zdaniem na tyle jednoznaczne, że warto ponownie rozważyć, czy to właśnie tam nie dokonał się jeden z najbardziej symbolicznych cudów Nowego Testamentu. Źródła: FoxNews, Pen News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tylko jeden naród zostawił takie dziedzictwo. Odkryj, co zawdzięczamy starożytnym Izraelitom
Starożytny Izrael to nie tylko początki monoteizmu i święte księgi. To również niezwykłe osiągnięcia cywilizacyjne, które wpłynęły na rozwój kultury, prawa i religii w całym regionie. Jak wyglądała codzienność jego mieszkańców?
W tym artykule: Życie w starożytnym Izraelu Co wynalazł starożytny Izrael? Kultura i sztuka starożytnego Izraela Jaka była religia w starożytnym Izraelu? Starożytne zabytki Izraela Starożytny Izrael - ciekawostki Gdzie leży starożytny Izrael? Granice antycznego państwa obejmowały tereny Kanaanu, czyli późniejszej Palestyny i Syrii. Zanim Hebrajczycy osiedlili się na tych ziemiach, prowadzili pastersko-koczowniczy tryb życia, przepędzając swoje stada w poszukiwaniu pastwisk. Po opuszczeniu doliny Eufratu i Tygrysu, udali się do Egiptu, co potwierdzają wzmianki o przyjmowaniu przez faraonów plemion koczowniczych. Z czasem przychylność egipskich władców względem przybyszów wygasła. Hebrajczycy zostali sprowadzeni do roli siły roboczej i musieli świadczyć niewolniczą pracę na rzecz władcy. Po wyjściu z Egiptu nastąpił okres wielkiej tułaczki po Synaju. W tym czasie nastąpiło scalenie wszystkich żydowskich plemion do postaci jednego narodu. Życie w starożytnym Izraelu Historia starożytnego Izraela rozpoczyna się ok. 1200 r. p.n.e., kiedy po długiej wędrówce Hebrajczycy przybyli do Kanaanu - niewielkiej krainy na wschodnim wybrzeżu śródziemnomorskim. Mieszczące się na tym terenie państwa-miasta stawiały opór przybyszom. W rezultacie, walki o Ziemię Obiecaną zakończyły się dopiero w X wieku p.n.e. Po osiedleniu się na ziemiach Kanaanu część Hebrajczyków porzuciła pasterstwo na rzecz rolnictwa. Najczęściej uprawiano pszenicę i jęczmień. Zakładano także sady, w których sadzono drzewa oliwne, winorośl i figowce. Wielu Hebrajczyków zajęło się też rzemiosłem. W tamtym czasie wśród plemion hebrajskich dominowała struktura rodowo-plemienna. Wraz z podbojem nowych ziem Hebrajczycy zaczęli przyjmować niektóre zwyczaje ludów kanaanejskich. Wtedy też zaczął uwidaczniać się podział społeczeństwa na warstwy. System plemienny wykazywał ewidentne słabości, które zaczęły uwidaczniać się w obliczu zagrożenia ze strony Filistynów. Potrzebna była centralizacja władzy. Kto był królem starożytnego Izraela? Jako pierwszy na tronie zasiadł Saul, który w XI w. p.n.e. został wyznaczony przez proroka Samuela. Po nim, władzę objął Dawid, a następnie - Salomon. Każdy dorosły Hebrajczyk dążył do założenia rodziny. W hebrajskiej społeczności samotny mężczyzna nie mógł cieszyć się wysokim statusem. Nie dotyczyło to jednak osób, które miały poświęcać się wyższym zadaniom. Mowa przede wszystkim o prorokach. Dla kobiety bezdzietność była największą hańbą. Liczne potomstwo było natomiast znakiem błogosławieństwa i bożej łaski. Zgodnie z panującą w starożytnym Izraelu obyczajowością, mężczyzna był człowiekiem w pełnym znaczeniu tego słowa i mógł rościć sobie wszelkie prawa do swojej żony. Co wynalazł starożytny Izrael? Pod względem rozwoju technicznego, współczesny Izrael plasuje się w ścisłej czołówce cywilizacji zachodniej i bez wynalazków opracowanych w tym kraju, trudno byłoby sobie wyobrazić świat. Jak pod tym względem przedstawiał się starożytny Izrael? Wynalazki nie były mocną stroną Hebrajczyków. Nie oznacza to jednak, że antyczna społeczność żydowska nie wpłynęła na losy świata, przeciwnie. Co zawdzięczamy starożytnemu Izraelowi? Właściwie całe życie dawnych Hebrajczyków było podporządkowane religii i to właśnie ich wierzenia zbudowały fundament, na którym do dziś opiera się wiele innych wyznań. W odróżnieniu od innych starożytnych ludów, Hebrajczycy wyznawali nie politeizm, a monoteizm. Oznacza to, że ich wiara wykluczała istnienie wielu bóstw. Judaizm, bo właśnie o tym wyznaniu mowa, dopuszczał istnienie tylko jednego boga. Na tej podstawie wyrosły inne wyznania, w tym islam i chrześcijaństwo. Z dziejowego punktu widzenia, druga z wymienionych religii w największym stopniu przyczyniła się do scalenia całego zachodniego świata. Kultura i sztuka starożytnego Izraela Starożytna sztuka hebrajska była całkowicie podporządkowana religijnej doktrynie. Aikoniczny charakter judaizmu całkowicie zdefiniował kierunek jej rozwoju i określił kształt artystyczny dzieł żydowskich. Prawo mojżeszowe zakazywało przedstawiania ludzkich i zwierzęcych postaci, więc elementy zdobnicze sztuki hebrajskiej ograniczały się niemal wyłącznie do ornamentyki roślinnej. Niemal, bo pewne treści symboliczne były wyrażane za pomocą wizerunku niektórych zwierząt. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że rzeźba i malarstwo były dziedzinami nieobecnymi w tradycyjnej sztuce starożytnego Izraela. Ta dziedzina życia została ograniczona prawie wyłącznie do rzemiosła artystycznego i architektury sakralnej. Obecne są nieliczne przykłady płaskorzeźby i reliefów, ale ich tworzenie miało charakter nie tyle artystyczny, co symboliczny. W okresie renesansu, ortodoksyjna interpretacja Tory nieco złagodniała. Wówczas powszechne stały się biblijne i talmudyczne dekoracje, jednak sama sztuka hebrajska przez cały czas pozostawała zgodna z wymogami wiary. Na przestrzeni wielu wieków, motywy zdobnicze ograniczano niemal wyłącznie do menory, kolumny, pary lwów i gwiazdy Dawida. Mimo braku wyraźnego zdobnictwa, w sztuce starożytnego Izraela można dostrzec motywy zapożyczone z innych kręgów religijnych i kulturowych. Najbardziej widoczne są wpływy Kananejczyków, ale wyraźnie zarysowują się także pewne elementy charakterystyczne dla Egiptu i Mezopotamii. Jaka była religia w starożytnym Izraelu? Wcześniej wspomnieliśmy, że starożytni Hebrajczycy wyznawali wiarę w jednego boga. Praktykowaną przez nich religią był judaizm, który ukształtował się ok. 2000 r. p.n.e. W doktrynie tej wiary, stwórcą świata i życia jest Jahwe. Świętą księgą judaizmu jest biblijny Stary Testament, w którym zawarte zostały nie tylko dzieje narodu żydowskiego, ale także zbiór przepisów i nakazów, którym podlegał każdy Hebrajczyk. Starożytni Izraelici postrzegali Jahwe jako odwieczny, nieśmiertelny byt. Na mocy przymierza zawartego z Abrahamem, Bóg uczynił Hebrajczyków narodem wybranym. Ich wiara opierała się o 10 przykazań, które zostały przekazane Mojżeszowi podczas ucieczki narodu żydowskiego z egipskiej niewoli. Ten spisał je na kamiennych tablicach, które zostały zamknięte w Arce Przymierza i złożone na górze Syjon, a później - w Świątyni Jerozolimskiej, którą wzniesiono w czasie panowania Salomona. Dekalog miał zaginąć wraz z Arką podczas najazdu armii Babilonu. Starożytne zabytki Izraela Burzliwe dzieje Izraela były przepełnione walką i wojnami. W rezultacie, wiele bezcennych starożytnych zabytków bezpowrotnie zniknęło z powierzchni ziemi. Na szczęście, niektóre z nich przetrwały do czasów współczesnych, a obcowanie z nimi jest wyjątkowo głębokim przeżyciem, zwłaszcza dla osób wierzących, ale nie tylko. Będąc w Jerozolimie, koniecznie trzeba zobaczyć Grób w Ogrodzie - starożytne miejsce pochówku, w niektórych religiach uznawane za prawdziwą grotę grobową Jezusa Chrystusa. Współczesna nauka odrzuca ten pogląd, jednak miejscu temu towarzyszy niezwykła atmosfera. Kolejny ciekawy obiekt to Bazylika Grobu Świętego - najważniejsza świątynia chrześcijańska. Kościół wznosi się w domniemanym miejscu złożenia do grobu i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Pierwsza świątynia powstała w IV wieku. Współczesna została wybudowana w 1099 roku i od tego czasu podlegała licznym przebudowom. Wymieniając starożytne zabytki Izraela, nie można pominąć Ściany Płaczu - domniemanej pozostałości Świątyni Jerozolimskiej. Dla wyznawców judaizmu, to najświętsze miejsce, warto jednak zaznaczyć, że pod ścianę może podejść każdy, bez względu na wyznanie. Starożytny Izrael - ciekawostki W żydowskiej i chrześcijańskiej tradycji, historyczne dzieje Izraela mają być opisane w Biblii. Według religijnych wierzeń, początki Izraela sięgają czasów, kiedy Jahwe zawarł przymierze z Abrahamem. Gdy jego potomkowi - Izaakowi - urodził się syn Jakub, Bóg miał zmienić jego imię na Izrael. Właśnie dlatego, potomkowie Jakuba byli nazywani narodem Izraela. Największy rozwój starożytnego Izraela przypada na czas panowania Salomona. Właśnie wtedy państwo umocniło się pod względem administracyjnym, prawnym i gospodarczym. Po śmierci króla Salomona, kraj podzielił się na dwa królestwa: Judy i Izraela. Mimo, że pierwsze z wymienionych było mniejsze i wyraźnie uboższe, cechowało się znacznie większą stabilnością niż Królestwo Izraela, gdzie władzę zwykle obejmowano drogą zamachu stanu, a codziennością były wojny z sąsiadami. Początkowo, pomimo teoretycznego braterstwa, plemiona hebrajskie prowadziły odmienną politykę, co często doprowadzało do podejmowania walk. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archeolodzy odkryli rzymski sarkofag w Izraelu. „To było jak scena z filmu”
Rzymski sarkofag z IV wieku n.e., odkryty przez archeologów w Izraelu, ukazuje biesiadną scenę z mitologii. Dionizos i Herkules rywalizują w pijackim konkursie – to pierwsze takie znalezisko w kraju.
Spis treści: Moment odkrycia, jak scena z filmu Sarkofag pełen promili Cezarea była początkowo osadą fenicką, którą przebudował i powiększył w I wieku p.n.e. Herod Wielki, król Judei pod panowaniem Rzymian. Nazwę miejscowości przemianowana na cześć jego patrona, cesarza Augusta. Cezarea służyła jako baza dla floty Heroda, która działała na rzecz Rzymian aż po Morze Czarne. Było to ważne miasto w czasach starożytności, stąd wiadomo, że archeolodzy mogą spodziewać się tutaj ważnych znalezisk. Moment odkrycia, jak scena z filmu W czasie niedawnych wykopalisk w Cezarei archeolodzy natknęli się na marmurowy sarkofag z IV wieku n.e. – To było jak scena z filmu. Zaczęliśmy usuwać miękki, lekki piasek z wydmy, gdy nagle pojawiła się końcówka marmurowego przedmiotu. Cały zespół wykopaliskowy stał wokół podekscytowany. Gdy usuwaliśmy więcej piasku, nie mogliśmy uwierzyć w to, co widzieliśmy – fragmenty sarkofagu, na którym wyrzeźbiono postacie: bogów, zwierzęta i drzewa – wspominają Nohar Shahar i Shani Amit, archeolodzy z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Sarkofag pełen promili Jak się okazało po wydobyciu całego artefaktu, był on zdobiony spektakularnym motywem – pierwszym takim znanym z terenu Izraeala. Jest to scena konkursu picia między Dionizosem (lub Bachusem), bogiem wina, a Heraklesem (Herkulesem), czyli herosem. To współzawodnictwo polegała na prześcignięciu przeciwnika w objętości wypitych trunków alkoholowych. Dzięki konserwacji widoczne są sceny na płaskorzeźbie. W centrum widzimy Dionizosa, a wokół niego świtę znanych z mitologii greckiej postaci, takich jak menady (kobiety towarzyszące Dionizosowi), satyrów, Hermesa, lwy i tygrysy. Z kolei Herkules leży na skórze lwa i trzyma w dłoni puchar. – Chociaż procesje boga wina Dionizosa są znanym motywem na sarkofagach z II i III wieku n.e., to jednak ta konkretna scena konkursu picia – popularny motyw sztuki rzymskiej – znana jest nam tutaj głównie z mozaik, takich jak te odkryte w Zippori i Antiochii – mówi Shahar. Jak wyjaśnia archeolożka, w tym przypadku postaci nie tylko świętują. W rzeczywistości towarzyszą zmarłemu w jego ostatniej podróży, podczas której picie i taniec stają się symbolem wyzwolenia i przejścia do życia w innym świecie. A kto wygrał konkurs picia? – Stan Herkulesa, przedstawionego na sarkofagu jako osoba nie potrafiąca ustać, wskazuje na oczywistą odpowiedź: Dionizos – kończy Shahar. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zwoje znad Morza Martwego bez tajemnic. Technologia odkryła najstarsze kopie Biblii
Nie ręka archeologa, a kod algorytmu odkrył, co naprawdę kryją zwoje znad Morza Martwego. Wyniki badań zaskoczyły nawet największych znawców Biblii.
Spis treści: Sztuczna inteligencja pomogła nauce Nowa wiedza biblijna Pismo Święte czytane do dziś w kościołach to źródło wiedzy nie tylko dla wiernych, ale również badaczy historii. W badaniach nad genezą i rozwojem Biblii ważną rolę odegrały starożytne teksty żydowskie nazywane zwojami znad Morza Martwego. Odkryto je w latach 40. i 50. XX wieku w jaskiniach niedaleko Qumran na Zachodnim Brzegu Jordanu. Historycy przyjęli datować je na okres od III wieku p.n.e. do I wieku n.e., jednak brak jakichkolwiek dat kalendarzowych w samych manuskryptach utrudniał dokładne ustalenie ich wieku. Z pomocą badaczom przyszła sztuczna inteligencja. Odkrycia opisane na łamach czasopisma „PLOS ONE” podnoszą rangę badań nad zwojami znad Morza Martwego, a przede wszystkim przybliżają nas do zrozumienia procesu powstawania kanonu biblijnego oraz jego relacji z kontekstem historycznym tamtych czasów. Sztuczna inteligencja pomogła nauce Nowoczesna technologia oparta na AI umożliwiła precyzyjniejsze datowanie zwojów znad Morza Martwego. Najnowsze analizy sugerują, że niektóre z rękopisów mogą być znacznie starsze, niż wcześniej przypuszczano. Co więcej, ich autorami mogły być osoby odpowiedzialne za najwcześniejsze teksty Biblii hebrajskiej. W ustaleniach nieoceniony okazał się Enoch. To algorytm stworzony przez zespół badawczy pod kierownictwem dr. Mladena Popovicia z Uniwersytetu w Groningen. System ten został wytrenowany na analizie pisma z datowanych źródeł starożytnych, a następnie przetestowany pod kątem precyzji. Tak też badacze przeanalizowali 135 fragmentów zwojów znad Morza Martwego, skupiając się na stylach pisma charakterystycznych dla okresu hasmonejskiego i herodiańskiego. Wnioski ich zaskoczyły. Jak się okazało, część rękopisów może pochodzić z czasów znacznie wcześniejszych, niż dotąd przypuszczano. – Zamiast tylko kilku zwojów z III wieku p.n.e., teraz mamy ich znacznie więcej, a jeden lub dwa mogą sięgać nawet końca IV wieku p.n.e. – tłumaczy Popović. Ustalenia rzucają nowe światło na cały kontekst kulturowo-polityczny ówczesnego Bliskiego Wschodu. Nowa wiedza biblijna Najbardziej emocjonujące są jednak ustalenia bezpośrednio związane z Pismem Świętym. Do tej pory zakładano, że dwa fragmenty biblijne z Księgi Daniela i Księgi Koheleta powstały odpowiednio w II i III wieku p.n.e. Nie istniały jednak żadne dokumenty potwierdzające tę tezę. Dopiero algorytm Enoch potwierdził, że oba rękopisy rzeczywiście pochodzą z czasów, które uznaje się za okres ich powstania. To oznacza, że mamy do czynienia z najstarszymi znanymi kopiami biblijnych tekstów powstałymi w czasach ich domniemanych autorów. – To ogromny przełom. Dzięki temu dosłownie możemy spotkać się z ręką autora w momencie tworzenia tekstu biblijnego – podsumowuje Popović. Źródło: PLOS ONE Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Pierwszy taki pochówek odkryty w Izraelu. „Rytuał znany tylko ze starożytnych tekstów”
Na rzymskim cmentarzysku w Izraelu archeolodzy odnaleźli pierwsze dowody na rytualne pochówki. Zmarłych legionistów składano do grobu razem z martwymi świniami.
Spis treści: Niezwykłe odkrycie w dawnym rzymskim garnizonie Dlaczego Rzymianie rytualnie zabijali świnie? Świnia była symbolem męskości Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu Starożytności prowadzili wykopaliska na cmentarzu rzymskim w pobliżu bazy wojskowej Legio VI Ferrata, niedaleko starożytnego miasta Megiddo, w północnej części Izraela. Nekropolia datowana jest na II lub III wiek n.e. W trakcie poszukiwań badacze odsłonili duży dół, w którym znaleźli szczątki co najmniej 13 świń. Nie znaleziono jednak pełnych szkieletów, a jedynie pojedyncze kości i zęby. Badanie zostało opublikowane w maju na łamach czasopisma „Atiqot”. Niezwykłe odkrycie w dawnym rzymskim garnizonie – Nasze badanie przedstawia nowe dowody na rolę, jaką odgrywały te zwierzęta w rzymskich ceremoniach pogrzebowych, które praktykowane były przez wojskowych – napisali w artykule badacze. W dawnej stałej bazie legionistów stacjonowało ponad 5000 rzymskich żołnierzy. Miejsce to służyło Rzymianom przez blisko 180 lat. Badacze w swoim artykule podkreślają, że odkrycie wskazuje, że zwierzęta, w tym przypadku świnie domowe, nie były tylko hodowane na mięso. – Znalezisko na cmentarzysku oferuje rzadki wgląd w to, jak żołnierze cesarstwa rzymskiego czcili swoich zmarłych poprzez symboliczne ofiary ze zwierząt i zorganizowane praktyki rytualne – mówi Lee Perry-Gal, główny autor badania z Izraelskiego Urzędu Starożytności. Naukowcy twierdzą, że kości świń zostały celowo umieszczone w grobie. Co więcej, analiza potwierdziła, że szczątki zwierząt nie były odpadami żywnościowymi, ponieważ nie wykazywały śladów obróbki termicznej ani konsumpcji. Dowody w miejscu pochówku wskazują ponadto, że wszystkie zostały umieszczone tam w ramach jednego, zorganizowanego rytuału. Dlaczego Rzymianie rytualnie zabijali świnie? Co ważne, to pierwszy przykład takiego pochówku, który odnaleziony został w Izraelu. Dotychczas podobne rytuały znane były wyłącznie z tekstów starożytnych rzymskich kronikarzy. – Zestawiając nasze wyniki z tekstami źródłowymi od pisarzy rzymskich, wzmacniamy nasze zrozumienie roli świń w praktykach pogrzebowych rzymskich kolonii w Lewancie – podkreślają badacze. – Poprzednie badania naukowe podkreślały kluczową rolę świń w społeczeństwie rzymskim, zwłaszcza jako preferowane źródło białka, w całym imperium, a szczególnie wśród legionistów. Z czasem świnie nabrały symbolicznego znaczenia, stając się kwintesencją symboli armii rzymskiej, zwłaszcza dla jednostek stacjonujących za granicą – tłumaczą izraelscy naukowcy. O „rzymskich świniach” pisali m.in. Warron czy Pliniusz Starszy. Opisywali oni rytuały oczyszczenia z udziałem tych zwierząt. Z dawnych tekstów wiadomo było także, że rzymscy żołnierze przypieczętowywali swoją przysięgę lojalności – sacramentum militare – składając ofiarę ze świni. Autorzy badania zaznaczają jednak, że odkrycia z garnizonu na północy Izraela reprezentują inny rodzaj ceremonii lub rytuału. Badacze podejrzewają, że szczątki świń mogą mieć związek z tzw. rytualnymi posiłkami, które odbywały się w pobliżu grobów. Rzymianie grzebali zmarłych, składali ofiary ze świń, a następnie spożywali ostatnią wieczerzę na cześć tych, którzy odeszli. W trakcie tego wydarzenia świnie miały być składane w głębokim dole, najczęściej tuż obok grobów zmarłych. Świnia była symbolem męskości Badacze podkreślają także, że w kulturze rzymskiej samce świń często uosabiały cechy męskości, a także odwagi i siły. Z kolei dzik był nawet symbolem Legio X Fretensis. Był to jeden z legionów rzymskich, który został sformowany przez Oktawiana, prawdopodobnie na Sycylii. Wiadomo, że za panowania Oktawiana Augusta i Tyberiusza stacjonował w Cyrrhus w Syrii, natomiast w roku 58 lub 59 roku uczestniczył w kampanii Korbulona przeciw Partom. Od 67 r. brał udział w tłumieniu powstania w Judei. Po stłumieniu rewolty stacjonował w obozie pod Jerozolimą. – Biorąc pod uwagę znaczenie tego gatunku w kulturze rzymskiej, nie jest zaskakujące, że ludność rzymska, w tym żołnierze, włączała świnie do swoich rytuałów i ceremonii – podkreślają autorzy badania. Źródło: Greek Reporter Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy odkryli afrykańskie figurki w Izraelu. Skąd się tam wzięły?
To naprawdę rzadkie odkrycie. Na pustyni Negew w Izraelu archeolodzy odkryli w grobach figurki ukazujące mieszkańców Afryki. Znaleziska pochodzą sprzed 1500 lat, gdy miejsce to było tyglem kulturowym.
Spis treści: Rzadkie surowce i afrykańska tożsamość Co mówią nam figurki? Stanowisko archeologiczne Tel Malḥata w dolinie Arad, na którym dokonano odkrycia, datowane jest na VI wiek. Był to zatem okres rzymsko-bizantyjski. Wówczas w tym rejonie pustyni Negew pojawiali się kupcy z południowej Arabii, Indii i Afryki. Teraz naukowcy natknęli się na spore cmentarzysko, które ukazuje kosmopolityczny charakter Tel Malḥata. Rzadkie surowce i afrykańska tożsamość W grobach kobiet i dzieci znaleziono pięć maleńkich figurek. Wśród nich były takie ukazujące postaci o charakterystycznych rysach twarzy. Artefakty wykonano z surowców organicznych. – Znalezienie afrykańskich figurek w lokalnych grobach chrześcijańskich jest rzadkim odkryciem, które pogłębia nasze zrozumienie różnorodności kulturowej w tym regionie około 1500 lat temu – informują badacze. Wyjątkowe znaleziska opisano w czasopiśmie „Israel Antiquities Authority's ʼAtiqot”. Badania prowadziła dr Noé D. Michaela z Izraelskiej Służby Starożytności i Uniwersytetu w Kolonii. Co mówią nam figurki? Zabytki wykonano z kości i drewna hebanowego – rzadkiego surowca pochodzącego z południowych Indii i Sri Lanki. Ukazują zarówno kobiety jak i mężczyzn o wyraźnych afrykańskich rysach twarzy. Figurki były osobistymi przedmiotami, noszonymi zapewne na szyi, o czym świadczą przewiercone otwory. – Wydaje się, że ich celem była nie tylko dekoracja. Były to także intymne przedmioty osobiste, niosące ze sobą historię tożsamości, tradycji i pamięci – przekonują archeolodzy. Jest to też dowód na obecność w tej części Lewantu imigrantów z terenu Afryki w VI wieku. Starannie umieszczone w grobach obok kobiet i dzieci, figurki były wyjątkowo dobrze zachowane. Według badaczy „możliwe jest, że figurki przedstawiają przodków, a tym samym odzwierciedlają tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie, nawet po przyjęciu religii chrześcijańskiej”. W grobach znaleziono też wyroby szklane i kamienne. Były tam także alabastrowa biżuteria oraz bransoletki z brązu. Z analizy pochówków wynika, że złożono tam chrześcijan. Źródło: Izraelska Służba Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.