Czarny deszcz nad Iranem. Naukowcy wyjaśniają, skąd się bierze i czy jest groźny dla zdrowia
Pożary irańskiej infrastruktury naftowej, która w nocy z 7 na 8 marca stała się celem amerykańsko-izraelskiego ataku, mogą znacząco wpłynąć na zdrowie mieszkańców Bliskiego Wschodu. Naukowcy ostrzegają przez szkodliwymi dla zdrowia skutkami masowego spalania, takimi jak dym czy kwaśne deszcze. Zagrożeni mogą być nie tylko mieszkańcy Teheranu ale również obywatele innych – nie tylko granicznych – krajów.
8 marca internet obiegły nagrania przedstawiające stolicę Iranu – Teheran – spowitą kłębami czarnego, gęstego dymu. Krajobraz ten był efektem nocnego ataku na irańską infrastrukturę naftową, obejmującą cztery magazyny ropy oraz centrum przesyłowe w mieście i pobliskiej prowincji Alborz. Z czasem powstałe chmury przyniosły kwaśny deszcz, przed którym alarmowały lokalne władze. Jakie konsekwencje dla zdrowia mieszkańców terenów objętych konfliktem może przynieść atak na tego typu złoża? Czarne chmury nad Teheranem Poranek 8 marca w Teheranie był spowity gęstymi chmurami czarnego dymu. Krajobraz ten utrzymywał się przez cały kolejny dzień. Mieszkańcy zaczęli dostrzegać osadzającą się sadzę na ulicach, samochodach, a nawet na balkonach swoich domów. Z czasem na miasto zaczęły spadać czarne krople deszczu. Widok ten był szczególnie nietypowy, ponieważ jeszcze niedawno region zmagał się z długotrwałą suszą. Kwaśny deszcz, który powstał prawdopodobnie z dymu unoszącego się z płonących instalacji naftowych, zaczął doskwierać mieszkańcom. Niektórzy z nich skarżyli się na ból gardła i pieczenie oczu, które pojawiły się wraz z pierwszymi kroplami opadu na teherańskich ulicach. Skąd czarny deszcz? Choć naukowcom brakuje jeszcze informacji na temat dokładnego pochodzenia kwaśnych kropel, już teraz wiemy, że prawdopodobnym powodem ich powstania był dym unoszący się z płonących instalacji naftowych. Ropa znajdująca się w zbombardowanych zbiornikach była znacznie gęstsza oraz mniej przetworzona niż ma to miejsce choćby w przypadku samochodowej benzyny, co sprawiło, że proces spalania surowca był mniej skuteczny. W efekcie wraz z dymem do atmosfery przedostała się ogromnie zróżnicowana mieszanka spalonych i niespalonych cząstek. W dymie z płonących instalacji mogły znajdować się cząstki sadzy, czyli węgiel oraz wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Ponieważ ropa zawiera także siarkę i azot, podczas spalania tego surowca powstały tlenki tych pierwiastków. W kontakcie z wilgocią w powietrzu mogą one tworzyć – niebezpieczne dla człowieka – kwaśne opady. Składnikami toksycznego dymu mogły stać się również drobne cząstki materiałów odrywające się od budynków w trakcie ostrzeliwania zabudowań. Beton, szkło czy tworzywa sztuczne mogą dodatkowo pogarszać – już negatywnie wpływającą na zdrowie mieszkańców – mieszankę. Czy czarne deszcze i dym są niebezpieczne dla ludzi? Profesor epidemiologii środowiskowej Anna Hansell z Uniwersytetu w Leicester w następujący sposób określa zagrożenia związane z kwaśnymi opadami: „Jeśli krople deszczu spadną na skórę, mogą zawierać potencjalnie rakotwórcze związki, ale można je zmyć. Jeśli jednak dostaną się do nosa i ust, mogą pozostać tam dłużej”. Zagrożenie stanowią więc zanieczyszczone krople, które dostają się do lokalnego systemu wodociągowego. Tak transportowane toksyny trafiają do wody użytkowej, która na co dzień jest stosowana do mycia, zmywania czy nawet picia. Ta ostatnia czynność w przypadku kwaśnego deszczu prowadzić może do bólu brzucha, zgagi czy biegunki. Dodatkowo tlenki azotu i siarki zawarte w kwaśnym deszczu mogą podrażniać oczy i gardło osób żyjących w środowisku występowania tego typu opadów. Większe zagrożenie stanowi jednak dym unoszący się w teherańskiej atmosferze. Jego bardzo drobne cząstki mogą wnikać głęboko do płuc i nawet przedostawać się do krwiobiegu. To może zwiększać śmiertelność i prowadzić do wielu chorób, takich jak choroby sercowo-naczyniowe, rak płuc, przewlekłe choroby układu oddechowego czy cukrzyca. Zanieczyszczenie środowiska toksynami wpłynie również na stan ryb, upraw czy zwierząt hodowlanych, co również może wpłynąć na długoterminowe problemy zdrowotne związane ze spożywaniem tych dóbr. Zasięg zanieczyszczeń Większe krople ropy i cięższe cząstki zwykle szybko opadają na ziemię, natomiast drobny pył może być unoszony przez wiatr na setki, a nawet tysiące kilometrów – podobnie jak saharyjski pył docierający czasem do Europy. W teorii zanieczyszczenia powstałe po pożarach w Iranie mogłyby dotrzeć nawet bardzo daleko, choć w praktyce najbardziej narażone są inne regiony kraju oraz państwa Bliskiego Wschodu. Eksperci zalecają mieszkańcom ograniczanie kontaktu z zanieczyszczonym powietrzem, pozostawanie w domach, a w razie potrzeby korzystanie z masek ochronnych i okularów oraz unikanie wody, która może zawierać czarne cząstki. Jak podkreślają naukowcy, skutki dużych zniszczeń środowiska rzadko zatrzymują się na granicach państw, ponieważ zanieczyszczenia przenoszą się wraz z powietrzem i wodą. Źródło: New Scientist Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Polscy turyści utknęli na Bliskim Wschodzie. Zamknięte niebo i chaos na lotniskach – Komentarz z lotniska w Katarze
Setki Polaków utknęły w Dubaju, Szardży i innych miastach Bliskiego Wschodu po zamknięciu przestrzeni powietrznej w związku z wydarzeniami w Iranie. Władze ZEA pokrywają koszty przymusowych noclegów, a biura podróży organizują powrót. Sytuacja jest dynamiczna.
W wyniku gwałtownej eskalacji konfliktu na Bliskim Wschodzie po ataku Stanów Zjednoczonych i Izraela na Iran (w jego wyniku zginął przywódca kraju Ali Khamenei) oraz odwetowych działaniach Iranu, ruch lotniczy w regionie został niemal całkowicie sparaliżowany. Zamknięcie przestrzeni powietrznej objęło: Izrael, Iran, Irak, Bahrajn, Kuwejt, Jordanię, Katar oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie. Decyzja ta natychmiast odbiła się na życiu tysięcy pasażerów, w tym setek Polaków, którzy utknęli w portach przesiadkowych takich jak Dubaj, Abu Zabi czy Szardża. Na lotniskach zapanował chaos. Tablice przylotów i odlotów w Dubaju, największym lotnisku międzynarodowym na świecie, początkowo wskazywały opóźnienia, które szybko przerodziły się w całkowite zawieszenie lotów. Linie lotnicze Emirates, Qatar Airways oraz Etihad Airways wstrzymały swoje operacje, a sytuacja rozlała się na inne porty w regionie. Jak wygląda sytuacja w Katarze? Komentarz z Bliskiego Wschodu – W Katarze panuje duży spokój – mówi National-Geographic.pl Marek Stus, redaktor Pasazer.com i tłumaczy – Pasażerowie linii Qatar Airways szybko otrzymali wsparcie, w tym zakwaterowanie w hotelach oraz dzienny kredyt na posiłki w wysokości 250 zł, który w pełni wystarcza. Rezerwacje pokoi są automatycznie przedłużane każdego ranka od soboty. Doceniam, że wszystko przebiega sprawnie, bez konieczności uciążliwego kontaktowania się z liniami czy dopraszania się o pomoc. Obsługa w hotelu jest kompetentna i życzliwa. Życie na ulicach toczy się normalnie - ruch samochodowy jest spory, a w związku z trwającym Ramadanem wieczorami restauracje wypełniają się mieszkańcami miasta. Obecnie nie wiadomo, kiedy wznowione zostaną loty. Przestrzeń powietrzna nad Katarem pozostaje zamknięta co najmniej do jutra do godziny 9:00, jednak sytuacja jest dynamiczna. W przypadku mojej rezerwacji katarski przewoźnik zaproponował lot w najbliższą środę, choć zdaje sobie sprawę, że jest to jedynie wstępny plan. Zamknięta przestrzeń powietrzna, odwołane loty i działania służb W obliczu zamknięcia przestrzeni powietrznej podróżni byli zmuszeni do poszukiwania alternatywnych rozwiązań. W wielu przypadkach jedyną możliwością opuszczenia krajów objętych blokadą stała się droga lądowa, na przykład przez Egipt. Jednak nawet to nie zawsze jest wykonalne dla wszystkich. Władze Zjednoczonych Emiratów Arabskich zareagowały, deklarując pokrycie kosztów przymusowych noclegów dla turystów, którzy z powodu zamknięcia nieba utknęli w Dubaju, Abu Zabi czy Szardży. Departament Kultury i Turystyki Abu Zabi wydał oficjalne zalecenie dla hoteli, by przedłużyły pobyt gości, a wszystkie związane z tym wydatki zostaną pokryte przez administrację emiratu. Osoby, które wracały z wakacji w Azji – na przykład z Wietnamu – i miały międzylądowanie w Dubaju, zostały skierowane do hoteli. Całe grupy klientów biur podróży takich jak Rainbow Tours i Nekera znalazły się pod opieką swoich operatorów oraz służb kryzysowych. Z relacji turystów wynika, że na lotniskach panowała dezorganizacja, w nocy byli ewakuowani do autobusów i następnie przewożeni do hoteli. Jak biura podróży i MSZ pomagają Polakom w regionie? Polskie biura podróży stanęły przed bezprecedensowym wyzwaniem logistycznym. Klienci otrzymali wsparcie – uruchomiono infolinie alarmowe i powołano sztaby kryzysowe, które monitorują sytuację przez całą dobę. Rainbow Tours oraz Nekera zapewniają przedłużenie pobytu w hotelach na własny koszt, pokrywają wydatki związane z ewentualnym zakupem nowych biletów lotniczych i automatycznie przedłużają polisy ubezpieczeniowe na czas przymusowego pobytu. Ważna informacja: żaden z polskich turystów nie został poszkodowany w wyniku ataków i nikt nie przebywa bezpośrednio w strefach zagrożenia. Biura podróży wydają swoim klientom jasne instrukcje – nie wolno samodzielnie korzystać z transportu publicznego ani opuszczać hoteli bez wiedzy i koordynacji rezydentów. MSZ i polskie placówki dyplomatyczne zalecają Polakom przebywającym na Bliskim Wschodzie niezwłoczną rejestrację w systemie Odyseusz oraz gotowość do szybkiej ewakuacji. Polskie służby przypominają także o zabezpieczeniu środków finansowych, posiadaniu ważnego paszportu, naładowanego telefonu oraz leków na wypadek konieczności nagłego opuszczenia regionu. Gdzie Polacy mogą szukać schronienia i jakie są dalsze kroki? Osoby, które utknęły w portach przesiadkowych, mogą liczyć na schronienie w hotelach opłacanych przez władze ZEA lub przez polskie biura podróży. W Abu Zabi, Dubaju i Szardży przygotowano specjalne instrukcje dla hoteli i obsługi, aby zapewnić komfort i bezpieczeństwo turystom czekającym na rozwój sytuacji. Dla osób, które próbują opuścić region, ewakuacja możliwa jest w niektórych przypadkach tylko drogą lądową – na przykład przez przejście graniczne z Egiptem. W przypadku podróży do samego Egiptu – kraju nieobjętego konfliktem – biura podróży informują, że ewentualna rezygnacja wiąże się ze standardowymi warunkami anulacji. MSZ ostrzega, że sytuacja na Bliskim Wschodzie pozostaje dynamiczna i niestabilna. Zaleca ścisłe stosowanie się do komunikatów lokalnych służb, monitorowanie bieżących informacji oraz utrzymywanie kontaktu z polskimi placówkami dyplomatycznymi. Źródła: TVN24, Onet, Interia, Vietnam.vn
Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzymał w garści Iran
Islamska Republika Iranu to religijna dyktatura powołana po antyzachodniej rewolucji w 1979 roku. Do niedawna rządził tam Najwyższy Przywódca, duchowny i teolog Ali Chamenei (Ali Khamenei). Kto go zastąpi?
W tym artykule: Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Nie zrozumiemy Iranu oraz władzy, jaką sprawował tam ajatollah Ali Chamenei (Ali Khamenei), bez znajomości historii tego kraju. Sięga ona bardzo głęboko w przeszłość. Pierwszym prawdziwym państwem na tym terenie był starożytny Elam, który powstał prawie 4,5 tys. lat temu. Jego stolica Suza jest jeszcze starsza, bo liczy ponad 6 tys. lat! Specyfika Iranu: cywilizacja licząca kilka tysięcy lat Przez kolejne wieki na terenach Iranu – czyli ziemiach między Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską – funkcjonowały imperia: Medów (bijących się z Asyryjczykami), Persów (toczących wojny m.in. z Grekami), Partów (zaprzysięgłych przeciwników Rzymian), Sasanidów (walczących z Bizancjum). Przez ten czas zmieniły się zwyczaje i podejście do religii. Na przykład w VI w. p.n.e. powstał tam zaratusztrianizm, który za panowania Sasanidów w III w. n.e. ogłoszono religią państwową. Inne wyznania znajdowały się, w zależności od widzimisię władców, na cenzurowanym. W VII i VIII wieku państwo Sasanidów zostało podbite przez Arabów, a w kraju zapanował islam. Ostatecznie w swojej odmianie zwanej szyityzmem, co spowodowało konflikty z sunnitami – muzułmanami stanowiącymi większość w sąsiednich krajach. Iran, w dawnych wiekach zwany Persją, musiał walczyć m.in. z mongolskimi koczownikami Tamerlana (1336–1405) i Turcją. Do tego dochodziły konflikty z europejskimi mocarstwami: Wielką Brytanią i Rosją. Kraj rozrywały walki zewnętrzne, znajdował się częściowo pod obcą okupacją. Dla mieszkańców, pamiętających o wielkiej przyszłości, było to poniżające. Zasiadający od 1925 roku na perskim tronie szach Reza Pahlavi przekształcał na wzór zachodni prawo, dopuścił kobiety do prac w urzędach, a mężczyznom nakazał nosić zachodnie stroje. W trakcie II wojny światowej nie wydawał się jednak aliantom wystarczająco antyniemiecki, więc w 1941 roku w wyniku interwencji radziecko-brytyjskiej abdykował, a na tronie zastąpił go syn: Mohammad Reza Pahlawi. Chciał on dalej modernizować i westernizować kraj. Wielu Irańczyków przekonał. Jednak szach coraz brutalniej represjonował też opozycję, co wzmacniało siły tradycjonalistów i nastawiało ich tym bardziej negatywnie do Zachodu. To doprowadziło do wybuchu irańskiej rewolucji islamskiej. Okoliczności te opisał Ryszard Kapuściński w słynnym reportażu „Szachinszach” (1982). Rewolucja islamska, Chomejni i Ali Khamenei W 1979 roku Pahlawi został obalony. Z emigracji we Francji wrócił przywódca religijnie nastawionej opozycji – ajatollah (czyli wielki teolog) Ruhollah Chomejni (Chomeini). Został on dożywotnim Najwyższym Przywódcą powołanej wówczas Islamskiej Republiki Iranu. Po jego śmierci w 1989 roku, funkcję tę irańscy duchowni z tzw. Zgromadzenia Ekspertów przyznali 50-letniemu wtedy Alemu Chamenei (Khamenei), sprawującemu władzę do dziś. Dla niewtajemniczonych już nazwiska Chomejni i Chamenei mogą się mylić. Na dodatek obok funkcji Najwyższego Przywódcy w Iranie istnieje też urząd prezydenta. Jest on drugą osobą w państwie, a wybiera się go w wyborach powszechnych. Ali Chamenei sprawował tę funkcję za życia Chomeiniego, od 1981 do 1989 roku. A zaczynał dość skromnie. Chamenei urodził się w 1939 roku jako syn szyickiego duchownego pochodzenia azerskiego i perskiej matki. Wychowywał się w Meszhedzie, drugim co do wielkości mieście Iranu, ważnym ośrodku pielgrzymkowym i akademickim. Ukończył studia z prawa islamskiego i teologii. To na uczelni poznał Chomejniego, który stał się jego mentorem. Gdy ten musiał w 1964 roku uciekać za granicę przed służbami szacha, Chamenei został w kraju. Był silnie związany z opozycją. Władze kilkakrotnie go aresztowały, a w 1975 roku zesłały do miasta Iranszahr w Beludżystanie. Region ten miał opinię niebezpiecznego, na dodatek żyło tam wielu sunnitów, którzy częstokroć poniżali szyickiego duchownego. „Przyjaciele zapamiętali go z tamtych czasów jako spokojnego, wrażliwego, wyciszonego poetę oraz zdolnego tłumacza z języka arabskiego, dobrze posługującego się też angielskim i tureckim” – pisze Marek Kęskrawiec w cenionym reportażu „Czwarty pożar Teheranu”. Nic dziwnego, że Chamenei nie zapowiadał się na następcę Chomejniego. „Choć w rewolucję angażował się od samego początku, a w czerwcu 1981 roku odniósł poważne rany w zamachu bombowym mudżahedinów [z marksistowskiej Organizacji Bojowników Ludowych Iranu; przyp. red.], nie zaliczał się do ścisłej elity duchowieństwa. Nie był wtedy nawet ajatollahem. Jego wybór na następcę Chomeiniego uznawano raczej za kompromis niż symbol uznania dla wyjątkowych talentów. Chamenei stanowił wygodną opcję dla innych ajatollahów. Nie bali się, że zdominuje ich tak jak Chomeini. Swoją pozycję musiał dopiero zbudować” – podkreśla Kęskrawiec. Władzę Chamenei miał ogromną. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych, do jego dyspozycji pozostawała elitarna Gwardia Rewolucyjna. Miał w ręku media i sądy, kierował polityką zagraniczną, to de facto od niego zależały też losy irańskiego programu atomowego. Dla prezydenta (do którego dymisji może zresztą doprowadzić w razie potrzeby) pozostawiał sprawy gospodarcze, politykę w parlamencie itp. Chamenei stał się symbolem twardej postawy duchownych, niezgadzających się na liberalizację polityki. Wielokrotnie dochodziło do spięć Iranu z USA – kiedyś popierającymi szacha, a przez to uważanymi przez Chomejniego i Chameneiego za Wielkiego Szatana. Począwszy od kryzysu z amerykańskimi zakładnikami w ambasadzie w Teheranie, po spór wokół irańskiego programu atomowego i oskarżenia o wspieranie przez Iran organizacji terrorystycznych, wojna wisiała na włosku. Dlatego Teheran intensywnie szukał sojuszników wśród krajów antyzachodnich, takich jak Rosja, Chiny i Wenezuela. Kiedy podczas pandemii Polska przekazała Iranowi w geście solidarności transport szczepionek, Chamenei kazał zwrócić 820 tys. dawek, ponieważ wyprodukowano je w USA. „Nie ufam im” – powiedział o amerykańskich i brytyjskich preparatach w 2021 roku. Iran postawił na szczepionki chińskie, rosyjskie i indyjskie. Religijna dyktatura i społeczeństwo, które nie chce być zamknięte Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu z 1989 roku nie pozostawia wątpliwości, że podstawą życia kulturalnego, społecznego, politycznego i ekonomicznego są normy islamskie. To teokracja, religijna dyktatura, w której fundamentem jest Koran i tradycja. Poza muzułmanami z innych niż szyici prądów, w kraju swoje religijne rytuały mogą jednak odprawiać zaratusztrianie, żydzi (niezależnie od bardzo napiętych stosunków z Izraelem, którego władze w Teheranie po prostu nie uznają) oraz miejscowi chrześcijanie. Turyści często są zaskoczeni, że społeczeństwo irańskie wcale nie jest zamknięte. Mieszkańcy przychylnie nastawieni są do gości z zagranicy, dumni z zabytków, tradycji i przyrody. Nie ma alkoholu, dyskotek, golizny i par całujących się w miejscach publicznych. Jednak w Teheranie młodzi ubierają się nowocześnie i atrakcyjnie. Spod często tylko niedbale narzuconych kobiecych chust widać eleganckie fryzury i perfekcyjny makijaż. Dziennikarze opisują, że w domowym zaciszu furorę robi fikuśna bielizna. A po kryjomu pełne ręce pracy mają chirurdzy plastyczni – zajmujący się nawet rekonstrukcją błony dziewiczej. Jest też sposób na ominięcie zakazu seksu pozamałżeńskiego: to tzw. małżeństwo tymczasowe (sigheh), które u szyitów można zawrzeć na papierze nawet tylko na pół godziny. Chamenei na to przyzwalał. Jeśli jednak poczuł, że jego władza jest realnie zagrożona, potrafił być bezwzględny. Gdy Irańczycy zwietrzyli szansę na zliberalizowanie kraju za rządów prezydenta Mohammada Chatamiego (1997–2005), ich złudzenia szybko zostały rozwiane. Na ulice wyszły patrole strzegące islamskiej moralności. Jak pisze Kęskrawiec, „w publicznych miejscach wymierzano kary chłosty, zdarzało się nawet, że dziewczynom, które przyłapano na chodzeniu w sandałach bez skarpet, za to z pomalowanymi paznokciami – wkładano bose nogi do wiader z karaluchami”. Podczas ulicznych starć, do których dochodziło także w kolejnych latach, wiele było ofiar śmiertelnych. Tylko podczas wielkich protestów w latach 2019–2020 zginęło, według różnych szacunków, od trzystu do półtora tysiąca Irańczyków. Demonstrowali przeciw złamanym obietnicom, korupcji, drożyźnie, bezrobociu, zakłamaniu kleru i manipulacjom władz. Niektórzy wzywali nawet do ustąpienia Najwyższego Przywódcy. Do kolejnych protestów dochodziło później. Władze podkreślały, że stoją za nimi wrogie kraje – zwłaszcza USA (Wielki Szatan) i Arabia Saudyjska (sunnici). Chamenei zapewnił w irańskiej telewizji, że wrogowie znów się zawiodą, podobnie jak wiele razy w przeszłości. 1 marca 2026 roku Amerykanie ogłosili, że Najwyższy Przywódca został zabity podczas ataku armii USA na Iran. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
To największy naród bez własnego państwa. Jego ziemie leżą na styku czterech krajów
Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji.
Spis treści: Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu W co wierzą Kurdowie? Region bez własnego państwa Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji. Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Kurdystan nie jest państwem w sensie prawa międzynarodowego. To pojęcie geograficzno-etniczne odnoszące się do obszaru zamieszkanego tradycyjnie przez Kurdów – lud liczący dziś kilkadziesiąt milionów osób. Mimo silnej tożsamości kulturowej i językowej Kurdowie nie posiadają własnego, powszechnie uznawanego państwa. Współcześnie termin „Kurdystan” funkcjonuje równolegle jako nazwa regionu historycznego oraz jako określenie autonomicznej jednostki administracyjnej w północnym Iraku. Najbliżej państwowości znajduje się właśnie Region Kurdystanu w Iraku, który ma własny parlament, rząd i siły zbrojne (peszmergów). Formalnie pozostaje jednak częścią Iraku, a jego status opiera się na konstytucji tego państwa. W pozostałych krajach – Turcji, Iranie i Syrii – obszary zamieszkane przez Kurdów nie tworzą jednolitej jednostki autonomicznej. W Iranie funkcjonuje ostan Kurdystan, będący jedną z 31 prowincji państwa, z administracją podporządkowaną władzom centralnym i bez odrębnych uprawnień autonomicznych. W Syrii na północnym wschodzie powstała Rożawa, region de facto autonomiczny, który jest w większości zamieszkiwany przez Kurdów. Jego ustrój jest oparty na zasadach demokracji bezpośredniej, z dużym naciskiem na równość płci i poszanowania praw mniejszości Reasumując, pozycja prawna regionów kurdyjskich w tych państwach zależy od krajowych regulacji administracyjnych oraz bieżących uwarunkowań politycznych. W tym sensie Kurdystan jako „kraj” funkcjonuje głównie jako idea – silna kulturowo i historycznie, lecz niespełniająca kryteriów suwerennego państwa. Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu Kurdystan nie ma precyzyjnie wyznaczonych granic. Obejmuje obszary położone na styku Azji Zachodniej i Bliskiego Wschodu, rozciągające się na terytorium czterech współczesnych państw: Turcji, Iraku, Iranu i Syrii. Region ten charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą terenu – od gór Zagros i Taurus po wyżyny i doliny rzeczne. Najbardziej zwarte terytorialnie skupisko kurdyjskie znajduje się w północnym Iraku, gdzie funkcjonuje wspomniany Region Kurdystanu ze stolicą w Irbilu (z kurdyjskiego: Hewlêr). W Turcji Kurdowie zamieszkują głównie południowo-wschodnią część kraju, w Iranie – zachodnie prowincje przy granicy z Irakiem, a w Syrii – północne tereny przygraniczne. Brak jednego centrum administracyjnego dla całego Kurdystanu sprawia, że region ten jest przede wszystkim kategorią kulturowo-historyczną, a nie geopolityczną. W co wierzą Kurdowie? Religia Kurdów nie jest jednolita i nie stanowi czynnika definiującego ich tożsamość narodową. Większość Kurdów wyznaje islam sunnicki, jednak istnieją także liczne mniejszości religijne. Wśród nich znajdują się szyici, jazydzi, chrześcijanie, a także wyznawcy lokalnych, synkretycznych systemów wierzeń. Jazydyzm, często błędnie utożsamiany z islamem, jest odrębną religią powstałą w XII wieku i silnie związaną z tradycją kurdyjską. Jej wyznawcy przez wieki doświadczali prześladowań, co dodatkowo wpłynęło na skomplikowany krajobraz religijny regionu. W praktyce religia w Kurdystanie ma często charakter kulturowy, a nie doktrynalny. W wielu miastach regionu, zwłaszcza w irackim Kurdystanie, obserwuje się stosunkowo świecki i tolerancyjny dla innych wyznań styl życia, wyraźnie odróżniający ten obszar od niektórych sąsiednich regionów Bliskiego Wschodu. Region bez własnego państwa Historia Kurdystanu to dzieje społeczności funkcjonującej na styku imperiów. Przez stulecia ziemie kurdyjskie znajdowały się pod panowaniem perskim, osmańskim i arabskim, a Kurdowie rzadko dysponowali trwałą autonomią polityczną. Po I wojnie światowej pojawiła się możliwość utworzenia państwa kurdyjskiego, jednak z uwagi na odkrycie złóż ropy region został podzielony między nowe państwa narodowe. W XX wieku Kurdowie wielokrotnie podejmowali próby uzyskania autonomii lub niepodległości, szczególnie w Iraku. Często kończyły się one represjami, migracjami i konfliktami zbrojnymi. Dopiero po wojnie z 2003 roku iracki Kurdystan uzyskał trwały status autonomiczny, który został usankcjonowany zapisem w nowej konstytucji Iraku z 2005 roku. Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Określenie „Wolny Kurdystan” pojawia się często w debacie publicznej, jednak nie oznacza jednego, konkretnego projektu politycznego. Dla części Kurdów jest to symbol aspiracji do samostanowienia, dla innych – postulat autonomii w ramach istniejących państw, a niekoniecznie pełnej niepodległości. Najdalej idące działania w tym kierunku miały miejsce w irackim Kurdystanie, gdzie w 2017 roku przeprowadzono referendum niepodległościowe. Choć większość głosujących opowiedziała się za secesją, brak poparcia międzynarodowego oraz sprzeciw państw sąsiednich sprawiły, że jego skutki miały głównie wymiar symboliczny. W praktyce „wolny Kurdystan” pozostaje pojęciem otwartym, interpretowanym różnie w zależności od kraju, środowiska politycznego i kontekstu historycznego. Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Brak państwowości Kurdystanu wynika z kilku nakładających się czynników. Kluczową rolę odgrywa sprzeciw państw, na których terytorium znajdują się regiony kurdyjskie. Turcja, Iran, Irak i Syria postrzegają potencjalną niepodległość Kurdów jako zagrożenie dla integralności własnych granic. Istotne są również podziały wewnętrzne wśród samych Kurdów. Regionalne interesy polityczne oraz odmienne doświadczenia historyczne sprawiają, że nie istnieje jeden ośrodek decyzyjny reprezentujący wszystkich Kurdów. W konsekwencji dążenia polityczne są często rozproszone i lokalne. Nie bez znaczenia pozostaje także czynnik międzynarodowy. Społeczność międzynarodowa, mimo okresowego wsparcia militarnego lub politycznego, konsekwentnie opowiada się za stabilnością istniejących granic państwowych. W tym układzie Kurdystan funkcjonuje jako region o silnej tożsamości, lecz ograniczonych możliwościach formalnego usamodzielnienia. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Mohammadreza Rezazadeh: z Iranu do Polski. Irańczyk, który mówi po polsku lepiej niż Polacy!
W tym odcinku Łukasz Załuski z National Geographic Polska spotyka się z Michałem – bo tak brzmi polskie imię Mohammadrezy Rezazadeha. Irańczyk od kilku lat mieszka Wrocławiu i imponuje swoją znajomością polszczyzny. Rozmawiamy o tym, jak to było być dzieckiem w Iranie, w jaki sposób trafił do Polski i czego najbardziej mu brakuje z rodzinnego kraju.
Czekając w studio National Geographic na gościa, odebrałem telefon. Po drugiej stronie odezwał się miły, wesoły głos: – „Cześć, Łukasz, już prawie dojeżdżam. Utknąłem w warszawskich korkach. Bardzo przepraszam”. Dłuższą chwilę zajęło mi, zanim zorientowałem się, że rozmawiam z moim przyszłym gościem. Czysta polszczyzna, brak obcego akcentu i lekkość formułowania zdań sprawiły, że byłem pewien, że rozmawiam ze rdzennym Polakiem. Kim jest Mohammadreza „Michał” Rezazadeh? Mohammadreza Rezazadeh, znany w Polsce również jako Michał, to popularny youtuber pochodzący z Iranu, który od 2017 roku mieszka w Polsce. Prowadzi kanał „Irańczyk w Polsce”, w którym opowiada o swoim życiu jako emigrant, pokazuje różnice kulturowe, komentuje polską codzienność oraz mówi o wyzwaniach związanych z adaptacją w nowym kraju. Jego treści są tworzone po polsku i skierowane do polskiej publiczności. W swoich materiałach Michał porusza tematy tolerancji, stereotypów, migracji oraz tego, jak wygląda budowanie życia „między dwiema kulturami”. Często podkreśla zarówno trudności związane z barierą językową i integracją, jak i pozytywne strony życia w Polsce. Zyskał popularność dzięki autentyczności, poczuciu humoru i umiejętności opowiadania o złożonych doświadczeniach w przystępny sposób. Posłuchaj rozmowy Michała z Iranu z National Geographic Rozmowę z Michalempoprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Grób 18-letniej bogaczki sprzed 3000 lat odkryty w Iranie. W środku prawdziwe skarby
Archeolodzy odnaleźli wyjątkowo dobrze zachowany grób nastolatki, którą pochowano z drogocennymi darami. Odkrycia dokonano na stanowisku Tepe Chalow w północno-wschodnim Iranie.
Spis treści Bogaty grób nastolatki z elity Tajemnicza kultura Chorasanu Co mówi nam grób nastolatki o starożytnej kulturze północnego Iranu? Naukowcy odnaleźli wyjątkowy grób w Tepe Chalow, co po persku oznacza „Wzgórza Chalow”. To jedno z ważniejszych stanowisk archeologicznych w regionie ostanu Chorasan Północny w Iranie. Pochodzi z czasów epoki brązu i położone jest na wschodnim krańcu równiny Jajarm, około 3 km na wschód od miasta Sankhast i ok. 60 km na zachód od Esfarajenu. Bogaty grób nastolatki z elity Datowanie wykazało, że nastolatka, prawdopodobnie pochowana w wieku 18 lat, żyła ok. 3000 lat temu. Archeolodzy podkreślają, że był to czas, gdy ten region obecnego Iranu był częścią tzw. cywilizacji Wielkiego Chorasanu. Badacze twierdzą, że odnaleziony grób jest najbogatszym, jaki kiedykolwiek odnaleziono w tym regionie. W jego wnętrzu odkryto złotą biżuterię, w tym m.in. dwa kolczyki, pierścień i kilka szpilek, a także skrzyneczkę na kosmetyki inkrustowaną wizerunkami węży i skorpionów. Pudełko służyło do przechowywania przede wszystkim „kohlu”, czyli czarnego, sproszkowanego minerału, który używany był jako kosmetyk do podkreślania oczu, swoisty starożytny eyeliner. Archeolodzy zwrócili uwagę na to, że bardzo podobną skrzyneczkę znaleziono wcześniej w grobie z epoki brązu w starożytnym regionie Baktrii, który obecnie leży w granicach kilku krajów – Afganistanu, Tadżykistanu i Uzbekistanu. – Skrzynia ze stanowiska Tepe Chalow również wydaje się być wykonana z kamienia, który został sprowadzony z Baktrii – napisali badacze. Tajemnicza kultura Chorasanu Stanowisko Tepe Chalow zostało po raz pierwszy zlokalizowane w 2006 roku podczas badań archeologicznych w pobliskim dorzeczu rzeki. Pierwsze badania rozpoczęły się jednak dopiero 5 lat później. Wówczas odkryto tam blisko 50 grobów. Naukowcy ustalili, że szczątki pochowanych tam ludzi należ wiązać z tzw. cywilizacją Wielkiego Chorasanu, którą należy wiązać z Baktryjsko-Margiańskim Zespołem Archeologicznym. Była to kultura epoki brązu, na obszarze Azji Środkowej, datowana na 2300–1700 rok p.n.e. Swoim zasięgiem obejmowała dzisiejsze tereny północnego Afganistanu, wschodniego Turkmenistanu, południowego Uzbekistanu i zachodniego Tadżykistanu. Z kolei Wielki Chorasan był kompleksem kultur, którego szczyt rozwoju przypada na lata 2000–1800 p.n.e. Ludy te zajmowały się głównie handlem, wymieniając towary z ludnością Mezopotamii i cywilizacją doliny Indusu, co potwierdzają niektóre artefakty odkryte w grobie 18-letniej dziewczyny. Grób nastolatki został opisany jako „Grób 12”. Odkryto go już 12 lat temu, ale dopiero w tym roku został szczegółowo zbadany i opisany. Dziewczyna została pochowana w pozycji kucznej, na prawym boku. Jej twarz zwrócona była na południowy-wschód – Wydaje się, że jest to typowe dla stanowiska Tepe Chalow – twierdzą archeolodzy. Co mówi nam grób nastolatki o starożytnej kulturze północnego Iranu? Oprócz biżuterii i skrzyneczki w grobie nastolatki znaleziono także lustro wykonane z brązu, kilka naczyń ceramicznych oraz kilka pięczęci, w tym jedną z brązu przedstawiającą ludzkie stopy. – Podobne pieczęcie znaleziono na stanowiskach archeologicznych z epoki brązu w południowym Iranie. Była to jedna z kilku pieczęci znalezionych w grobie, które świadczą o wysokiej pozycji społecznej młodej kobiety – podkreślają badacze. – Kobieta pochowana w grobie nr 12 była ważną osobą, ale zmarła zbyt młodo, by osiągnąć tak wysoki status ciężką pracą. Najprawdopodobniej odziedziczyła swoją pozycję i majątek po rodzinie, albo przez małżeństwo – napisali w badaniu archeolodzy. – Obecność takiego bogactwa w grobie nastolatki jest czymś niezwykłym w kulturze tego regionu – podsumowali uczeni. Badania wykazały, że dziewczyna zmarła prawdopodobnie z przyczyn naturalnych. Źródło: Journal of the British Institute of Persian Studies Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Psy na cenzurowanym w Iranie. Kolejne zakazy skierowane w zwierzęta
Posiadanie psa w Iranie staje się coraz trudniejsze. Władze znacznie rozszerzają już obowiązujący zakaz publicznego wyprowadzania czworonogów w Teheranie. Teraz ma obowiązywać w szeregu innych dużych miast.
Spis treści Władze rozszerzają zakaz na kolejne miasta Jak Irańczycy obchodzą restrykcje dotyczące psów To niejedyny zakaz w Iranie Irańscy urzędnicy rozszerzyli zakaz wyprowadzania psów na duże miasta w całym kraju, a argumentem jest porządek publiczny, zdrowie i bezpieczeństwo. Taki zakaz już od 6 lat obowiązuje w Teheranie. Władze rozszerzają zakaz na kolejne miasta Przepis z 2019 r. zakazujący wyprowadzania psów w Teheranie – został w ostatnim tygodniu rozszerzony na co najmniej 18 innych miast. Przewożenie psów w pojazdach również będzie zakazane. Posiadanie czworonogów jest źle widziane w Iranie od rewolucji islamskiej w 1979 r. Psy są postrzegane przez władze jako „nieczysta” spuścizna wpływów kulturowych Zachodu. Jak donosi agencja AFP Isfahan i Kerman nowy zakaz już wprowadziły. Urzędnik z miasta Ilam na zachodzie Iranu, gdzie zakaz wprowadzono w niedzielę, poinformował, że zostaną podjęte „działania prawne” przeciwko osobom, które naruszyły nowe przepisy. W Iranie nie ma ogólnokrajowego przepisu, który całkowicie zabrania posiadania psów, ale często wydawane są lokalne ograniczenia, egzekwowane przez policję. – Wyprowadzanie psów stanowi zagrożenie dla zdrowia publicznego, pokoju i wygody — powiedział Abbas Najafi, prokurator miasta Hamedan, według ogólnokrajowego dziennika „Iran”. Jak Irańczycy obchodzą restrykcje dotyczące psów Jednak egzekwowanie zakazu w Teheranie było dotychczas wybiórcze – wielu właścicieli psów nadal wyprowadza pupile w miejscach publicznych, zarówno w stolicy jak i innych częściach Iranu. Pomimo wysiłków władz, popularność posiadania psów rośnie, szczególnie wśród młodych ludzi, i jest postrzegana jako forma buntu przeciwko restrykcyjnemu reżimowi. Właściciele psów bywali aresztowani, a czworonogi konfiskowane za wyprowadzanie ich w miejscach publicznych. Wielu właścicieli zaczęło chodzić lub jeździć na spacery w odludne miejsca lub nocą. To niejedyny zakaz w Iranie Politycy irańscy uważają posiadanie zwierząt domowych za niezgodne z islamem. Najwyższy przywódca Iranu ajatollah Ali Chamenei określa posiadanie psów — w celach innych niż pasterstwo, polowanie i zapewnienie bezpieczeństwa — jako „naganne”. W 2021 roku potępiono posiadanie psów jako „niszczycielski problem społeczny”, który może „stopniowo zmienić irański i islamski styl życia”. Irańskie Ministerstwo Kultury już w 2010 roku zakazało reklam z udziałem zwierząt domowych. W 2014 r. parlament próbował przeforsować ustawę o karaniu grzywnami, a nawet chłostą osób wyprowadzających psy na spacery, jednak nie została przyjęta. Posiadanie psów, łamanie irańskich przepisów o obowiązkowym noszeniu hidżabu, uczestnictwo w sekretnych imprezach i picie alkoholu od dawna są formami cichego buntu Irańczyków przeciwko teokratycznemu reżimowi. Źródło: National Geographic Polska, BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler” i „Kaleidoscope”. Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowruz to starożytne święto wiosny. 300 mln ludzi będzie celebrować nadejście nowego roku
Święto Nowruz, znane również jako perski Nowy Rok, jest obchodzone od ponad 3000 lat. Symbolizuje zwycięstwo wiosny nad mrokiem.
W tym artykule: Jak świętuje się Nowruz? Kto świętuje Nowruz? Na półkuli północnej 20 marca jest pierwszym dniem wiosny. Ale dla 300 milionów ludzi na całym świecie ten dzień to także początek nowego roku. Nowruz – co oznacza „nowy dzień” – to święto upamiętniające nadejście wiosny i pierwszy dzień roku w Iranie. Stosowany w tym państwie kalendarz słoneczny rozpoczyna się w momencie równonocy wiosennej. Nowruz obchodzone jest w Iranie i diasporze perskiej od ponad 3000 lat. Jego korzenie sięgają zaratusztrianizmu – religii praktykowanej w starożytnej Persji. W jej ujęciu nadejście wiosny to zwycięstwo światła nad ciemnością. Święto przetrwało islamski podbój Persji w VII wieku i upadek popularności zaratusztrianizmu. Rozprzestrzeniło się po całym świecie wskutek migracji ludności pochodzenia perskiego. Jak świętuje się Nowruz? Wiele osób rozpoczyna przygotowania do Nowruz z tygodniowym wyprzedzeniem. W okresie poprzedzającym święto ludzie wykonują rytualne tańce. Napełniają też w swoich domach naczynia wodą, która kojarzy się ze zdrowiem, próbując w ten sposób odpędzić zły los. W ostatnią środę przed Nowruz wielu świętuje Charshanbe Suri. To noc, podczas której przeskakuje się nad ogniskami. Inny obyczaj to walenie łyżkami w drzwi, co ma zapewniać pomyślność. Ludzie odwiedzają także cmentarze i składają ofiary dla zmarłych. Podobno ich duchy nawiedzają nasz świat przed Nowruz. Wiosenne święto koncentruje się na płodności i nowym życiu. Dlatego na wielu stołach pojawiają się nasiona i jajka (podobnie jak podczas Wielkanocy). Gospodarstwa domowe ozdabiają stoły siedmioma symbolicznymi przedmiotami, które nazywają haft-sin. Haft oznacza „siedem”, a „sin” to „s” w języku perskim. Wszystkie przedmioty zaczynają się na tę literę. Należą do nich: kiełki (zwykle pszenicy, owsa i innych roślin, które symbolizują odrodzenie), senjed (suszone owoce oliwnika wąskolistnego, podobno sprzyjają miłości), czosnek (ochrona), jabłko (płodność), przyprawa sumak (miłość), ocet (cierpliwość), samanu, budyń z kiełków pszenicy (dobrobyt). Na stole może znajdować się również Koran, jajka, lustra i tomiki poezji. Chociaż tradycja Nowruz liczy sobie tysiące lat, aspekt kulinarny jest znacznie młodszy. Jak zauważa A. Shapur Shahbazi w „Encyclopedia Iranica”, pojawił się on dopiero w ubiegłym stuleciu. Kto świętuje Nowruz? Nowruz ma się dobrze także dziś. Po rewolucji islamskiej w Iranie w 1979 r. nowy rząd podjął próbę likwidacji święta w obawie, że może to zaszkodzić religii państwowej. Nie udało się jednak. Nowruz jest obecnie obchodzone w Iranie jako oficjalne święto państwowe. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/300-mln-ludzi-bedzie-dzis-celebrowac-nadejscie-nowego-roku-nowruz-to-starozytne-swieto-wiosny-fot-celal-gunes-anadolu-agency-via-getty-images-ee9bfb5.jpg" width="1024" height="683" alt="300 mln ludzi będzie dziś celebrować nadejście nowego roku. Nowruz to starożytne święto wiosny (fot. Celal Gunes/Anadolu Agency via Getty Images)" title="300 mln ludzi będzie dziś celebrować nadejście nowego roku. Nowruz to starożytne święto wiosny (fot. Celal Gunes/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Jest to także oficjalne święto w Afganistanie, Albanii, Azerbejdżanie, Gruzji, irackim Kurdystanie, Kazachstanie, Kosowie, Kirgistanie, mongolskiej prowincji Bayan-Ölgii, Tadżykistanie, Turkmenistanie i Uzbekistanie. Powszechnie obchodzi się Nowruz także w Turcji, Indiach i innych krajach zamieszkiwanych przez perską diasporę. W 2009 roku UNESCO umieściło to święto na swojej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W uzasadnieniu napisano, że Nowruz „promuje takie wartości, jak pokój i solidarność między pokoleniami i w rodzinach, a także pojednanie i dobrosąsiedztwo”. 21 marca oficjalnie uznawany jest za Międzynarodowy Dzień Nowruz, chociaż samo święto obchodzone jest między 19 a 22 marca, w zależności od tego, kiedy wypada równonoc wiosenna. Źródło: National Geographic.
Zaskakujące znalezisko na dnie Morza Kaspijskiego. Odkryto wrak z Imperium Rosyjskiego
Włosko-irański zespół archeologów odnalazł wrak rosyjski, który przewoził olbrzymi ładunek. Najprawdopodobniej zatonął w wodach Morza Kaspijskiego na przełomie XVIII i XIX wieku.
Spis treści: Wrak statku z czasów Imperium Rosyjskiego Naukowcy byli w stanie zidentyfikować pochodzenie drewna użytego do konstrukcji statku Handel morski na Morzu Kaspijskim Statek przewoził żywność dla żeglarzy To już kolejne archeologiczne odkrycie, które możliwe było m.in. dzięki zmianom klimatu. Naukowcy w Iranie w ciągu ostatnich dekad zaobserwowali wielokrotnie wzrosty i spadki poziomu Morza Kaspijskiego, co prowadziło do erozji obszarów przybrzeżnych. Archeologom udało się dzięki temu odnaleźć szereg różnych artefaktów, które rzucały światło na historię regionu. Wrak statku z czasów Imperium Rosyjskiego Tym razem badacze dokonali czegoś bardziej spektakularnego. Erozja trzymetrowej wydmy wzdłuż południowego wybrzeża Morza Kaspijskiego w Mazandaran w Iranie odsłoniła fragmenty drewnianego statku. Późniejsze wykopaliska odsłoniły całą konstrukcję, która miała aż 28 metrów. Badanie wykazało, że była to jednostka, która należała do Imperium Rosyjskiego. Z kolei datowanie radiowęglowe wykazało, że wrak najprawdopodobniej pochodzi z końca XVIII wieku lub początku XIX wieku. Był trójmasztowcem. Ponadto stwierdzono, że statek był wielokrotnie naprawiany. – Wrak statku nazwaliśmy Zaghemarz – od wioski, która znajduje się niedaleko miejsca odkrycia. Odsłonięcie całości zajęło nam dwa sezony wykopaliskowe. Udało nam się odkopać całą drewnianą konstrukcję kadłuba, w tym stępkę, słupy końcowe, belki konstrukcyjne, deski kadłuba, podłużnice, grodzie i pozostałości dwóch masztów – napisali archeolodzy w badaniu, które zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Journal of Maritime Archeology”. Naukowcy byli w stanie zidentyfikować pochodzenie drewna użytego do konstrukcji statku Ponadto naukowcom udało się zidentyfikować również pozostałości różnego rodzaju lin, a także kosze zawierające materiał roślinny. – Przeprowadzono badania archeobotaniczne na próbkach drewna i materiale roślinnym przechowywanym w koszach. Wyniki analizy dostarczyły listy gatunków drewna użytych do budowy elementów konstrukcyjnych i niekonstrukcyjnych statku. To przede wszystkim dwa główne gatunki drewna: sosna zwyczajna i świerk lub modrzew – napisali badacze. Oznacza to, że stocznia, w której wykonano statek znajdowała się w regionie dorzecza Wołgi lub Kaukazu. Handel morski na Morzu Kaspijskim Choć nazwa może niektórych zwodzić, w rzeczywistości Morze Kaspijskie jest jeziorem i to największym na świecie. Jego powierzchnia wynosi ok. 370 tys. km kw. Do tego olbrzymiego zbiornika wodnego dostęp ma pięć krajów: Kazachstan, Rosja, Turkmenistan, Iran, a także Azerbejdżan. Naukowcy w swojej pracy podkreślają, że Morze Kaspijskie od dawna było bardzo ważnym szlakiem handlowym dla państw regionu. Uczeni twierdzą, że statek był wykorzystywany przede wszystkim do przewożenia towarów, prawdopodobnie z terytorium współczesnego Iranu do Imperium Rosyjskiego. Statek przewoził żywność dla żeglarzy Co ciekawe, analiza archeobotaniczna pozwoliła również na zidentyfikowanie sześciu gatunków roślin, które najprawdopodobniej były częścią ładunku statku. – Większość odzyskanych szczątków stanowiła gryka (Fagopyrum esculentum). Dobrze zachowane cząstki, które znalezione zostały w trzech wiklinowych koszach, zostały określone jako pochodzące z regionów uprawnych w pobliżu dorzecza Wołgi i Kaukazu – napisali naukowcy. Ponadto zidentyfikowano również komosę białą i tobołki polne, co potwierdza, że statek pochodził z Rosji. Podsumowując wszystkie odkryte dowody, badacze doszli do wniosku, że statek najpewniej był częścią floty handlowej, która przewoziła żywność dla żeglarzy. – Przewaga gryki w ładunku potwierdza historyczne zapiski o jej wykorzystaniu jako podstawowego pożywienia dla żeglarzy w gospodarce morskiej Morza Kaspijskiego – podkreślają uczeni. Źródło: phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najbrudniejszy człowiek świata wierzył, że woda i mydło szkodzą zdrowiu. Zmarł po pierwszej od wielu lat kąpieli
Najbrudniejszy człowiek świata twierdził, że bycie na bakier z higieną osobistą, w połączeniu z żywieniem się padliną i piciem wody z kałuży, jest sekretem długowieczności. Niedorzeczne? Z całą pewnością, jednak należy podkreślić, że mężczyzna dzierżący ten tytuł dożył naprawdę sędziwego wieku. Jakby na potwierdzenie tej tezy, najbrudniejszy człowiek świata po umyciu zmarł. Nie od razu, a po kilku miesiącach od zażycia pierwszej od wielu lat kąpieli.
Spis treści: Kim był najbrudniejszy człowiek świata? Jak żył najbrudniejszy człowiek świata? Najbrudniejszy człowiek świata cieszył się dobrym zdrowiem Kiedy zmarł najbrudniejszy człowiek świata? Kolejny najbrudniejszy człowiek świata Chyba każdy chciałby dożyć sędziwego wieku, aż do końca zachowując dobre zdrowie i sprawność. Większość ludzi sekretu długowieczności upatruje w zdrowym, higienicznym trybie życia. Większość, ale nie każdy. Pewien irański pustelnik wierzył, że przed chorobami uchroni go skrajnie ascetyczny tryb życia. Media nadały mu przydomek „najbrudniejszy człowiek świata”. Kim był najbrudniejszy człowiek świata? Mężczyzną, o którym mowa, był Amou Haji, mieszkaniec wsi Dejagh w południowej prowincji Fars w Iranie. Jak wynika z informacji udostępnionych przez irańską agencję prasową IRNA, prowadzący ekstremalnie ascetyczny tryb życia pustelnik nie mył swojego ciała przez około 50–60 lat! Dlaczego Amou Haji wybrał taki styl życia? Trudno powiedzieć. Pytani o to przez dziennikarzy mieszkańcy wioski twierdzili, że „w młodości doznał emocjonalnych niepowodzeń”. Być może chodziło o zawód miłosny, jednak to tylko przypuszczenia. Żadnych szczegółów na ten temat nie podano. Sam Haji miał stwierdzić, że jego awersja do wody i mydła wynika z obawy o zdrowie. Podobno uważał, że czystość powoduje choroby. Niektórzy sąsiedzi Hajiego twierdzili, że mężczyzna nie dbał o higienę, bo po prostu bał się wody. Jak żył najbrudniejszy człowiek świata? Za tym, że życie najbrudniejszego człowieka świata przybrało formę skrajnej ascezy świadczy nie tylko brak higieny. Amou Haji wyzbył się potrzeby kąpieli, a oprócz tego mieszkał pośród śmieci i padłych zwierząt. Noce spędzał w wykopanej w ziemi jamie. Jak ognia unikał świeżego jedzenia. Żywił się padłymi zwierzętami, przede wszystkim jeżozwierzami. Był nałogowym palaczem tytoniu. Na zdjęciach można zobaczyć go z kilkoma papierosami w ustach. Czystej wody nienawidził do tego stopnia, że nie używał jej nie tylko do celów higienicznych, ale także spożywczych. Pił wodę z kałuży, a czerpał ją brudną puszką po oleju. Poza tym uwielbiał palić... wysuszone zwierzęce odchody. Jak to możliwe, że w XXI wieku człowieka może spotkać taki los? Cóż, to nie tak, że Amou Haji był pozostawiony samemu sobie. Podobno mieszkańcy Dejagh wielokrotnie wyciągali do niego dłoń, ale ten z wręcz maniakalnym uporem miał odrzucać prawie każdą pomoc. Nie przyjmował jedzenia ani czystej wody. Nie zgadzał się, gdy sąsiedzi chcieli nakłonić go do kąpieli, a gdy próbowali zmusić go do tego, za każdym razem uciekał. Przyjmował tylko papierosy. Pod koniec życia zgodził się wprowadzić do wybudowanej dla niego ceglanej chatki. Było to prowizoryczne schronienie, ale spełniało swoją funkcję – chroniło przed chłodem i opadami. Haji spał tam podczas ulewnych nocy, ale swojej jamy nigdy ostatecznie nie porzucił. Najbrudniejszy człowiek świata cieszył się dobrym zdrowiem Oczywistym wydaje się, że tak ekstremalny tryb życia nie mógł pozostać bez wpływu na zdrowie irańskiego ascety. Przecież mówimy tu nie tylko o unikaniu kąpieli, ale także o żywieniu się padliną, spożywaniu zanieczyszczonej wody i inhalowaniu się dymem ze zwierzęcych odchodów. Zanim otrzymał od zatroskanych sąsiadów ceglaną chatkę, przed chłodem chroniły go strzępy ubrań i wojskowy hełm. To wszystko każe przypuszczać, że zdrowie mężczyzny było zrujnowane. Tymczasem okazało się, że pod koniec życia najbrudniejszy człowiek świata miał się całkiem dobrze. Na kilka miesięcy przed śmiercią Amou Haji przeszedł badania lekarskie. Ku wielkiemu zaskoczeniu okazało się, że starszy mężczyzna cieszy się niemal końskim zdrowiem. Doktor Gholamrez Mowlavi, profesor parazytologii u niego tylko jedną chorobę – włośnicę. Schorzenie wywołane zakażeniem pasożytem Trichinella najprawdopodobniej było pokłosiem spożywania przez Hajiego surowego mięsa. Kiedy zmarł najbrudniejszy człowiek świata? Amou Haji dożył 94 lat. Zmarł 23 października 2022 roku. Jak wynikało z komunikatu irańskich mediów, na kilka miesięcy przed śmiercią najbrudniejszy człowiek świata miał wziąć pierwszą od kilkudziesięciu lat kąpiel. Podobno nakłonili go do tego mieszkańcy wioski, w której mieszkał, choć wcześniej opierał się ich namowom. Co było przyczyną śmierci Hajiego? Na ten temat nie pojawił się żaden oficjalny komunikat. Nie byłoby niczym dziwnym, gdyby mężczyzna odszedł z przyczyn naturalnych. Kolejny najbrudniejszy człowiek świata Po śmierci Amou Hajiego nieoficjalny tytuł najbrudniejszego człowieka świata trafił do Kailasha „Kalau” Singha. Już w 2009 roku media informowały, że mieszkaniec Indii nie mył się od ponad 30 lat. Singh zamienił tradycyjne kąpiele na kąpiele ogniowe. Podobno każdego wieczora miał stawać na jednej nodze przy ognisku i, paląc konopie, modlić się do Śiwy. Te zabiegi miały zabijać bakterie i oczyszczać pory. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W Turcji odkryto skarb sprzed 2400 lat. Pochodzi z antycznego imperium
Zespół archeologów z Michigan odnalazł garnek wypełniony złotem. Monety pochodziły ze starożytnej Persji i rzucają nowe światło na wydarzenia sprzed 2400 lat.
W tym artykule: Perska okupacja tureckiej Anatolii Wyjątkowe odkrycie z czasów perskich Właściciel skarbu nigdy po niego nie wrócił Starożytna Persja to jedno z największych imperiów i potęg w dziejach ludzkości. Państwo to istniało na obszarze dzisiejszego Iranu i rozciągało się na bardzo dużą część Bliskiego Wschodu oraz części Azji Środkowej, Kaukazu, północnej Afryki, Egiptu na zachodzie, aż po dolinę Indusu na wschodzie. Mocarstwo zostało założone przez Cyrusa Wielkiego, który pokonał Medów i zjednoczył różne ludy pod jednym panowaniem. Perska okupacja tureckiej Anatolii Archeolodzy z University of Michigan prowadzili wykopaliska w starożytnym mieście Notion, znanym również jako Notium. To greckie poliswzniesiono na zachodnim wybrzeżu Anatolii, w dzisiejszej Turcji. Stanowisko badaczy znajduje się ok. 50 kilometrów na południe od Izmiru, na wzgórzu, z którego rozpościera się widok na Morze Egejskie. Miasto służyło jako port dla pobliskich miast Kolofon i Claros, przez który często przepływali pielgrzymi w drodze do wyroczni boga Apolla. Do dziś zachowały się tam pozostałości murów obronnych, nekropolii, świątyni, agory i teatru. Ruiny miasta znajdują się obecnie na wschód od współczesnego miasta Ahmetbeyli. Imperium Achemenidów: jak powstała jedna z największych potęg starożytnego świata? Od Egiptu i Azji Mniejszej aż po Indie – na tym obszarze między VI a IV wiekiem p.n.e. rządził perski ród Achemenidów. Ich państwo istniało tylko nieco ponad 200 lat, jednak fascynuje do ... W połowie VI wieku p.n.e. Persja podbiła Kolofon i Notion, ale oba miasta zostały szybko wyzwolone w wyniku wojen grecko-perskich i dołączyły do ​​Związku Ateńskiego, zwanym Związkiem Delijskim. Był to sojusz zaczepno-obronny polis starożytnej Grecji. Hegemonem tego sojuszu były Ateny. W tym też okresie Notion przeżywało swój największy rozkwit. Wyjątkowe odkrycie z czasów perskich Teraz archeolodzy odnaleźli skarb, który pochodzi właśnie z czasów wojen peloponeskich. Badacze dokonali tego odkrycia przez przypadek. Jak twierdzą, monety schowane w garnku, zostały zakopane w miejscu, w którym znajdował się róg jednego z greckich budynków. – To niebywałe, bo właściwie nie szukaliśmy tam żadnych skarbów – powiedział w rozmowie z „New York Times” prof. Christopher Ratté, archeolog z University of Michigan. Naukowcy zbadali monety i okazało się, że pochodzą sprzed około 2400 lat. – Odkrycie tak cennego znaleziska podczas wykopalisk archeologicznych zdarza się bardzo rzadko. Nikt nigdy nie zakopuje takiego skarbu, zwłaszcza składającego się z monet z metali szlachetnych, bez zamiaru ich odzyskania. Dlatego tylko największe nieszczęście może wyjaśnić, że te monety tutaj zostały – stwierdził prof. Ratté. Właściciel skarbu nigdy po niego nie wrócił Monety znajdowały się w greckim dzbanku typu olpe. Były to złote darejki. To typowe perskie moneta Achemenidów o wadze ok. 8,4 g. Zostały wprowadzone przez króla Dariusza I i były w obiegu do czasów Aleksandra Wielkiego, czyli do schyłku IV wieku p.n.e.. Na jej awersie umieszczano umowne przedstawienie brodatego koronowanego władcy z berłem (włócznią) i łukiem, który klęczał przed niewidzialnym bóstwem. Monety potocznie nazywano łucznikami. Na rewersie znajdował się wgłębiony prostokąt, który powstawał po puncy menniczej. Na monecie nie znajdowały się żadne inskrypcje. Bito je z kruszcu stosunkowo wysokiej próby, bo aż 0,980. Pieniądze te emitowano przede wszystkim dla zachodnich małoazjatyckich satrapii państwa perskiego. Uważa się, że prawdopodobnie służyły do opłacania żołdu greckich najemników. Stąd właśnie ich obecność w Notium. – Monety z Notium zostały prawdopodobnie wybite w Sardes, położonym ok. 100 kilometrów na północny-wschód od tego starożytnego miasta. Projekt derejek pozostał spójny od końca VI wieku p.n.e. aż do podboju imperium perskiego przez Aleksandra Wielkiego w 330 roku p.n.e. – wyjaśnił prof. Ratté. – Prawdopobnie jeden z takich najemników perskich mógł przed śmiercią zakopać w dzbanku oszczędności swojego życia – sugeruje archeolog. Być może żołnierz wyruszał na kolejną kampanię, z której już nigdy nie wrócił. Badacze podkreślają, że zakopanie monet w Notium jest zbieżne z napiętym okresem w regionie w V wieku p.n.e. Grecy próbowali wówczas uwolnić miasto spod panowania Persów, które ostatecznie skończyło się sukcesem świata hellenistycznego. – To może wyjaśniać, dlaczego skarb został zakopany i nigdy nie odebrany przez prawowitego właściciela – dodał prof. Ratté. ŹRÓDŁO: Uniwersytet w Michigan Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Twierdza Alamut kryła bezcenną bibliotekę. To stąd pochodzili asasyni – islamscy skrytobójcy
Alamut był legendarną siedzibą asasynów. Miasto to słynęło z niezdobytych nigdy murów i bezcennej biblioteki. Przyjeżdżało tu wielu intelektualistów, ponieważ Alamut cieszył się dużą wolnością słowa.
W tym artykule: Twierdza Alamut, czyli Orle Gniazdo Hasan ibn Sabbah i nizaryci Zdobycie Alamutu przez nizarytów Asasyni – islamscy skrytobójcy Alamut w dobie świetności Zmierzch i upadek Alamutu Alamut był jednym z najważniejszych ośrodków świata arabskiego. Potężna twierdza była siedzibą islamskich skrytobójców – asasynów. Słynęła ona ponoć z pięknych ogrodów, warsztatów naukowych i wielkiej biblioteki. Filozofowie, naukowcy oraz religijni teoretycy cieszyć się mieli dużą wolnością w wymianie myśli. Z tego powodu Alamut jest dzisiaj bardziej znany z legend i opowieści. Twierdza Alamut, czyli Orle Gniazdo W VIII w. na terenie Iranu dochodziło do wielu powstań przeciwko arabskim najeźdźcom. Był to tzw. perski renesans, podczas którego powstało królestwo Dajlamu. Jeden z władców podczas polowania spostrzegł orła lądującego na czubku skalistego wzgórza. Spostrzegł on wtedy, że jest to idealne miejsce na założenie fortecy. Nazwa pochodzi z lokalnego dialektu i oznacza „Orle Gniazdo”. Władcy Dajlamu ostatecznie w XI w. musieli się uzależnić od Imperium Seldżuckiego. Mieszkańcy regionu nie akceptowali jednak w pełni doktryny sunnickiej. Nie godzili się też z podporządkowaniem się nowym władcom. Hasan ibn Sabbah i nizaryci W latach 80. XI w. do Persji powrócił Hasan ibn Sabah, nazwany przez Marco Polo „Starcem z Gór”. Był on bardzo wykształconym uczonym, który nawrócił się wcześniej na izmailizm. Doktrynę tą wyznawali Fatymidzi, panujący w północnej Afryce. Po latach podróży i studiów w Kairze, Hasan przeszedł do sekty nizarytów. Uznawali oni, że prawo szariatu powinno być interpretowane w sposób racjonalny, dostosowany do współczesnych realiów. Za tę niepoprawność religijną i polityczną został on deportowany na statku z Kalifatu Fatymidów. Hasan wydostał się ze statku. W latach 80. XI w. prowadził działalność misyjną w Persji. To spotkało się z reakcją władz sunnitów, którzy chcieli go pojmać. Hasan ostatecznie ukrył się w górach Elbrus w Dajlamie, gdzie lokalni Persowie wyjątkowo dobrze przyjmowali jego nauki. Zdobycie Alamutu przez nizarytów W 1088 r. Hasan zaczął prowadzić akcję, która miała na celu przejęcie pobliskiej twierdzy Alamut. Była to potężna twierdza, której nikt nigdy siłą nie zdobył. Przez 2 lata wysyłał on swoich popleczników do wiosek, by głosili nową doktrynę. Kazał też nowym nizarytom osiedlać się w pobliżu Alamutu. Sam Hasan działał również wewnątrz tej fortecy. Potajemnie nakłaniał ludzi wysoko postawionych, wojskowych czy zwykłych robotników do uznania swych racji. Dochodziło też do zabójstw. Zarządca Alamutu karał wszystkich, którzy mieli związki z nizarytami. Nie znał jednak powodów nagłych zniknięć pewnych mieszkańców Alamutu. Tłumaczono to np. chorobą. Ostatecznie w 1090 r. Hasan ujawnił się zarządcy. Wezwana na pomoc straż odmówiła posłuszeństwa i odtąd służyła Hasanowi. Alamut został zdobyty bez większego przelewu krwi, wskutek skoordynowanej działalności nizarytów. Asasyni – islamscy skrytobójcy Od tamtej pory Alamut stał się ostoją dla izmailitów. Przez 35 lat Hasan poszerzał swoje wpływy, budując kolejne twierdze w Dajlamie. Niegościnny klimat dodatkowo umacniał samodzielną władzę nizarytów. Udało im się również zdobyć twierdze w górach Lewantu, skąd bliżej im było do miejsca walk z chrześcijańskimi krucjatami. Europejczycy nazywali nizarytów asasynami (hashshāshīn), ponieważ według Marco Polo mieli oni używać haszyszu, by pozbyć się lęku. W rzeczywistości nie ma na to dowodów. Chodzi tu o wąską grupę skrytobójców, którzy dokonywali mordów na wpływowych, wrogich nizarytom dostojnikach. Byli oni szkoleni w walce, ale też nauczani innych sztuk. Nazywano ich fidai, czyli „oddani sprawie”. Imiona ich i ich ofiar spisywano w specjalnej księdze w Alamucie. Nizaryci walczyli przez długie lata o swoją niezależność. Pod koniec XII w. Imperium Seldżuckie uznało ich niepodległość. Za nim to się stało, Hasan zdążył wprowadzić język perski do praktyk religijnych. On sam zamknął się w murach Alamutu. Poświęcił się tam badaniom Koranu i zaprowadzaniu rygorystycznej dyscypliny moralnej wśród poddanych. Alamut w dobie świetności Alamut jako główna siedziba Państwa Nizarytów (Asasynów) gromadził wielu intelektualistów. Panowała tu duża swoboda w praktykach naukowych i głoszeniu opinii. Studiowano filozofię, astronomię, medycynę, alchemię i architekturę. Według legend miały się tu znajdować wyjątkowo piękne ogrody. Założono tu również bogatą w zbiory bibliotekę. Alamut opisywano nie tylko w źródłach europejskich, ale też chińskich. Tutaj też pojawiają się informacje o skrytobójcach, zabijających rodziny wrogich władców. Twierdza nigdy nie zostało zdobyta siłą. Klimat w okolicy był niegościnny co dawało duże poczucie bezpieczeństwa. Ostatnio podczas badań archeologicznych odkryto w Alamucie wyjątkowe astrolabium. Zmierzch i upadek Alamutu Nie wiemy za dużo o Alamucie, ponieważ wszystkie źródła nizaryckie zniszczono. Większość informacji pochodzi z „wrogich” im źródeł. W XIII Persja zmagała się z inwazją Mongołów. Władca Państwa Nizarytów w obawie przed rzezią ludności nakazał poddanie wszystkich twierdz w dolinie Dajlamu. Dowódca garnizonu Alamutu kwestionował wiarygodność tego rozkazu. Twierdza była wszak dobrze ufortyfikowana i nigdy nie została zdobyta. Ostatecznie zdecydowano jednak poddać się Mongołom. Po ich wejściu do miasta zdemolowali je, niszcząc zwłaszcza cenną bibliotekę. Choć później Alamut odbito z rąk Mongołów, to już nigdy nie powrócił on do dawnej świetności. Został tylko prowincjonalnym zamkiem. Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Który okres w dziejach Bliskiego Wschodu był najbardziej brutalny? Naukowcy mają odpowiedź
Najbardziej brutalny okres w dziejach starożytnego Bliskiego Wschodu miał miejsce około 4500–3300 lat p.n.e. w okresie chalkolitu. Takie ustalenie naukowców możliwe było po przeanalizowaniu kilku tysięcy szkieletów z urazami.
W tym artykule: Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Jakie były przyczyny konfliktów? Epoka brązu i później Obszar Bliskiego Wschodu był w miejscem, w którym powstały pierwsze znane cywilizacje. To tam doszło do udomowienia zwierząt i niektórych roślin, na przykład zbóż. Znajomość rolnictwa rozprzestrzeniła się stamtąd do Europy. Na Bliskim Wschodzie istniały też wielkie cywilizacje – sumeryjska, asyryjska czy hetycka. Jest to zatem obszar bardzo interesujący dla badaczy przeszłości człowieka. Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Naukowcy byli świadomi, że na terenie Bliskiego Wschodu od tysiącleci dochodziło do różnego rodzaju konfliktów zbrojnych i agresji. Jednak nikt do tej pory nie zajął się tym zagadnieniu bliżej. Nie było jasne, kiedy dochodziło najczęściej do przemocy. Zespół naukowców z Niemiec, Hiszpanii i Polski postanowił przyjrzeć się kościom ludzkim z Bliskiego Wschodu. Pochodziły z Turcji, Iraku, Iranu, Syrii, Libanu, Izraela i Jordanii i były datowane na lata 12 000–400 p.n.e. Dzięki takiemu szerokiemu zakresowi chronologicznemu udało się dokonać ciekawych obserwacji. W sumie przeanalizowano ponad 3500 szkieletów pod kątem urazów czaszek lub ran zadanych bronią. Wyniki opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Nature Human Behavior”. Jakie były przyczyny konfliktów? Okazało się, że najwięcej urazów miało miejsce około 4500–3300 lat p.n.e., czyli w okresie chalkolitu. Autorzy publikacją sugerują, że przemoc w tym czasie zbiegła się z powstaniem pierwszych scentralizowanych protopaństw. Wówczas sporadyczne utarczki i waśnie poszły w zapomnienie. Nastała epoka konfliktów zbrojnych na dużą skalę. Chalkolit to epoka, która nastąpiła po neolicie. Jeszcze w neolicie gęstość zaludnienia była niska, mimo że rolnictwo rozprzestrzeniało się na coraz większe tereny. Od około 4400 lat p.n.e. zmieniły się warunki klimatyczne i było bardziej sucho. Być może była to jedna z przyczyn rozwoju pierwszych miast. Wtedy tworzące się elity zaczęły konkurować o kontrolę nad zasobami. Z kolei miejska ciasnota i rosnące nierówności mogły wywoływać konflikty międzyludzkie – sugerują autorzy artykułu. Krzyżowcy w Jordanii. Polscy archeolodzy na tropie rezydencji wojowniczych rycerzy Wśród średniowiecznych ruin na przedmieściach stolicy Jordanii polscy archeolodzy odkryli blok ze znakiem krzyża. Czy krzyżowcy wznieśli tam w XII wieku nieznaną do tej pory historykom rezy... Epoka brązu i później Naukowcy stwierdzili, że przemoc była mniej obecna w życiu ludzi na Bliskim Wschodzie we wczesnej i środkowej epoce brązu (3300-1500 lat p.n.e.). To wówczas powstały pierwsze spisane kodeksy prawne i powstała instytucja sądu. Te elementy cywilizacji najbardziej rozwinęły się w latach 2400–1700 p.n.e. W tym okresie cały Bliski Wschód połączył też dalekosiężny handel. Doszło również do profesjonalizacji armii. Wzrost przemocy nastąpił ponownie w późnej epoce brązu i epoce żelaza, czyli w latach 1500-400 p.n.e. Wówczas nastąpiła trwająca 300 lat susza, która mogła przyczynić się do niepokojów. Miały miejsce masowe ruchy ludnościowe. Do władzy doszło imperium asyryjskie, które prowadziło kampanie wojskowe, przeprowadzało masowe deportacje i przymusowe opodatkowanie. Zdaniem naukowców nowe badania rzucają nowe światło na historię konfliktów we wczesnych społecznościach. – Zrozumienie różnic w poziomie przemocy w przeszłości jest nie tylko głównym problemem nauk społecznych, ale także w antropologii, archeologii i historii – zaznaczają naukowcy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Aleksander Wielki. Największy dowódca starożytności i wróg męskich bród
Osobiście brał udział w bitwach. Był utalentowanym wodzem i mówcą. Jego państwo rozciągało się od Grecji aż po Indie. W Egipcie był uważany za faraona i wyzwoliciela. Poznajcie niezwykłą postać. To Aleksander Wielki.
W tym artykule: Aleksander Wielki. Droga do władzy Aleksander. Władca oczytany i z poczuciem humoru Kierunek: wschód Aleksander Wielki i węzeł gordyjski Bitwa pod Issos i dalsze podboje Podbój Azji Rządy Aleksandra. Integracja z Persami i wojna z… brodami Grób Aleksandra Wielkiego Aleksander Wielki był synem Filipa II Macedońskiego i Olimpiady. Pojawiały się sugestie, że jego ojcem mógł być ostatni rdzenny egipski faraon Nektanebo II. Aleksander urodził się w 356 roku p.n.e. w Pella w Macedonii. Zmarł w wieku zaledwie 32 lat w Babilonie w Mezopotamii. Aleksander Wielki. Droga do władzy Ponoć był bardzo dojrzałym dzieckiem. W wieku zaledwie siedmiu lat miał przyjąć perskich posłów i rzeczowo z nimi rozmawiać. Dlatego płynnie przejął władzę w Macedonii w wieku 20 lat, w 336 roku p.n.e. Nie można wykluczyć, że był zamieszany w spisek na życie swojego ojca, Filipa II. Sam się do tego nie przyznawał. Winę za śmierć ojca zrzucał na króla Persów, Dariusza III. Jego królestwo było silne. Już ojciec Aleksandra podporządkował sobie greckie państwa. W momencie śmierci Filipa doszło do powstania Greków, którzy chcieli odzyskać wolność. Aleksander szybko stłumił rozruchy. Również rozprawił się z plemionami atakującymi jego państwo od północy. Aleksander. Władca oczytany i z poczuciem humoru Wychowankiem i nauczycielem młodego Aleksandra był najwszechstronniejszy myśliciel i filozof starożytności Arystoteles. To on zaszczepił w przyszłym władcy miłość do „Iliady” Homera. Była to opowieść o słynnej wojnie trojańskiej. Aleksander identyfikował się z Achillesem, który był prototypem męskiej urody i odwagi w starożytnej Grecji. Z Aleksandrem związana jest legenda dotycząca pojmanego pirata Diomedesa. Władca spytał go, jak śmie uprawiać rozbój na morzu? Na co ten odrzekł: „A jak ty śmiesz go uprawiać na lądzie? Nazywają mnie piratem, bo mam jedną galerę; ciebie zaś, który pustoszysz świat wielkimi armiami, zwą królem.” Ta bezczelna, ale i trafna odpowiedź spodobała się Aleksandrowi. Diomedes na wniosek Aleksandra został księciem i sędzią. Kierunek: wschód Ambicją Aleksandra był podbój całego znanego świata. Najpierw celem było rozbicie państwa Persów. W 334 roku p.n.e. licząca kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy armia macedońsko-grecka pod wodzą młodego króla przeprawiła się do Azji Mniejszej. Początkowo Aleksander skierował swoje kroki do Troi, gdzie złożył wieniec na symbolicznym grobie bohatera swojej młodości, Achillesa. Na tym nie poprzestał. Zgodnie ze zwyczajem nago wziął udział w biegu ku czci herosów. Towarzyszyli mu jego przyjaciele Aleksander Wielki i węzeł gordyjski Gdy Aleksander podbijał Anatolię, zajął również Frygię i jej stolicę, Gordion. Tam ujrzał wóz mitycznego króla Gordiosa I, ojca Midasa. Jarzmo wozu połączone było z dyszlem z pomocą przemyślnego węzła. Według przepowiedni osoba, która ów węzeł rozwiąże, miała zostać panem świata. Aleksander spróbował swoich sił, ale ostatecznie postanowił węzeł przeciąć. Dlatego dzisiaj mówimy o rozstrzygnięciu zagmatwanego problemu w sposób radykalny, określając to jako „rozcięcia węzła gordyjskiego.” Bitwa pod Issos i dalsze podboje Wojska Aleksandra bardzo szybko posuwały się w kierunku stolicy Persów, Persepolis na terenie dzisiejszego Iranu. W 333 roku p.n.e. stoczył na pograniczu Azji Mniejszej i Syrii wielką bitwę pod Issos z armią perską dowodzoną przez Dariusza III. Zwycięstwo Aleksandra było wielkie. Wziął do niewoli rodzinę władcy perskiego i zdobył skarbiec królewski. W kasetce z perfumami Dariusza umieścił otrzymany od Arystotelesa egzemplarz „Iliady”. Wkrótce Aleksander dotarł aż do Egiptu. Tam został przyjęty jako wyzwoliciel. Przez Egipcjan został uznany zresztą za faraona. Aleksander założył parędziesiąt miast, z czego kilka nosiło jego imię. Najsłynniejszym była egipska Aleksandria. Powstała według pomysłu Dejnokratesa na planie prostokąta z szerokimi ulicami przecinającymi się pod kątem prostym. Jednak dopiero następcy Aleksandra przyczynili się do rozkwitu miasta. To tam powstała słynna latarnia morska na Faros, która była jednym z cudów świata starożytnego (być może według pomysłu Aleksandra) i Biblioteka Aleksandryjska. Do podboju arabskiego w VII wieku n.e. Aleksandria pełniła rolę intelektualnej stolicy wschodniego Śródziemnorza. Podbój Azji Kolejną wielką bitwę Aleksander rozegrał z Persami pod Gaugamelą po przekroczeniu Tygrysu i Eufratu w Mezopotamii w 331 roku p.n.e. Ponownie odniósł sukces i szybko ruszył do stolicy Dariusza III, Persepolis i do Suzy, które zdobył z łatwością. Władca Persji salwował się ucieczką. Zabił go ostatecznie satrapa Baktrii, Bessos. I jego w końu dopadł i zgładził Aleksander na obszarze obecnego Afganistanu. Wśród ruin antycznej Persji. Odwiedź Persepolis i przenieś się w czasie Persepolis to ruiny starożytnego, perskiego miasta, którego historia zaczęła się około 2500 lat temu. Dziś obiekt ten jest wpisany na listę UNESCO. Choć nie zachowało się wiele, z pewno.. Apetyt Aleksandra na podboje był wielki. W ostatnich latach życia dotarł aż do Indii, ale zmęczona armia nie chciała już maszerować dalej. Żołnierze przeszli ze swoim wodzem około 18 tys. km! Teraz przyszła pora na ugruntowanie władzy na zajętych terenach. Rządy Aleksandra. Integracja z Persami i wojna z… brodami Po zakończeniu zasadniczych podbojów Aleksander ustanowił stolicę w Babilonie. Jego marzeniem było stworzenie uniwersalnej monarchii rozciągającej się od Macedonii po Indie. Jednak wywołało to niezadowolenie wśród Greków i Macedończyków. Sam dążył do integracji z lokalnymi ludami. Do armii i administracji państwowej włączał przedstawicieli podbitych ludów. Poślubił córkę Dariusza III, Barsinę. Z kolei jego oficerowie mieli ożenić się z kobietami z arystokratycznych perskich rodów. Aleksander był ponoć wrogiem męskich bród. Wprowadził zwyczaj ich golenia. Uzasadniał to praktycznymi względami: w czasie walki można je przecież łatwo pochwycić i unieszkodliwić nieprzyjaciela. Aleksander chciał podbić jeszcze zachodnią część Morza Śródziemnego. Zaczął nawet budować wielką flotę, ale te plany wstrzymała jego gwałtowna i niespodziewana śmierć. Dopadła go gorączka i po kilku dniach zmarł. Grób Aleksandra Wielkiego Aleksander zmarł nagle w wieku 32 lat. Trwają dyskusje, czy przyczyną była malaria. Być może go otruto. Po jego śmierci jego wielkie królestwo rozpadło się na kilka zasadniczych części: królestwo Ptolemeuszy w Egipcie, Antygonidów w Grecji i Macedonii, Seleukidów w Azji i państwa Lizymacha w Tracji. Od wielu lat trwają poszukiwania jego grobu. Uważa się, że faraon Ptolemeusz I sprowadził do Egiptu ciało Aleksandra i pochował w złotej trumnie w Aleksandrii. Gdy polscy archeolodzy rozpoczęli wykopalisk w centralnej części tego miasta w latach ’60 XX wieku, gruchnęła informacja, że natknęli się na grób macedońskiego władcy. Kierownik prac, prof. Kazimierz Michałowski, musiał wysyłać dementi do różnych mediów, również do USA. W depeszy do Ameryki naukowiec napisał, że nie odkrył grobu Aleksandra, ale pierwszy teatr antyczny na terenie Egiptu. Grobowiec Aleksandra zlokalizowany był zapewne w Soma, czyli królewskim mauzoleum w Aleksandrii. Jego pozostałości znajdują się być może pod meczetem Nebi Daniela w aleksandryjskim śródmieściu. Ostatecznych dowodów na to jednak nie mamy. Źródła: Kopaliński W. Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1991 Martin T.R., Starożytna Grecja, Poznań 2022 Michałowski K. Od Edfu do Faras, Warszaw 1983 Prostko-Prostyński J. Historia starożytności, Warszawa 1998 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto tajemnicze fragmenty pradawnego przyrządu astronomicznego. Znajdowały się w zamku „asasynów”
W zamku Lambsar, który znajduje się w górach Elburs, w północnym Iranie, archeolodzy odkryli fragmenty płytek astrolabium. To starożytny przyrząd do pomiarów astronomicznych, który służył do wyznaczania położenia ciał niebieskich nad horyzontem. Badacze podejrzewają, że należał do arabskich „asasynów”...
W tym artykule: W zamku Lambsar odnaleziono fragmenty astrolabium Urządzenie wykorzystywane było gównie przez arabskich żeglarzy Kim byli arabscy „asasyni”? Twierdza Lambsar była prawdopodobnie jednym z największych i najlepiej ufortyfikowanych zamków Nizarytów. To odłam szyickich ismailitów, których nazywano również asasynami. Nizaryci w XI wieku stworzyli na terenie Iranu swoje własne państwo, które toczyło narodowościowo-wyznaniową wojnę z Turkami i irańskimi sunnitami. W zamku Lambsar odnaleziono fragmenty astrolabium W trakcie najnowszych wykopalisk irański archeolodzy odkryli fragmenty płytek astrolabium, starożytnego narzędzia do badań astronomicznych. Było ono używane było przez arabskich żeglarzy do określania szerokości geograficznej. Naukowcy twierdzą, że urządzenie pochodzi z czasów islamskiej złotej epoki (VIII–XIV w. N.e.). Pojedyncze elementy były w kolorach turkusu, bieli i czerni. Badacze twierdzą, że stanowiły część misternie zdobionego mechanizmu. Odnaleziono najstarsze budynki na Półwyspie Arabskim. Pochodzą sprzed ponad 8500 lat Archeolodzy znaleźli najstarsze budynki w historii Półwyspu Arabskiego. Nowe odkrycie ujawnia osadniczy tryb życia ludzi, którzy zamieszkiwali te ziemie 8500 lat temu. Astrolabium składało się z mosiężnej płyty, która była podstawową częścią astronomicznego przyrządu. Wyryte na niej były linie wysokości ciał niebieskich nad horyzontem, linie azymutu i koło godzinne. Urządzenie wykorzystywane było w średniowieczu również do pomiaru czasu. Przez sam środek płyty przechodziła linia, która wyznaczała północny biegun nieba. W starożytności uważano, że był to swoisty model wszechświata. Urządzenie wykorzystywane było gównie przez arabskich żeglarzy Znane były różne warianty astrolabium. W niektórych wersjach spotykano się z okrągłych płyt z brązu lub cyny, które miały zamocowaną w środku ruchomą wskazówkę. Na głównej płycie znajdowała się dodatkowa, obrotowa płyta, która wykonana była z ażuru. Jej ostro zakończone wskaźniki miały określać położenie jasnych gwiazd widocznych na niebie. Urządzenie pierwotnie zostało opracowane na potrzeby nawigacji i było wykorzystywane przez arabskich żeglarzy. Arabowie korzystali z nich nawet od VIII wieku n.e. Co ciekawe, bardzo często używali tego narzędzia w celu wykrycia kierunku Mekki. Astrolabium dotarło do Europy dopiero w XIV wieku. Korzystał z niego m.in. Mikołaj Kopernik. Kim byli arabscy „asasyni”? Naukowcy, którzy odnaleźli fragmenty astrolabium, na razie nie wiedzą, do kogo mogło należeć urządzenia. Badacze twierdzą, że zamek Lambsar był zimowym schronieniem zwolenników Hasana ibn Sabbaha, który był pierwszym przywódcą Nizarytów. Iran wraca do swojej imperialnej historii. Przyjęcie islamu wieki temu do dziś wzbudza dyskusje Czy Iran jest bezpieczny? Jak kształtowała się irańska tożsamość narodowa? Na te i inne pytania odpowiada Witold Śmidowski, były ambasador RP w Iranie. Hasan ibn Sabbah nazywany był również „Starcem z Gór”. Był postrachem krzyżowców oraz pielgrzymów, którzy wędrowali do Ziemi Świętej. Żołnierze, którzy brali udział w krucjatach, nazywali Nizarytów „asasynami”. Przezwisko pochodzi od pogardliwego arabskiego określenia „hasziszijja”, co oznaczało „zażywający haszysz”. Sunnici uważali, że poplecznicy ibn Sabbaha są bezbożnikami, którzy spędzają czas w niemoralny sposób. Asasyni mieli dopuszczać się skrytobójczych ataków na czołowych władców sunnickich. Niektórzy twierdzą, że odpowiadają za zabójstwo jednego z władców Jerozolimy oraz kilku muzułmańskich i chrześcijańskich przywódców. Hasan ibn Sabbah miał mówić swoim wyznawcom, że ich działania zaprowadzą ich do raju. Właśnie dlatego podawał im haszysz, aby asasyni uwierzyli w prawdziwość jego słów. Głównym ośrodkiem politycznym ismailitów była twierdza Alamut, która również położona jest w górach Elburs, ok. 100 km od dzisiejszego Teheranu. Forteca zwana czasem Orlim Gniazdem przez setki lat była bardzo trudna do zdobycia. Dopiero w grudniu 1256 roku zamek został zniszczony podczas mongolskiej inwazji. Rządy ibn Sabbaha są jednak owiane tajemnicą, ponieważ większość kronik i zapisków ismailitów z tego okresu została zniszczona. Przetrwały jedynie pisma ich wrogów i krytyków. Źródło: Teheran Times.
Czy pismo linearne Elamitów zostało w końcu rozszyfrowane? Kontrowersje wokół najnowszych badań
Międzynarodowa grupa naukowców ponownie dokonała analizy pisma, którego używali starożytni Elamici. Używano go pod koniec III tysiąclecia p.n.e., ale do tej pory nikomu nie udało się go odczytać.
W tym artykule: Czy udało się w końcu odszyfrować starożytne pismo linearne? Część naukowców podaje w wątpliwość najnowszą analizę Na ostateczny rezultat warto jeszcze poczekać Ponad 4400 lat temu, na terenach obecnego południowo-zachodniego Iranu oraz górskiej prowincji Lurestan, powstało starożytne państwo Elam. Był to bogaty i silny kraj, ale niewiele wiadomo o jego historii ze względu na znikome źródła. A także dlatego, że niektóre ważne dokumenty zostały zapisane pismem linearnym, którego do tej pory nikomu nie udało się rozszyfrować. Po raz pierwszy odkryto je w trakcie wykopalisk w Suzie (najważniejszym mieście Elamu) w 1903 roku. Czy udało się w końcu odszyfrować starożytne pismo linearne? Międzynarodowy zespół naukowców postanowił ponownie przeanalizować znaki pisma linearnego Elamitów. W badaniach wykorzystano osiem srebrnych pucharów, na których widniały inskrypcje w języku elamickim. Badacze po raz pierwszy w historii opisali i omówili m.in. fonologię i poszczególne zasady tego starożytnego pisma. Uczeni twierdzą, że przetłumaczyli większość znaków i rozszyfrowali niektóre zdania. Jedno, które pojawia się w artykule, odnosi się do elamickiego władcy. Uczeni uważają, że pewna inskrypcja nawiązuje do Kutika-Inszuszinaka. Był to starożytny król Elamu, dwunasty i ostatni przedstawiciel dynastii z Awan (dziś jest to wieś w Armenii). Władca panował w drugiej połowie XXIII w. p.n.e. Tłumaczenie, które przedstawili naukowcy, brzmi następująco: „Kutik-Inszuszinak, król Awanu, bóg Insušinak go kocha”. Naukowcy twierdzą, że w dalszej części tekstu czytamy, że każdy, kto zbuntuje się przeciwko swojemu władcy, zostanie „zniszczony”. Część naukowców podaje w wątpliwość najnowszą analizę Tłumaczenie i analiza tekstu została opublikowana na łamach niemieckiego czasopisma naukowego „Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie”. Naukowcy poinformowali, że w kolejnych publikacjach mają zamiar przedstawić kolejne fragmenty przetłumaczonych tekstów. Tani Iran. Podpowiadamy, jak zorganizować podróż za mniej niż 100 zł dziennie Nie ciągną tu jeszcze tysiące turystów, ale niedługo pewnie się to zmieni, warto więc już teraz zaplanować podróż do Iranu. Naukowcy opierali się na powszechnym przypuszczeniu, że sylabariusz pisma linearnego wywodzi się z pisma protoelamickiego. To najstarszy znany system pisma, który kiedykolwiek był używany na terenie dzisiejszego Iranu. Niektórzy historycy twierdzą, że pismo to wytworzyło się z wczesnego pisma klinowego. Jednak ten system również nie został nigdy w całości odczytany, co budzi wątpliwości części naukowców co do metodologii. Na ostateczny rezultat warto jeszcze poczekać Jacob Dahl, profesor asyriologii z Uniwersytetu Oksfordzkiego w rozmowie z Live Science uważa, że wbrew przekonaniu autorów publikacji, rozszyfrowanie nie jest prawidłowe. Uczony podaje w wątpliwość artefakty, które zostały wykorzystane w analizie inskrypcji. Dahl twierdzi, że zostały one odnalezione na stanowisku archeologicznym z epoki brązu, a napisy wykazują cechy fałszerstwa. Sami autorzy w artykule odpierają podobne zarzuty. Obecnie należy powstrzymać się przed hurraoptymizmem i poczekać na kolejne publikacje naukowców. A przede wszystkim na weryfikację odkrycia przez środowisko naukowe. Być może jesteśmy na dobrej drodze, by mówić o przełomie w badaniach nad starożytnym Elamem. Co ważne, linearne pismo Elamitów to nie jedyne pismo, które wciąż czeka na odszyfrowanie. Wciąż jeszcze istnieją nieodczytane systemy pisma, o czym pisaliśmy na łamach National Geographic. To między innymi: Rongorongo, zapisy na dysku z Fajstos, języki tocharskie, pismo cywilizacji Doliny Indusu, kipu, Manuskrypt Wojnicza, Źródło: „Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie”. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje?
Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje.
W tym artykule: Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Języki tocharskie (Azja Środkowa) Pismo cywilizacji Doliny Indusu Kipu (Imperium Inków) Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Wymyślony i używany w naszej cywilizacji alfabet, czyli pismo głoskowe, w którym kolejne symbole przedstawiają różne dźwięki ludzkiej mowy, to oczywiście nie jedyny sposób zapisywania informacji przez ludzi. W Azji choćby bardziej upowszechniło się pismo piktograficzne i ideograficzne. W nim do zapisu czynności i przedmiotów korzysta się z obrazków (piktogramów), a do zapisu idei i pojęć abstrakcyjnych – z tzw. ideogramów. Historia ludzkości zna jednak znacznie więcej systemów pisma. Niektórych z nich nadal nie potrafimy rozszyfrować. Oto 7 języków wciąż uznawanych za nieodczytane. Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) To potoczna nazwa nierozszyfrowanego dotychczas pisma ludu Rapa Nui, rdzennie zamieszkującego Wyspę Wielkanocną. Nad jego odkodowaniem od ponad stu lat pracują lingwiści, archeolodzy, a ostatnio nawet informatycy. Do prac nad zrozumieniem tego starożytnego alfabetu zaprzęgnięto bowiem algorytmy komputerowe. Co prawda w wersji mówionej język rongorongo jest wciąż w użyciu, ale jego współczesna odmiana to mieszanka lokalnych słów z mnóstwem zapożyczeń z hiszpańskiego i francuskiego. Jednym z pierwszych odnalezionych zabytków pisma jest fragment traktatu z 1770 r., podpisanego przez starszyznę wyspy. Wówczas jednak nie zadbano o przygotowanie tłumaczenia na żaden z europejskich języków. W ten sposób zaprzepaszczono szansę na bezpośredni przekład i odczytanie pisma. Sto lat później, kiedy dokonano odkrycia większości tekstów rongorongo, jego rodzimi użytkownicy już dawno nie żyli lub zostali uprowadzeni do Europy. Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Cywilizacja minojska z Krety osiągnęła szczyt rozwoju 1500 lat przed naszą erą. Była jedną z najbardziej zaawansowanych kultur swoich czasów i jako jedna z pierwszych opracowała własne pismo, zwane dzisiaj linearnym A. Jednym z najsłynniejszych zabytków tego sposobu pisania jest słynny dysk z Fajstos. Na odnalezionym w 1908 r. naczyniu zapisano ciąg ideogramów, których do dzisiaj nie udało się odszyfrować. Cywilizacja minojska została zniszczona w wyniku wybuchu wulkanu Thira. Na jej gruzach powstało państwo Mykeńczyków, którzy opracowali nowy sposób zapisywania – pismo linearne B, odczytane w 1953 r. Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Elam to jedna z najmniej zbadanych starożytnych cywilizacji. Państwo Elamitów powstało ok. 2500 lat p.n.e. na terenie dzisiejszego Iranu, najbujniej rozwijając się na wybrzeżach Zatoki Perskiej. Do dziś nie udało się zakwalifikować języka elamickiego do jakiejkolwiek dużej grupy językowej. Wiadomo tylko, że zarówno starożytne języki Elamu, jak i pismo znajdowały się pod wpływem sąsiedniej kultury sumeryjskiej. Istnieje teoria, że elamicki mógł być spokrewniony z językami drawidyjskimi z terenów dzisiejszych Indii. Używane przez Elamitów pismo, mimo zachowanych zabytków w postaci tablic klinowych, nie zostało do dziś odczytane, pozostawiając szczegóły na temat życia codziennego cywilizacji tajemnicą. Piramidy na Antarktydzie: Skąd się wzięły tajemnicze struktury na szóstym kontynencie? Kiedy w 2016 roku fotografie tajemniczego obiektu na Antarktydzie obiegły świat, pojawiło się wiele pytań. Ogromny stożek jako żywo przypominał egipskie piramidy z płaskowyżu w Gizie. Czy... Języki tocharskie (Azja Środkowa) Tocharianie zamieszkiwali dorzecze Pamiru od ok. 2000 r p.n.e. Szczątki wielu przedstawicieli tego ludu odnaleziono zmumifikowane w piaskach tamtejszej pustyni. Naukowcy zgadzają się, że Tocharianie mogli być najdalej na wschód osiadłym ludem indoeuropejskim, spokrewnionym z Celtami. Do dziś kojarzeni są ze spiczastymi czapkami kobiet, które później spopularyzowały się również w średniowiecznej Europie. Pismo Tocharian wymarło prawdopodobnie w IX w. n.e., a tochariańskie manuskrypty wciąż w znacznym stopniu pozostają nierozszyfrowane. Pismo cywilizacji Doliny Indusu Znaki pisma z Doliny Indusu, znalezione na małych glinianych tabliczkach, pochodzą sprzed 4,5 tysiąca lat z pierwszej historycznej cywilizacji, jaka rozwinęła się na obszarze subkontynentu indyjskiego. Cywilizacja doliny Indusu powstawała prawie równocześnie z kulturą Mezopotamii i starożytnego Egiptu. Obrazki, symbole i znaki tzw. pisma cywilizacji Doliny Indusu zostały oficjalnie w 2004 r. uznane za piktogramy o znaczeniu religijnym i politycznym. Przeprowadzona analiza komputerowa dowiodła, że jest inaczej. Logiczna struktura pisma jest po prostu odzwierciedleniem języka mówionego. Badaczom jednak do dzisiaj nie udało się odszyfrować znaczenia poszczególnych znaków tego pisma. Kipu (Imperium Inków) Językiem używanym do powszechnej komunikacji w Państwie Inków był keczua – język do dzisiaj używany na terenie Peru, Boliwii i Ekwadoru. Inkowie nie używali jednak żadnego systemu pisania. Zamiast tego korzystali z kipu, czyli specjalnie zaszyfrowanych węzełków, do wysyłania wiadomości na duże odległości. Wraz z zagładą Inków przepadła możliwość odczytania tego niezwykłego sposobu szyfrowania informacji. Kolorowe sznurki z supełkami wykonane z bawełny lub włosia lamy i alpaki zachowały się do dziś. Nikt nie ma jednak pojęcia, jakie zapisano w nich wiadomości. Zagadka starożytnej chińskiej receptury rozwiązana. Pochodzi z księgi sprzed ponad 2300 lat Kao Gong Ji to najstarsza na świecie znana encyklopedia technologii i rzemiosła. Powstała w starożytnych Chinach. Znajdują się w niej opisy, jak wytwarzać przedmioty, takie jak broń czy ins... Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Manuskrypt Wojnicza to średniowieczna księga powstała między 1404 a 1438 rokiem. Przed zastosowaniem metody datowania radiowęglowego autorstwo manuskryptu przypisywano m.in. filozofowi Rogerowi Baconowi, alchemikowi Edwardowi Kelleyowi i okultyście Johnowi Dee. Do dnia dzisiejszego przetrwało 120 kart manuskryptu zawierających skomplikowane rysunki i opisane tajemniczym pismem. W 1912 roku manuskrypt odkrył Michał Wojnicz, znany też jako Wilfried M. Voynich – polsko-amerykański bibliofil i antykwariusz. Mimo wielu prób podjętych zarówno przez kryptologów, jak i amatorów, nikomu nie udało się rozszyfrować nawet krótkiego fragmentu Manuskryptu Wojnicza. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji?
Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Życie w starożytnej Mezopotamii Co zawdzięczamy ludziom Mezopotamii? Gdzie leży teraz starożytna Mezopotamia? Starożytna Mezopotamia - ciekawostki To właśnie starożytna Mezopotamia uważana jest za kolebkę cywilizacji, a Sumerowie - jeden z pierwotnych ludów tego regionu - wywarli niezwykle silny wpływ na dzieje starożytnego świata. Jak wyglądało życie w widłach dwóch rzek? Pierwsze społeczności zaczęły kształtować się na terenie Mezopotamii ok. 12000 lat p.n.e. (w okresie rewolucji neolitycznej). Wówczas nie można było jednak mówić o zwartej strukturze społecznej. Stworzenie pierwszej cywilizacji (nie tylko w Mezopotamii, ale i na świecie) przypisuje się Sumerom, którzy zasiedlili dorzecze Tygrysu i Eufratu mniej więcej w III tysiącleciu p.n.e. Później nastał czas panowania Imperium Akadyjskiego ze stolicą w mieście Akad. Ok. 2154 r. p.n.e., do władzy doszło miasto Aszszur, które stworzyło Imperium Asyryjskie. W 1795 r. p.n.e. równolegle zaczęło rozwijać się niezależne Imperium Babilońskie. Koniec niezależności Mezopotamii jest datowany na 539 r. p.n.e., kiedy kraina dostała się pod panowanie Persów. W 335 r. p.n.e., ziemie między dwiema rzekami znajdowały się pod panowaniem Aleksandra Wielkiego. Życie w starożytnej Mezopotamii Zanim zaczęły powstawać pierwsze państwa-miasta, życie w starożytnej Mezopotamii skupiało się w wiejskich osadach. Te były budowane na planie koła, pośrodku którego znajdowało się rytualne ognisko, używane przy okazji odprawiania obrzędów religijnych. Domy wpływowych członków społeczności były budowane z cegły i lokalizowano je najbliżej ogniska. Rolnicy mieszkali w glinianych chatach. Siedem wrót do chwały Wielkie cywilizacje postrzegamy zwykle stereotypowo. Medialne obrazy starożytnego świata odwróciły naszą uwagę od treści będących jego esencją. Pierwsze miasta, zakładane przez Sumerów, zaczęły powstawać w IV tysiącleciu p.n.e. Były to niezależne ośrodki, kontrolujące okoliczne wioski i przylegające do nich tereny uprawne. Najczęściej były otoczone wysokimi murami, a od innych osad oddzielał je piaszczysty lub błotnisty pas ziemi. W sumeryjskich państwach-miastach żyło od kilkunastu do kilkudziesięciu tys. osób. Władza spoczywała w rękach kapłanów, którzy byli kimś w rodzaju pośredników między bóstwami a ludźmi. Bogom oddawano cześć w świątyniach, przy których wznoszono zigguraty - piramidalne wieże z cegły. Badacze historii są zdania, że w ich najwyższym punkcie lokalizowano święte miejsca kultu, do których wstęp mieli wyłącznie kapłani. Z czasem, władzę w Mezopotamii przejęli świeccy dostojnicy. Królami byli przywódcy wojskowi, którzy cieszyli się najwyższym autorytetem i którzy wsławili się najodważniejszymi czynami na polu walki. Władza była dziedziczona. W ten sposób powstały pierwsze monarchie i dynastie. Mieszkańcy Mezopotamii byli w większości ludźmi wolnymi, cieszącymi się pełnią praw. Poza królami, kapłanami i dowódcami wojskowymi, najzamożniejszą warstwą społeczną byli właściciele ziemscy, kupcy i rzemieślnicy. Pod nimi plasowała się ludność zależna, która służyła wyżej postawionym mieszkańcom. Mowa o chłopach, którzy zajmowali się uprawą ziemi w świątynnych, królewskich i prywatnych majątkach ziemskich. Chłopi trudnili się też rybołówstwem. Wolni rolnicy, którzy świadczyli pracę najemną, pojawili się dopiero później. Najniższą warstwę społeczną stanowili niewolnicy. W większości byli to jeńcy wojenni i ludzie kupieni na targowiskach, najczęściej pochodzący spoza granic Mezopotamii. Niewolnicy służyli w domach arystokracji - kapłanów i urzędników. Mają ponad 5 tysięcy lat. Sumeryjskie zabytki znalezione w obozie dla uchodźców Trzy sumeryjskie figurki z terenu Mezopotamii sprzed 5 tysięcy lat znaleziono w ośrodku rejestracyjnym dla migrantów w Słowenii - podała w środę policja tego kraju. Słowenia leży na tzw. s... Żyzne ziemie dorzecza Eufratu i Tygrysu stwarzały idealne warunki do rozwoju rolnictwa. Co uprawiano w starożytnej Mezopotamii? Przede wszystkim zboża: pszenicę jęczmień i żyto. Poza tym, uprawy obejmowały soczewicę, groch, sezam, cebulę, pory i ogórki. Uprawiano także len, który był wykorzystywany nie tylko do produkcji oleju, ale także jako surowiec tkacki. Ważną część upraw stanowiły także sady z palmami daktylowymi. Ludność starożytnej Mezopotamii trudniła się też hodowlą zwierząt gospodarskich: kóz owiec, bydła i osłów. Mniejsze znaczenie miała hodowla drobiu i trzody. Co zawdzięczamy ludziom Mezopotamii? Osiągnięcia starożytnej Mezopotamii wywarły wpływ na cały starożytny świat. Bez cienia wątpliwości, odkrycia i wynalazki mieszkańców krainy w dorzeczu Eufratu i Tygrysu były motorem napędowym rozwoju cywilizacyjnego. Co wynaleźli starożytni Mezopotamczycy? Trudno jest wymienić ich wszystkie zasługi. Poniżej skupimy się na najważniejszych. Mówiąc o odkryciach, które zawdzięczamy ludom zasiedlającym Mezopotamię, na pierwszym miejscu należy wymienić pismo. Jako pierwsi pismem zaczęli posługiwać się Sumerowie, mniej więcej w IV tysiącleciu p.n.e. Właśnie z tego okresu pochodzą najstarsze artefakty piśmiennicze, zawierające hieroglify ze starożytnej Mezopotamii. Początkowo Sumerowie posługiwali się prostymi znakami, które później wyewoluowały do postaci pisma klinowego. Materiałem piśmienniczym były miękkie gliniane tabliczki, a do pisania służyła przycięta trzcina. Siedem cudów świata starożytnego Te budowle zostały uznane za najwspanialsze pomniki ludzkiego geniuszu. Siedem cudów świata starożytnego jednak nie przetrwało – wyjątkiem jest piramida Cheopsa. Co stało się z resztą, k... Inne wielkie osiągnięcie ludów Mezopotamii to wynalezienie koła garncarskiego. Proste urządzenie, wprawiane w ruch stopami lub rękoma, pozwalało szybko wytwarzać naczynia do przechowywania żywności i towarów handlowych. Ze względu na uwarunkowania geograficzne (Mezopotamia charakteryzowała się deficytem surowców naturalnych), handel stanowił ważną część mezopotamskiej gospodarki. Aby móc podróżować dalej i sprawniej, Sumerowie zbudowali pierwszą łódź żaglową. Zaczęli też w praktyczny sposób wykorzystywać koło, tworząc wozy zaprzęgowe wykorzystywane w pracach rolnych. Ludom Mezopotamii przypisuje się też wykorzystanie koni jako zwierząt zaprzęgowych. Sumerowie połączyli miedź z cyną, rozpoczynając w ten sposób epokę brązu. Był to milowy krok w rozwoju metalurgii, który całkowicie odmienił oblicze starożytnego świata. Gdzie leży teraz starożytna Mezopotamia? Babilon – pierwsza antyczna metropolia Wiszące ogrody, wieże mające sięgać nieba i siedlisko rozpusty. Ile w tym prawdy? Jaki los spotkał starożytny Babilon? Nanosząc przypuszczalne granice starożytnej Mezopotamii na współczesną mapę, jej obszar będzie rozciągał się od północnej części Syrii po Zatokę Perską i od Iranu po Arabię. Kraina tworzy trójkąt, którego podstawa (na północy) rozciąga się między miastem Aleppo (północno-zachodnia Syria) i jeziorem Urmia (północno-zachodni Iran), a wierzchołek znajduje się przy ujściu rzeki Szatt al-Arab (południowy Irak). Starożytna Mezopotamia - ciekawostki Nazwa tej starożytnej krainy oznacza "terytorium między rzekami". To określenie odnosi się do położenia starożytnej Mezopotamii - w dolinie między Tygrysem i Eufratem. W języku greckim, słowo "Mesopotamia" stanowi zlepek dwóch wyrazów: "mesos", czyli "środek", oraz "potamos", czyli rzeka. Nazwa "Sumerowie" (cywilizacja, która w IV tysiącleciu p.n.e. zasiedliła starożytną Mezopotamię) w dosłownym tłumaczeniu oznacza "czarnogłowi". Wśród ruin antycznej Persji. Odwiedź Persepolis i przenieś się w czasie Persepolis to ruiny starożytnego, perskiego miasta, którego historia zaczęła się około 2500 lat temu. Dziś obiekt ten jest wpisany na listę UNESCO. Choć nie zachowało się wiele, z pewno.. Położenie starożytnej Mezopotamii wiązało się z licznymi korzyściami, jednak miało też jedną istotną wadę. Tygrys i Eufrat wylewały ze swoich koryt nieregularnie, a opady nie występowały zbyt często. Aby rozwiązać ten problem, Sumerowie zbudowali system melioracyjny. Zasada "oko za oko, ząb za ząb", która oznacza, że kara wymierzona sprawcy powinna być adekwatna do jego winy, nawet dziś ma wielu wyznawców. Nie każdy o tym wie, ale ta reguła została stworzona według Kodeksu Hammurabiego. Mniej więcej w 2000 roku p.n.e., język sumeryjski został wyparty przez akadyjski. Mowa Sumerów nie zniknęła jednak całkowicie. Nadal była używana do sporządzania naukowych, uroczystych i literackich zapisów. Sumeryjski stał się martwym językiem dopiero w pierwszym wieku n.e. Język sumeryjski miał charakter izolowany. Oznacza to, że nie da się w nim odnaleźć zaczerpnięć z innych starożytnych języków. Pochodzenie Sumerów do dziś owiane jest aurą tajemniczości. Jedna z hipotez wskazuje, że lud ten przybył z obszaru położonego za Zatoką Perską, z Półwyspu Arabskiego albo subkontynentu indyjskiego. Niektórzy badacze wyrażają jednak przekonanie, że zanim przybyli do dorzecza dwóch rzek, Sumerowie zamieszkiwali Tybet lub Himalaje. Pewnie nie zwróciłbyś na nie uwagi. To koło ma 3000 lat i dla archeologów jest prawdziwym skarbem Archeolodzy odkryli we wschodniej Anglii kompletne pozostałości drewnianego koła sprzed około 3000 lat – informuje serwis internetowy Yahoo News. Znalezisko wydobyto w "Brytyjskich Pompejach". Wbrew często powtarzanej opinii, starożytna Mezopotamia nie jest krajem. To raczej region/kraina, który był zamieszkiwany przez wiele cywilizacji, jednak biorąc pod uwagę niezwykle dynamiczny rozwój społeczny, jaki miał miejsce na tym terenie, wszystkie je określa się wspólnym mianem cywilizacji Mezopotamii. Na ten fakt wpływa także wspólne dziedzictwo kulturowe ludów z dorzecza Eufratu i Tygrysu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zakaz posiadania psów w Iranie. Nowe prawo wzbudza kontrowersje
Nowa ustawa ma ograniczyć zagrożenie ze strony czworonogów.
W tym artykule: Zakaz zwierząt domowych w Iranie Psi problem na świecie Irańczycy nie będą mogli mieć w domach zwierząt? Taka propozycja ustawy została ostatnio zaproponowana przez rządzących. Kontrowersyjny pomysł wywołał falę oburzenia nie tylko w Iranie, ale również na całym świecie. Ustawodawcy twierdzą, że ludzie mieszkający ze zwierzakami stwarzają „destrukcyjny problem społeczny”. Psy rozumieją średnio 89 słów. Które rasy są najmądrzejsze? Te psy reagują na więcej słów i wyrażeń niż inne. Dlaczego? Zakaz zwierząt domowych w Iranie Nowe prawo miałoby zabraniać między innymi importu, hodowli (również pomocy w hodowli), handlu, wyprowadzania na spacer i trzymania w domu „szkodliwych i niebezpiecznych zwierząt”. Teoretycznie nie ma w tym nic złego, jednak definicja została rozszerzona na gatunki, które powszechnie nie są uważane za zagrażające ludziom, na przykład: żółwie, myszy, króliki, koty i psy. Ustawa przewiduje surowe kary. Obywatelom, którzy złamią prawo, będzie groziła grzywna w wysokości 10-30-krotności minimalnego miesięcznego wynagrodzenia, utrata zwierzęcia oraz zabranie pojazdu wykorzystanego do jego transportu na czas trzech miesięcy. W rozmowie z serwisem informacyjnym Didban-e Iran parlamentarzysta Mohammad-Taghi Naghdali powiedział, że nowe prawo ma ograniczać zagrożenie ze strony czworonogów. Polityk powołał się na sytuację z tego roku, kiedy pies zagryzł dzieci w parku miejskim w Teheranie. Od tego czasu w stolicy kraju wprowadzono zakaz przebywania psów w miejscach publicznych. Jak muzyka wpływa na zwierzęta? Szereg badań odpowiada na to pytanie Jazz, a może muzyka klasyczna? Poszczególne gatunki zwierząt w różny sposób reagują na dźwięki i melodie. Psi problem na świecie Wiele osób przypuszcza jednak, że pomysł zakazania zwierząt domowych wynika z prawa islamu, według którego psy są nieczyste. W innych muzułmańskich krajach również obowiązują ograniczenia dotyczące czworonogów. Przykładowo osoby, które chcą przylecieć do Arabii Saudyjskiej razem ze zwierzakami, muszą przedstawić szereg dokumentów i zezwoleń. Akceptowane są jednak tylko rasy myśliwskie, stróżujące i towarzyszące niewidomym. Pitbulle czy rottweilery uchodzą za psy agresywne i nie mogą wjechać do kraju bez wyjątku. Do niedawna w Iranie psy były popularne głównie w gospodarstwach wiejskich, ale od kilku lat na czworonogi coraz częściej decydują się również mieszkańcy miast. Posiadanie zwierzaka domowego uchodzi bowiem za pewien wyznacznik zamożności. Rządzący są innego zdania i twierdzą, że trzymanie w domu psa to szkodliwy trend, który przyszedł z szeroko pojętego Zachodu i nie przystoi muzułmanom. Kwestia psów wzbudza kontrowersje również w Izraelu, gdzie religią dominującą jest judaizm. Ortodoksyjne społeczności twierdzą, że psy są nieczyste. W 2019 r. dziesiątki rabinów z El'ad, w tym naczelny rabin Mordechaj Malka, podpisało edykt stwierdzający, że wszystkie psy są z natury złe, a trzymanie ich w domu może sprowadzić na mieszkańców miasta klątwę. Co ciekawe, położony 130 km dalej na południe Tel Awiw jest uważany za jedno z najbardziej przyjaznych psom miejsc na świecie. Źródło: Jerusalem Post
Prawa kobiet nie są dane raz na zawsze. Przykładem niech będzie sytuacja kobiet w Iranie [GALERIA]
Na całym świecie polityka i religia stara się od wieków przesuwać próg naszej wolności. Ostatnie dni w Polsce pokazały, że jest pewna granica, za którą rodzi się już tylko bunt. Można powiedzieć, iż wolność od wieków odbierana jest nam głównie przez dwie instytucje – polityków oraz kler, a najgorszą z możliwych hybryd jest polityzacja religii. Czy religia może istnieć bez polityki?
Czy religia i polityka to dobre połączenie? Za odpowiedź niech posłuży przykład krajów Bliskiego Wschodu oraz chyba najbardziej dobitny - Islamska Republika Iranu. Większość osób, które miałem okazję tam poznać to … ateiści. W żadnym innym muzułmańskim kraju nie spotkałem się z taka niechęcią do religii. Oczywiście deklaracje te wypowiadane są po cichu, a odrobinę głośniej Irańczycy wspominają, iż są bezradni i noszą kajdany nałożone im przez religię i polityków. Przy okazji protestów kobiet w Polsce, nasuwa się refleksja jak łatwo z dnia na dzień wolność utracić. Czy macie świadomość, iż kobiety w Iranie też w pewnym momencie ją straciły i że to, co czterdzieści lat wcześniej było normą, dziś jest pornografią i przestępstwem? ZOBACZ GALERIĘ >>> Czador lub hidżab to codzienność irańskich kobiet. Podróżując po Iranie trudno jednak nie zauważyć, jak piękne są kobiety w tym kraju. Większość z nich nie lubi być fotografowana przez nieznajome osoby, w szczególności mężczyzn, lecz nie jest to reguła – a zatem są i wyjątki. Iranki często widuje się na ulicach w czadorach, przypominających wielkie, czarne namioty. Z perspektywy lubiących komfort Europejczyków noszenie czadoru, zwłaszcza w okresie letnim, uznać można za niesamowicie uciążliwe. Strój ten nie ma bowiem rękawów, czy choćby otworów na swobodne poruszanie rękoma, a na ciele utrzymywany jest jedynie za pomocą rąk lub zębów. Widok tak ubranej kobiety budzi zwykle współczucie wśród podróżujących po Iranie Europejek. W Iranie kobieta ubrana w czador to widok częsty. Na wschodzie i w centralnej części kraju jest on strojem dominującym, a czasem wręcz jedyną szansą na opuszczenie przez kobietę domu. Obecnie jego noszenie nie jest prawnie usankcjonowanym obowiązkiem, zwykle to wybór kobiety lub członków jej rodziny. Według naszego zachodniego rozumowania czador jest dla kobiety niczym więzienie, jednak należy pamietać, że nie jest to wizja wszystkich mieszkanek Iranu. Dla kobiet z niższych klas, czy bardziej religijnych domów, jest on przepustką do życia publicznego. Pozwala bowiem na ukrycie tego co najcenniejsze – czyli własnego ciała – przed wzrokiem obcych mężczyzn. Dziś wiele nowoczesnych wykształconych irańskich kobiet buntuje się przeciwko tradycyjnemu strojowi, uważając go za zacofany i niestosowny w XXI wieku. Bunt ten umotywowany jest wciąż żywą pamięcią o czasach przedrewolucyjnych. W latach 1941-1979, za panowania szacha Rezy Pahlawiego, czador uznawany był za ubiór wiejski i niezgodny z duchem epoki. Szach starał się wręcz wszelkimi możliwymi metodami walczyć z popularnością tradycyjnego stroju muzułmanek. Dopiero rewolucja Chomeiniego z roku 1979, która doprowadziła do przekształcenia Iranu z monarchii konstytucyjnej w republikę islamską, nakazała kobietom zakrywanie ciała w miejscach publicznych. Początkowo, w ramach rewolucyjnej ofensywy, kobietom nakazano stosować czador, ale wraz z upływem czasu przepisy stały się nieco łagodniejsze. Dziś w Iranie wystarczy stosowanie reguł hidżabu, który jest formą skromnego ubioru. Zgodnie z regułami hidżabu, kobiety mają obowiązek noszenia kwadratowej chusty, zakrywającej włosy, uszy i szyję ale z pominięciem ramion i twarzy. Ubiór ten wywodzi się z tradycji islamskiej, która wspomina o częściach ciała ludzkiego jako “aurah” – czyli tych, które nie mogą być widoczne dla nikogo poza daną osobą i jej współmałżonkiem. U kobiet jest nim ciało z wyjątkiem twarzy i dłoni, u mężczyzn – obszar od pępka do kolan. W Iranie hidżab to zwykle chusta zasłaniająca włosy, jednak – z czym się zwykle spotykałem – nie zasłania on całej głowy, a jedynie jej górną część. Irańskie hidżaby to często piękne haftowane chusty, które bardziej podkreślają piękno kobiet, niż je skrywają. Co więcej, młode, wyzwolone Iranki nie zgadzają się z panującymi przepisami. Choć na ulicy ciała eksponować nie mogą, to jednak zupełnie inaczej sprawa wygląda w czasie spotkań z przyjaciółmi podczas popularnych domówek. Tam, ponieważ to teren zamknięty dla osób postronnych, poznać można drugie oblicze Iranek – nowoczesnych, otwartych i wykształconych. Chętnie noszone przez nie ubrania w stylu zachodnim i intensywny makijaż pozwalają wyrazić im potrzebę niezależności i świadomość własnej wartości. Łukasz Odzimek www.pozatrasa.pl | Podróże do wszystkich krajów świata
"Okazałam się straszną prostaczką". Uważaj na ten zwyczaj na Bliskim Wschodzie, bo możesz zostać "taarof"
Najgorzej, jak nie wiadomo, czy ktoś nas tak z dobrego serca i ciekawości oprowadza i karmi, czy jednak dla zarobku.
How much? – pytam taksówkarza i wyciągam portfel wypchany rialami. To mój trzeci dzień w Iranie. Jeszcze nawet nie zdążyłam się dobrze zorientować, jaka jest różnica między rialami, jak oficjalnie nazywa się irańska waluta, a tomanami, w których wszyscy wszystko liczą, ale odliczam równowartość kilku dolarów i usiłuję wcisnąć pomięte banknoty kierowcy. Ten uparcie odmawia. Nawet nie patrząc na pieniądze, powtarza: – You are my guest. Jesteś moim gościem. Jak gość, to gość, pomyślałam sobie w końcu i z uśmiechem, nie płacąc oczywiście, wysiadłam z taksówki. Podobne historie zdarzyły mi się jeszcze kilka razy w czasie mojego pierwszego, dwutygodniowego pobytu w tym kraju. A to w sklepie ktoś nie chciał ode mnie zapłaty, a to na bazarze handlarz mnie przekonywał, że owoce oddaje mi jako prezent. W końcu tak się rozbestwiłam, że jak ktoś ode mnie przyjmował pieniądze, uważałam go za nieuprzejmego gbura. – No bo jak to!? Przecież w Iranie tak kochają turystów, że tam za nic nie trzeba płacić. Dla ludzi tak wielką atrakcją jest sam kontakt ze mną, że chętnie mnie za darmo wożą, karmią i zaopatrują we wszystko, czego mi trzeba – myślałam naiwnie. Irański savoir-vivre Strasznie było mi głupio, kiedy, już po wyjeździe, dowiedziałam się, że to ja, godząc się nie płacić, okazałam się straszną prostaczką. Nie znałam bowiem taarofu. W dużym skrócie taarof można określić jako irański savoir-vivre. Od naszego różni się tym, że przyjmuje znacznie bardziej wybujałe formy. Korzysta z przerysowań, o których wszak wszyscy kulturalni Irańczycy – w przeciwieństwie do prostackich turystów – wiedzą, że są tylko elementem gry towarzyskiej. Bardzo zabawne wyjaśnienie, czym jest taarof, znajduje się w książce Ajatollah śmie wątpić napisanej przez Hoomana Majda, irańskiego dziennikarza od lat mieszkającego w Stanach. Majd opisał, jak po pewnym dyplomatycznym przyjęciu u irańskiego ambasadora cała zastawa trafiła do żony jednego z jego zachodnich partnerów. Oczywiście żadna szanująca się Iranka takiego prezentu by nie przyjęła – wiedząc, że propozycja obdarowania to tylko taarof i że trzeba ją uprzejmie, acz stanowczo zbijać, najlepiej samemu ofiarowując swemu rozmówcy w zamian góry złota. To właśnie taarof każe Irańczykom na co dzień stosować kilkanaście słów na zwykłe dziękuję, i to w jednej wypowiedzi. To przez taarof wytrwale odmawiają poczęstunku, nawet zwykłej szklanki herbaty, zanim dadzą się zaprosić. To taarof powoduje, że dzwoniąc do informacji kolejowej czy innego urzędu, najpierw wymieniają z urzędnikiem tradycyjne uprzejmości, które mogą się posunąć nawet do pytań o zdrowie członków rodziny, których na oczy nie widzieli. To także taarof każe taksówkarzom i sklepikarzom wymawiać się od przyjęcia zapłaty. Zakłada jednak wzajemność, która każe klientom płacić mimo tych odmów. Teraz już w Iranie jest więcej turystów i co bardziej praktyczni Irańczycy nie bawią się w taarof z cudzoziemcami, wiedząc, jak niegodni to partnerzy w tej grze etykiety, pozorów i wzajemnych umizgów. Jednak gdyby wam się zdarzyło paść ofiarą taarofu, pamiętajcie, żeby nalegać i płacić. Ludzie są sklepikarzami, restauratorami i kierowcami nie dlatego, że im się nudzi, tylko dlatego, że tak zarabiają na życie. Znacznie trudniej jest w sytuacjach prywatnych. Najgorzej, gdy nie wiadomo, czy ktoś nas tak z dobrego serca lub z ciekawości zaprasza, oprowadza i karmi, czy jednak dla zarobku. Oczywiście każdy lubi myśleć o sobie, że jest tak niezwykły, że inni tylko marzą, by spędzić w jego towarzystwie choć kilka chwil. Jednak bogate doświadczenie podpowiada mi, że nie zawsze tak jest. A raczej: najczęściej tak nie jest. Dlatego zawsze lepiej jest od razu ustalić, ile pieniędzy i za co konkretnie. Jeśli ktoś tych pieniędzy naprawdę nie chce, to ich po prostu nie przyjmie (Na szczęście nie wszędzie panuje taarof). Często w takich sytuacjach myślimy: a co, jak się nasz dobroczyńca obrazi, jak poczuje, że jego przyjaźń i bezinteresowną życzliwość chcemy przeliczać na pieniądze? Wtedy zawsze można spróbować sprawę wyjaśnić. Przecież, skoro my rozumiemy, że są różnice kulturowe, to rozumieją to także inni. Zakładać, że ludzie spotykani za granicą nie są tak mądrzy jak my, i traktować ich przez to protekcjonalnie, jest głupotą i złem. Odwdzięczajmy się Jak ktoś nas gościł u siebie pod dachem, karmił po królewsku i nie chciał za to pieniędzy, może przyjmie choć zaproszenie do restauracji na mieście w ostatni wieczór? A może potrzebuje wizy do strefy Schengen? Albo chociaż kupmy mu jakiś upominek. Praktyczny, który zastąpi coś, co nie działa, albo czego brakuje. Lub wręcz przeciwnie, luksusowy i zbytkowny, na który sam by sobie nie pozwolił. W ramach odwdzięczenia można też skorzystać z usług, którymi nasz dobroczyńca zarabia na życie. Moi przyjaciele byli dawno temu w Syrii. Jeździli stopem. Raz zatrzymał się kierowca odwożący samochód z wypożyczalni w Aleppo na lotnisko w Damaszku. Nie wziął od nich ani grosza za kurs – autostop to autostop. Żeby mu jakoś wynagrodzić bezinteresowność, zamówili go, już jako zwykłą taksówkę, z damaskiego lotniska do centrum miasta. Inni kupowali ręcznie robione skarpetki od mam swoich gospodarzy albo pomagali studiującym w Polsce dzieciom. Japoński rewers tych wszystkich historii też jest ważny. Jeśli to my zrobiliśmy komuś przysługę, nie zostawiajmy go swoim dłużnikiem. Nie oszałamiajmy innych swoją hojnością, nie dawajmy prezentów stawiających w głupiej sytuacji, bo nigdy nie będą mogły być zrównoważone równie cennym darem. No i rozmawiajmy. Lepiej otwarcie zapytać, niż narażać się na nieporozumienia. Bo jak nie wiadomo, o co chodzi, to najczęściej chodzi o pieniądze.
76 dni wędrówki przez góry Iranu. Ruszył, by delektować się samotnością. Zamiast niej znalazł życzliwych ludzi
Samotność, oślepiające słońce w dzień, mróz w nocy – wędrówka przez góry Zagros nie należy do typowych pomysłów na wakacje.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Temperatura przekracza 35 stopni. W takim upale nie da się wędrować szybko. Odmierzam więc spokojnie kroki, kilometry i godziny, jakie pozostały mi do późnego popołudnia. Wtedy żar osłabnie, a ja będę mógł przyspieszyć. Wokół pomarańczowe i brązowe wzgórza pokryte suchymi trawami, ciągnące się po horyzont. Kompas i stara radziecka mapa muszą mi wystarczyć do wyznaczania drogi przez te pustkowia. Cztery lata wcześniej przyjechałem po raz pierwszy do Iranu. Wędrowałem ulicami starych perskich miast, namacalnie czując 3 tys. lat historii. Pod dachami miejscowych ludzi spędziłem wiele dni i nocy. Poznałem trudną współczesność tego kraju. Kiedy wyjeżdżałem po pięciu tygodniach, byłem nim zafascynowany. Chciałem wrócić i dotrzeć do miejsc, których podczas pierwszej krótkiej wizyty nie udało mi się odwiedzić. Gdy już w Polsce patrzyłem na mapę Iranu, mój wzrok stale zatrzymywał się na potężnym łańcuchu górskim ciągnącym się przez całą zachodnią część kraju. Góry Zagros – mało poznane i opisane, ziemia na poły nieodkryta, pustynna, poprzedzielana wysokimi pasmami. Pomysł, by przejść je w całości, nie dał mi spokoju. Spakowałem minimalny zestaw sprzętu i poleciałem do Teheranu. Ruszyłem samotnie zmierzyć się z górami i z samym sobą – pokonać pieszo ponad 2 tys. km. Początek drogi Zaczynam od miasta Tebriz i północno-zachodnich prowincji zamieszkałych przez irańskich Azerów i Kurdów. Choć to dopiero początek mojej wędrówki, trudno o miejsce bardziej oddalone od cywilizacji niż wzgórza nad brzegami wysychającego jeziora Urmia i wzdłuż granicy z Irakiem. A jednak szybko zdaję sobie sprawę, że otaczają mnie jedne z najpiękniejszych gór, jakie widziałem. Zachodzące słońce wydobywa z nich dziesiątki kolorów. Narzucam sobie plan na każdy dzień: 14 godz. marszu i przejście w tym czasie 35 km. Mój podstawowy zapas wody to cztery litry na dzień. Poza tym niosę 10-litrowy bukłak, na wypadek gdybym nie znalazł strumienia lub źródła przez dwa lub trzy dni. Na szczęście niemal nigdy nie jest mi potrzebny. Co pewien czas otwiera się przede mną dolina, w której zielenią się drzewa i pola ogrodzone kamiennymi murkami. W takich miejscach mogę zmyć z siebie kurz i nabrać wody. A także spotkać ludzi. To właśnie mieszkańcy tych gór sprawiają, że wędrówka staje się pasjonująca. Byłem zmuszony wziąć jak najlżejszy bagaż. Nie mam namiotu, za schronienie służy mi płachta rozbijana na kijkach trekingowych. Jej zaletą jest piórkowa waga, wadą – żółty kolor. Przyciąga owady i wzrok postronnych osób. Ma to czasem swoje dobre strony. Któregoś wieczoru, zmęczony upałem, rozbijam się na skraju sadu w dolinie niedaleko Miandoabu. Mimo ciemności wypatrzył mnie właściciel szykujący z bratem transport owoców na następny dzień. Zaprosił mnie do ognia, dał koc. Razem zjedliśmy kolację. W Iranie obcy szybko staje się gościem, a przybycie gościa jest zawsze świętem. Innym razem dostrzegłem rodzinę zbierającą winogrona. Prawo zabrania produkowania z nich alkoholu, owoce suszy się więc na rodzynki. Przełamując nieśmiałość i nieznajomość języka, zapytałem, czy mogę zrobić zdjęcie. Oczywiście! Skoro jednak wszedłem na podwórze, nie zdołałem opuścić go tak po prostu. Jedna fotografia zamieniła się w kilkugodzinne spotkanie. Irańczycy namawiali mnie, bym został na noc, nie chciałem jednak nadużywać ich uprzejmości. Wymknąłem się o zachodzie słońca. Jeszcze kilka godzin wędrowałem w świetle księżyca, zanim pokonało mnie zmęczenie. Kiedy jeszcze w Polsce oglądałem góry Zagros na zdjęciach satelitarnych, wydawały mi się bezludne. Nastawiłem się na samotność. Dopiero po wejściu w nie zobaczyłem wsie, pastwiska, drogi i ludzi – żyjących od wieków w tym surowym środowisku. Z czasem zacząłem wręcz wybierać bezdroża, byle tylko przez cały dzień być samemu. Przejście Zagrosu miało mnie nauczyć jednego: podróż nie zawsze daje nam to, czego szukaliśmy. Zawsze jednak daje coś w zamian. Zima niespodziewana Zima dopada mnie wcześniej, niż się spodziewałem. W połowie listopada, po sześciu tygodniach marszu, trafiam w masyw Dena, najwyższe partie gór Zagros. Szczyty przekraczają tam 4 tys. m, a mój szlak nieraz prowadzi przez przełęcze na wysokości ponad 3 tys. m. Jeszcze siedząc w domu nauczyciela niedaleko Chorramabadu, z niepokojem słuchałem wiadomości o śnieżycach, które zaatakowały Tebriz i Miandoab – miasta, w których jeszcze niedawno byłem. U mnie pogoda jak na razie jest bez zarzutu. Za dnia idę w słońcu głębokimi dolinami, noce są jednak lodowato zimne. Raz pod swój dach przyjmują mnie pasterze. Na zewnątrz ściska mróz, a my skupiamy się wokół piecyka na naftę i rozmawiamy do późnej nocy. Jeden z pasterzy sięga po stojące w ukryciu pudełko i wyciąga kawałek drutu z czymś smolistym na końcu. Rozżarzonym metalem dotyka do czarnej substancji i pomieszczenie wypełnia się słodkawym ziołowym zapachem. Zaciągamy się po kolei. – Terjak – mówi mężczyzna, a potem kładzie palce na ustach i uśmiecha się. Kiwam głową. Opium, masowo sprowadzane z gór Afganistanu, znajduje w sąsiednim Iranie miliony nabywców. Dla starszych środek przeciwbólowy i uspokajający, dla młodszych forma rozrywki i sposób na zapomnienie o rzeczywistości. O świcie wychodzę na drogę, chcąc dojść przed zmrokiem do końca doliny i wsi Kelouse, którą otaczają najwyższe wierzchołki Zagrosu. Setki metrów zejść i podejść kończą się potężnym grzbietem, w którym widnieje zasypana śniegiem przełęcz. To jedyna droga. Czy dam radę przebić się na drugą stronę? Niskie buty grzęzną w śniegu, ślizgają się na kamieniach. Wreszcie, w półmroku, znajduję drogę w dół, a później ludzi i schronienie. Im dalej idę, tym częściej jestem dłużnikiem tych wszystkich, którzy przyjęli mnie pod swój dach. Ta podróż nigdy by się bez nich nie udała. Farzada spotykam na drodze, 50 km na wschód od Szirazu, stolicy prowincji Fars. Mówi świetnie po angielsku. Zatrzymuję się w jego domu. Słucham opowieści o rodzinie i ostatnich 35 latach, które zmieniły Iran nie do poznania. – Przed laty do tego domu przyjeżdżały tłumy gości z Europy. Po rewolucji islamskiej to się skończyło. Jesteśmy odcięci od świata, a nasi rządzący dbają tylko o napychanie własnych kieszeni – mówi z goryczą. – Szacha obalono, ale wolności nie odzyskaliśmy. Farzad pesymistycznie patrzy w przyszłość. Nie tylko ze względu na politykę. – Spójrz na tę okolicę – pokazuje piaszczyste wzgórza. – 50 lat temu mieliśmy tu pola, biegały jelenie, a woda płynęła otwartymi kanałami od strony gór. Teraz sprowadzamy ją tylko rurami, aby nie wsiąkła w ziemię. Zwierzęta i pola zniknęły, zniknęła także woda, która utrzymywała je w tym miejscu. Od kilku lat nie padał większy deszcz i cała kraina dotknięta jest suszą. – A gdzie podziała się woda? – pytam. – Zabrało ją intensywne rolnictwo i zmieniający się klimat. Od strony pustyni napływa do studni słona woda. Trudno cokolwiek uprawiać, więc wielu z nas przenosi się do miasta. Z jednej strony susza, z drugiej – konflikt rządu z Zachodem. Trudno być optymistą. Niewiele słów usłyszanych w tej podróży trafiło do mnie tak mocno. Oddają one myśli milionów Irańczyków. Pragnący wolności i kontaktu ze światem pozbawieni są jednego i drugiego. I nie mogą się pogodzić z tym, że choć witają z otwartym sercem każdego, kto przybywa do ich kraju, poza jego granicami postrzegani są jako fanatycy. U celu Po 76 dniach wędrówki wyczerpany docieram do ostatnich szczytów Zagrosu. Minąwszy nadbrzeżne wsie, trafiam do portowego miasta Bandar-e Abbas. Jeszcze tylko godzina marszu i o zachodzie słońca staję nad Oceanem Indyjskim. Dalej nie ma dokąd iść. Wygląda na to, że cel został zrealizowany. Co jednak było celem? Czy tylko wytyczenie szlaku przez góry Iranu? Gdy o tym myślę, widzę, że istotą były spotkania z mieszkańcami wsi zagubionych w Zagrosie, obserwowanie ich życia z dala od miast. A także doświadczenie niezrównanej gościnności, przeczącej wszystkim stereotypom, jakimi obrósł ten kraj. Warto wiedzieć ■ DOJAZD Najtaniej liniami Pegasus Airlines. Cena biletu przez Lwów i Stambuł do Teheranu to 700 zł w jedną stronę. ■ TRANSPORT Najlepiej korzystać z autobusów – są wygodne i tanie (50 zł za 1000 km!). ■ NOCLEGI W tanich hotelach za noc płaci się ok. 400 tys. riali (50 zł). ■ JEDZENIE Kuchnia Iranu jest znana na świecie. Warto spróbować dań z baraniny, ghormeh sabzi, słodyczy i kilku rodzajów chleba. ■ BEZPIECZEŃSTWO Iran jest bezpieczny! Nie ma rozbojów, terroryzmu ani naciągaczy typowych dla turystycznych miejsc. Jest to jednak kraj policyjny. Spodziewajcie się sporadycznych kontroli dokumentów. Unikajcie terenów w pobliżu granicy z Afganistanem i Pakistanem. Alkohol jest zakazany, a kobiety muszą zakrywać włosy i ramiona. Łukasz Supergan
14-latka zginęła z rąk ojca. ”Honorowe zabójstwo” wstrząsnęło Iranem
Prezydent Iranu Hassan Rouhani wezwał podległych mu urzędników do szybkiego zakazania tzw. zabójstw honorowych po tym, jak nastolatka zginęła we śnie z rąk własnego ojca a opinia publiczna domaga się teraz głowy zabójcy. Według prawa grozi mu jednak najwyżej 10 lat więzienia.
14-letnia Romina Ashrafi zginęła krótko po tym jak wbrew woli ojca uciekła ze swoim chłopakiem, 34-letnim Bahamnem Khavari. Mężczyzna zabrał ją do domu swojej siostry. Para związana była od pewnego czasu i planowała ślub. View oEmbed on the source website Ojciec, Reza Ashrafi, był przeciwny temu związku. Nie chodziło jednak o dużą różnicę wieku, a religię. Rodzina Ashrafi to szyici, Khavari jest sunnitą. Jak 34-latek opowiedział serwisowi IranINTL, ”powiedział mi, że prędzej oddał by córkę psu, niż sunnicie”. - W naszej kulturze jej młody wiek czy nawet wspólna ucieczka z domu byłoby tolerowane, ale nie moja religia – zwrócił uwagę dziennikarzom. Ucieczkę córki ojciec zgłosił służbom bezpieczeństwa i wskazał możliwe miejsce jej pobytu. 14-latka wbrew własnej woli została zwrócona Rezie Ashrafi a jej dorosłego chłopaka zatrzymano. Ciało dziewczyny znaleziono w jej domu w Talesh (320 km od Teheranu w północnej części kraju). Doprowadziła ją tam policja 5 dni po opuszczeniu domu. Matka nastolatki, Rana Dashti, przyznała później, że mąż kazał jej ”nauczyć córkę jak się wieszać”. Jej mąż czeka teraz w areszcie na rozprawę sądową. Nie jest jasne jak potoczy się proces, bo choć prezydent jasno chce ukarania zabójcy, to Iran jest podzielony. View oEmbed on the source website Nawet rządowe media pisząc o ”tragedii dziewczyny” dużo uwagi i pracy grafików poświęcają, by na prywatnych zdjęciach zasłaniać jej, i tak już owinięte chustą, włosy czy kolana. Tymczasem w mediach społecznościowych wraz z hasztagiem #RominaAshrafi pojawiają się komentarze oburzonych Irańczyków i dramatyczne w wymowie rysunki satyryczne. View oEmbed on the source website View oEmbed on the source website [link] https://twitter.com/Tavaana/status/1265074925489942528 [/LINK] View oEmbed on the source website W komunikacie wydanym przez gabinet prezydenta Iranu pojawiła się uwaga, że ”należy przestać traktować dom rodzinny jako niezmiennie bezpieczne miejsce dla kobiet i dzieci”. Odpowiedzialny za kwestie rodzin irańskich, wiceprezydent Masoumeh Ebtekar, wyraził nadzieję, że uda się szybko zmienić i zaostrzyć prawo dla sprawców takich ”honorowych” zbrodni. Aktualne zapisy Irańskiego Kodeksu Cywilnego (art. 1041) stwierdzają, że ”zawieranie małżeństwa przed osiągnięciem wieku dojrzałości jest zabronione”. Oficjalnie wiekiem dopuszczającym do ślubu jest 13 lat dla dziewczynek i 15 lat dla chłopców. W przypadku dziewczynek, ale i dorosłych kobiet, które nigdy nie były w związku małżeńskim każdorazowo zgodę na małżeństwo musi wyrazić ojciec panny młodej (art. 1043), a gdy to niemożliwe, specjalny Sąd Cywilny (art. 1044). Jan Sochaczewski
Wśród ruin antycznej Persji. Odwiedź Persepolis i przenieś się w czasie
Persepolis to ruiny starożytnego, perskiego miasta, którego historia zaczęła się około 2500 lat temu. Dziś obiekt ten jest wpisany na listę UNESCO. Choć nie zachowało się wiele, z pewnością warto odwiedzić ten pomnik zamierzchłych czasów. Co można zobaczyć, odwiedzając ruiny Persepolis i ile trwa zwiedzanie Persepolis?
Persepolis: historia Persepolis to jedno z miast starożytnej Grecji, którego ruiny można dziś podziwiać w Iranie. Podwaliny pod nie położył Dariusz I, jednak rozwinął je i rozbudował Kserkses I, władca z dynastii Achemenidów. Ruiny, udostępnione dla zwiedzających, znajdują się około 70 km od irańskiego miasta Sziraz. Dzięki długotrwałym pracom archeologów znamy dziś dość dobrze kształt, jaki miało miasto i niektóre z budynków. Jeszcze przez zwiedzaniem miasta Persepolis warto zapoznać się z jego historią. W czasach dynastii Achemenidów, panującej w Iranie w latach 550-330 p.n.e., Persepolis było bardzo prężnym i ważnym ośrodkiem miejskim. Pełniło funkcję jednej z czterech stolic ogromnego i potężnego imperium Persów. To tutaj skupiało się religijne życie obywateli państwa i odbywały się liczne ceremonie. W mieście nie mieszkało zbyt wielu obywateli. Było to centrum Zaratusztrianizmu, pierwszej wielkiej religii monoteistycznej, Persepolis było w latach swojej świetności nazywane "najbogatszym miastem pod słońcem". W rok 330 p.n.e. miasto upadło pod naporem wojsk Aleksandra Wielkiego i zostało zniszczone w znacznym stopniu. Spalono między innymi doszczętnie pałac założycieli – Dariusza I i Kserksesa I. Źródła historyczne głoszą, że sam Aleksander nie był zwolennikiem zrównania miasta z ziemią – tę decyzję wymusiła na nim sytuacja polityczna. Akt splądrowania i spalenia Persepolis był zemstą za zniszczenia, których dopuścili się Persowie w czasie wojen grecko-perskich. Dziś Persepolis, przywrócone powszechnej świadomości dzięki pracom archeologicznym, stanowi serce tej krainy i miejsce, które odwiedzają turyści. Oglądając ruiny skąpana w słońcu nietrudno jest wyobrazić sobie, jaką potęgę stanowiło to miasto. Persepolis: obecnie Persepolis to dziś całkiem dobrze zachowane ruiny, które spod warstwy pyłu i ziemi wydobyły wieloletnie wykopaliska. Prace archeologiczne rozpoczął tu w latach 30. XX wieku James Henry Breasted z Uniwersytetu Chicagowskiego. Dyrektor Instytutu Orientalistycznego powierzył kierownictwo wykopalisk doktorowi Ernstowi Herzfeldowi. Odkryto mnóstwo obiektów, zarówno tych spodziewanych, jak i całkowicie zaskakujących. Sam pałac zajmował powierzchnię około 297×448 m. Zachowały się ślady systemu odwadniania i wodociągów, a także skarbiec, mury i liczne tabliczki pokryte pismem elamickim oraz akadyjskim. Spod ziemi wyłoniły się rampy i ogromne schody prowadzące do pałacu. Ruiny Persepolis po latach zapomnienia stały się symbolem państwa perskiego i jego dawnej potęgi. To niezwykłe miejsce można dziś zwiedzać, co chętnie robią turyści z całego świata. Można tu też spotkać wielu miejscowych podróżników, którzy zwiedzają własny kraj, jego bliższe i dalsze regiony. Panująca w Persepolis pogoda bywa jednak dość ekstremalna – zwłaszcza latem, a dojazd i dojście na miejsce wykopalisk jest dość trudne. Niedaleko znajduje się także Sziraz, nazywane romantycznie miastem poetów. Persepolis: co warto zobaczyć? Persepolis to dość rozległy teren, na którym zachowały się wspaniałe pamiątki bardzo odległej przeszłości. Choć "ruiny" mogą brzmieć zniechęcająco, dostępne do zwiedzania w Persepolis zabytki naprawdę zapierają dech w piersiach. Zwiedzanie rozpoczyna się na placu przed dawnym pałacem, skąd roztacza się widok na pozostałości miasta. Całość obiektu znajduje się na dużym tarasie, na który trzeba wspiąć się po szerokich, kamiennych schodach. Brama Wszystkich Ludów To pierwszy symbol i pamiątka po dawnym Persepolis, z którym spotykają się zwiedzający. Dawniej pilnowały jej figury skrzydlatych byków z ludzkimi głowami, w dużej części widoczne do dziś. Nad bramą znajduje się inskrypcja głosząca, że "Sala wejściowa jest dziełem Kserksesa I, następcy Dariusza". Wyrzeźbiono ją w trzech starożytnych językach.Przejście przez bramę robi ogromne wrażenie, nawet mimo tego, że czas odcisnął na niej woje wyraźne piętno. Sala Audiencyjna (Apadana) Apadana to rodzaj reprezentacyjnej sali w pałacach irańskich władców z dynastii Achemenidów. Pozostałości tej sali zachowały się także w Persepolis. Znajdują się tutaj pozostałości imponujących, rzeźbionych kolumn oraz widoczne do dziś płaskorzeźby, które opowiadają historię założycieli miasta. Z pierwotnie istniejących 72 kolumn wspierających dach pozostało jedynie 13. Płaskorzeźby przedstawiają korowód przedstawicieli różnych nacji i ludów, którzy idą by złożyć pokłon władcy. widać też sceny religijne, zwłaszcza nawiązujące do Nowruz – perskiego Nowego Roku i święta przesilenia letniego. Niestety pałac Tachara praktycznie nie zachował się do naszych czasów. Uległ skrzętnie zaplanowanemu pożarowi, który wzniecili tutaj zdobywcy pod sztandarem Aleksandra Wielkiego. Pozostały jedynie ściany zdobione bogato reliefami. Na koniec zwiedzania warto spojrzeć na miasto z jednego z otaczających je wzgórz i raz jeszcze poczuć ducha wielowiekowej historii. Ile czasu trwa zwiedzanie Persepolis? Według przewodników to około 2 godzin. Każdy we własnym tempie podziwia zachowane tu skarby kultury. Nie warto się spieszyć, jeśli program wycieczki nie jest bardzo napięty. Na terenie ruin miasta mieści się muzeum z dodatkowo płatnym wstępem. Wielu turystów łączy wyjazd do Persepolis ze zwiedzaniem pobliskiego miasta. Jak dojechać do Persepolis? Persepolis jest oddalone od Sziraz o około godzinę jazdy. Wielu turystów wybiera wygodną opcję dojazdu taksówką. Inni stawiają na komunikację miejską, która nie jest kosztowna, ale dojazd staje się nieco bardziej skomplikowany. W Szirazie należy odnaleźć zajezdnię autobusów krótkodystansowych, a następnie wsiąść do busa jadącego do Marwdaszt. Stamtąd należy również busem dostać się do Naghsz-e Rostam, a następnie do Persepolis. To droga wymagająca więcej zachodu, choć z pewnością ciekawsza niż podróż taksówką! Persepolis: ile kosztuje wstęp? Persepolis wymaga kupienia biletów wstępu, które kosztują około 200000 riali, czyli równowartość 20 zł. Kolejne 150 - 200 000 riali to wstęp do muzeum na terenie ruin miasta. Ceny dość dynamicznie się zmieniają, a informacje podawane w przewodnikach mogą być nieaktualne. Może się także zdarzyć próba oszustw – na przykład w formie oferowania turystom płatnego "obowiązkowego" depozytu bagażu podręcznego.
Rekordowe ceny złota. Rynek reaguje na konflikt USA-Iran
1579 dolarów amerykańskich trzeba zapłacić za uncję złota. To najwyższa cena od 2013 roku, a może być jeszcze drożej. Wszystko przez sytuację na Bliskim Wschodzie i zaostrzający się konflikt na linii Stany Zjednoczone – Iran.
Rekordowy poziom cena złota osiągnęła w poniedziałek 6 stycznia. Dziś nieznacznie spadła – do 1568 dolarów (5980 zł). Eksperci Bloomberga przewidują jednak, że nadal będzie rosła. Z kolei analitycy rynkowi ostrzegają, że sytuacja na rynku jest napięta, a kurs złota w tych warunkach bardzo podatny na spadki. Ostatni wzrost cen to reakcja na konflikt pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Iranem, który w ostatnich dniach przybiera na sile. Wszystko dlatego, że złoto jest uważane za najlepsze zabezpieczenie materialne w sytuacjach kryzysowych. Nie traci wartości tak łatwo jak pieniądze. – Historia pokazuje, że niezależnie od rozwoju wydarzeń, ceny złota prawdopodobnie wzrosną znacznie powyżej obecnych poziomów – twierdzą cytowani przez Bloomberg analitycy Jeffrey Currie i Damien Courvalin. View oEmbed on the source website – Rynek ma tendencję do przesadnego reagowania na geopolitykę, (...) ale inwestorzy mają prawo martwić się tym, co dzieje się na Bliskim Wschodzie – podkreślają. Napięta sytuacja międzynarodowa szybko odbiła się także na cenach ropy. Za baryłkę trzeba zapłacić 69 dolarów – najwięcej od września 2019 roku – ale przewiduje się, że cena wzrośnie do 80 dolarów. – Historycznie ceny ropy naftowej muszą się podwoić, aby stanowić poważne zagrożenie dla globalnego wzrostu, a od tego jesteśmy daleko – ocenia Shane Oliver, główny ekonomista z AMP Capital. Katarzyna Grzelak