Tajemnicza rzeźba kobiety z gęsią sprzed 12 tys. lat – czy to pierwsza „Leda”?
Na stanowisku archeologicznym w północnym Izraelu naukowcy odkryli maleńką figurę przedstawiającą kobietę z ptakiem na plecach. Badacze twierdzą, że to prawdopodobnie jeden z najstarszych dowodów przedstawiających pradawny system wierzeń.
Leda z łabędziem to jeden z popularniejszych motywów w sztuce. Dzieła te znane są jeszcze z czasów antycznej Grecji np. w postaci rzeźb, mozaik lub fresków. Przedstawiają córkę Testiosa i Leukipe, żony króla Sparty Tyndareosa. Według legendy zakochał się w niej sam Zeus, który, by zdobyć jej serce, zamienił się w łabędzia, aby uwieść ją swym pięknem. Owocem tej miłości były cztery jaja, z których na świat przyszło czworo dzieci: Kastor, Polluks, Helena i Klitajmestra. Figurka kobiety z gęsią sprzed 12 tys. lat To jednak tylko jeden z wielu motywów, które przedstawiają kobietę ze zwierzęciem. Znane są przecież także inne przedstawienia, nie mówiąc o najpopularniejszym, czyli Ewie wraz z wężem czy bogini Isztar, która często występowała razem z lwem. Wizerunki te najczęściej miały odniesienie do sfery sacrum i każdy z nich reprezentował inne wierzenia, tradycje, czy przesądy, w zależności od kultur i cywilizacji, w których powstawały. Teraz archeolodzy w Izraelu odkryli kolejne dzieło, które może przedstawiać animistyczny kult. Na stanowisku Nahal Ein Gev II, które znajduje się ok. 2 kilometrów na wschód od Jeziora Galilejskiego na północy kraju, badacze odnaleźli małą figurkę kobiety z ptakiem na plecach. Naukowcy twierdzą, że nie jest to jednak łabędź, lecz gęś. I jest to akt intymnej interakcji. Rzadki dowód animistycznych wierzeń „Paleolityczne przedstawienia interakcji między ludźmi a zwierzętami są rzadkie, a w kontekstach górnego paleolitu odnotowano jedynie kilka malowanych lub rytych przykładów, głównie z Europy” – napisali w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma „PNAS”. „Takie sceny, przedstawiające rzeczywiste lub wyobrażone interakcje, mają ogromne znaczenie dla zrozumienia dawnych wierzeń, począwszy od sposobu, w jaki ludzie postrzegali swoją relację ze środowiskiem i istotami nieludzkimi” – dodają badacze. Figurkę wykonano z wypalanej gliny między 15 a 11,5 tysiąca lat temu. Badacze twierdzą, że jej autorem był ktoś należący do kultury natufijskiej. Była to kultura mezolitu bliskowschodniego, a jej nazwa pochodzi od stanowiska archeologicznego Wadi-an-Natuf w Izraelu. W trakcie badań prof. Laurent Davin z Uniwersytetu Paryż-Nanterre zbadał dziesiątki tysięcy małych fragmentów gliny zebranych z kilku natufijskich stanowisk archeologicznych. Jeden z nich przedstawiał właśnie kobietę z gęsią. – Zrozumiałem, że trzymam w dłoni wyjątkowy obiekt, zarówno pod względem przedstawionego tematu, jak i jakości modelowania – powiedział portalowi Live Science prof. Davin. Kultura natufijska i jej wierzenia Naukowiec stwierdził, że to najbardziej szczegółowe przedstawienie ludzkiego ciała, jakie do tej pory zidentyfikowano w kulturze natufijskiej. Figurka nie była jednak dobrze zachowana. Została rozbita na trzy części. Całość miała zaledwie 3,7 cm wysokości. Nad kobietą góruje ptak, który sprawia wrażenie, że opiera się o jej plecy. Ma rozpostarte skrzydła i wygląda, jakby obejmował postać. – Nacięty trójkątny obszar w dolnej części figurki prawdopodobnie przedstawia żeńskie łono, a symetryczne owalne odciski w okolicach torsu sugerują piersi – wyjaśnia prof. Davin. Stanowisko archeologiczne, na którym znaleziono figurę, wykorzystywane było do pochówku zmarłych. W tym samym miejscu badacze odnaleźli również szczątki gęsi z podobnego okresu. Według autorów odkrycia sugeruje to, że zwierzęta te były ważne w kulturze natufijskiej. To istotne spostrzeżenie, bo do tej pory niewiele wiadomo było o ich religii. Naukowcy twierdzą, że ich odkrycie wskazuje, iż Natufijczycy tworzyli złożone rzeźby i figury. Wykorzystywali w tym celu animistyczne wierzenia jeszcze przed rewolucją neolityczną w południowo-zachodniej Azji. – Figurka kobiety i gęsi łączy świat łowców-zbieraczy ze światem pierwszych społeczności, które zakładały osady. Pokazuje to, jak wyobraźnia i symboliczne myślenie zaczęły kształtować ludzką kulturę – podsumował współautor badania, Leore Grosman, archeolog z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Źródło: PNAS Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
„Świątynia była imponującym dziełem architektury”. Wraz z jej upadkiem straciliśmy Arkę Przymierza i Tablice Przykazań
Świątynia Salomona nie była jedynie monumentalnym miejscem kultu – stanowiła centrum polityczne, ekonomiczne i duchowe królestwa Izraela. Budowa świątyni na Górze Moria, po uprzednim sprowadzeniu Arki Przymierza przez Dawida, była gigantycznym przedsięwzięciem zarówno pod względem kosztów, jak i logistyki. W artykule opisujemy nie tylko architekturę i wymiary budowli, lecz także jej zniszczenie przez Babilończyków oraz dowody archeologiczne potwierdzające istnienie tej starożytnej budowli.
Spis treści: Wyjątkowa architektura świątyni Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Świątynia Salomona, znana także jako Pierwsza Świątynia Jerozolimska, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii Izraela i w dziejach religii monoteistycznych. Jej geneza związana jest z pragnieniem króla Dawida, który po zdobyciu Jerozolimy sprowadził do miasta Arkę Przymierza. Ta wcześniej była przechowywana w Szilo w świątyni zwanej Namiotem Spotkania. Ambicją króla Dawida było wzniesienie monumentalnego przybytku, jednak zgodnie z biblijnym przekazem Bóg odmówił mu tego zaszczytu, wskazując na Salomona jako przyszłego budowniczego. Syn Dawida zrealizował projekt w latach 966–959 p.n.e., wznosząc Świątynię na Górze Moria – miejscu symbolicznym, gdzie Abraham miał złożyć Izaaka w ofierze. Świątynia Salomona nie była wyłącznie domem kultu: stanowiła widoczny znak przymierza, była miejscem rytuału ofiary i pomnikiem boskiej chwały. Jej powstanie ugruntowało znaczenie Jerozolimy jako duchowej stolicy narodu i zdefiniowało ramy izraelskiej tożsamości na kolejne stulecia. Wyjątkowa architektura świątyni Budowa Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej była przedsięwzięciem nie tylko religijnym, lecz także architektonicznym o wyjątkowej skali i precyzji. Świątynia Salomona wyróżniała się monumentalnymi wymiarami, starannie dobranymi materiałami oraz detalami zdobniczymi, które podkreślały jej znaczenie jako centrum kultu i symbol potęgi króla. Już sama lokalizacja na Górze Moria oraz podział wnętrza na różne strefy kultu świadczyły o przemyślanej kompozycji przestrzeni sakralnej. Rozmiary i struktura Według biblijnych opisów Świątynia Salomona była imponującym dziełem architektury. Jej wymiary określano na około 55 metrów długości, 28 metrów szerokości i 16 metrów wysokości. Najwyższy punkt budowli sięgał około 67 metrów. W Tanachu zapisano inne dane: długość 60 łokci, szerokość 20 łokci i wysokość sieni aż 120 łokci. Choć różne źródła podają odmienne parametry, przekaz łączy się w obrazie monumentalnej budowli, jakiej Izraelici wcześniej nie znali. Materiały i wykonanie Salomon nie szczędził środków na realizację swojego przedsięwzięcia. W budowę zaangażowano ogromne zasoby finansowe i ludzkie. Władca korzystał z bogactw zdobytych przez Dawida podczas licznych wojen, a także z ofiar składanych przez samych Izraelitów. Głównym materiałem budowlanym było drewno cedrowe sprowadzane w wielkich ilościach od króla Hirama I z Tyru. Dodatkowo wykorzystano potężne kamienne bloki, które posłużyły do stworzenia fundamentów. Do pracy przy wznoszeniu budowli zmuszono poddanych Salomona. Całość nadzorowało 3300 królewskich urzędników. Budowa była tak kosztowna, że król popadł w poważne długi – by spłacić część zobowiązań, oddał królowi Tyru dwadzieścia miast w Galilei. Święte Świętych Najważniejszym pomieszczeniem w Świątyni Salomona było Święte Świętych (Sancta Sanctorum). To właśnie tam umieszczono Arkę Przymierza z dwiema kamiennymi tablicami przykazań, które Mojżesz otrzymał na Górze Synaj. Zgodnie z opisem biblijnym całe wnętrze sanktuarium wyłożono złotem, a ołtarz wykonano z cedru. Nad Arką znajdowały się skrzydła cherubów, które okrywały ją i jej drążki. Symbolika tego miejsca była niezwykle głęboka – stanowiło ono centrum duchowe Izraela, a zarazem materialny znak obecności Boga pośród swojego ludu. Uroczyste poświęcenie Po ukończeniu świątyni król Salomon zainaugurował ją modlitwą i uroczystym poświęceniem. W ceremonii uczestniczyli nie tylko Izraelici, lecz także przedstawiciele innych narodów. Salomon w swojej modlitwie apelował, aby Bóg wysłuchiwał modlitw wszystkich, którzy będą kierować je ku tej świątyni. Jego słowa brzmiały jak manifest uniwersalizmu: „Niech wszystkie narody ziemi poznają Twe Imię dla nabrania bojaźni przed Tobą za przykładem Twego ludu, Izraela” (1 Księga Królewska, 8,43). Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Historia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej zakończyła się tragicznie. W 587 roku p.n.e. Babilończycy pod wodzą króla Nabuchodonozora II przeprowadzili oblężenie Jerozolimy. Po miesiącu walk udało im się przełamać mury miasta, zdobyć je i spalić wraz z większością zabudowy, w tym z samą Świątynią Salomona. To wydarzenie było dla Żydów ciosem duchowym i narodowym. Wraz ze zniszczeniem świątyni utracono Arkę Przymierza i tablice przykazań, które do dziś pozostają zaginione. Na miejscu zburzonej budowli w 515 roku p.n.e. wzniesiono Drugą Świątynię. Jednak jej Święte Świętych pozostało puste, ponieważ Arka zniknęła. Druga Świątynia przetrwała do roku 70 n.e., kiedy Rzymianie złupili Jerozolimę. Później na Wzgórzu Świątynnym powstały islamskie budowle: Kopuła na Skale i meczet Al-Aksa. Zburzenie Pierwszej Świątyni jest do dziś wspominane podczas żydowskiego święta Tisza be-Aw. W modlitwach ortodoksyjni Żydzi trzy razy dziennie proszą o jej odbudowę. Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Przez wiele lat istnienie Świątyni Salomona potwierdzano jedynie na podstawie źródeł biblijnych. Jednak badania archeologiczne dostarczyły dodatkowych dowodów. Najstarszym dokumentem jest ostrakon Domu Jahwe, pochodzący sprzed niewoli babilońskiej, który został odkryty w Tel Arad. W latach 2007–2015 izraelscy archeolodzy prowadzili prace na obszarze Wzgórza Świątynnego. Podczas tych badań udało się odkryć artefakty datowane na VIII–VI wiek p.n.e., czyli na okres istnienia Pierwszej Świątyni. Wśród znalezisk znalazły się fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz zwęglone wgłębienia oliwne. Odkrycia te potwierdziły, że Wzgórze Świątynne było ważnym ośrodkiem kultu już w starożytności. Choć sama budowla przestała istnieć ponad dwa i pół tysiąca lat temu, jej dziedzictwo wciąż żyje. Świątynia Salomona stała się symbolem idealnego miejsca spotkania człowieka z Bogiem, centrum duchowości i religijnej tożsamości narodu żydowskiego. Jej wspomnienie inspiruje do dziś zarówno wierzących, jak i badaczy historii Bliskiego Wschodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najstarsze wezwanie do zapłaty? W Jerozolimie znaleziono list z informacją o długu sprzed 2700 lat
W pobliżu Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie archeolodzy odnaleźli fragment ceramicznej płytki, na której znajdował się tekst z pismem klinowym. Okazało się, że było to wezwanie do opłacenia zaległej daniny. Dłużnikiem było Królestwo Judy, a windykatorem – Asyryjczycy.
Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) prowadzili wykopaliska nieopodal Wzgórza Świątynnego. To jeden z największych obszarów sakralnych na świecie, znajdujący się we Wschodniej Jerozolimie. W czasach antycznych znajdowała się tam Świątynia Jerozolimska, najświętszy obiekt kultu religii żydowskiej. Podczas prac w pobliżu Zachodniego Muru, czyli Ściany Płaczu, badacze znaleźli tabliczkę z wyraźnymi inskrypcjami zapisanymi pismem klinowym. Pierwsze takie odkrycie w historii Analiza wykazała, że artefakt pochodzi z okresu Pierwszej Świątyni, a więc okresu od 1000 do 586 r. p.n.e. Tabliczka ma 2,5 cm długości. Napis sporządzono w języku akadyjskim. To język z grupy semickiej, używany w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. Badacze twierdzą, że był to list wysłany z Asyrii do Królestwa Judy z wezwaniem do płatności zaległej daniny. – Inskrypcja stanowi bezpośredni dowód oficjalnej korespondencji między Imperium Asyryjskim a Królestwem Judy – powiedział Ayala Zilberstein, kierownik wykopalisk z IAA. – Odkrycie to pogłębia naszą wiedzę na temat wpływu i obecności Asyryjczyków w Jerozolimie oraz zakresu ich zaangażowania w sprawy Królestwa Judy – dodaje badacz. Co ważne, to pierwsza tego typu korespondencja pomiędzy tymi dwoma królestwami, jaką kiedykolwiek odkryto w Jerozolimie. – Przeszukiwałam ziemię i nagle zauważyłam nietypowy obiekt z dziwnym zdobieniem. Po upewnieniu się, że to nie zwykła ozdoba, a pismo klinowe, krzyknęłam z ekscytacji – wspomina moment odkrycia tabliczki Moriah Cohen, archeolożka, która brała udział w wykopaliskach. Starożytna windykacja sprzed 2700 lat Według badaczki obecność tego przedmiotu na wzgórzu potwierdza, że obszar ten był miejscem działalności wysoko postawionych osób, które odpowiadały za finanse państwa. Wezwanie do zapłaty daniny nie mogło trafić do byle kogo. W czasach starożytnych danina była obowiązkowym i regularnym świadczeniem, jakie podległy lud, wspólnota lub państwo musiało przekazać władzy zwierzchniej. Archeolodzy uważają, że odnaleziony fragment z pismem klinowym, był częścią większego dokumentu, który zawierał także królewską asyryjską pieczęć. – Bulle, czyli pieczęcie tego typu, nosiły odcisk, któremu czasami towarzyszyła krótka inskrypcja spisana w asyryjskim języku i zapisana pismem klinowym, informująca o treści przesyłki lub jej adresacie – napisali uczeni w oświadczeniu. Fragment tekstu wspomina o terminie, a dokładnie o pierwszym dniu Aw, czyli letniego miesiąca w kalendarzu żydowskim i mezopotamskim. – Chociaż w wiadomości nie wymieniono imienia króla Judy, prawdopodobnie była ona adresowana do dworu królów Ezechiasza, Manassesa lub Jozjasza. Ten ostatni władał Królestwem Judy, gdy było ono wasalem Asyrii – twierdzą autorzy odkrycia. Dlaczego Judea spóźniała się z płatnością? – Nie możemy dokładnie dziś stwierdzić, dlaczego ta płatność była opóźniona. Czy było to celowe zaniechanie, czy może przypadek? Jednak samo istnienie takiego oficjalnego wezwania może świadczyć o pewnym napięciu między Judą a Asyrią – wyjaśniają badacze. Badacze chcą zbadać skład chemiczny ceramicznego artefaktu, ale już teraz mają podejrzenia, że może pochodzić on z Niniwy. To starożytne miasto w północnej Mezopotamii, leżące nad wschodnim, lewym brzegiem Tygrysu. Była to jedna ze stolic Asyrii, a obecnie znajduje się w Iraku. – To znalezisko rzuca nowe światło na polityczne i administracyjne powiązania między Judą a Asyrią. To pierwszy tego rodzaju dowód na oficjalną korespondencję, która toczona była między królestwem Judy a jednym z potężniejszych mocarstw tamtego okresu – podsumowali uczeni. Źródło: Israel Antiquities Authority Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Król Dawid to postać historyczna czy fantastyczna? Badacze do dziś nie osiągnęli porozumienia w tej kwestii
Król Dawid, biblijny władca Izraela i założyciel dynastii, od setek lat fascynuje historyków, archeologów i teologów. Opowieść o jego dziejach jest jednym z kluczowych elementów narracji Starego Testamentu, jednak czy ta postać, tak dokładnie opisana na kartach Biblii, była rzeczywistym władcą, którego historyczność została potwierdzona naukowo?
Spis treści: Król Dawid na kartach Biblii. Jak Stary Testament przedstawia władcę Izraela? Dawid historyczny? Powyższe pytanie często pojawia się w debatach akademickich i jak każdy temat biblijny, wzbudza niemałe kontrowersje. Niektórzy badacze podchodzą do biblijnych tekstów z dużą rezerwą, traktując je jako opowieści fantastyczne, przynajmniej do czasu, aż ich historyczność zostanie potwierdzona źródłami archeologicznymi. Są też tacy, według których biblijna narracja ma w dużej mierze charakter historyczny. Ich zdaniem, „brak dowodu nie jest dowodem braku” i trwają przy tym stanowisku do czasu ujawnienia artefaktów przeczących przedstawionym w Biblii opowieściom. Nie inaczej jest w przypadku króla Dawida. Król Dawid na kartach Biblii. Jak Stary Testament przedstawia władcę Izraela? Najdokładniejszy opis Dawida przedstawiają dwie Księgi Samuela. Pewnych informacji na jego temat dostarcza też Księga Królewska i Księga Kronik. Dawid w Księgach Samuela W Księgach Samuela, Dawid jest przedstawiony jako wybraniec Boga, namaszczony na króla przez proroka. Jego pokorę i ufność wobec Stwórcy podkreśla opowieść, w której prosty pasterz triumfuje w starciu z gigantem Goliatem. Po śmierci Saula, Dawid zostaje królem. Jednoczy plemiona Izraela i ustanawia Jerozolimę stolicą swojego królestwa. Odnosi zwycięstwo za zwycięstwem, poszerzając granice imperium. Przenosi Arkę Przymierza do Jerozolimy, czyniąc ją centrum religijnym. Kluczowym momentem jest przymierze Boga z Dawidem, w którym zostało obiecane, że przyszły król z jego linii zbuduje świątynię i ustanowi wieczne królestwo. Ta mesjańska obietnica jest kluczowym tematem, łączącym się z wcześniejszymi obietnicami Boga. Należy jednak wspomnieć, że w przeciwieństwie do Księgi Kronik, w której rządy Dawida zostały wyidealizowane, Księgi Samuela opisują nie tylko sukcesy króla, ale także obnażają jego grzechy. Pomimo bożego błogosławieństwa, Dawid popełnił błąd, cudzołożąc z Batszebą i aranżując śmierć Uriasza, jej męża. Skrucha nie zmazała konsekwencji jego czynów. Rodzina króla zaczęła się rozpadać, a jego synowie powtórzyli te same błędy, ale w gorszy sposób. Dawid w Księdze Kronik Księgi Kronik w większym stopniu koncentrują się na błogosławieństwach Dawida, umniejszając jego grzechom lub pomijając je całkowicie. Przykładowo, opowieść z Batszebą nie pojawia się w Kronikach, które bardziej skupiają się na roli króla w przygotowaniu do budowy świątyni i organizacji kultu. Dawid historyczny? Archeologom do dziś nie udało się natrafić na znaleziska, które w sposób jednoznaczny i niezaprzeczalny potwierdziłyby historyczność króla Dawida. Najbardziej zastanawiający jest fakt, że mimo licznych zwycięstw, które opisuje Biblia, w tekstach pochodzących z rzekomo podbitych terenów naukowcy nie natrafili na szczegółowe zapisy, wskazujące na jego obecność. Nie można jednak nie wspomnieć, że istnieją artefakty, które przynajmniej częściowo można powiązać z postacią Dawida. Stela z Tel Dan WS 1993 roku, podczas wykopalisk na terenie stanowiska Tel Dan w północnym Izraelu, naukowcy natrafili na fragment bazaltowej steli, na którym zachowało się 13 linijek inskrypcji. Litery spisane w języku aramejskim były czytelne. Największą uwagę badaczy przykuła dziewiąta linijka, w której spółgłoski składały się w DWD, imię Dawida. Było ono częścią dłuższego tekstu, który odczytano jako „dom Dawida”. Rok później archeolodzy znaleźli dwa kolejne fragmenty steli, które uzupełniły brakujący tekst w ośmiu linijkach. Dzięki temu, udało się ustalić, że stela została wystawiona przed 800 rokiem p.n.e., przez jednego z królów Aramu. Na dwóch nowych kawałkach pojawiła się wzmianka o Joramie, królu Izraela, i Ochozjaszu, królu Judy. To odniesienie wskazuje, że fraza w dziewiątej linijce rzeczywiście wskazuje na „dom Dawida”, ale w tym kontekście jest to raczej tytuł opisujący naród Judy lub dynastię rządzącą tym królestwem. Można zatem przyjąć, że stela potwierdza, że Dawid był królem Judy i założycielem dynastii. Należy jednak wspomnieć, że powstała około 150 lat po Dawidzie. Nie można zatem z całą stanowczością stwierdzić, że stanowi potwierdzenie historyczności Dawida. Stela Meszy Wyrażenie „dom Dawida” pojawiło się też na steli odkrytej 1868 roku, wśród ruin Dibonu. Ufundował ją Mesza, król Moabu, w drugiej połowie IX wieku. Wyrażenie „dom Dawida” pojawia się w 31. linijce. Stela jest jednak uszkodzona w tym miejscu i widoczny jest tylko fragment frazy. Badacze uznali jednak, że tak jak stela z Tel Den, także ta wskazuje na naród Judy lub dynastię rządzącą, nie na konkretną osobę. Relief Szeszonka Odkrycie steli z Tel Den zainspirowało naukowców do ponownego odczytania reliefu faraona Szeszonka, który znajduje się w Tebach, w świątyni Amona. Kompozycja powstała w celu upamiętnienia najazdu egipskiego władcy na Palestynę w 925 roku p.n.e. Zawiera listę nazw miejsc, które miał podbić. Według Kennetha Kitchena, brytyjskiego egiptologa, pojawia się tam imię Dawida, w wyrażeniu, które przetłumaczył jako „wzgórza/wyżyny Dawida”. Kontekst ma wskazywać na miejsca w południowej Judzie i Negewie, gdzie Dawid miał przebywać, uciekając przed Saulem. Wielu ekspertów podkreśla jednak, że relief jest uszkodzony i w wielu miejscach nieczytelny i nie można jednoznacznie stwierdzić, że wyraża jakikolwiek porządek geograficzny. Dodatkowo słowo przetłumaczone przez Brytyjczyka jako „wzgórza/wyżyny” jest niepewne i Kitchen sam przyznał to we wczesnej interpretacji. Dodatkowo taka fraza nie pojawia się w żadnym innym znanym źródle. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Najstarszy kopalny dowód na krzyżowanie się Homo sapiens i neandertalczyków. Sensacja z Izraela
Znaleziony w Izraelu szkielet pięcioletniego dziecka sprzed 140 tys. lat nosi cechy zarówno neandertalczyków, jak i Homo sapiens. To najwcześniejszy fizyczny dowód na krzyżowanie się tych gatunków – ogłosili naukowcy.
Do odkrycia tych szczątków doszło 90 lat temu w jaskini Skhul na Górze Karmel. Teraz badacze z wykorzystaniem nowoczesnych metod analitycznych dokonali kluczowego ustalenia. Związki ludzi i neandertalczyków Archeologów od lat fascynuje relacja ludzi współczesnych z neandertalczykami. Kiedyś uważano, że byli oni naszymi bezpośrednimi przodkami. Po latach wnikliwych analiz, w tym genetycznych, wiemy, że byli to nasi kuzyni. Pytań pozostało jednak sporo. Wiadomo na przykład, że te dwa gatunki krzyżowały się między sobą. Ale od jakiego momentu? Tej sprawie postanowił przyjrzeć się międzynarodowy zespół, który na łamach „L'Anthropologie” właśnie opublikował swoje wnioski. Badaniami kierowali prof. Israel Hershkovitz z Wydziału Medycznego i Nauk o Zdrowiu im. Graya Uniwersytetu w Tel Awiwie oraz Anne Dambricourt-Malassé z Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych. Najstarszy dowód na bliskie kontakty Wniosek: jest to najwcześniejsza ludzka skamieniałość, która wykazuje cechy morfologiczne obu tych grup ludzkich: człowieka współczesnego i neandertalczyka. – Obecne badania pokazują, że szkielet pięcioletniego dziecka jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej z lokalnej – i starszej – populacji neandertalczyków do populacji Homo sapiens – przekazał zespół badawczy. Oznacza to, że neandertalczycy i Homo sapiens mieli biologiczne i społeczne powiązania. Być może do ich krzyżowania się po raz pierwszy doszło na terenie dzisiejszego Izraela. – Nawet dzisiaj, 40 000 lat po wyginięciu ostatnich neandertalczyków, część naszego genomu – od 2 do 6 % – ​​ma pochodzenie neandertalskie. Jednak ta wymiana genów miała miejsce znacznie później, między 60 000 a 40 000 lat temu – zauważa prof. Hershkovitz. – W naszych badaniach wykazujemy, że czaszka dziecka, która swoim ogólnym kształtem przypomina Homo sapiens – zwłaszcza pod względem krzywizny sklepienia czaszki – posiada wewnątrzczaszkowy układ krwionośny, żuchwę i strukturę ucha wewnętrznego typową dla neandertalczyków – dodaje naukowiec. To ustalenie jest zaskakujące, bo do tej pory najstarsze fizyczne dowody na hybrydyzację, znalezione w Lapedo w Portugalii, były późniejsze o około 100 tysięcy lat. Poza tym badane szczątki dziecka pochodzą z grobu, co dowodzi, że nie tylko ludzie współcześni chowali swoich zmarłych. Skąd to wiemy? Jak wyglądały analizy Naukowcy doszli do tych wniosków po przeprowadzeniu serii zaawansowanych testów szczątków. Najpierw zeskanowali czaszkę i szczękę za pomocą technologii mikrotomografii komputerowej w Instytucie Antropologii Rodziny Shmunis na Uniwersytecie w Tel Awiwie. Stworzyli trójwymiarowy model na podstawie skanów. Umożliwiło im to przeprowadzenie złożonej analizy morfologicznej struktur anatomicznych (w tym tych niewidocznych gołym okiem, takich jak ucho wewnętrzne) i porównanie ich z różnymi populacjami człowiekowatych. Aby zbadać strukturę naczyń krwionośnych otaczających mózg, stworzyli również dokładną trójwymiarową rekonstrukcję wnętrza czaszki. – Tradycyjnie antropolodzy przypisywali skamieniałości odkryte w jaskini Skhul, wraz ze skamieniałościami z jaskini Qafzeh w pobliżu Nazaretu, wczesnej grupie Homo sapiens. Obecne badania ujawniają, że przynajmniej część skamieniałości z tej pieczary jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej lokalnej – i starszej – populacji neandertalskiej w populację Homo sapiens – przekonuje prof. Hershkovitz. Co oznaczają dla nauki najnowsze badania? Analizy genetyczne wskazują, że krzyżowanie się ludzi współczesnych z neandertalczykami następowało już około 250 000 lat temu. Natomiast szczątki dziecka z jaskini Skhūl I, datowane na około 140 000 lat temu, stanowią najstarsze znane dowody kopalne potwierdzające istnienie hybrydy tych gatunków. Być może więc kolejne podobne znaleziska są przed nami. Źródło: L Anthropologie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gotowanie po neandertalsku. Ci ludzie mieli różne „książki kucharskie”
Neandertalczycy, czyli krewni człowieka współczesnego, mieli urozmaicone sposoby gotowania i obrabiania zwierzyny. Tak wynika z najnowszych badań przeprowadzonych na terenie Izraela. Może to świadczyć o ich całkiem bogatym menu.
Spis treści: Kuchnia w jaskini Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Co w menu? Już od wielu lat, dzięki badaniom genetycznym, wiemy, że neandertalczycy nie są naszymi przodkami, ale krewnymi. Jednak ten gatunek człowieka nie przestaje zaskakiwać naukowców. W momencie odkrycia jego pierwszych szczątków w połowie XIX wieku sądzono, że neandertalczycy byli prymitywni i daleko było im do zdolności człowieka współczesnego. Teraz wiemy, że nie jest to prawda i łączy nas z nimi zdecydowanie więcej, niż myślano. Kuchnia w jaskini Najnowsze ustalenie w temacie neandertalczyków dotyczy ich sztuki kulinarnej. Naukowcy przyjrzeli się szczątkom kostnym pozostałym po ich ucztach w jaskiniach Amud i Kebara oddalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów. Obie znajdują się na terenie dzisiejszego Izraela, na północy kraju. Swoje ustalenia opublikowali na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Okazało się, że nasi krewni mieli różne „książki kucharskie”, mimo że żyli mniej więcej w tym samym czasie, bo około 50-60 tys. lat temu. Skąd to wiemy? Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Po neandertalskich potrawach nie zachowało się wiele. Mamy narzędzia, którymi obrabiano mięso czy pozostałości po paleniskach. Najlepszym dowodem, na to, co spożywali i w jaki sposób obrabiali są kości zwierzęce. W ramach badań przeanalizowano ponad 12 tysięcy kości zwierzęcych z jaskiń Amud i Kebara. Archeolodzy dostrzegli wyraźne różnice w w tych dwóch lokalizacjach w traktowaniu tuszy, po upolowaniu. To sugeruje istnienie lokalnych tradycji kulinarnych, mimo że neandertalczycy stosowali bardzo podobne narzędzia kamienne i żyli w takim samym środowisku. – Subtelne różnice we wzorach śladów cięć między jaskiniami Amud i Kebara mogą odzwierciedlać lokalne tradycje przetwarzania tusz zwierzęcych – powiedziała Anaëlle Jallon, doktorantka na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie i główna autorka artykułu. Co w menu? Z analiz wynika, że obie grupy używały tych samych narzędzi krzemiennych i żywiły się tym samym łupem – głównie gazelami i danielami. Zauważono jednak pewne subtelne różnice. Neandertalczycy mieszkający w Kebara polowali na większe zwierzęta niż ci z Amud. Przenosili także więcej dużych zwierząt do jaskini, aby je obrabiać, zamiast robić to w miejscu polowania. W jaskini Amud 40% kości zwierzęcych jest spalonych, a większość z nich jest połamana. Mogło to być spowodowane celowymi działaniami, takimi jak gotowanie lub późniejszymi przypadkowymi uszkodzeniami. W jaskini Kebara 9% kości jest spalonych, ale mniej połamanych. Uważa się, że zostały ugotowane. Kości w Amud wydają się również wykazywać mniej uszkodzeń spowodowanych przez drapieżniki niż te znalezione w Kebara. Ślady cięć znalezione w Amud były bardziej zagęszczone i miały mniej liniowy kształt niż te w Kebara. Jednym z możliwych wyjaśnień tych różnic jest to, że neandertalczycy w Amud traktowali mięso inaczej przed rozbiorem: prawdopodobnie suszyli je lub pozwalali mu się rozkładać. Podobnie jak współcześni rzeźnicy, którzy przed gotowaniem wieszają mięso. A to z pewnością wpływało na różnice w palecie smaków w czasie konsumpcji. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowe odkrycie badacza podważa tradycję. Czy tu Jezus przemienił wodę w wino?
Przez wieki uważano, że miejsce pierwszego cudu Jezusa nie budzi wątpliwości. Teraz jednak jeden z archeologów twierdzi, że prawda może wyglądać zupełnie inaczej. Co odkrył wśród ruin starożytnej wioski i dlaczego jego teoria zyskuje uznanie wśród historyków?
Spis treści: Cud w Kanie Galilejskiej i nowe tropy archeologiczne Grota, kamienne naczynia i inskrypcje. Co odkryli badacze? Choć przez wieki pielgrzymi czcili Kafr Kannę jako miejsce, w którym Jezus dokonał swojego pierwszego cudu – zamiany wody w wino – najnowsze odkrycia archeologiczne stawiają tę teorię pod znakiem zapytania. Historyk Tom McCollough, specjalizujący się w historii religii, przekonuje, że prawdziwa Kana Galilejska mogła znajdować się w zupełnie innym miejscu. Cud w Kanie Galilejskiej i nowe tropy archeologiczne Opis pierwszego cudu Jezusa znajduje się w Ewangelii według św. Jana: „A stało tam sześć stągwi kamiennych przeznaczonych do żydowskich oczyszczeń, z których każda mogła pomieścić dwie lub trzy miary. Rzekł do nich Jezus: Napełnijcie stągwie wodą. I napełnili je aż po brzegi. Potem do nich powiedział: Zaczerpnijcie teraz i zanieście staroście weselnemu. Oni zaś zanieśli. A gdy starosta weselny skosztował wody, która stała się winem..." (J 2, 6–9). Przez lata przyjmowano, że opisana w Ewangelii wioska znajdowała się w dzisiejszym Kafr Kanna, miejscowości w izraelskiej Galilei. Jednak według Toma McCollougha – archeologa i emerytowanego profesora religioznawstwa z Centre College w Kentucky w USA – bardziej prawdopodobnym miejscem jest Khirbet Qana, wioska położona ok. 8 kilometrów na północ od Kafr Kanna. – Żadne inne miejsce nie przedstawia tak przekonującego zestawu dowodów, jak Khirbet Qana – zaznaczył badacz w rozmowie z Pen News. Tłumaczył, że ta miejscowość była żydowską osadą od 323 r. p.n.e. do 324 r. n.e., a jej położenie zgadza się z opisami zawartymi nie tylko w Ewangelii, ale także w pismach rabinicznych i dziełach Flawiusza Józefa, żydowskiego historyka z I wieku. Grota, kamienne naczynia i inskrypcje. Co odkryli archeolodzy? Podczas wykopalisk w Khirbet Qana odkryto rozległy kompleks grot, używany przez chrześcijańskich pielgrzymów już 1500 lat temu (od V lub VI wieku n.e. do XII wieku naszej ery). Wewnątrz znaleziono liczne inskrypcje z greckim zwrotem „Kyrie Iesou” (Panie Jezu), a także krzyże i odniesienia do cudów Jezusa. – Odkryliśmy rozbudowany kompleks jaskiń czczony przez pielgrzymów przybywających tu dla upamiętnienia cudu przemiany wody w wino – powiedział McCollough. W grocie znajdował się również ołtarz oraz kamienne naczynia. Badacze twierdzą, że w ścianach kompleksu widoczne są nisze, które mogły mieścić sześć stągwi, tak jak opisano to w Ewangelii. – Nasze wykopaliska pokazały, że była to kwitnąca żydowska osada, położona w centrum działalności Jezusa – dodał archeolog. McCollough przypomniał też, że dopiero w XVIII wieku franciszkanie zaczęli propagować Kafr Kannę jako oficjalne miejsce cudu, kiedy to zależało im bardziej na logistyce pielgrzymek niż na historycznej dokładności. Tymczasem wyniki badań w Khirbet Qana są jego zdaniem na tyle jednoznaczne, że warto ponownie rozważyć, czy to właśnie tam nie dokonał się jeden z najbardziej symbolicznych cudów Nowego Testamentu. Źródła: FoxNews, Pen News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tylko jeden naród zostawił takie dziedzictwo. Odkryj, co zawdzięczamy starożytnym Izraelitom
Starożytny Izrael to nie tylko początki monoteizmu i święte księgi. To również niezwykłe osiągnięcia cywilizacyjne, które wpłynęły na rozwój kultury, prawa i religii w całym regionie. Jak wyglądała codzienność jego mieszkańców?
W tym artykule: Życie w starożytnym Izraelu Co wynalazł starożytny Izrael? Kultura i sztuka starożytnego Izraela Jaka była religia w starożytnym Izraelu? Starożytne zabytki Izraela Starożytny Izrael - ciekawostki Gdzie leży starożytny Izrael? Granice antycznego państwa obejmowały tereny Kanaanu, czyli późniejszej Palestyny i Syrii. Zanim Hebrajczycy osiedlili się na tych ziemiach, prowadzili pastersko-koczowniczy tryb życia, przepędzając swoje stada w poszukiwaniu pastwisk. Po opuszczeniu doliny Eufratu i Tygrysu, udali się do Egiptu, co potwierdzają wzmianki o przyjmowaniu przez faraonów plemion koczowniczych. Z czasem przychylność egipskich władców względem przybyszów wygasła. Hebrajczycy zostali sprowadzeni do roli siły roboczej i musieli świadczyć niewolniczą pracę na rzecz władcy. Po wyjściu z Egiptu nastąpił okres wielkiej tułaczki po Synaju. W tym czasie nastąpiło scalenie wszystkich żydowskich plemion do postaci jednego narodu. Życie w starożytnym Izraelu Historia starożytnego Izraela rozpoczyna się ok. 1200 r. p.n.e., kiedy po długiej wędrówce Hebrajczycy przybyli do Kanaanu - niewielkiej krainy na wschodnim wybrzeżu śródziemnomorskim. Mieszczące się na tym terenie państwa-miasta stawiały opór przybyszom. W rezultacie, walki o Ziemię Obiecaną zakończyły się dopiero w X wieku p.n.e. Po osiedleniu się na ziemiach Kanaanu część Hebrajczyków porzuciła pasterstwo na rzecz rolnictwa. Najczęściej uprawiano pszenicę i jęczmień. Zakładano także sady, w których sadzono drzewa oliwne, winorośl i figowce. Wielu Hebrajczyków zajęło się też rzemiosłem. W tamtym czasie wśród plemion hebrajskich dominowała struktura rodowo-plemienna. Wraz z podbojem nowych ziem Hebrajczycy zaczęli przyjmować niektóre zwyczaje ludów kanaanejskich. Wtedy też zaczął uwidaczniać się podział społeczeństwa na warstwy. System plemienny wykazywał ewidentne słabości, które zaczęły uwidaczniać się w obliczu zagrożenia ze strony Filistynów. Potrzebna była centralizacja władzy. Kto był królem starożytnego Izraela? Jako pierwszy na tronie zasiadł Saul, który w XI w. p.n.e. został wyznaczony przez proroka Samuela. Po nim, władzę objął Dawid, a następnie - Salomon. Każdy dorosły Hebrajczyk dążył do założenia rodziny. W hebrajskiej społeczności samotny mężczyzna nie mógł cieszyć się wysokim statusem. Nie dotyczyło to jednak osób, które miały poświęcać się wyższym zadaniom. Mowa przede wszystkim o prorokach. Dla kobiety bezdzietność była największą hańbą. Liczne potomstwo było natomiast znakiem błogosławieństwa i bożej łaski. Zgodnie z panującą w starożytnym Izraelu obyczajowością, mężczyzna był człowiekiem w pełnym znaczeniu tego słowa i mógł rościć sobie wszelkie prawa do swojej żony. Co wynalazł starożytny Izrael? Pod względem rozwoju technicznego, współczesny Izrael plasuje się w ścisłej czołówce cywilizacji zachodniej i bez wynalazków opracowanych w tym kraju, trudno byłoby sobie wyobrazić świat. Jak pod tym względem przedstawiał się starożytny Izrael? Wynalazki nie były mocną stroną Hebrajczyków. Nie oznacza to jednak, że antyczna społeczność żydowska nie wpłynęła na losy świata, przeciwnie. Co zawdzięczamy starożytnemu Izraelowi? Właściwie całe życie dawnych Hebrajczyków było podporządkowane religii i to właśnie ich wierzenia zbudowały fundament, na którym do dziś opiera się wiele innych wyznań. W odróżnieniu od innych starożytnych ludów, Hebrajczycy wyznawali nie politeizm, a monoteizm. Oznacza to, że ich wiara wykluczała istnienie wielu bóstw. Judaizm, bo właśnie o tym wyznaniu mowa, dopuszczał istnienie tylko jednego boga. Na tej podstawie wyrosły inne wyznania, w tym islam i chrześcijaństwo. Z dziejowego punktu widzenia, druga z wymienionych religii w największym stopniu przyczyniła się do scalenia całego zachodniego świata. Kultura i sztuka starożytnego Izraela Starożytna sztuka hebrajska była całkowicie podporządkowana religijnej doktrynie. Aikoniczny charakter judaizmu całkowicie zdefiniował kierunek jej rozwoju i określił kształt artystyczny dzieł żydowskich. Prawo mojżeszowe zakazywało przedstawiania ludzkich i zwierzęcych postaci, więc elementy zdobnicze sztuki hebrajskiej ograniczały się niemal wyłącznie do ornamentyki roślinnej. Niemal, bo pewne treści symboliczne były wyrażane za pomocą wizerunku niektórych zwierząt. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że rzeźba i malarstwo były dziedzinami nieobecnymi w tradycyjnej sztuce starożytnego Izraela. Ta dziedzina życia została ograniczona prawie wyłącznie do rzemiosła artystycznego i architektury sakralnej. Obecne są nieliczne przykłady płaskorzeźby i reliefów, ale ich tworzenie miało charakter nie tyle artystyczny, co symboliczny. W okresie renesansu, ortodoksyjna interpretacja Tory nieco złagodniała. Wówczas powszechne stały się biblijne i talmudyczne dekoracje, jednak sama sztuka hebrajska przez cały czas pozostawała zgodna z wymogami wiary. Na przestrzeni wielu wieków, motywy zdobnicze ograniczano niemal wyłącznie do menory, kolumny, pary lwów i gwiazdy Dawida. Mimo braku wyraźnego zdobnictwa, w sztuce starożytnego Izraela można dostrzec motywy zapożyczone z innych kręgów religijnych i kulturowych. Najbardziej widoczne są wpływy Kananejczyków, ale wyraźnie zarysowują się także pewne elementy charakterystyczne dla Egiptu i Mezopotamii. Jaka była religia w starożytnym Izraelu? Wcześniej wspomnieliśmy, że starożytni Hebrajczycy wyznawali wiarę w jednego boga. Praktykowaną przez nich religią był judaizm, który ukształtował się ok. 2000 r. p.n.e. W doktrynie tej wiary, stwórcą świata i życia jest Jahwe. Świętą księgą judaizmu jest biblijny Stary Testament, w którym zawarte zostały nie tylko dzieje narodu żydowskiego, ale także zbiór przepisów i nakazów, którym podlegał każdy Hebrajczyk. Starożytni Izraelici postrzegali Jahwe jako odwieczny, nieśmiertelny byt. Na mocy przymierza zawartego z Abrahamem, Bóg uczynił Hebrajczyków narodem wybranym. Ich wiara opierała się o 10 przykazań, które zostały przekazane Mojżeszowi podczas ucieczki narodu żydowskiego z egipskiej niewoli. Ten spisał je na kamiennych tablicach, które zostały zamknięte w Arce Przymierza i złożone na górze Syjon, a później - w Świątyni Jerozolimskiej, którą wzniesiono w czasie panowania Salomona. Dekalog miał zaginąć wraz z Arką podczas najazdu armii Babilonu. Starożytne zabytki Izraela Burzliwe dzieje Izraela były przepełnione walką i wojnami. W rezultacie, wiele bezcennych starożytnych zabytków bezpowrotnie zniknęło z powierzchni ziemi. Na szczęście, niektóre z nich przetrwały do czasów współczesnych, a obcowanie z nimi jest wyjątkowo głębokim przeżyciem, zwłaszcza dla osób wierzących, ale nie tylko. Będąc w Jerozolimie, koniecznie trzeba zobaczyć Grób w Ogrodzie - starożytne miejsce pochówku, w niektórych religiach uznawane za prawdziwą grotę grobową Jezusa Chrystusa. Współczesna nauka odrzuca ten pogląd, jednak miejscu temu towarzyszy niezwykła atmosfera. Kolejny ciekawy obiekt to Bazylika Grobu Świętego - najważniejsza świątynia chrześcijańska. Kościół wznosi się w domniemanym miejscu złożenia do grobu i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Pierwsza świątynia powstała w IV wieku. Współczesna została wybudowana w 1099 roku i od tego czasu podlegała licznym przebudowom. Wymieniając starożytne zabytki Izraela, nie można pominąć Ściany Płaczu - domniemanej pozostałości Świątyni Jerozolimskiej. Dla wyznawców judaizmu, to najświętsze miejsce, warto jednak zaznaczyć, że pod ścianę może podejść każdy, bez względu na wyznanie. Starożytny Izrael - ciekawostki W żydowskiej i chrześcijańskiej tradycji, historyczne dzieje Izraela mają być opisane w Biblii. Według religijnych wierzeń, początki Izraela sięgają czasów, kiedy Jahwe zawarł przymierze z Abrahamem. Gdy jego potomkowi - Izaakowi - urodził się syn Jakub, Bóg miał zmienić jego imię na Izrael. Właśnie dlatego, potomkowie Jakuba byli nazywani narodem Izraela. Największy rozwój starożytnego Izraela przypada na czas panowania Salomona. Właśnie wtedy państwo umocniło się pod względem administracyjnym, prawnym i gospodarczym. Po śmierci króla Salomona, kraj podzielił się na dwa królestwa: Judy i Izraela. Mimo, że pierwsze z wymienionych było mniejsze i wyraźnie uboższe, cechowało się znacznie większą stabilnością niż Królestwo Izraela, gdzie władzę zwykle obejmowano drogą zamachu stanu, a codziennością były wojny z sąsiadami. Początkowo, pomimo teoretycznego braterstwa, plemiona hebrajskie prowadziły odmienną politykę, co często doprowadzało do podejmowania walk. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Archeolodzy odkryli rzymski sarkofag w Izraelu. „To było jak scena z filmu”
Rzymski sarkofag z IV wieku n.e., odkryty przez archeologów w Izraelu, ukazuje biesiadną scenę z mitologii. Dionizos i Herkules rywalizują w pijackim konkursie – to pierwsze takie znalezisko w kraju.
Spis treści: Moment odkrycia, jak scena z filmu Sarkofag pełen promili Cezarea była początkowo osadą fenicką, którą przebudował i powiększył w I wieku p.n.e. Herod Wielki, król Judei pod panowaniem Rzymian. Nazwę miejscowości przemianowana na cześć jego patrona, cesarza Augusta. Cezarea służyła jako baza dla floty Heroda, która działała na rzecz Rzymian aż po Morze Czarne. Było to ważne miasto w czasach starożytności, stąd wiadomo, że archeolodzy mogą spodziewać się tutaj ważnych znalezisk. Moment odkrycia, jak scena z filmu W czasie niedawnych wykopalisk w Cezarei archeolodzy natknęli się na marmurowy sarkofag z IV wieku n.e. – To było jak scena z filmu. Zaczęliśmy usuwać miękki, lekki piasek z wydmy, gdy nagle pojawiła się końcówka marmurowego przedmiotu. Cały zespół wykopaliskowy stał wokół podekscytowany. Gdy usuwaliśmy więcej piasku, nie mogliśmy uwierzyć w to, co widzieliśmy – fragmenty sarkofagu, na którym wyrzeźbiono postacie: bogów, zwierzęta i drzewa – wspominają Nohar Shahar i Shani Amit, archeolodzy z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Sarkofag pełen promili Jak się okazało po wydobyciu całego artefaktu, był on zdobiony spektakularnym motywem – pierwszym takim znanym z terenu Izraeala. Jest to scena konkursu picia między Dionizosem (lub Bachusem), bogiem wina, a Heraklesem (Herkulesem), czyli herosem. To współzawodnictwo polegała na prześcignięciu przeciwnika w objętości wypitych trunków alkoholowych. Dzięki konserwacji widoczne są sceny na płaskorzeźbie. W centrum widzimy Dionizosa, a wokół niego świtę znanych z mitologii greckiej postaci, takich jak menady (kobiety towarzyszące Dionizosowi), satyrów, Hermesa, lwy i tygrysy. Z kolei Herkules leży na skórze lwa i trzyma w dłoni puchar. – Chociaż procesje boga wina Dionizosa są znanym motywem na sarkofagach z II i III wieku n.e., to jednak ta konkretna scena konkursu picia – popularny motyw sztuki rzymskiej – znana jest nam tutaj głównie z mozaik, takich jak te odkryte w Zippori i Antiochii – mówi Shahar. Jak wyjaśnia archeolożka, w tym przypadku postaci nie tylko świętują. W rzeczywistości towarzyszą zmarłemu w jego ostatniej podróży, podczas której picie i taniec stają się symbolem wyzwolenia i przejścia do życia w innym świecie. A kto wygrał konkurs picia? – Stan Herkulesa, przedstawionego na sarkofagu jako osoba nie potrafiąca ustać, wskazuje na oczywistą odpowiedź: Dionizos – kończy Shahar. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zwoje znad Morza Martwego bez tajemnic. Technologia odkryła najstarsze kopie Biblii
Nie ręka archeologa, a kod algorytmu odkrył, co naprawdę kryją zwoje znad Morza Martwego. Wyniki badań zaskoczyły nawet największych znawców Biblii.
Spis treści: Sztuczna inteligencja pomogła nauce Nowa wiedza biblijna Pismo Święte czytane do dziś w kościołach to źródło wiedzy nie tylko dla wiernych, ale również badaczy historii. W badaniach nad genezą i rozwojem Biblii ważną rolę odegrały starożytne teksty żydowskie nazywane zwojami znad Morza Martwego. Odkryto je w latach 40. i 50. XX wieku w jaskiniach niedaleko Qumran na Zachodnim Brzegu Jordanu. Historycy przyjęli datować je na okres od III wieku p.n.e. do I wieku n.e., jednak brak jakichkolwiek dat kalendarzowych w samych manuskryptach utrudniał dokładne ustalenie ich wieku. Z pomocą badaczom przyszła sztuczna inteligencja. Odkrycia opisane na łamach czasopisma „PLOS ONE” podnoszą rangę badań nad zwojami znad Morza Martwego, a przede wszystkim przybliżają nas do zrozumienia procesu powstawania kanonu biblijnego oraz jego relacji z kontekstem historycznym tamtych czasów. Sztuczna inteligencja pomogła nauce Nowoczesna technologia oparta na AI umożliwiła precyzyjniejsze datowanie zwojów znad Morza Martwego. Najnowsze analizy sugerują, że niektóre z rękopisów mogą być znacznie starsze, niż wcześniej przypuszczano. Co więcej, ich autorami mogły być osoby odpowiedzialne za najwcześniejsze teksty Biblii hebrajskiej. W ustaleniach nieoceniony okazał się Enoch. To algorytm stworzony przez zespół badawczy pod kierownictwem dr. Mladena Popovicia z Uniwersytetu w Groningen. System ten został wytrenowany na analizie pisma z datowanych źródeł starożytnych, a następnie przetestowany pod kątem precyzji. Tak też badacze przeanalizowali 135 fragmentów zwojów znad Morza Martwego, skupiając się na stylach pisma charakterystycznych dla okresu hasmonejskiego i herodiańskiego. Wnioski ich zaskoczyły. Jak się okazało, część rękopisów może pochodzić z czasów znacznie wcześniejszych, niż dotąd przypuszczano. – Zamiast tylko kilku zwojów z III wieku p.n.e., teraz mamy ich znacznie więcej, a jeden lub dwa mogą sięgać nawet końca IV wieku p.n.e. – tłumaczy Popović. Ustalenia rzucają nowe światło na cały kontekst kulturowo-polityczny ówczesnego Bliskiego Wschodu. Nowa wiedza biblijna Najbardziej emocjonujące są jednak ustalenia bezpośrednio związane z Pismem Świętym. Do tej pory zakładano, że dwa fragmenty biblijne z Księgi Daniela i Księgi Koheleta powstały odpowiednio w II i III wieku p.n.e. Nie istniały jednak żadne dokumenty potwierdzające tę tezę. Dopiero algorytm Enoch potwierdził, że oba rękopisy rzeczywiście pochodzą z czasów, które uznaje się za okres ich powstania. To oznacza, że mamy do czynienia z najstarszymi znanymi kopiami biblijnych tekstów powstałymi w czasach ich domniemanych autorów. – To ogromny przełom. Dzięki temu dosłownie możemy spotkać się z ręką autora w momencie tworzenia tekstu biblijnego – podsumowuje Popović. Źródło: PLOS ONE Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Pierwszy taki pochówek odkryty w Izraelu. „Rytuał znany tylko ze starożytnych tekstów”
Na rzymskim cmentarzysku w Izraelu archeolodzy odnaleźli pierwsze dowody na rytualne pochówki. Zmarłych legionistów składano do grobu razem z martwymi świniami.
Spis treści: Niezwykłe odkrycie w dawnym rzymskim garnizonie Dlaczego Rzymianie rytualnie zabijali świnie? Świnia była symbolem męskości Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu Starożytności prowadzili wykopaliska na cmentarzu rzymskim w pobliżu bazy wojskowej Legio VI Ferrata, niedaleko starożytnego miasta Megiddo, w północnej części Izraela. Nekropolia datowana jest na II lub III wiek n.e. W trakcie poszukiwań badacze odsłonili duży dół, w którym znaleźli szczątki co najmniej 13 świń. Nie znaleziono jednak pełnych szkieletów, a jedynie pojedyncze kości i zęby. Badanie zostało opublikowane w maju na łamach czasopisma „Atiqot”. Niezwykłe odkrycie w dawnym rzymskim garnizonie – Nasze badanie przedstawia nowe dowody na rolę, jaką odgrywały te zwierzęta w rzymskich ceremoniach pogrzebowych, które praktykowane były przez wojskowych – napisali w artykule badacze. W dawnej stałej bazie legionistów stacjonowało ponad 5000 rzymskich żołnierzy. Miejsce to służyło Rzymianom przez blisko 180 lat. Badacze w swoim artykule podkreślają, że odkrycie wskazuje, że zwierzęta, w tym przypadku świnie domowe, nie były tylko hodowane na mięso. – Znalezisko na cmentarzysku oferuje rzadki wgląd w to, jak żołnierze cesarstwa rzymskiego czcili swoich zmarłych poprzez symboliczne ofiary ze zwierząt i zorganizowane praktyki rytualne – mówi Lee Perry-Gal, główny autor badania z Izraelskiego Urzędu Starożytności. Naukowcy twierdzą, że kości świń zostały celowo umieszczone w grobie. Co więcej, analiza potwierdziła, że szczątki zwierząt nie były odpadami żywnościowymi, ponieważ nie wykazywały śladów obróbki termicznej ani konsumpcji. Dowody w miejscu pochówku wskazują ponadto, że wszystkie zostały umieszczone tam w ramach jednego, zorganizowanego rytuału. Dlaczego Rzymianie rytualnie zabijali świnie? Co ważne, to pierwszy przykład takiego pochówku, który odnaleziony został w Izraelu. Dotychczas podobne rytuały znane były wyłącznie z tekstów starożytnych rzymskich kronikarzy. – Zestawiając nasze wyniki z tekstami źródłowymi od pisarzy rzymskich, wzmacniamy nasze zrozumienie roli świń w praktykach pogrzebowych rzymskich kolonii w Lewancie – podkreślają badacze. – Poprzednie badania naukowe podkreślały kluczową rolę świń w społeczeństwie rzymskim, zwłaszcza jako preferowane źródło białka, w całym imperium, a szczególnie wśród legionistów. Z czasem świnie nabrały symbolicznego znaczenia, stając się kwintesencją symboli armii rzymskiej, zwłaszcza dla jednostek stacjonujących za granicą – tłumaczą izraelscy naukowcy. O „rzymskich świniach” pisali m.in. Warron czy Pliniusz Starszy. Opisywali oni rytuały oczyszczenia z udziałem tych zwierząt. Z dawnych tekstów wiadomo było także, że rzymscy żołnierze przypieczętowywali swoją przysięgę lojalności – sacramentum militare – składając ofiarę ze świni. Autorzy badania zaznaczają jednak, że odkrycia z garnizonu na północy Izraela reprezentują inny rodzaj ceremonii lub rytuału. Badacze podejrzewają, że szczątki świń mogą mieć związek z tzw. rytualnymi posiłkami, które odbywały się w pobliżu grobów. Rzymianie grzebali zmarłych, składali ofiary ze świń, a następnie spożywali ostatnią wieczerzę na cześć tych, którzy odeszli. W trakcie tego wydarzenia świnie miały być składane w głębokim dole, najczęściej tuż obok grobów zmarłych. Świnia była symbolem męskości Badacze podkreślają także, że w kulturze rzymskiej samce świń często uosabiały cechy męskości, a także odwagi i siły. Z kolei dzik był nawet symbolem Legio X Fretensis. Był to jeden z legionów rzymskich, który został sformowany przez Oktawiana, prawdopodobnie na Sycylii. Wiadomo, że za panowania Oktawiana Augusta i Tyberiusza stacjonował w Cyrrhus w Syrii, natomiast w roku 58 lub 59 roku uczestniczył w kampanii Korbulona przeciw Partom. Od 67 r. brał udział w tłumieniu powstania w Judei. Po stłumieniu rewolty stacjonował w obozie pod Jerozolimą. – Biorąc pod uwagę znaczenie tego gatunku w kulturze rzymskiej, nie jest zaskakujące, że ludność rzymska, w tym żołnierze, włączała świnie do swoich rytuałów i ceremonii – podkreślają autorzy badania. Źródło: Greek Reporter Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy odkryli afrykańskie figurki w Izraelu. Skąd się tam wzięły?
To naprawdę rzadkie odkrycie. Na pustyni Negew w Izraelu archeolodzy odkryli w grobach figurki ukazujące mieszkańców Afryki. Znaleziska pochodzą sprzed 1500 lat, gdy miejsce to było tyglem kulturowym.
Spis treści: Rzadkie surowce i afrykańska tożsamość Co mówią nam figurki? Stanowisko archeologiczne Tel Malḥata w dolinie Arad, na którym dokonano odkrycia, datowane jest na VI wiek. Był to zatem okres rzymsko-bizantyjski. Wówczas w tym rejonie pustyni Negew pojawiali się kupcy z południowej Arabii, Indii i Afryki. Teraz naukowcy natknęli się na spore cmentarzysko, które ukazuje kosmopolityczny charakter Tel Malḥata. Rzadkie surowce i afrykańska tożsamość W grobach kobiet i dzieci znaleziono pięć maleńkich figurek. Wśród nich były takie ukazujące postaci o charakterystycznych rysach twarzy. Artefakty wykonano z surowców organicznych. – Znalezienie afrykańskich figurek w lokalnych grobach chrześcijańskich jest rzadkim odkryciem, które pogłębia nasze zrozumienie różnorodności kulturowej w tym regionie około 1500 lat temu – informują badacze. Wyjątkowe znaleziska opisano w czasopiśmie „Israel Antiquities Authority's ʼAtiqot”. Badania prowadziła dr Noé D. Michaela z Izraelskiej Służby Starożytności i Uniwersytetu w Kolonii. Co mówią nam figurki? Zabytki wykonano z kości i drewna hebanowego – rzadkiego surowca pochodzącego z południowych Indii i Sri Lanki. Ukazują zarówno kobiety jak i mężczyzn o wyraźnych afrykańskich rysach twarzy. Figurki były osobistymi przedmiotami, noszonymi zapewne na szyi, o czym świadczą przewiercone otwory. – Wydaje się, że ich celem była nie tylko dekoracja. Były to także intymne przedmioty osobiste, niosące ze sobą historię tożsamości, tradycji i pamięci – przekonują archeolodzy. Jest to też dowód na obecność w tej części Lewantu imigrantów z terenu Afryki w VI wieku. Starannie umieszczone w grobach obok kobiet i dzieci, figurki były wyjątkowo dobrze zachowane. Według badaczy „możliwe jest, że figurki przedstawiają przodków, a tym samym odzwierciedlają tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie, nawet po przyjęciu religii chrześcijańskiej”. W grobach znaleziono też wyroby szklane i kamienne. Były tam także alabastrowa biżuteria oraz bransoletki z brązu. Z analizy pochówków wynika, że złożono tam chrześcijan. Źródło: Izraelska Służba Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tam nikt nie spodziewał się znaleźć piramidy. Ma 2200 lat i jest wielka
Archeolodzy odkryli na Pustyni Judzkiej w Izraelu wielką konstrukcję, która wygląda jak piramida. Wykonano ją z obrobionych kamieni ważących kilkaset kilogramów. Jaka była jej funkcja? Badacze mają przypuszczenia.
Spis treści: Tam piramidy być nie powinno. A jest Kiedy powstała zagadkowa struktura? Okres zmagań wojowników Aleksandra Wielkiego Na słowo „piramidy” przed oczami stają nam majestatyczne grobowce wznoszone jako grobowce dla egipskich królów przed tysiącami lat. Do najbardziej znanych należą te z płaskowyżu Giza niedaleko Kairu. Tam też stoi po dziś dzień słynna Wielka Piramida, czyli grobowiec faraona Cheopsa. Ale piramidy wznoszono też poza Egiptem. Na przykład mało kto wie, że tak naprawdę najwięcej jest ich w Sudanie w rejonie Napata i Meroe. Są jednak zdecydowanie mniejsze i późniejsze niż te z Egiptu. Tam piramidy być nie powinno. A jest Teraz badacze z Izraelskiego Urzędu Starożytności – Matan Toledano, dr Eitan Klein i Amir Ganor – ogłosili zaskakujące odkrycie na Pustyni Judzkiej na północ od miasta Nahal Zohar. To budowla jako żywo przypominająca piramidę. – Nadal nie wiemy na pewno, jaka była funkcja tego budynku. Czy jest to wieża strażnicza, strzegąca ważnego szlaku handlowego, przez który transportowano zasoby soli i bitumu z Morza Martwego do portów przybrzeżnych? A może w pewnym momencie ta ogromna konstrukcja na szczycie góry oznaczała grób lub była pomnikiem (…) – mówią badacze stanowiska archeologicznego. I dodają, że je to „fascynująca historyczna tajemnica.” Kiedy powstała zagadkowa struktura? Szczęśliwie dla archeologów, wśród ruin po piramidzie znaleziono starożytne artefakty. Jak entuzjastycznie przyznają „to, z czym mamy do czynienia, jest jednym z najbogatszych i najbardziej intrygujących stanowisk archeologicznych, jakie kiedykolwiek znaleziono na Pustyni Judzkiej.” Dzięki namierzonym zabytkom możliwe jest określenie wieku, z którego pochodzi zagadkowa konstrukcja. A suchy, pustynny klimat zachował na przykład fragmenty starożytnych mebli czy część pokrytego greckimi napisami papirusu. Udało się znaleźć również naczynie z brązu i monety. Ze wstępnej analizy zabytków wynika, że pochodzą sprzed 2200 lat. Co wówczas działo się na terenie Lewantu? Okres zmagań wojowników Aleksandra Wielkiego Zagadkowa piramida powstała w miejscu, o które walczyły dwie wielkie potęgi świata hellenistycznego. Po śmierci Aleksandra Wielkiego i rozpadzie jego wielkiego imperium nastąpił czas wojen między jego generałami, którzy podzielili włości po śmierci wielkiego macedońskiego przywódcy. I tak dynastia seleucydzka przejęła kontrolę nad Mezopotamią, Syrią, Jordanią, Persją i częścią Azji Mniejszej. Z kolei Ptolemeusze zajęli teren Egiptu. Miejsce zmagań między obiema potęgami stał się Lewant, czyli wschodnie rejony wybrzeża Morza Śródziemnego. Wśród znalezisk w obrębie piramidy były monety z wizerunkami Ptolemeuszy i Antiocha IV Epifanesa, który był ich konkurentem z dynastii Seleucydów. Około 200 roku p.n.e. Ptolemeusze zostali pokonani przez wojska seleucydzkie w południowej części Lewantu. Czyli tam, gdzie zlokalizowane jest intrygujące odkrycie w postaci piramidy. Na polecenie której ze zwaśnionych dynastii ją wybudowano? Być może odpowiedź przyniosą dalsze wykopaliska w tym miejscu. Archeologom zależy na prowadzeniu badań w tym miejscu, gdyż zabytki Pustyni Judzkiej padają ofiarą nielegalnych wykopalisk. Wykopaliska w Nahal Zohar są częścią szeroko zakrojonej operacji na Pustyni Judzkiej, zainicjowanej około 8 lat temu przez Izraelski Urząd ds. Starożytności, mającej na celu ratowanie stanowisk archeologicznych. Do tej pory zinwentaryzowali 900 jaskiń i przeszli dystans 180 km wśród pustynnych klifów. W czasie tej akcji dokonanych ważnych znalezisk, również w postaci skarbów monet. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bardzo wczesne i bardzo ścisłe relacje neandertalczyków z ludźmi. Dowody z Lewantu
Kontakty między neandertalczykami i wczesnymi ludźmi współczesnymi przyczyniły się do rozwoju zachowań symbolicznych i praktyk pogrzebowych na Bliskim Wschodzie. Doszło do tego już 100 tys. lat temu.
Spis treści: Jaskinia kluczem do poznania interakcji Skąd wynikają podobieństwa? Najstarsze pochówki na świecie Od dekad naukowcy badają relacje łączące ludzi współczesnych (Homo sapiens sapiens) i neandertalczyków (Homo neanderthalensis). Długo sądzono, że ci drudzy posiadali zdecydowanie słabsze zdolności poznawcze i bardziej przypominali małpoludy niż nas. Dekady badań przyniosły sporo danych, które diametralnie zmieniły nasz obraz neandertalczyków. Okazało się, że ten gatunek człowieka tylko niewiele odbiegał od nas wyglądem. Również jego zdolności poznawcze i intelektualne okazały się porównywalne z ludzkimi. A teraz izraelscy naukowcy opublikowali artykuł o bardzo wczesnych interakcjach ludzi z neandertalczykami, co dodatkowo ukazuje relacje międzygatunkowe w nowym świetle. Jaskinia kluczem do poznania interakcji Na łamach czasopisma „Nature Human Behaviour” naukowcy przybliżyli wnioski płynące z wykopalisk w jaskini Tinshemet w Izraelu. Celem były nawarstwienia z okresu środkowego paleolit. Mają zatem około 130 000–80 000 lat. Wykopaliska prowadzone są tam od 2017 roku przez prof. Yossi Zaidnera z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, prof. Israela Hershkovitza z Uniwersytetu w Tel Awiwie i dr Marion Prévost z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Głównym celem zespołu badawczego jest określenie charakteru relacji człowieka współczesnego i neandertalczyka w środkowym paleolicie Lewantu. Czy byli rywalami konkurującymi o zasoby, pokojowymi sąsiadami, a może ze sobą współpracowali? Wewnątrz jaskini znajdowały się groby kilku osób. Kości nie zostały jeszcze przypisane do konkretnego gatunku. Badania są w toku. Jednak w ocenie badaczy, znalezione zabytki zarówno w jaskini Tinshemet i innych stanowiskach archeologicznych w tym rejonie sugerują zaskakującą jednolitość zachowań, która przejawia się w wykonywanych przedmiotach. A wiadomo, że wtedy w tym rejonie mieszkały różne gatunki ludzi. Eksperci w szczególności zwracają uwagę na technologię wykonywania narzędzi kamiennych – tzw. lewaluaską. Wykonane w ten sposób ostrza służyły do polowania na dużą zwierzynę. Skąd wynikają podobieństwa? Naukowcy uważają, że wyjaśnieniem podobieństw technologicznych neandertalczyków i ludzi współczesnych była intensyfikacja interakcji i krzyżowanie się między tymi grupami. Interakcje te sprzyjały wymianie kulturowej, innowacjom behawioralnym, takim jak formalne praktyki pochówku i symboliczne wykorzystanie ochry do dekoracji. Odkrycia te wskazują na wspólną tradycję wytwarzania narzędzi, zachowań symbolicznych (w tym rytuałów pogrzebowych). W ten sposób badacze zakwestionowali istnienie odrębnego stylu życia dla różnych grup ludzi w środkowym paleolicie, ale tylko w przypadku obszaru lewantyńskiego. Naukowcy napisali we wnioskach, że to powiązania międzyludzkie, a nie izolacja, były kluczowymi czynnikami napędzającymi postęp technologiczny i kulturowy. Być może w takim postępie kluczowe znaczenie odegrał Lewant – skrzyżowanie, na którym spotkały się różne gatunki człowieka. Prof. Zaidner opisuje strefę swoich badań jako„tygiel”, w którym różne grupy ludzkie spotykały się, wchodziły w interakcje i ewoluowały razem. – Nasze dane pokazują, że powiązania międzyludzkie i interakcje między populacjami miały fundamentalne znaczenie dla napędzania innowacji kulturowych i technologicznych w całej historii – podkreśla. Neandertalczyk nie przetrwał jednak do naszych czasów. A teorii na temat jego wyginięcia jest sporo. Najstarsze pochówki na świecie To właśnie w jaskini Tinshemet odkryto jeden z najstarszych pochówków na świecie. Inne odkrywane w tym rejonie mają podobny wiek – ok. 110 tys. lat. Uderzającym odkryciem w tej pieczarze jest szerokie zastosowanie pigmentów mineralnych, zwłaszcza ochry, które mogły być używane do dekoracji ciała. Praktyka ta mogła służyć do definiowania tożsamości społecznej i różnic między grupami. Badacze zastanawiają się, jaką rolę pełniły to wczesne miejsca pochówków. Czy jaskinia funkcjonowała jako cmentarz? Jeśli tak, sugerowałoby to obecność wspólnych rytuałów i silnych więzi społecznych. Umieszczenie cennych artefaktów takich jak kamienne narzędzia, kości zwierząt i kawałki ochry w jamach grobowych może dodatkowo wskazywać na wczesną wiarę w życie pozagrobowe. Źródło: Nature Human Behavior Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
900 mln widzów śledziło ten dramat. „September 5” odkrywa kulisy zamachu z 1972 r.
W filmie „September 5” odtworzono przebieg zamachu na izraelskich sportowców podczas igrzysk w Monachium w 1972 r. z perspektywy ekipy telewizji ABC, która na żywo relacjonowała rozwój wydarzeń. Transmisję śledziło 900 milionów widzów na całym świecie.
W tym artykule: Zamach w Monachium. Co wydarzyło się na igrzyskach w 1972 r.? O czym jest „September 5”? Fabuła filmu Gdzie obejrzeć „September 5”? Ponad pół miliarda ludzi na całym świecie śledziło na żywo historyczne lądowanie człowieka na Księżycu. Nikt wówczas nie przypuszczał, że jakiekolwiek wydarzenie – przynajmniej w perspektywie najbliższych dekad – zgromadzi jeszcze większą widownię. A jednak. Zaledwie trzy lata później, w 1972 r., gdy na igrzyskach w Monachium doszło do zamachu, przed telewizorami zasiadło blisko miliard osób. Film „September 5” wraca do tych dramatycznych chwil, odsłaniając kulisy pracy stacji ABC, która minuta po minucie relacjonowała rozwój wydarzeń z samego środka olimpijskiego piekła. Zamach w Monachium. Co wydarzyło się na igrzyskach w 1972 r.? 5 września 1972 r. cały świat wstrzymał oddech, gdy ok. godz. 4:00 nad ranem grupa palestyńskich terrorystów z organizacji „Czarny Wrzesień” wdarła się do wioski olimpijskiej w Monachium. Uzbrojeni napastnicy zaatakowali kwatery izraelskich sportowców, biorąc ich jako zakładników i żądając od władz Izraela uwolnienia palestyńskich więźniów. Pierwszymi ofiarami ataku byli trener zapaśników Mosze Weinberg oraz sztangista Josef Romano. Po ich śmierci terroryści przystąpili do realizacji kolejnej części swojego planu. Zażądali transportu na lotnisko Fürstenfeldbruck, skąd zamierzali odlecieć do Kairu. Niemieckie służby podjęły próbę odbicia zakładników, jednak operacja zakończyła się tragicznie. Żaden z uprowadzonych sportowców nie przeżył. W zamachu zginęło łącznie 11 Izraelczyków, niemiecki policjant oraz pięciu terrorystów, którzy zostali zastrzeleni podczas nieudanej akcji ratunkowej. Pomimo dramatycznych wydarzeń igrzyska nie zostały wstrzymane. Kolejnego dnia na Stadionie Olimpijskim odbyły się uroczystości żałobne z udziałem 80 tysięcy widzów i 3 tysięcy sportowców. O czym jest „September 5”? Fabuła filmu „September 5” odsłania kulisy zamachu z 1972 roku. Twórcy pokazują wydarzenia oczami dziennikarzy telewizji ABC, którzy zamiast relacjonować sportową rywalizację, niespodziewanie znaleźli się w samym centrum tragedii. Film ukazuje ich walkę z chaosem informacyjnym, presją czasu i ogromną odpowiedzialnością za to, co przekazywali na antenie milionom widzów na całym świecie. Końcowe napisy ujawniają, że był to pierwszy w historii zamach terrorystyczny transmitowany na żywo, a jego relację oglądało 900 milionów osób. W rolach głównych występują Peter Sarsgaard, John Magaro, Ben Chaplin oraz Leonie Benesch. Warto wspomnieć, że wyreżyserowana przez Tima Fehlbauma produkcja zdobyła nominację do Oscara w kategorii „najlepszy scenariusz oryginalny”. Gdzie obejrzeć „September 5”? Światowa premiera „September 5” odbyła się 29 sierpnia ubiegłego roku. Natomiast do kin w Polsce film trafił pod koniec lutego. Ze względu na tak krótką obecność na dużym ekranie wciąż nie jest dostępny w streamingu. Przypomnijmy, że nie jest to pierwsza produkcja filmowa opowiadająca o tragicznych wydarzeniach z 1972 roku. Wcześniej temat zamachu w Monachium poruszały m.in. „Monachium” z Danielem Craigiem w obsadzie oraz „21 godzin w Monachium”. Źródła: mat. pasowe UIP; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Rozszyfrowano świetnie zachowany papirus. Opisuje proces sądowy 100 lat po śmierci Jezusa
Archeolodzy w Izraelu odnaleźli papirus, który opisuje rzymski proces sądowy z Judei. Według badaczy to pismo, które najlepiej dokumentuje system prawny w Cesarstwie Rzymskim.
Spis treści: Opis sprawy sądowej sprzed prawie 2000 lat Sprawa opisuje przestępstwa dwóch mężczyzn „Defraudacja, handel niewolnikami, unikanie płacenia podatków” Międzynarodowy zespół naukowców z Austriackiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Wiedeńskiego i Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie w ostatnich miesiącach prowadził analizy dawnych artefaktów, które zostały odnalezione w ostatnich latach, ale nie było jeszcze czasu na ich dokładne badania. Badacze w archiwum odnaleźli 1900-letni papirus, który wykopano na Pustyni Judzkiej w 2014 roku. Artefakt trafił laboratorium i dopiero po wielotygodniowych analizach autorzy opublikowali wyniki swoich badań, które ukazały się na łamach czasopisma „Tyche”. Opis sprawy sądowej sprzed prawie 2000 lat Papirus zawiera 133 linijki tekstu. Słowa zostały spisane w języku nabatejskim, którym posługiwali się Nabatejczycy. Był to starożytny lud pochodzenia semickiego przybyły z Półwyspu Arabskiego na tereny obecnego południowego Izraela i południowej Jordanii ok. VI w. p.n.e. W III w. p.n.e. – Dokument przedstawia jeden z najdokładniejszych dokumentów prawnych z okresu panowania Rzymu, jakie odnaleziono w Ziemi starożytnego Izraela – podkreślają w artykule autorzy badania. Naukowcy odkryli, że starożytny dokument ujawnia szczegóły dotyczące przypadku wyrafinowanego oszustwa podatkowego, które wydarzyło się w latach poprzedzających powstanie Bar-Kochby. Był to zbrojny bunt Żydów w latach 132–135 n.e. przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu. Wystąpienie miało na celu zrzucenie rzymskiego zwierzchnictwa nad prowincją Judei, lecz krwawo stłumione przez Rzymian. Sprawa opisuje przestępstwa dwóch mężczyzn – To najlepiej udokumentowana rzymska sprawa sądowa z Judei, poza procesem Jezusa – wyjaśnia dr Avner Acker, współautor badania i archeolog z Uniwersytetu Hebrajskiego. – Papirus opowiada fascynującą historię dwóch oskarżonych, Gedaliasza i Saula, którzy zostali oskarżeni o fałszowanie dokumentów i defraudację rzymskich pieniędzy – dodaje. Opis sprawy mógłby równie dobrze być scenariuszem do filmu gangsterskiego. Gedaliasz i Saul mieli zajmować się handlem niewolników i zarabiać przede wszystkim na tym, że za pieniądze uwalniali ich i unikali płacenia podatków od ich sprzedaży. Ponadto jeden z mężczyzn, który prawdopodobnie pochodził z zamożnej rodziny, być może był nawet Rzymianinem, został również oskarżony o inne przestępstwa, takie jak przemoc, wymuszenia i podżeganie do buntu. – Fałszerstwo w Cesarstwie Rzymskim, kradzież dokumentów i unikanie płacenia podatków były uważane za poważne przestępstwa, karane ciężkimi robotami, a nawet egzekucją – tłumaczy dr Anna Dolganov, współautorka i badaczka z Austriackiej Akademii Nauk. – Surowość kar wskazuje, że Rzymianie przywiązywali bardzo dużą wagę do egzekwowania przepisów podatkowych – mówi. „Defraudacja, handel niewolnikami, unikanie płacenia podatków” Sprawa oszustw podatkowych dwóch przestępców została opisana na papirusie z perspektywy rzymskich prokuratorów, którzy przygotowywali się do procesu i analizowali siłę dowodów, które mogli wykorzystać przeciwko Gedaliaszowi i Saulowi. – Dokumentacja daje nam rzadki wgląd w rzymskie procedury prawne i sposób funkcjonowania systemu prawnego we wschodnich prowincjach imperium” – zauważa prof. Fritz Mitthoff, historyk z Uniwersytetu Wiedeńskiego. Na karcie papirusu wspomniane są kluczowe wydarzenia i postaci z tego okresu. Wizyta cesarza Hadriana w prowincji Judei w 130 r., a także jest wzmianka o namiestniku Judei, który pełnił władze na początku powstania Bar-Kochby. – Dokument dostarcza także nowych spostrzeżeń na temat napięć społecznych i politycznych w regionie. Sprawa wskazuje, że spiskowcy dobrze znali prawo rzymskie i administrację, które wykorzystywane na swoją korzyść – napisali badacze. – Unikanie płacenia podatków związane z uwalnianiem niewolników jest samo w sobie fascynujące. Możliwe, że wiązało się to z wykupem jeńców od ich właścicieli lub na targu niewolników. Rzymianie, doświadczeni w rebeliach, do działań oskarżonych odnosili się z wielką podejrzliwością i mogli obawiać się, że spiskują przeciwko imperium – wnioskują naukowcy. Co ciekawe, postępowanie sądowe miało nigdy się nie zakończyć. – Możliwe, że zostało przerwane z powodu wybuchu rebelii – podsumowali uczeni. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie „Mini Podróże”.
Święte miasto trzech religii. „Napięcie i konflikty tlą się tu stale"
Nigdzie indziej na świecie synagogi, meczety i kościoły nie stoją tak blisko siebie. Uliczki wydeptywane były tu od tysiącleci przez proroków z świętych ksiąg. Najsilniejsze piętno odcisnęli na tej ziemi żydzi, muzułmanie i chrześcijanie.
Spis treści: Via Dolorosa, czyli Droga Krzyżowa Grób w dymach kadzideł Ślad po drzewie Z lufą w żebrach Miejsce, gdzie zapłakał Pielgrzymi stąpają tu po miejscach związanych z wydarzeniami Wielkiej Nocy sprzed 2 tysięcy lat. Dzisiejszemu pątnikowi trudno jednak utrzymać nastrój kontemplacji i bogobojnej refleksji. Nie tylko dlatego, że nagromadzenie świętości po prostu wyczerpuje. I nie dlatego, że dźwięki dzwonów chrześcijańskich kościołów mieszają się nad głowami z nawoływaniem muezzinów i żydowskimi modlitwami pod Ścianą Płaczu. Dzieje się tak, ponieważ zwykłe, codzienne życie pulsuje dziś tak samo, jak wtedy, gdy Chrystus wyrzucał handlarzy z progów Świątyni. Via Dolorosa, czyli Droga Krzyżowa Porozkładane stragany arabskich kupców opierają się o ściany domów przy Via Dolorosa, czyli Drodze Krzyżowej. Dachy tych straganów łączą się nad ulicą, tworząc zadaszenie, które całkowicie zasłania słońce, i tworząc z ulic labirynt mrocznych, dusznych tuneli. Zapachy kadzideł, zdawałoby się tak intensywne, giną wśród zapachów przysmażanych sziszkebabów, wypiekanych podpłomyków – chubusów. W plątaninie uliczek wymija się slalomem objuczone osiołki, pucybutów, nosiwodów, arabskie kobiety balansujące koszami i tobołkami na głowach, chłopaków transportujących w ścisku na tackach miętową herbatę. Mężczyźni przesiadujący na wystawionych na ulicę krzesełkach, bulgocąc fajkami wodnymi, obserwują, jak świat toczy się przed ich oczyma. Pod sufitami kawiarenek leniwie mruczą wentylatory. W domostwach, w których gościli uczniowie Chrystusa, teraz znajdują się hostele przyjmujące na nocleg turystów i pielgrzymów. Większość z nich w Starym Mieście kupuje na pamiątkę ziemię świętą w woreczkach i parę sandałów lub ręcznie plecione korony cierniowe. Grób w dymach kadzideł Dojście do bazyliki Grobu łatwo przeoczyć. Przejście między straganami prowadzi na niewielki dziedziniec. Obecna bazylika Grobu, poświęcona w 1149 roku, powstała dokładnie w miejscu grobu Jezusa, w dawnym kamieniołomie, 40 metrów od Golgoty. Gdy w roku 42 Herod Agryppa I powiększał miasto, teren ten włączono w jego obręb. Około roku 325 cesarz Konstantyn kazał odnaleźć grotę grobową i nakrył ją rotundą. Po zburzeniu budowli przez kalifa Hakima, krzyżowcy w 1099 roku przystąpili do budowy obecnej bazyliki. Jej wnętrze obejmuje szczyt Golgoty, gdzie stoi ozdobny krzyż z setkami mrocznych lampionów. Tuż obok wyeksponowany został kamień z grobu Jezusa, a kawałek dalej można do tego grobu wejść. Niewielki ołtarzyk w ciasnym i dusznym, podzielonym wnętrzu grobu zasnuty jest dymami kadzideł. Aby dostąpić mistycznego przeżycia, pielgrzymi najczęściej muszą w najbardziej prozaiczny sposób odstać parę godzin w długiej kolejce. Kolejki są dwie: z jednej strony zapraszają franciszkanie, z drugiej prawosławni Grecy. Od lat przedstawiciele różnych odłamów chrześcijaństwa nie mogą dogadać się w sprawie opieki nad miejscami świętymi, więc wprowadzono ścisły podział mierzony w centymetrach uświęconej podłogi bazyliki. Po wyjściu każdy najpierw oddycha głęboko świeżym powietrzem. Później zawstydza się, że czuje bardziej ulgę niż zadumę nad miejscem, które zajmowało do tej pory jego wyobraźnię. Ślad po drzewie W bazylice Grobu znajdują się również ostatnie stacje Drogi Krzyżowej. Dzisiaj przebiega ona wąskimi uliczkami Starego Miasta. Wyznaczono ją za czasów krucjat. Przyjęto, że miejscem sądu i początkiem Drogi była twierdza Antonia obok świątyni Salomona. Tak naprawdę jednak nie wiadomo, gdzie się to działo. Dalej uliczki wiodą między odrapanymi murami arabskich domów. Wznoszą się zaskakująco łagodnie: zaskakująco dla większości z pielgrzymów, którzy zanim przyjadą tam po raz pierwszy, wyobrażają sobie Golgotę jako spore wzniesienie. Niektóre stacje są okazałe, jak choćby Stacja III, tak zwana „polska”, ufundowana przez polskich żołnierzy. Inne to ledwie widoczny zatarty napis na zmurszałej ścianie. Karę śmierci przez ukrzyżowanie Persowie, Grecy i Rzymianie stosowali wobec zbrodniarzy, niewolników i cudzoziemców. Wokół miast stale przybywało słupów. W roku 70 historyk Józef Flawiusz notował: „Dla krzyży zabrakło miejsca, a dla skazanych krzyży”. Skazaniec musiał nieść poprzeczną belkę aż do jednego ze słupów. Belkę umieszczano na samej górze słupa lub nieco niżej. Tak było prawdopodobnie w wypadku Jezusa, gdyż słowa wyroku znalazły się nad jego głową. Gorliwi i cokolwiek bezkrytyczni poszukiwacze biblijnych śladów odnaleźli miejsce, gdzie rosło drzewo, które ścięto na krzyż dla Chrystusa. Jest ono oddalone o ładnych parę kilometrów od Golgoty – bliżej rosły jedynie wątłe oliwki. Z czasem powstał tam kościół. Równie umowne jest umiejscowienie Wieczernika. Można wejść do dużej sali, o surowych ścianach, z kolumnami podtrzymującymi sklepienie. Nie ma w niej stołu ani żadnego innego mebla. I choć nie pochodzi z czasów Chrystusa, oddaje atmosferę jak z „Ostatniej Wieczerzy” Leonarda da Vinci. Co ciekawe, domniemany Wieczernik znajduje się na piętrze domu, który jest szczególnie cenny również dla Żydów. Na parterze bowiem oddają oni cześć w miejscu domniemanego pochówku króla Dawida. Zbieg okoliczności, czy skuteczne marketingowo dwa w jednym? Z lufą w żebrach Chrześcijanie przemierzający Via Dolorosa w większej części przeciskają się wśród ciżby miejscowych arabskich handlarzy odzianych w dżalabije i zakutanych w kefije. Czasem mija się też pejsatych przechodniów w jarmułkach. Potężne mury Starego Miasta zamykają na niewielkim obszarze trzy wielkie religie, kultury, tradycje, obyczaje – islam, judaizm i chrześcijaństwo. Wymusza to minimum tolerancji po to, by dało się przeżyć kolejny dzień. Napięcie i konflikty tlą się jednak stale. Szczególnie intensywnie dają o sobie znać zatargi arabsko-żydowskie. Dlatego mieszkańcy Jerozolimy grupują się w poszczególnych sektorach miasta. Dzielnice żydowskie są znacznie nowsze, domy solidniejsze. Na ulicach co chwila widać uzbrojone patrole wojskowe, wśród których nierzadko spotyka się młode dziewczyny – kobiety w Izraelu na równi z mężczyznami odbywają służbę wojskową. Jazda autobusem miejskim też dostarcza swoistych wrażeń. Kiedy czuje się coś zimnego i kłującego pod żebrami, może się okazać, że jest to lufa karabinu przewieszonego przez ramię żołnierza na przepustce (nawet na przepustce nie wolno im rozstawać się z bronią, muszą być w ciągłej gotowości). Szoferki są standardowo wyposażone w pistolety. Kierowcy autobusów, które z jednej dzielnicy muszą wjechać do drugiej, spokojnie informują pasażerów, żeby dla bezpieczeństwa zamknęli okna i odsunęli się od nich – to w obawie o obrzucenie kamieniami. Znacznie trudniej się chronić przed zamachowcami-samobójcami. Miejsce, gdzie zapłakał Góra Oliwna, wznosząca się tuż poza Złotą Bramą, daje wytchnienie od zgiełku i upału wąskich uliczek starej Jerozolimy. Nic dziwnego, że tam też odpoczywali Jezus i jego uczniowie. Ogród Oliwny znajdował się w jedynym miejscu na stoku naprzeciw murów, w którym rosły oliwki. Całkiem niedawno powstała tam piękna świątynia. Prostota i przepiękne witraże bardziej skłaniają do refleksji niż mroczne i tłoczne wnętrza bazyliki Grobu. Cała góra usiana jest kaplicami upamiętniającymi wydarzenia opisane w Ewangelii – zdradę Judasza, ostatnią modlitwę Jezusa przed uwięzieniem, miejsce, gdzie zapłakał nad losem Jerozolimy, miejsce Wniebowstąpienia… Z wierzchołka Góry Oliwnej roztacza się najpiękniejsza panorama Jerozolimy. Stara Jerozolima to zaledwie jeden procent powierzchni współczesnego miasta. Pozostała większość to nowe dzielnice: szerokie ulice, nowoczesne hotele, szybkie samochody. W mieście, w którym niegdyś prawa strzegł Sanhedryn, dziś obraduje Knesset – izraelski parlament. Za supernowoczesnymi bazaltowymi fasadami kryje się Muzeum Holokaustu. Tradycja miesza się z nowoczesnością tak jak w każdym innym miejscu Izraela. Tak jak nad Morzem Martwym, w miejscu, gdzie biblijna żona Lota zamieniła się w słup soli, a teraz wielkie kopalnie przetwarzają tony soli dziennie. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Olga Dębicka Olga Dębicka - stała współpracowniczka National Geographic Polska, dziennikarka, pisarka, autorka książek reportażowych m.in. „Fotografie z tłem”, „Podróżować znaczy żyć”, „Marka Hłaski widzenie świata”, laureatka wielu nagród dziennikarskich i literackich. Podróżniczka, odwiedziła ponad 70 krajów. Uwielbia kraje arabskie.
Wizz Air przywraca loty, a polskie MSZ przestrzega. „Sytuacja wysoce nieprzewidywalna”
Po trzymiesięcznej przerwie linie lotnicze Wizz Air wznowiły połączenia z Polski do Izraela. Mimo że sytuacja na Bliskim Wschodzie wydaje się poprawiać, MSZ nadal stanowczo odradza podróże do tej części świata.
W tym artykule: Wizz Air wznawia loty do Izraela MSZ ostrzega przed podróżami do Izraela W minionym tygodniu rząd Benjamina Netanjahu zatwierdził porozumienie z Hamasem w sprawie zawieszenia broni w Strefie Gazy. I choć sytuacja na Bliskim Wschodzie powoli się uspokaja, MSZ wciąż odradza turystom znad Wisły podróże do Izraela. Tym bardziej, że na wznowienie lotów z Polski do Tel Awiwu zdecydował się jeden z popularnych przewoźników. Wizz Air wznawia loty do Izraela W połowie października linie lotnicze Wizz Air zawiesiły połączenia z Polski do Tel Awiwu na okres co najmniej trzech miesięcy. Decyzję tę podjęto ze względu na eskalację konfliktu izraelsko-palestyńskiego i troskę o bezpieczeństwo pasażerów. W związku z zawieszeniem broni, węgierski gigant poinformował w miniony czwartek w specjalnym komunikacie o wznowieniu rejsów do drugiego co do wielkości miasta Izraela. Jak zapowiedziano, loty będą odbywać się trzy razy w tygodniu z Katowic, Krakowa i Warszawy. Bilety na te połączenia są już dostępne na stronie internetowej oraz w aplikacji przewoźnika. Przypomnijmy, że na podobny krok – jeszcze pod koniec ubiegłego roku – zdecydowały się również Polskie Linie Lotnicze LOT. Połączenia między Warszawą a Tel Awiwem realizowane są codziennie, począwszy od 21 grudnia. Co ciekawe, obsługują je samoloty Boeing 737-800, leasingowane od rumuńskiego przewoźnika HelloJets. – Decyzja ta była podyktowana względami operacyjnymi. Przewoźnik dysponuje samolotem zbazowanym na lotnisku w Tel Awiwie, dzięki czemu może realizować rejsy według optymalnego dla nas rozkładu – przekonywał Krzysztof Moczulski, rzecznik prasowy LOT, cytowany przez portal fly4free.pl. MSZ ostrzega przed podróżami do Izraela Mimo złagodzenia napięć między Hezbollahem a Izraelem, ostrzeżenia przed podróżami na Bliski Wschód nadal pozostają w mocy. Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza obywatelom Polski wszelkie wyjazdy, szczególnie do obszarów przylegających do Strefy Gazy, stref przygranicznych z Libanem i Syrią oraz Jerozolimy. Resort dyplomacji apeluje o rozwagę i śledzenie bieżących komunikatów dotyczących bezpieczeństwa w regionie – W związku z napięciem regionalnym sytuacja bezpieczeństwa w Izraelu jest wysoce nieprzewidywalna. Nie można wykluczyć, że dojdzie do nagłej eskalacji działań zbrojnych, co spowodowałoby znaczne trudności w opuszczeniu kraju. Ewentualna eskalacja może doprowadzić do istotnych ograniczeń w ruchu lotniczym oraz braku możliwości przekraczania lądowych przejść granicznych łączących Izrael z sąsiadującymi państwami – czytamy na rządowej stronie. Warto pamiętać, że od 1 stycznia 2025 r. zmieniają się przepisy wjazdowe do Izraela. Jeżeli planujesz podróż, musisz zarejestrować swój przyjazd i uzyskać elektroniczną zgodę na wjazd ETA-IL (Electronic Travel Authorization). Ponadto odwiedzający muszą posiadać również paszport przy przekraczaniu granicy. Wiza nie jest wymagana, o ile pobyt nie przekracza 90 dni. Obserwuj National Geographic Traveler Poland na Facebooku i podziel się z nami swoją opinią. Dołącz także do naszego kanału nadawczego na Messengerze, gdzie znajdziesz wiele ciekawych inspiracji podróżniczych. Źródła: gov.pl; wizzair.com; National Geographic Traveler Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
W Mieście Dawida odkryto tajemniczą strukturę. Pierwsza taka w Jerozolimie
Ołtarz, tłocznia wina i oliwy w jednym. Taką konstrukcję z ośmioma wykutymi w skale komorami odkryli archeolodzy w Izraelu. Konstrukcja zajmowała ok. 220 metrów kwadratowych powierzchni.
Spis treści: Wyjątkowe odkrycie w Mieście Dawida Wielka konstrukcja służyła do odprawiania rytuałów Porzucenie budowli Miasto Dawida, serce dawnej Jerozolimy. To pierwotna i najstarsza część tego izraelskiego miasta, położona na południowo-wschodnim zboczu wzgórza Ofel. Jeśli wierzyć Biblii, to właśnie tutaj król Dawid miał założyć stolicę państwa żydowskiego ok. 3000 lat temu. I to tu sprowadził słynną Arkę Przymierza. Współcześnie znajduje się tu stanowisko archeologiczne, które stanowi cenne źródło wiedzy o biblijnych wydarzeniach. Wyjątkowe odkrycie w Mieście Dawida I to właśnie na wschodzie Miasta Dawida archeolodzy prowadzili ostatnie badania, podczas których odnaleźli enigmatyczną i olbrzymią strukturę. O znalezisku poinformował krajowy urząd ds. Zabytków, czyli Israel Antiquities Authority. Badanie z kolei zostało opublikowane w najnowszym wydaniu czasopisma naukowego „Atiqot”. Konstrukcja o powierzchni 220 metrów kwadratowych pochodzi z VIII w p.n.e. Naukowcy uważają, że prawdopodobnie była wykorzystywana do rytualnych praktyk w okresie Pierwszej Świątyni. – Jest to jedyna taka budowla rytualna z tego okresu odkryta w Jerozolimie i jedna z niewielu znalezionych w Izraelu. Składa się z ośmiu wykutych w skale wnęk, a każda służyła do czegoś innego – napisali w oświadczeniu archeolodzy z IAA. Wielka konstrukcja służyła do odprawiania rytuałów W trakcie badań i analiz naukowcy doszli do wniosku, że jedna z komór pełniła funkcję tłoczni oliwy, a inna miała być przeznaczona do produkcji wina. W innych otworach znaleziono pozostałości ołtarza, a także kamienia, który przypominał macewę, czyli żydowski pomnik nagrobny. Te komory właśnie wykorzystywane były do rytuałów. Wszystko wskazuje więc na to, że była to swego rodzaju świątynia. Z kolei na podłodze jednego z ośmiu pomieszczeń archeolodzy zauważyli się nietypowe znaki, które wyrzeźbiono w skalę w kształcie litery V. Naukowcy w tej chwili nie wiedzą, dlaczego starożytni mieszkańcy Izraela umieścili te napisy w komorach, ani co dokładnie znaczyły. – Bardzo możliwe jednak, że wyznaczały dokładne miejsce, w którym stała podstawa trójnożnej instalacji, która służyła do odprawiania rytuałów – wyjaśnił Eli Shukrona, archeolog i autor odkrycia. Na terenie tej osobliwej konstrukcji archeolodzy odnaleźli również szereg artefaktów z tego samego okresu. To między innymi naczynia, w których przechowywano pokarm, ceramiczne dzbany, które oznaczone były hebrajskimi inskrypcjami, obciążniki do starożytnego krosna, figurki przedstawiające różne stworzenia, pieczęcie, a także narzędzia do kruszenia ziaren. Porzucenie budowli – Budowla ta była używana do końca VIII wieku p.n.e., czyli do połowy okresu, w którym rządzili królowie Judy. Straciła na znaczeniu prawdopodobnie w wyniku reformy religijnej króla Ezechiasza. Zgodnie z tym, co możemy przeczytać w Biblii, władca starał się scentralizować kult w Świątyni w Jerozolimie, chcąc w ten sposób usunąć z miasta inne miejsca rytualne – mówi Shukron. Badania, które z przerwami odbywają się od 2010 roku wykazały, że budowla ta została zasypana. – Dowody te jasno wskazują, że było to równoznaczne z tym, że przestała być już używana – twierdzi archeolog z Izraela. Możliwe, że kult w obrębie świątyni był niezgodny dogmatami ówczesnej wiary. Być może tamtejsi kapłani przeprowadzali tam praktyki religijne, które uznawane były za herezję. – Ta wyjątkowa konstrukcja odkryta w Mieście Dawida jest ekscytującym świadectwem bogatej przeszłości Jerozolimy. Takie odkrycia sprawiają, że nasze powiązania z dawnym ludem Izraela i nasze korzenie sięgające tysięcy lat stają się namacalne. To niezwykłe znaleźć dowody, które jasno pokazują, jak rozwijała się kultura żydowska i nasza religia – powiedział Amichai Eliyahu, minister dziedzictwa Izraela. Źródło: Israel Antiquities Authority Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Rzadki skarb w Dolinie Jordanu. Archeolodzy odkryli monety z czasów „niegodziwego tyrana”
160 monet zostało wybitych ok. 2100 lat temu. Wszystkie pochodzą z czasów, gdy Judeą rządziła dynastia Hasmoneuszy.
Spis treści: Rzadki skarb z czasów dynastii Hasmoneuszy Monety wspominają króla nazywanego „niegodziwym tyranem” Skarb zakopano w ważnym dla Żydów miejscu Dynastia Hasmoneuszy, nazywana później także Machabeuszami, rządziła Judeą i sąsiednimi regionami w okresie Drugiej Świątyni od ok. 140 r. p.n.e. do 37 r. p.n.e. Ten ród kapłański władał krajem na wpół autonomicznie w ramach imperium Seleucydów aż do czasu jego rozpadu w 110 r. p.n.e. Władcy Hasmoneuszy tytułowali się królami, a swoje państwo królestwem, które stało się jedną z większych potęg regionu. Zakończyło się to wraz z podbojem przez imperium rzymskie. Judeę przejął w 37 r. p.n.e. cesarz Herod. Rzadki skarb z czasów dynastii Hasmoneuszy Zespół archeologów z Uniwersytetu w Hajfie prowadził w ciągu ostatnich miesięcy wykopaliska w Dolinie Jordanu na północ od Jerycha, wzdłuż drogi, która prowadziła do Aleksandrejonu. Była to jedna z fortec Heroda Wielkiego usytuowana nad rzeką Jordan, między Judeą a Samarią, 5 km na zachód od ujścia rzeki Jabbok. To właśnie na jednym z tamtejszych stanowisk archeologicznych naukowcy odnaleźli skarb, który składał się ze 160 monet. Badacze ustalili, że wybito na nich króla Aleksandra Jannaja. Był królem Judei i arcykapłanem z dynastii Hasmoneuszy od 103 p.n.e.. Wstąpił na tron po śmierci swojego brata Arystobula I i prawdopodobnie poślubił wdowę po nim zgodnie z prawem lewiratu. Historycy i kronikarze opisywało go jako barwną postać, choć w Talmudzie nazwany został niegodziwym tyranem. Monety wspominają króla nazywanego „niegodziwym tyranem” Odkrycia dokonał zespół pod kierownictwem dr. Shay Bar i dr. Yoav Farhi z Instytutu Archeologii Zinmana. Miejsce, w którym znajdowały się monety miało być niegdyś przydrożną stacją na głównej drodze wzdłuż rzeki Wadi al-Far’a. Badanie wykazało, że wszystkie monety zostały wybite na przełomie 80 i 79 r. p.n.e. Aleksander Jannaj rządził wówczas Judeą dwudziesty piąty rok, co odnotowane jest również na artefaktach. Każda z monet ma wybitą bowiem ośmioramienną gwiazdę z aramejskim tekstem, który głosi „Król Aleksander Rok 25” na awersie. Na rewersie natomiast znajduje się kotwica, wokół której widnieje inskrypcja, która również nawiązuje do „monety Aleksandra”. – Tak obszerna kolekcja monet jest rzadkością w badaniach archeologicznych tego regionu – mówi dr Shay Bar z Uniwersytetu w Hajfie. Skarb zakopano w ważnym dla Żydów miejscu Naukowiec dodaje, że skarb ten został prawdopodobnie ukryty w okolicy ówczesnego muru. Monety zostały owinięte w skórzaną torbę lub inny organiczny materiał, który po ponad 2000 lat uległ rozkładowi. – Oprócz monet znaleźliśmy jednak coś jeszcze. Udało nam się zidentyfikować nieznaną wcześniej stację lub swoisty przystanek, który znajdował się na drodze do Samarii. Zidentyfikowaliśmy pozostałości mykwy (łaźni rytualnej), a także kilka innych struktur – wyjaśnia dr Bar. – To naprawdę wyjątkowy moment, aby odkryć tak wiele monet — dodał uczony. – Odkrycia te wskazują, że musiało to być ważne miejsce dla podróżujących tamtędy Żydów. Twierdza, która góruje nad doliną Jordanu, czyli słynny Aleksandrejon, została zburzona w pewnym momencie podczas żydowskiego powstania przeciwko Rzymowi w latach 66–74 n.e. – mówił dr Bar. Zgodnie z oświadczeniem prasowym Uniwersytetu w Hajfie, stanowisko archeologiczne ma zostać zabezpieczone i zakonserwowane. Następnie będzie udostępnione szerszej publiczności jako część izraelskiego dziedzictwa narodowego. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy odkryli niezwykłe ślady w jaskini. To świadectwa kultu sprzed 35 tys. lat
Wiele metrów pod ziemią, w najciemniejszych zakamarkach olbrzymiej jaskini Manot w Galilei, kilkadziesiąt tysięcy lat temu odbywały się zagadkowe rytuały. Ludzie gromadzili się wokół kamiennego totemu. Czym on był?
Spis treści: Kult w ciemnej jaskini Cuda z jaskini Manot – nie tylko rytuały Dentysta w jaskini na tropie naszych przodków Jaskinie od dziesiątków tysięcy lat przyciągały uwagę człowieka. Najbardziej znane są te z Hiszpanii i Francji, gdzie od około 40 do 14 tys. lat temu ludzie pozostawili wielobarwne malowidła naskalne. Okazuje się, że w innych rejonach świata aktywność ludzi w jaskiniach dziesiątki tysięcy lat temu wcale nie była mniejsza. Grupa naukowców opublikowała właśnie na łamach periodyku „PNAS” wyniki badań w jaskini Manot w Izraelu. Ich zdaniem udało się im tam znaleźć najstarsze dowody na rytualne zgromadzenia na kontynencie azjatyckim. Kult w ciemnej jaskini W najgłębszej i najciemniejszej części pieczary archeolodzy znaleźli rzeźbiony kamień, celowo umieszczony w niszy w jaskini. Jego wzór przypomina archeologom trójwymiarową skorupę żółwia. To dzieło sztuki pochodzi sprzed 35 tysięcy lat, więc jest współczesne z malowidłami naskalnymi w zachodniej Europie. – Mógł on [kamień – przyp. red.] reprezentować totem lub postać duchową – powiedział szef zespołu badaczy Omry Barzilai z Uniwersytetu w Hajfie i Izraelskiej Służby Zabytków. Totemem nazywamy zwierzę czy przedmiot otaczany szczególną czcią przez społeczności zbieracko-łowieckie. Niektórzy archeolodzy sądzą, że było swego rodzaju „godłem” danej grupy i obowiązywał zakaz polowania na totemowe zwierzę. Dlaczego badacze uważają, że stylizowana kamienna skorupa żółwia była przedmiotem kultu? Ze względu na szczególną lokalizację, w głębi jaskini, z dala od materialnych śladów świadczących o codziennych zadaniach. W ocenie badaczy nowe znalezisko poszerza nasze rozumienie okresu górnego paleolitu poza jego kulturę materialną. Umożliwia zagłębienie się w bardziej efemeryczną sferę duchowego życia ludzi, która wyrażała się w odprawianych przez nich rytuałach. Jaskinia ma świetne właściwości akustyczne sprzyjające dużym zgromadzeniom. O tym, że większe grupy ludzi gromadziły się obok przypuszczalnego totemu z pochodniami, mają świadczyć ślady popiołu drzewnego na pobliskich stalagmitach. Cuda z jaskini Manot – nie tylko rytuały Jaskinia Manot została odkryta przypadkowo w czasie robót budowlanych w 2008 roku. Szybko wkroczyli do niej archeolodzy. O tym miejscu stało się głośno już dziesięć lat temu. W 2015 r. naukowcy z Uniwersytetu Case Western Reserve w USA pomogli zidentyfikować czaszkę sprzed 55 000 lat. Dostarczyła fizycznych dowodów na krzyżowanie się neandertalczyków i homo sapiens. Poza tym wewnątrz jaskini udało się odkryć ślady przebywania tych dwóch gatunków człowieka. Natrafiono w niej na liczne narzędzia krzemienne i kości upolowanych zwierząt, m.in. gazel, koni, niedźwiedzia czy jeleni. W przeciwieństwie do przedmiotów związanych z kultem te zabytki odkryto w zewnętrznej części schroniska skalnego, tuż przy wejściu. Dentysta w jaskini na tropie naszych przodków W wykopaliskach w jaskini uczestniczą od lat studenci stomatologii z Case Western Reserve University School of Dental Medicine w USA pod kierunkiem prof. Marka Hansa. – Większość ludzi nie przypuszczałaby, że szkoła dentystyczna będzie zaangażowana w wykopaliska archeologiczne. Ale jedną z rzeczy bardzo dobrze zachowanych w kopalnych szkieletach są zęby, ponieważ są twardsze niż kości. (…) Jako ortodonta interesuję się wzrostem i rozwojem ludzkiej twarzy, co, jak się okazuje, jest dokładnie tym, co jest potrzebne do identyfikacji okazów antropologicznych – opowiada naukowiec. W ciągu ostatnich dziesięciu lat uczelnia Case Western Reserve każdego lata wysyłała od 10 do 20 studentów stomatologii do pomocy przy wykopaliskach w jaskini Manot. Odbywające się latem badania stały się tak popularne, że żacy z innych szkół stomatologicznych i medycznych również chcą brać w nich udział. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Masada to starożytna twierdza z tragiczną historią. Do dziś stanowi symbol heroicznego oporu
Masada przed wieloma wiekami była teatrem tragicznych wydarzeń, które do dziś wywołują przygnębienie, a nawet przerażenie. W pierwszym wieku naszej ery niemal tysiąc obrońców twierdzy wybrało śmierć zamiast rzymskiej niewoli. Dziś to miejsce jest tłumnie odwiedzane przez turystów, nie tylko z Izraela. Gdzie znajduje się Masada? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie są ruiny Masada? Historia Masady Czy warto zwiedzić Masadę? Co łączy Nosal z płaskowyżem, na którym znajdują się ruiny twierdzy Masada? Na pewno nie wysokość. Tatrzański szczyt osiąga 1206 metrów n.p.m., podczas gdy obszar na Pustyni Judzkiej wznosi się na zaledwie 410 metrów n.p.m. Wspólne dla obu miejsc są natomiast tragiczne wydarzenia, które się tam rozegrały. Nosal, góra samobójców, czasami przyciąga osoby, które chcą zakończyć życie. Na szczęście takie przypadki nie należą do częstych. Znacznie tragiczniej przedstawia się historia Masady. W 73 roku 960 osób popełniło tam zbiorowe samobójstwo. Gdzie są ruiny Masada? Masada, starożytna żydowska twierdza, znajduje się na skraju Pustyni Judzkiej, nad Morzem Martwym w Izraelu. Wybudowano ją na samotnym płaskowyżu, który osiąga wysokość 410 metrów n.p.m. Forteca wybudowana w II wieku p.n.e. dziś jest jedną z największych atrakcji tego regionu. Nic dziwnego. Szczyt płaskowyżu jest wspaniałym punktem widokowym, ale turystów przyciąga tam nie tylko pustynna panorama. Wyjątkowość tego miejsca kryje się przede wszystkim w jego historii. Jak dojechać do Masady? Do Masady można dotrzeć autobusem z Jerozolimy i Ejlatu. W pierwszym przypadku turyści mogą skorzystać z dwóch linii: 444 i 486. Z Ejlatu na miejsce kursują autobusy linii 444. Podróżujący samochodem mają do wyboru dwie drogi. Pierwsza, numer 90, prowadzi od strony Morza Martwego. Po kilku kilometrach od zjazdu dociera się do niewielkiego ronda, skąd znaki prowadzą na darmowy parking. Drugą opcją jest droga numer 3199 z Aradu. Prowadzi do drugiego wejścia, zwanego „rzymską rampą”. Do ruin twierdzy można dostać się pieszo lub kolejką linową. Na szczyt płaskowyżu prowadzi Droga Węża. Podejście jest dość forsowne, więc latem szlak jest zamykany jeszcze przed południem. Osoby, które nie chcą płacić za wjazd kolejką, powinny wówczas wybrać „rzymską rampę”. Historia Masady Twierdza, której ruiny wznoszą się na pustynnym płaskowyżu, powstała w czasie, gdy w Judei panowała dynastia hasmonejska. Wybudowana w połowie II wieku p.n.e. na polecenie arcykapłana Jonatana Machabeusza, początkowo nie odegrała żadnej istotnej roli. Zadecydowało o tym jej położenie. Masadę wybudowano na skraju suchej kotliny Morza Martwego, z dala od miast i urodzajnych dolin. W 40 roku p.n.e. schronił się tam Herod Wielki podczas ucieczki przed Partami. Jak wynika z zapisków Józefa Flawiusza, od tamtego czasu zaczął darzyć to miejsce szczególnymi względami. W 37 roku p.n.e., już jako król Judei, nakazał rozbudowę Masady i wzmocnienie jej walorów obronnych. Fortecę otoczono wówczas murem o wysokości ośmiu i grubości sześciu metrów, a na obwodzie wzniesiono 37 wież obronnych. W najwyższej partii całego kompleksu, cechującej się największą niedostępnością, wybudowano pałac, który był dodatkowo chroniony wewnętrznym murem z czterema wieżami. W następstwie tych zabiegów Masada zyskała na walorach obronnych i stała się czymś w rodzaju samodzielnego kompleksu miejskiego. W skale wykuto cysterny na wodę i piwnice, w których gromadzono zapasy żywności, oliwy i wina. Dzięki temu forteca mogła przetrwać nawet długotrwałe oblężenie. Takie nastąpiło podczas wojny żydowskiej. Oblężenie Masady W 66 roku twierdzę zajęli sykariusze, najbardziej radykalny odłam zeltów. W 73 roku była jednym z ostatnich punktów oporu przeciw Rzymianom. Przebywało tam wówczas ok. 1000 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Masada była postrzegana jako forteca niemożliwa do zdobycia, nie tylko ze względu na położenie i potężne umocnienia. Na korzyść obrońców działał także system cystern i piwnic, wybudowany jeszcze w czasach Heroda. Rzymianie znaleźli jednak sposób. Rzymska armia, na czele której stał Lucjusz Flawiusz Silwa, namiestnik Judei, składała się z 5 tysięcy żołnierzy oraz 9 tysięcy jeńców i niewolników. Ci drudzy byli wykorzystywani do katorżniczej pracy. W ciągu trzech lat ich rękami usypano potężny nasyp, na którego szczycie stanęła wieża oblężnicza. Maszyna wojenna miotała na twierdzę płonące żagwie i kamienie. Obrońcy Masady w końcu zrozumieli, że dalszy opór jest bezcelowy, a wejście Rzymian do twierdzy jest tylko kwestią czasu. Podjęli wówczas dramatyczną decyzję. Zbiorowe samobójstwo w twierdzy Masada Jak wynika z opisu Józefa Flawiusza, przywódca sykariuszy Eleazar ben Jair zaproponował wszystkim swoim towarzyszom zbiorowe samobójstwo, a ci przystali na to. Każdy mężczyzna miał zabić swoją żonę i dzieci. Następnie wylosowano dziesięciu, którzy uśmiercili pozostałych. Z ostatniej dziesiątki wylosowano jednego mężczyznę, który miał zabić dziewięciu. Na koniec miał odebrać sobie życie. Ocalały jedynie dwie kobiety z pięciorgiem dzieci, które schroniły się w kanałach twierdzy. Podczas prac wykopaliskowych odkryto kamienie, na których wyryto imiona osób biorących udział w losowaniu. Te cenne znaleziska są eksponowane w muzeum znajdującym się u podnóża płaskowyżu. Należy jednak wspomnieć, że do dziś nie odkryto miejsca, w którym pochowano ciała niemal tysiąca nieszczęśników. Dalsze dzieje Masady Rzymianie zdobyli Masadę i ustanowili tam swój posterunek. Później w twierdzy przebywali bizantyjscy mnisi, którzy zginęli w wyniku arabskiego lub perskiego najazdu. W VII wieku twierdza opustoszała i nie była już zasiedlana. Czy warto zwiedzić Masadę? Masada to miejsce o wyjątkowo przejmującej historii, którą poznaje się zwiedzając ruiny i muzeum znajdujące się u podnóża płaskowyżu, na którym wznoszą się ruiny twierdzy. Zwiedzanie wszystkich obiektów zajmie ok. 3 godz. Osoby, które zdecydują się na wejście Ścieżką Węża, powinny doliczyć do tego kolejną godzinę. Nie jest to więc miejsce na długą wycieczkę, raczej na szybki wypad, ale to wcale nie zmniejsza jego atrakcyjności. Historia Masady jest wyjątkowo przejmująca. Choćby z tego względu warto uwzględnić starożytną twierdzę w planie zwiedzania Izraela. Próżno szukać tam śladów starożytnej sztuki czy kunsztownej architektury. Zamiast tego jest surowe pustynne piękno przesiąknięte głęboką symboliką. Symboliką walki i męczeństwa. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To się wydarzyło naprawdę. Archeolodzy znaleźli dowód na wydarzenia opisane w Biblii
Archeolodzy odnaleźli fragmenty zniszczonej budowli, w której za czasów królestwa Judy pobierano podatki. Po inwazji Asyryjczyków obiekt został zniszczony, a następnie odbudowany. Nowe władze zaczęły znów pobierać tam podatki, które trafiały do skarbu króla Asyrii.
Spis treści: Oblężenie Jerozolimy przez Asyryjczyków Dowód na wydarzenia opisane w Biblii Śmierć i podatki Król Asyrii Sennacheryb w 701 roku p.n.e. zorganizował trzecią wyprawę wojenną przeciw Judzie i innym „królestwom na zachodzie”. W trakcie kampanii wojskom asyryjskim udało się doprowadzić do oblężenia Jerozolimy. Jednak główne źródła informacji o tych wydarzeniach to Biblia, a także inskrypcje królewskie władcy z dynastii Sargonidów i niektóre reliefy z Pałacu Południowo-zachodniego w Niniwie. Przedstawiono tam sceny z zaatakowanego miasta Lakisz. Oblężenie Jerozolimy przez Asyryjczyków Co ciekawe, źródła asyryjskie są zbieżne z przekazem biblijnym, jeśli chodzi o to, czas oblężenia. A także o to, kto wówczas zasiadał na tronie Judy. A był to Ezechiasz, król, którego panowanie opisują Księga Królewska i 2 Księga Kronik. Miał prowadzić roztropną politykę, która polegała na unikaniu niepewnych sojuszy przeciwko Asyrii. Ta była wówczas jednym z najgroźniejszych przeciwników państw regionu. W czasie oblężenia Jerozolimy przez Sennacheryba Ezechiasz nie zgodził się na poddanie miasta. Za to – według Starego Testamentu – modlił się do Boga Jahwe. W Biblii czytamy, że Bóg wysłuchał jego modlitwy. „Wtedy Pan wysłał anioła, który wytępił wszystkich dzielnych wojowników oraz książąt i dowódców wraz z naczelnikami w obozie króla asyryjskiego. Musiał więc wrócić [król Sennacheryb – przyp. red.] do swego kraju ze wstydem na twarzy”. Chociaż Ezechiasz nie dopuścił wówczas do podbicia Jerozolimy, nie mógł zwyciężyć z potęgą tego wielkiego starożytnego imperium. Juda i jej królowie stali się później wasalami Asyrii. Dowód na wydarzenia opisane w Biblii Archeolodzy z Izraelskiego Urzędu Starożytności odnaleźli dowody na wydarzenia opisane w Biblii. Badacze prowadzili wykopaliska w dzielnicy Mordot Arnona w Jerozolimie. Odnaleźli tam pozostałości budynku, który miał pełnić funkcję administracyjną. W wyniku analiz i badań naukowcy doszli do wniosku, że było to miejsce, w którym mieszkańcy Judy płacili podatki na rzecz władz. Uczeni ustalili, że budynek przeszedł szereg zmian w VIII i VII wieku p.n.e., które wynikały przede wszystkim ze zniszczeń. Izraelscy badacze w ruinach znaleźli dzbany, które zawierały inskrypcje głoszące, że jest to własność króla Judy. „Udało nam się odkryć miejsce, które generowało ekonomię królestwa Judy” – mówi Neria Sapir, dyrektor wykopalisk w Jerozolimie. – Te naczynia były wysyłane na prowincję, gdzie ludzie, prawdopodobnie właściciele ziemscy lub urzędnicy państwowi, pobierali podatki. Miały one postać np. produktów rolnych, a niekiedy oliwy. Na niektórych uchwytach dzbanów znajdują się imiona osób, prawdopodobnie tych, które dbały o to, aby podatki były pobierane i płacone królowi – wyjaśnia. Łącznie odkryto ponad 180 takich inskrypcji, które zawierały informacje w języku hebrajskim, że jest to własność królewska. Śmierć i podatki Badacze uważają, że budynek został zburzony w trakcie kampanii w 701 r. p.n.e. – Struktura administracyjna, która istniała w tym miejscu, została całkowicie zniszczona, aż do fundamentów i pogrzebana pod masywnym stosem kamieni. Stos ten utworzył swoistą platformę, na której wzniesiono późniejszą konstrukcję – napisali archeolodzy w oświadczeniu. Naukowcy sugerują jednak, że budynek, który był istotny z perspektywy ekonomii Judy, został zniszczony celowo, aby pokazać, że nowa władza burzy dotychczasowy ład i wprowadza nowy porządek. – To było polityczno-dyplomatyczne przesłanie dla Jerozolimy i całego regionu i pokazanie, kto naprawdę tu rządzi. Asyryjczycy postanowili dokonać gruntownej przebudowy budowli – dodają uczeni. Chociaż architektura mogła się całkowicie zmienić, bez zmian mogła pozostać funkcja budynku. Nowi władcy również mogli wykorzystywać to miejsce do poboru podatków, ale tym razem wpływy trafiały bezpośrednio do króla Asyrii. To tylko kolejny dowód na popularną maksymę, że w życiu pewne są tylko dwie rzeczy: śmierć i podatki. Źródło: Israel Antiquities Authority. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zaginiona forteca Akra w Jerozolimie: Historia, archeologia i znaczenie w okresie hellenistycznym
Forteca Akra, wybudowana przez Antiocha IV Epifanesa w Jerozolimie, była jednym z najważniejszych punktów strategicznych w historii miasta. Jako centrum hellenistycznego oporu i symbol hellenizacji Judei, Akra pozostaje tematem badań archeologicznych i historycznych. Przypominamy historię budowli, wyniki najnowszych wykopalisk oraz opinie ekspertów dotyczące jej roli w czasach starożytnych.
Spis treści: Historia fortecy Akra Kontrowersje i poszukiwania fortecy Wyniki współczesnych wykopalisk Akra w świetle źródeł literackich Wpływ fortecy Akra na historię Jerozolimy Opinia ekspertów Historia fortecy Akra Budowa Akry przez Antiocha IV Epifanesa Po rozpadzie imperium Aleksandra Wielkiego w IV wieku p.n.e., Bliski Wschód stał się areną konfliktów między jego następcami, w tym Seleukidami, którzy przejęli kontrolę nad Judeą. Akra została wzniesiona około 167 r. p.n.e. przez Antiocha IV Epifanesa, władcę z dynastii Seleukidów, jako część strategii utrzymania władzy nad Jerozolimą po jej podboju. Forteca ta miała kluczowe znaczenie militarno-polityczne: kontrolując Wzgórze Świątynne – najświętsze miejsce Żydów – Seleucydzi zabezpieczali swoje rządy nad miastem i wprowadzali hellenizację. Znaczenie Akry w kontekście hellenizacji Judei Władza Seleucydów nad Jerozolimą nie ograniczała się jedynie do militarnego opanowania miasta. Hellenizacja, proces narzucania kultury greckiej, stała się kluczowym elementem polityki Antiocha IV. Akra miała być symbolem tej transformacji i miejscem oporu wobec żydowskich tradycji. Jak podkreśla prof. Jolanta Młynarczyk z Uniwersytetu Warszawskiego, „Akra nie była sensu stricto fortecą [...] Była to odrębna dzielnica Jerozolimy, obwarowana na potrzeby garnizonu Seleukidów oraz tych żydowskich mieszkańców miasta, którzy sprzyjali hellenizacji obyczajów”. Kontrowersje i poszukiwania fortecy Sprzeczne interpretacje źródeł historycznych Mimo że zarówno Pierwsza Księga Machabejska, jak i dzieła Józefa Flawiusza wymieniają Miasto Dawidowe, czyli najstarszą część Jerozolimy, jako lokalizację Akry, przez wiele lat archeolodzy i historycy spierali się o jej dokładne położenie. Flawiusz wspomina, że „Antioch IV zburzył mury i zbudował w Dolnym Mieście twierdzę Akrę. Była dostatecznie wysoko położona, aby panować z góry nad Świątynią”. Jednak niezgodność między topografią Dawidowego Miasta a Wzgórzem Świątynnym, oddalonym i położonym wyżej, doprowadziła do licznych kontrowersji. Interpretacja tych tekstów była przez archeologów kwestionowana, co spowodowało wieloletnie poszukiwania Akry w różnych częściach Jerozolimy, m.in. w okolicach kościoła Grobu Świętego. Odkrycia archeologiczne na terenie Miasta Dawida Współczesne badania archeologiczne, prowadzone przez Israel Antiquities Authority (IAA) pod kierunkiem Dorona Ben-Amiego, Yany Tchekhanovets i Salome Cohen, przyniosły ostateczne dowody na istnienie Akry na terenie Dawidowego Miasta. Po latach poszukiwań, archeolodzy odkryli fundamenty wieży o rozmiarach 4 na 20 metrów oraz strome zbocze (glacis), które miało utrudniać atakującym dostęp do fortecy i uniemożliwiało użycie maszyn oblężniczych. Odkrycia te obejmowały także monety z czasów Antiocha IV oraz brązowe groty strzał oznaczone trójzębem – symbolem tego władcy. Wyniki współczesnych wykopalisk Odkrycie fundamentów i artefaktów Odkrycia archeologiczne na parkingu Givati, na południe od Wzgórza Świątynnego, potwierdziły, że Akra była solidną, ufortyfikowaną strukturą służącą do kontrolowania miasta i otaczających terenów. Znalezione monety, pociski do procy oraz inne artefakty, w tym charakterystyczne imadła amfor, sugerują intensywną obecność greckich garnizonów na tym terenie. Znaleziska te potwierdzają wcześniejsze relacje literackie, wskazując na znaczenie fortecy jako miejsca strategicznego i symbolu dominacji hellenistycznej w Jerozolimie. Znaczenie odkryć dla archeologii Bliskiego Wschodu Odkrycie Akry przez zespół IAA jest ważnym osiągnięciem nie tylko dla historii Jerozolimy, ale również dla całej archeologii Bliskiego Wschodu. Prace wykopaliskowe nie tylko potwierdzają literackie opisy, ale także dostarczają nowych informacji o życiu społecznym, politycznym i militarnym w czasach hellenistycznych. Dzięki nim możemy lepiej zrozumieć dynamikę międzykulturową i wpływy greckie na obszarze Judei. Akra w świetle źródeł literackich Relacje Józefa Flawiusza Józef Flawiusz, rzymski historyk pochodzenia żydowskiego, dostarcza cennych informacji na temat roli i struktury Akry. W „Starożytnościach żydowskich„ opisał, że twierdza była kluczowym punktem kontrolnym nad Świątynią i że była broniona przez greckich najemników oraz zhellenizowanych Żydów, którzy sprzyjali Seleukidom. Wzmianki w Pierwszej Księdze Machabejskiej Pierwsza Księga Machabejska również zawiera liczne wzmianki o Akrze, nazywając ją „miastem Dawida” i podkreślając jej strategiczne znaczenie. Pomimo wcześniejszych kontrowersji interpretacyjnych, współczesne odkrycia archeologiczne potwierdzają wiele z tych literackich przekazów, które teraz stanowią solidne podstawy do badania topografii Jerozolimy w okresie hellenistycznym. Wpływ fortecy Akra na historię Jerozolimy Akra jako symbol oporu przeciw hellenizacji Forteca Akra była kluczowym punktem oporu przeciw hellenizacji, narzuconej przez Seleucydów. Żydowska reakcja na tę politykę doprowadziła do wybuchu powstania Machabeuszy, które miało na celu przywrócenie wolności religijnej i politycznej. Akra stała się symbolem walki o zachowanie żydowskiej tożsamości i oporu przeciwko kulturowemu zniewoleniu. Losy Akry po powstaniu Machabeuszów Losy Akry po zdobyciu przez Machabeuszy w 141 r. p.n.e. pozostają przedmiotem sporów. Według Józefa Flawiusza fortecę zniszczono, a wzgórze, na którym stała, zniwelowano. Jednakże odkryte przez archeologów monety sugerują, że Akra mogła pozostać nietknięta aż do czasów Antiocha VII (139-129 p.n.e.), co wskazuje na możliwe dalsze jej wykorzystanie przez Seleukidów lub innych władców. Opinia ekspertów Wypowiedzi prof. Jolanty Młynarczyk Zdaniem prof. Jolanty Młynarczyk, aby zrozumieć lokalizację i kontekst Akry, konieczne było przyjęcie krytycznej perspektywy wobec starożytnych źródeł literackich. „Przy tak dokładnie określonym położeniu Akry rzeczywiście trudno jest zrozumieć dotychczasowe kontrowersje wokół jej lokalizacji" – mówi prof. Młynarczyk, podkreślając, że wcześniejsze badania były często zbyt sceptyczne wobec dostępnych dowodów literackich. Analizy Dorona Ben-Amiego i zespołu IAA Doron Ben-Ami i jego zespół z Israel Antiquities Authority przyczynili się znacząco do odkrycia i zrozumienia znaczenia Akry. Dzięki ich pracom archeologicznym możliwe było lepsze zrozumienie historii Jerozolimy i wpływów hellenistycznych na Bliskim Wschodzie, co otwiera nowe perspektywy badawcze. Podsumowanie Forteca Akra jest jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych w Jerozolimie, a jej historia pełna jest politycznych i religijnych konfliktów, które ukształtowały dzieje tego miasta. Odkrycia archeologiczne oraz analizy literackie pomagają zrozumieć, jak kluczową rolę odgrywała Akra w kształtowaniu polityki hellenistycznej w Judei i jakie miała znaczenie dla historii żydowskiej. Źródła: National Geographic Polska, Pierwsza Księga Machabejska, Józef Flawiusz, „Starożytności żydowskie”, Materiały Israel Antiquities Authority (IAA).
Na Pustyni Judzkiej odkryto materiał sprzed 3800 lat. Był barwiony biblijnym szkarłatem
Izraelscy archeolodzy w jaskini na Pustyni Judzkiej odkryli jeden z najstarszych na świecie materiałów, który stworzono przy użyciu barwnika z małych owadów znanych jako czerwce. Badacze twierdzą, że tkaninę zabarwiono z wykorzystaniem owada, który wymieniany jest w Biblii.
W tym artykule: Kolor szkarłatny w starożytności i Biblii Kolor bogactwa i władzy Z czego powstawał ten starożytny barwnik? Szkarłat już od starożytności był kolorem utożsamianym z władzą, bogactwem i luksusem. Pierwsze wzmianki o barwnikach szkarłatnych pochodzą z VIII wieku p.n.e. i zostały opisane w tekstach perskich i asyryjskich. Co ciekawe, kolor ten do Rzymu przybył właśnie z Persji. W czasach Cesarstwa Rzymskiego pod względem prestiżu ustępował jedynie fioletowi, który noszony był przez cesarzy. Kolor szkarłatny w starożytności i Biblii Kolor szkarłatny pojawia się także kilkakrotnie w Biblii, zarówno w Starym, jak i Nowym Testamencie. Na przykład w Księdze Izajasza (1:18) możemy przeczytać: „Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby czerwone jak purpura, staną się jak wełna. Także w Księdze Samuela: „O, płaczcie nad Saulem, córki izraelskie. On was ubierał w prześliczne szkarłaty, złotymi ozdobami upiększał stroje”. Odnaleziono dwa miejsca zaginione od tysiącleci. Mają związek z wydarzeniami, które opisuje Biblia Brytyjski naukowiec twierdzi, że odnalazł dwa asyryjskie obozy wojskowe, które były wspominane w Biblii. Stacjonowali w nich żołnierze, którzy prowadzili oblężenie dwóch starożytnych mia... Wzmianki o szkarłacie pojawiają się również w Księdze Objawienia (17), w której opisano nierządnicę. „Dzięki mocy Ducha, anioł przeniósł mnie na pustynię, gdzie zobaczyłem kobietę siedzącą na szkarłatnej bestii o siedmiu głowach i dziesięciu rogach, na której wypisano imiona obrażające Boga. Kobieta była ubrana w purpurę i szkarłat. Miała też na sobie biżuterię ze złota, szlachetnych kamieni i pereł, w ręku zaś trzymała złoty kielich, wypełniony jej rozwiązłością i obrzydliwymi czynami”. W nowym badaniu archeologów z Izraelskiego Urzędu Starożytności opisano interesujące znalezisko z jaskini na Pustyni Judzkiej. Naukowcy twierdzą, że odnaleźli tkaninę, która barwiona była barwnikiem wykonanym z hebrajskiego „Tola‛at Hashani”, który zwany był szkarłatnym owadem. Był jednym z gatunków z rodziny czerwców, czyli pluskwiaków, których niektóre gatunki wykorzystywane są w tworzeniu barwników. Kolor bogactwa i władzy – Barwa szkarłatno-czerwona, wymieniana w Biblii obok błękitu królewskiego i fioletu, uznawana jest za jedną z najcenniejszych i najdroższych barwników starożytnego świata, którymi według biblijnego przykazania barwiono tkaniny – napisali autorzy odkrycia w pracy opublikowanej na łamach „Journal of Archeological Science: Reports”. Tkanina, o której mowa, datowana jest na 3800 lat. – Jest to najwcześniejszy dowód istnienia tkaniny barwionej czerwcami, które badacze utożsamiają ze „szkarłatnym owadem” (kermes) – podkreślają uczeni. Ten konkretny kolor wykonany ze „szkarłatnego owada” występuje w Biblii 25 razy. Wspomina się go w kontekście luksusowego ubioru i w innych kontekstach kultowych – napisali autorzy. – O czerwonym barwniku z czerwców wspominają także starożytne dokumenty handlowe, m.in. tabliczki klinowe z Mezopotamii datowane na rok 1425 p.n.e. – napisali w badaniu naukowcy. Z czego powstawał ten starożytny barwnik? Znaleziony przez badaczy materiał był zaledwie dwucentymetrowym fragmentem tkaniny. Odnaleziono go już w 2016 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez Izraelski Urząd Starożytności i Uniwersytet Hebrajski. Dopiero po 8 latach badaczom udało się ustalić kontekst tego artefaktu i ustalić, że może być to najstarszy w historii materiał barwiony czerwcami. – W starożytności barwnik wytwarzano z samicy owada żyjącego w dębach skalnych – tłumaczy dr Na’am Sukenik, współautorka badania. – Zbieranie czerwców odbywało się wyłącznie przez jeden miesiąc w roku, latem, po złożeniu przez samicę jaj, lecz zanim te się wykluły, czyli kiedy ilość barwnika była największa – dodaje badaczka. – Krótki okres, w jakim można było zbierać czerwce, trudność ich odnalezienia ze względu na niewielkie rozmiary (od 3 do 8 mm), barwę kamuflażową, a także niewielką ilość barwnika, jakie można z nich pozyskać, sprawiało, że ich zastosowanie stało się bardzo prestiżowe – tłumaczy Sukenik. Jak wyjaśnia, barwnik udało się zidentyfkować za pomocą wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC), technice powszechnie stosowanej w laboratoriach biologicznych i chemicznych do rozdzielania i identyfikacji substancji w niewielkich ilościach, które sprawdza się również w archeologii. – Ta zaawansowana metoda umożliwiła nam dokładne określenie pochodzenia barwnika aż do gatunku owada. Można więc z dużym prawdopodobieństwem stwierdzić, że w starożytności tekstylia były barwione przy użyciu gatunku Kermes vermilio – podsumowali badacze. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".