Czy chrześcijanie i czciciele ognia żyli razem? Dowodem na to starożytna osada na Bliskim Wschodzie
Chrześcijanie i czciciele ognia żyli w starożytności, około 1500 lat temu, jak dobrzy sąsiedzi. Archeolodzy znaleźli na to dowody w dzisiejszym Iraku. Ich odkrycie zmienia to, jak patrzymy na dawną historię Bliskiego Wschodu – regionu targanego konfliktami religijnymi.
Naukowcy z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie przez trzy lata badali miejsce zwane Gird-î Kazhaw w irackim Kurdystanie. Natknęli się tam na szereg zagadkowych ruin z około 500 roku n.e. Zaginiony kościół Najpierw badacze przeszłości odkryli pięć kwadratowych filarów wykonanych z kamienia i częściowo otynkowanych białym gipsem. Badania geofizyczne ujawniły więcej podziemnych murów, dlatego początkowo uważano, że jest to być może kościół, będący częścią założeń klasztornych. Wykopaliska w kolejnych latach udowodniły tę teorię. Budowla była zaskakująco duża. Jej główna część miała aż 25 metrów długości i 5 metrów szerokości. Konstrukcja miała trzy nawy, co było typowe dla wczesnych świątyń chrześcijańskich w tym regionie. Największym dowodem na religijny charakter miejsca była jednak ceramika. Archeolodzy znaleźli naczynia ozdobione krzyżem maltańskim. Sąsiedzi z różnych światów Najciekawsze jest jednak to, co znajdowało się tuż obok kościoła. Naukowcy odkryli tam małą fortecę na wyniesionym kopcu z czasów imperium Sasanidów. W tamtym państwie najważniejszą religią był zoroastryzm. Jego wyznawcy czcili ogień. Ta starożytna religia Iranu przetrwała w tym kraju na odizolowanych obszarach, a w większym stopniu w Indiach. Prorok i reformator religijny Zaratusztra (żył w połowie I tysiąclecia p.n.e.) jest tradycyjnie uważany za założyciela tej religii. Zoroastryzm zawiera zarówno cechy monoteistyczne, jak i dualistyczne. Prawdopodobnie wpłynął na inne główne religie – judaizm, chrześcijaństwo i islam. Wszystko wskazuje na to, że chrześcijanie i zaratusztrianie mieszkali w Gird-î Kazhaw w tym samym czasie i tuż obok siebie. To wielkie odkrycie, bo pokazuje, że Bliski Wschód nie zawsze był miejscem konfliktów. Budynki stały obok siebie, co sugeruje zgodne sąsiedztwo. Z czasem jednak czasy się zmieniły. Na tym samym terenie znaleziono późniejszy islamski cmentarz. Naukowcy chcą teraz sprawdzić, kiedy dokładnie mieszkańcy przeszli na islam. Życie na wsi, a nie w pałacach Wykopaliska w Kazhaw są częścią szerszego projektu badawczego dr. Alexandra Tamma z Uniwersytetu Friedricha Alexandra w Erlangen-Norymberdze i prof. Dirka Wickego z Instytutu Nauk Archeologicznych na Uniwersytecie Goethego we Frankfurcie. Większość archeologów szuka skarbów w wielkich stolicach dawnych imperiów. Niemieccy badacze postanowili jednak zrobić coś innego. Skupili się na małych miejscowościach i terenach wiejskich. To właśnie takie miejsca były siłą napędową dawnej gospodarki. Bez rolników mieszkających na prowincji, królowie w miastach nie mieliby co jeść. Prace w Kazhaw będą kontynuowane w przyszłym roku i skupią się bardziej na infrastrukturze gospodarczej, tym razem z wykorzystaniem metod archeometrycznych, w szczególności archeobotaniki, zoologii i antropologii sądowej. Celem jest poznanie, jak wyglądało życie w obrębie starożytnej osady. Źródło: Uniwersytet Goethego we Frankfurcie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Święte miasto Mezopotamii zdradza tajemnice. Setki kilometrów kanałów
Wokół jednego z najstarszych miast Mezopotamii, Eridu, naukowcy odkryli gęstą siatkę kanałów nawadniających. To dzięki nim już tysiące lat temu możliwe było intensywne rolnictwo i rozwój cywilizacji.
Spis treści: Cywilizacja wyrosła na zbożu Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Setki kilometrów starożytnych kanałów Pierwsze cywilizacje rozkwitły na Bliskim Wschodzie w Egipcie i w Mezopotamii. Naukowcy od lat wskazują na ścisły związek intensywnego rolnictwa z rozwojem osiadłego życia, a w konsekwencji urbanizacji. Cywilizacja wyrosła na zbożu Kluczową rolę w uprawie ziemi odegrały sztuczne kanały nawadniające lub odprowadzające nadmiar wody. To o nich przeczytamy w każdym podręczniku na temat początków wielkich cywilizacji. Ale co na ich temat tak naprawdę wiemy? Niewiele, bo archeolodzy od XIX wieku skupiali się głównie na badaniu wspaniałych świątyń i bogatych grobowców. Tam można było znaleźć cenne artefakty i przewieźć do muzeów. Od kilku dekad to się zmienia. Teraz badacze koncentrują się m.in. na analizowaniu dawnych krajobrazów. W tym celu korzystają ze zobrazowań satelitarnych i analiz geomorfologicznych. Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Tak też było w przypadku najnowszych badań wykonanych w rejonie świętego miasta Eridu w Mezopotamii w dzisiejszym Iraku. Istniało tutaj wiele świątyń, w tym ta poświęcona bogowi Enki i ziggurat. Szeroko zakrojone analizy starożytnego krajobrazu wykonano dzięki wykorzystaniu map geologicznych czy prac terenowych. Wyniki opublikowano na łamach „Antiquity”. Autorami są badacze z Iraku, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. Jeśli chodzi o zdjęcia satelitarne, użyto tych archiwalnych pochodzących ze zbioru wykonanego w ramach szpiegowskiego programu USA – CORONA z czasów zimnej wojny. To nie pierwszy raz, gdy są wykorzystywane przez badaczy pierwszych cywilizacji i to z sukcesem. Setki kilometrów starożytnych kanałów W ramach badania w regionie Eridu odkryto ponad 200 głównych i dużych kanałów długości od 1 do 9 km każdy i od 2 do 5 m szerokości. Bezpośrednio łączyły się ze starożytną rzeką Eufrat. Poza tym zidentyfikowano również ponad 4000 mniejszych kanałów długości od 10 do 200 metrów każdy. Oznacza to, że w sumie udało się namierzyć co najmniej setki kilometrów kanałów wokół starożytnego Eridu. Badacze nie podają ich dokładnej sumarycznej długości. Kanały były połączone z rzeką Eufrat, która kilka tysięcy lat temu miała swoje ujście blisko Eridu. Dziś to stanowisko archeologiczne (znane jako Abu Shahrajn) znajduje się w głębi lądu. Duże kanały połączone z Eufratem doprowadzały wodę do tych mniejszych. Te drugie docierały bezpośrednio do pól uprawnych. W obrębie poszczególnych obszarów rolniczych istniał układ mniejszych kanałów. Zidentyfikowano ponad 700 gospodarstw, a mniejsze kanały zwykle znajdują się na obwodzie każdego z nich. To obrazuje skalę rolnictwa w starożytności. Powierzchnia każdego gospodarstwa wynosiła od 500 do 20 000 m2. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie kanały muszą pochodzić z jednego okresu. Pobliskie Eridu, do którego musiała trafiać większość zboża, istniało od połowy VI tysiąclecia do IV wieku p.n.e. Sieć kanałów nie była regularna w geometrycznym sensie. Była dostosowana do lokalnej topografii, biegu rzeki i potrzeb poszczególnych rolników. Niemniej jednak intensywność i gęstość sieci kanałów w regionie Eridu wskazują na dobrze rozwinięty i zorganizowany system irygacyjny. To bardzo ważne badanie, bo większość naszej wiedzy na temat nawadniania i rolnictwa w południowej Mezopotamii pochodziła dotychczas z dowodów pośrednich, takich jak teksty na tabliczkach klinowych. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnice Mezopotamii. Nowe odkrycie rzuca światło na nieznany okres w historii regionu
Naukowcy odnaleźli szereg różnych artefaktów z epoki brązu na terenie starożytnej Mezopotamii, a dziś północno-wschodniego Iraku. Wśród znalezisk są m.in. gliniane tabliczki z pismem klinowym, plansza do gry, a także pozostałości pradawnych budowli. Naukowcy uważają, że nowe badanie może ujawnić mało znaną do tej pory historię miejsca, w którym powstała pierwsza cywilizacja.
Spis treści: Niezwykłe odkrycia w starożytnym mieście Mezopotamii Archeolodzy badają nowo odkrytą część miasta Ważne odkrycia w Kurd Qaburstan Czy w mieście środkowej epoki brązu istniała klasa średnia? Starożytna Mezopotamia, czyli miejsce, w którym powstała pierwsza cywilizacja w historii ludzkości. To właśnie Sumerowie, którzy zamieszkiwali Nizinę Mezopotamską nad Eufratem i Tygrysem, w III tysiącleciu p.n.e. osiągnęli szczyt rozwoju. Rozwinęli wyrafinowaną kulturę i zaczęli budować pierwsze niezależne ośrodki miejskie w IV tysiącleciu p.n.e. Według historyków miały być to miasta otoczone wysokimi murami, które kontrolowały także okoliczne wioski i przylegające do nich tereny uprawne. Niezwykłe odkrycia w starożytnym mieście Mezopotamii Amerykańscy naukowcy z University of Central Florida ostatnie lata poświęcili na badanie stanowiska archeologicznego Kurd Qaburstan w północno-wschodnim Iraku, na południowy zachód od Erbilu w regionie Kurdystanu. To stanowisko z epoki brązu, które, zważywszy na jego wielkość, najprawdopodobniej było jednym z miast północnej Mezopotamii. Rozmiar stanowiska, jego lokalizacja i datowanie doprowadziły przez lata do ​​hipotezy, że Kurd Qaburstan było strategicznym miastem otoczonym murami w środkowej epoce brązu, która przypada na lata ok. 2000–1600 p.n.e. Naukowcy uważają, że można identyfikować miasto ze starożytnym królestwem Qabra, a Kurd Qaburstan miało być jego stolicą. W najnowszych wykopaliskach archeologom z UCF udało się odnaleźć starożytne gliniane tabliczki z pismem klinowym, planszę do gry, a także szczątki ludzi i kolejne pozostałości konstrukcji, które stanowiły część przestrzeni miejskiej. – Gliniane tabliczki są pierwszymi tego typu znalezionymi w tym regionie i nadal są interpretowane – napisali w oświadczeniu badacze z UCF. Archeolodzy badają nowo odkrytą część miasta – Badanie nowo odkrytych tabliczek może ujawnić ważne szczegóły dotyczące powiązań miasta z sąsiadami w okresie środkowej epoki brązu i jego historycznego znaczenia. Mogą zawierać ważne informacje, np. imiona członków elit rządzących czy nawet władców. Także dobór słów i styl pisma mogą pomóc nam lepiej zrozumieć tożsamość kulturową tego miasta – tłumaczy Tiffany Earley-Spadoni, archeolożka i historyczka z UCF, która bierze udział w badaniu Kurd Qaburstan. W najnowszych pracach wykorzystano m.in. badania magnetometryczne, które miały na celu zbadanie anomalii magnetycznych i skorupowych. W ten sposób naukowcy chcą poznać plany architektoniczne starożytnego Kurd Qaburstan. – Nasze badania skupiają się na identyfikacji organizacji tego miasta – tłumaczy Earley-Spadoni. – Wszyscy wiemy, kim był Hammurabi, który stworzył słynny kodeks prawny. Powstał on mniej więcej w tym samym czasie, gdy funkcjonowało Kurd Qaburstan, prawie 4000 lat temu. Uznaliśmy, że będzie to interesujące miejsce do zbadania, jak wyglądało życie przeciętnego człowieka w mieście w środkowej epoce brązu. Ludzie lubią wykopywać pałace i świątynie, a bardzo niewiele zostało wykopanych obszarów, w których żyli zwykli ludzie – mówi amerykańska badaczka. Ważne odkrycia w Kurd Qaburstan Jednym z zaskoczeń nowych wykopalisk były nie same pozostałości konstrukcji, lecz ślady, jakie na nich zidentyfikowano. Badacze zaobserwowali, że niektóre budowle zostały zniszczone w czasie ich istnienia. To sugeruje ważne wydarzenie w historii miasta, prawdopodobnie bitwę. Potwierdzają to też szkielety, których kości wykazywały ślady przemocy fizycznej. – W północno-zachodnich dzielnicach miasta odkryto wyroby ceramiczne. W tym przedmioty codziennego użytku, takie jak kubki, talerze, miski i słoiki do przechowywania żywności. Część ceramiki była zaskakująco dobrze zdobiona i misternie wykonana, co sugeruje, że mieszkańcy miasta mogli być bardziej zamożni, niż można było podejrzewać – twierdzi Earley-Spadoni. Czy w mieście środkowej epoki brązu istniała klasa średnia? Co więcej, naukowcy odnaleźli również kości różnych zwierząt, które wykazywały ślady obróbki termicznej. Były to zarówno stworzenia udomowione, jak i dziczyzna. Badacze uważają, że taki poziom różnorodności wśród zwierząt spożywanych przez zwykłych mieszkańców, jest zaskoczeniem. Dotychczas zróżnicowana dieta była powszechnie kojarzona ze środowiskami elit. – Te odkrycia mogą podważyć idee dotyczące dużych podziałów między elitarnym i nieelitarnym stylem życia w starożytnych miastach Mezopotamii. Kultura materialna i praktyki dietetyczne odzwierciedlają społeczność, w której część ludzi wiodła stosunkowo dobre życie – wyjaśnia Earley-Spadoni. – Badamy to starożytne miasto, aby dowiedzieć się bardzo konkretnych rzeczy o jego mieszkańcach. Chcemy dowiedzieć się więcej o nierównościach społecznych w Kurd Qaburstan. Czy żyli tam bardzo biedni i bardzo bogaci ludzie? A może istniała tam „klasa średnia”? – zastanawia się badaczka. Naukowcy mają nadzieję, że kolejne badania przyniosą więcej odpowiedzi i pozwolą dowiedzieć się więcej o życiu w ważnym mieście starożytnej Mezopotamii. Źródło: University of Central Florida Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Iraku odkryto budynki sprzed 7000 lat. Należały do ówczesnych elit
W irackim Kurdystanie archeolodzy odnaleźli dwie starożytne osady. Odkryli tam monumentalne, prawie 8000-letnie budynki, a także dowody na wczesną produkcję ceramiki. Według badaczy budowle były zamieszkiwane przez najmożniejszych mieszkańców.
Spis treści: Wczesne społeczności rolnicze w irackim Kurdystanie Naukowcy zidentyfikowali budynki elit sprzed 7000 lat Prawie 9000 lat osadnictwa w regionie Wykopaliska archeologiczne odbywały się na dwóch stanowiskach: Asinkran i Kanisban na wschód od miasta Duhok, w północnym Iraku. Miesiące prac wykazały, że tysiące lat temu znajdowały się tu niewielkie osady neolityczne. Datowanie śladów i pozostałości konstrukcji, a także artefaktów na miejscu wykazały, że jedna z nich miała ok. 8000 lat. Badania były prowadzone przez włoskich naukowców z Uniwersytetu w Udine. Wczesne społeczności rolnicze w irackim Kurdystanie Badacze podkreślają, że nowe odkrycia dostarczają zupełnie nowych informacji o najwcześniejszych społecznościach rolniczych w regionie irackiego Kurdystanu, a także ich ewolucji w społeczności bardziej złożone. – Informacje, które uzyskaliśmy w Asingeran i Kanispan są wyjątkowe — podkreśla prof. Marco Iamoni, archeolog z Uniwersytetu w Udine. – Najwyraźniejsze dowody wczesnej technologii rolniczej i produkcji wyrobów rzemieślniczych odkryliśmy na stanowisku Kanisban. Powstały one prawdopodobnie w VII tysiącleciu p.n.e. – dodał badacz. Naukowcy dokonali analiz pozostałości znalezionych na stanowisku. Przeprowadzili także badania archeobotaniczne, które wykazały możliwość uprawy zbóż, a także przetwarzania ziaren przez tamtejsze społeczeństwo. Badacze nie zidentyfikowali jednak konkretnych roślin, ale mają nadzieję, że wykażą to kolejne prace. Naukowcy zidentyfikowali budynki elit sprzed 7000 lat Z kolei na stanowisku Asinkran, które znajdowało się nieopodal, badacze zidentyfikowali dwa budynki sprzed ok. 7000 lat. – Te budowle zostały wzniesione na wysokim kopcu. Prawdopodobnie służyły jako rezydencje dla ówczesnej elity społecznej – interpretuje odkrycie prof. Marco Iamoni. – Budynki sugerują, że tamtejszy lud wytworzył wyrafinowaną strukturę społeczną – dodaje. Na stanowisku Kanispan archeolodzy znaleźli zniszczone fragmenty ceramicznych wyrobów, a także artefakty, które sugerują, że przedmioty te nie były sprowadzane z zewnątrz, lecz wyrabiane na miejscu. – Głównym celem badanie jest określenie, w jaki sposób wczesne egalitarne społeczeństwa rolnicze rozwinęły się w bardziej złożone społeczności. Te dwa stanowiska mogą wskazywać model, który kształtował w kolejnych tysiącleciach struktury społeczne na całym świecie – mówi Iamoni. – To ważny krok w rekonstrukcji historii rozwoju człowieka w irackim Kurdystanie. Podkreśla znaczenie regionu jako jednego z głównych ośrodków wczesnej cywilizacji – mówi Bekas Brifkani, dyrektor ds. zabytków i dziedzictwa muhafazy Dahuk. – Stanowisko Asinkran pokazuje ciągłość osadnictwa od VII tysiąclecia p.n.e. do wczesnego III tysiąclecia p.n.e. – powiedział prof. Iamoni. Prawie 9000 lat osadnictwa w regionie Badacz dodaje, że jego zespół odnalazł dowody na to, że osada została ponownie zamieszkana w II tysiącleciu p.n.e. W okresie imperium osmańskiego wybudowano tu niewielką wieś, a badacze zidentyfikowali tu w sumie kilka domostw, palenisk, a także artefaktów z lat 1500–1800 n.e. W oświadczeniu naukowcy przekazali, że wszystkie znaleziska i próbki zostaną jeszcze przesłane do laboratorium Uniwersytetu w Udine. Badania prowadzone są we współpracy z Uniwersytetem w Padwie i Bolonii, a także z duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhadze. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tak wyglądała neandertalka żyjąca 75 tys. lat temu. Sugestywna rekonstrukcja krewnej człowieka
To bezsprzecznie najsłynniejsza grota irackiego Kurdystanu. W jaskini Szanidar odkryto pochówki neandertalczyków sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. Wśród nich była czterdziestoletnia neandertalka. Eksperci właśnie odtworzyli jej twarz.
W tym artykule: Zbiorowy pochówek z jaskini Szanidar Nowe badania jaskini Neandertalka jak żywa Gotowanie wśród zmarłych Kim był neandertalczyk? Po latach badań, w tym analiz DNA, wiemy, że był to krewny człowieka współczesnego. Kiedy w XIX wieku odkryto pierwsze szczątki neandertalczyka, uznano go jako istotę prymitywną. Ostatnie dekady przyniosły jednak nowe fakty na temat tego wymarłego przedstawiciela rodzaju Homo. Wiemy, że neandertalczycy byli bardziej podobni do nas, niż się wcześniej wydawało. Mamy też dowody na ich krzyżowanie się z ludźmi. Zbiorowy pochówek z jaskini Szanidar Szczątki neandertalczyków są odkrywane w Eurazji i na Bliskim Wschodzie. Jednym ze słynniejszych miejsc, w którym odkryto kości tego krewnego człowieka jest jaskinia Szanidar w irackim Kurdystanie w górach Zagros. Przez setki ostatnich lat w jaskini mieszkali pasterze. Długo sądzono, że neandertalczycy byli istotami dzikimi i bliżej im było do zwierząt niż do ludzi. To dlatego znalezisko z Kurdystanu było przełomowe. Wnętrze pieczary okazało się – zdaniem archeologów – wielkim grobowcem, w którym składano zmarłych pobratymców. W sumie naliczono około 10 osobników Jeden z pierwszych badaczy jaskini stwierdził nawet, że w czasie pogrzebu składano zmarłym kwiaty, o czym miały świadczyć odkryte pyłki. Dziś większość naukowców zaprzecza tej koncepcji. Pyłki miały dostać się do wnętrza przypadkowo. Nowe badania jaskini W ostatnim czasie archeolodzy z Uniwersytetu Cambridge i Liverpool John Moores University w Wielkiej Brytanii powrócili do jaskini. W 2018 roku uśmiechnęło się do nich szczęście. Natknęli się na szczątki neandertalczyka. Były jednak bardzo mocno zniszczone. Grube nawarstwienia ziemi zmiażdżyły ciało i pogruchotały kości. Z pracą archeologów i jej efektami można zapoznać się w filmie dokumentalnym dostępnym na platformie Netflix zatytułowanych „Sekrety neandertalczyków”. Po wydobyciu szczątków w postaci setek drobnych fragmentów kości, naukowcy przystąpili do żmudnej pracy. Neandertalczycy wymarli około 40 000 lat temu. Nowe szczątki nie są odkrywane zbyt często. Odkrywcy twierdzą, że szczątki neandertalskie, o których mowa w filmie, są pierwszym znaleziskiem z jaskini od ponad pięćdziesięciu lat i być może najlepiej zachowanym osobnikiem znalezionym w tym stuleciu. Neandertalka jak żywa W laboratorium w Cambridge naukowcy wykonali mikrotomografię komputerową (mikro CT) każdego z ponad 200 fragmentów czaszki neandertalskiej, a następnie przywrócono jej pierwotny kształt. Paleoantropolożka z Uniwersytetu Cambridge dr Emma Pomeroy, która występuję w filmie, porównuje taką pracę do składania trójwymiarowych puzzli, gdzie poprawne ustawienie elementu zajmuje nawet ponad 2 tygodnie. Dzięki wszechstronnym analizom kości okazało się, że mamy do czynienia z kobietą neandertalską o wzroście ok. 150 cm, która zmarła w wieku około 40 lat. W tych ustaleniach pomocne były badania genetyczne szkliwa zębów. Przy okazji eksperci zauważyli, że neandertalka miała niektóre przednie zęby starte aż do korzeni. Najstarsze 'dzieło sztuki' w Polsce ma ponad 100 tys. lat. Nowe ustalenia naukowców Neandertalczyk jest autorem najstarszego znanego na polskich ziemiach „dzieła sztuki”. To kilkanaście znaków wyrytych na niedźwiedziej kości. Wykonano je ponad 100 tys. lat temu. – Czaszki neandertalczyków i ludzi wyglądają zupełnie inaczej. Neandertalskie czaszki mają ogromne łuki brwiowe i brakuje im podbródków. Środkowa część twarzy wystaje, co skutkuje bardziej wydatnymi nosami – komentuje dr Pomeroy. Zrekonstruowaną czaszkę zeskanowano trójwymiarowo i wykonano jej wydruk 3D. Była to podstawa do stworzenia rekonstrukcji głowy neandertalki. Wykonali ją paleoartyści, bliźniacy Adrie i Alfons Kennis. Gotowanie wśród zmarłych W sąsiedztwie grobu neandertalki archeolodzy wykryli mikroskopijne ślady zwęglonej żywności: dzikich nasion, orzechów i traw. Oznaczać to może – zdaniem archeologów – że neandertalczycy żyli i przygotowywali żywność tuż obok swoich zmarłych. Kolejne ciała dokładano co kilkadziesiąt, a czasem kilka tysięcy lat, ale ciągle było to mniej więcej to samo miejsce w jaskini. Czy to tylko zbieg okoliczności, a może było to zamierzone? Jest to zagadka, którą archeolodzy muszą rozwikłać. Źródło: University of Cambridge Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie na Bliskim Wschodzie. Archeolodzy odnaleźli ślady tajemniczej świątyni i mauzoleum
Archeolodzy dokonali zjawiskowego odkrycia w irackim Kurdystanie. Na stanowisku archeologicznym z epoki Imperium Partów odnaleźli perską świątynię bogini wody, a także monumentalne mauzoleum.
W tym artykule: Sanktuarium i mauzoleum w dawnym imperium Partów Kim była bogini Anahita? Wykopaliska ujawniają powiązania Partów z innym królestwem Rabana-Merquly to zespół stanowisk archeologicznych w irackim Kurdystanie w regionie Sulaymaniyah. Znajduje się w górach Zagros, na zboczach Piramagrun. W przeszłości odkryto tu co najmniej dwa grodziska, a także płaskorzeźby, które pochodziły z okresu imperium Partów. Było to państwo zarządzane przez dynastię Arsacydów, które istniało od 247/238 r. p.n.e. do 226 r. n.e. Sanktuarium i mauzoleum w dawnym imperium Partów Iraccy archeolodzy prowadzili w latach 2019–2022 wykopaliska na dawnym stanowisku Partów. Skupili się przede wszystkim na osadzie Rabana. Podczas długich badań archeologom udało się odnaleźć ślady, które wskazywały na obecność sanktuarium lub świątyni. Badacze dokonali analizy wszystkich odkrytych artefaktów i tropów i uznali, że budowla mogła być poświęcona bogini wody. – Osada Rabana była częściowo „sanktuarium” poświęconym starożytnej perskiej bogini Anahicie. Nasza hipoteza jest oparta na identyfikacji rozległych ulepszeń architektonicznych wokół przelotnego wodospadu (pojawiającego się po np. ulewnych deszczach), które prawdopodobnie powstały po to, aby eksponować ołtarz znajdujący się nieopodal – twierdzą Michael Brown i Rebin Rashid, autorzy pracy, która ukazała się w czasopiśmie naukowym „Iraq”. Naukowcy twierdzą, że ołtarz służył do składania ofiar poprzez podpalenie. Sugerują też, że połączenie dwóch żywiołów, czyli ognia i wody, ma potwierdzać kultowość tej przestrzeni. Kim była bogini Anahita? Anahita, czyli „Wilgotna Jaśniejąca Nietykalna” to w dawnej religii perskiej bogini słodkiej wody i płodności, a także porządku społecznego. Zwana była również Naną, czyli Piastunką. Imię Anahita wzięła od mitycznej rzeki. Przedstawiana była często jako niebiańskie źródło wszystkich wód Ziemi i przybierała postać niezwykle pięknej kobiety, która potrafiła zamienić się w strumień wody lub wodospad. Kult Anahity rozpowszechniony był od Armenii aż po Sogd. Pierwszą świątynię z wizerunkiem Anahity wzniósł achemenidzki władca Artachšathra II. To nie wszystko. Naukowcy twierdzą, że stanowisko archeologiczne Rabana mogło pełnić funkcję mauzoleum. Dowodem na to ma być analiza dwóch pochówków, które znajdowały się nieopodal domniemanej świątyni. Groby odkryto już w 2022 roku. Wykopaliska ujawniają powiązania Partów z innym królestwem – Datowanie szczątków metodą C-14 potwierdza zamieszkanie tego miejsca w okresie od drugiego do pierwszego wieku p.n.e. Płaskorzeźba przy wejściu do Rabana-Merquly wskazuje, że twierdza była prawdopodobnie związana z panującą dynastią Adiabene – komentują autorzy pracy. Prof. Brown wyjaśnił, że figura wykuta w skale przedstawia niezidentyfikowanego władcę, który miałby być królem-wasalem imperium Partów. Irak zastąpi Egipt? Kraj odwiedza coraz więcej turystów. Dlaczego? Liczba zagranicznych turystów odwiedzających Irak wzrosła kilkukrotnie. Co oferuje kraj, do niedawna kojarzony głównie z wojną? Prof. Brown wyjaśnia, że dynastia władała swoim zależnym od Partów krajem w północno-wschodniej Mezopotamii. Adiabene zajmowało obszar między Wielkim i Małym Zabem, a także tereny przyległe od północy, z głównym miastem Arbelą. Co ciekawe, Józef Flawiusz pisał, że władca dynastii o imieniu Izates przeszedł w I wieku n.e. na judaizm. W 116 r. n.e. region został zdobyty przez cesarza Trajana i stał się rzymską prowincją – Asyrią. Autonomię przywrócił jej dopiero Hadrian. Według prof. Browna świątynia w Rabana mogła jednak istnieć w tym miejscu już wcześniej i być związana z zupełnie innym kultem. Została jednak przejęta przez lud Adiabene, który z kolei przejął wierzenia od Partów. – Wiele obiektów kultu religijnego pełniło wówczas także funkcję kultu dynastycznego, ku czci króla i jego przodków – wyjaśnia archeolog. – Nawet jeśli tego miejsca kultu nie można definitywnie przypisać bogini wody Anahicie ze względu na brak podobnych znalezisk archeologicznych, które mogą stanowić bezpośrednie porównanie, sanktuarium w Rabanie nadal zapewnia nam fascynujący wgląd w regionalne wzajemne powiązania religijne i geopolityczne w epoce Partów – podsumował prof. Brown. Źródło: Iraq. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Imiona starożytnych królów Mezopotamii ujawniają zagadkową anomalię sprzed 3 tys. lat. Jak to możliwe?
Przed 3000 lat miała miejsce zagadkowa anomalia ziemskiego pola magnetycznego. Źródłem tej informacji są starożytne cegły inskrybowane imionami mezopotamskich królów.
W tym artykule: Co zaklęte jest w starożytnej cegle? Jak określić wiek cegły? Anomalia lewantyjska epoki żelaza Sto lat temu Irak był prawdziwym Eldorado dla badaczy przeszłości. Archeolodzy z wielu krajów badali tam ślady jednej z najstarszych na świecie cywilizacji. Teraz, ze względu na złożoną sytuację polityczną tego kraju, nie jest to już możliwe. Naukowcy pozyskali jednak dziesiątki lat temu liczne zabytki, które znajdują się w wielu kolekcjach muzealnych na świecie i w Iraku. Nowe metody badawcze umożliwiają ponowną analizę artefaktów. Tak też jest w przypadku cegieł, które nie wydają się na pierwszy rzut oka szczególnie ciekawym obiektem badań. Co zaklęte jest w starożytnej cegle? Wyniki analiz opublikowano w czasopiśmie naukowym „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS). Opisano, w jaki sposób zmiany w ziemskim polu magnetycznym wpłynęły się na tlenek żelaza, który jest składnikiem starożytnych glinianych cegieł. Pole magnetyczne Ziemi słabnie i rośnie się z upływem czasu. Zmiany te silnie wpływają na minerały, które są wrażliwe na pole magnetyczne. Badacze z USA, Izraela i Anglii przeanalizowali „sygnaturę magnetyczną” w tlenku żelaza. Próbkami były 32 cegły gliniane pochodzące ze stanowisk archeologicznych w Mezopotamii. Ówczesne pole magnetyczne Ziemi zostało „uwięzione” w momencie wypalenia cegieł, tysiące lat temu. Ale kiedy dokładnie? Jak określić wiek cegły? Archeolodzy stosują różnorodne metody, umożliwiające poznanie wieku przedmiotów odkrywanych w ziemi. Wśród nich jest metoda radiowęglowa, ale aby z niej skorzystać niezbędne jest pobranie materiału organicznego. W przypadku naczyń ceramicznych nie jest zatem to możliwe, chyba, że zachowa się fragment np. źdźbła w domieszce. W przypadku cegieł badanych pod kątem „zaklętego” w nich pola magnetycznego metoda radiowęglowa nie była potrzebna, bo każda z cegieł nosiła inskrypcję. Zapisano na niej imię władcy, za którego panowania wykonano cegłę. To szalenie ułatwiło określenie wieku budulca, bo po dziesiątkach lat analiz archeolodzy wiedzą dość dokładnie, kiedy rządzili poszczególni mezopotamscy królowie. Zdaniem badaczy mapowanie zmian ziemskiego pola magnetycznego w czasie może być dobrą dodatkową metodą określającą wiek zabytków. Zwrócono uwagę na to, że metoda radiowęglowa jest dość niedokładna i określa wiek w przybliżeniu do kilkuset lat. Tymczasem badania pola magnetycznego mogą być bardziej precyzyjne. Cegła sprzed 3 tys. lat skrywała DNA wielu roślin. „To prawdziwa kapsuła czasu” DNA kilkudziesięciu gatunków roślin wykryli naukowcy w cegle z pałacu asyryjskiego króla Aszurnasirpala II. To kapsuła czasu dotycząca bioróżnorodności Mezopotamii blisko 3 tys. lat temu. Chociaż długość i kolejność panowania poszczególnych władców Mezopotamii jest dobrze znana, w społeczności archeologicznej nie ma zgody co do dokładnych lat, w których objęli tron. Wynika to z niekompletnych zapisów historycznych. Pomiary cegieł pasują to tzw. niskiej (późnej) chronologii stosowanej przez historyków starożytności Bliskiego Wschodu. Posiadając wszystkie te informacje, badacze mogli zbadać cegły pod kątem ich – jak to sami określili – archeomagnetyzmu. W tym celu eksperci odłupali z cegieł niewielkie fragmenty i z użyciem magnetometru wykonali precyzyjne pomiary pola. Anomalia lewantyjska epoki żelaza Naukowcy potwierdzili istnienie „lewantyńskiej anomalii geomagnetycznej epoki żelaza”. Ziemskie pole magnetyczne było niezwykle silne wokół współczesnego Iraku w okresie od około 1050 do 550 r. p.n.e. Przyczyna? Do dzisiaj niezbyt jasna. Dowody anomalii w tym samym czasie zostały wykryte też w innych miejscach: w Chinach, Bułgarii i na Azorach. Do tej pory dane z południowej części Bliskiego Wschodu były skąpe. – Pole geomagnetyczne jest jednym z najbardziej enigmatycznych zjawisk w naukach o Ziemi. Dobrze datowane pozostałości archeologiczne bogatych kultur mezopotamskich, zwłaszcza cegły z imionami konkretnych królów, zapewniają bezprecedensową możliwość badania zmian natężenia pola w wysokiej rozdzielczości czasowej. Umożliwiają śledzenie zmian, które miały miejsce w ciągu kilku dziesięcioleci lub nawet krócej – zauważa współautorka publikacji prof. Lisa Tauxe ze Scripps Institution of Oceanography (USA). Zespół odkrył również, że w pięciu próbkach, pobranych z cegieł z czasów panowania Nabuchodonozora II w latach 604–562 p.n.e., pole magnetyczne Ziemi zmieniło się dramatycznie w stosunkowo krótkim czasie. Oznacza to, że są możliwe jego gwałtowne skoki intensywności. Źródło: PNAS Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Samarra – wielka stolica Kalifatu Abbasydów. To średniowieczne miasto zostało wyjątkowo dobrze zachowane
Nowa stolica imperium Abbasydów miała przyćmić wszystkie inne metropolie. Samarra stała się wielkim centrum, gdzie krzyżowały się cywilizacje Wschodu i Zachodu. Miasto zostało jednak szybko opuszczone.
W tym artykule: Nowa stolica imperium Surramanra – „szczęśliwy, kto ją ujrzał” Rozwój i upadek Samarry Nieprzebadane stanowisko archeologiczne Samarra obok Bagdadu była największym i najbogatszym miastem Imperium Abbasydzkiego. Z racji tego, że szybko ją opuszczono, pozostało tam wiele bezcennych zabytków i pozostałości po dawnych czasach. Plan miasta przetrwał do naszych czasów. Wraz z ruinami stanowi jedyny taki zachowany przypadek wczesnośredniowiecznego miasta na Bliskim Wschodzie. Wpisana na listę UNESCO Samarra nadal jest terenem badań archeologicznych. Nowa stolica imperium W IX w. Kalifat Abbasydów był jednym z najpotężniejszych państw na świecie. Imperium zamieszkiwało wiele kultur i religii, co wpłynęło na rozwój urbanizacji w regionie Iraku. Stolicą imperium był wówczas Bagdad. Niezwykłe odkrycie w Galilei. Pod arabskim pałacem z okresu Umajjadów odnaleziono mozaikę i ślady dawnej osady Archeolodzy twierdzą, że osada w Galilei w przeszłości była prawdopodobnie zamieszkiwana przez chrześcijan lub Żydów. Dlaczego nikt wcześniej o tym nie wiedział? W tamtym czasie Abbasydzi coraz częściej wykorzystywali ludy tureckie, wcielając je siłą do armii. Prowadziło to do konfliktów pomiędzy Persami, Arbami a Turkami. Kulminacją tych nastrojów było zezwolenie tureckiej gwardii kalifa na osiedlenie się w Bagdadzie. Mieszkańcy stolicy byli mocno rozgoryczeni. Źródła arabskie porównują Turków do barbarzyńców. Mieli oni dopuszczać się grabieży, pobić i niszczenia mienia. Atmosferę podgrzewał fakt, że nie mogli oni być pociągani do takiej samej odpowiedzialności jak cywile. Trzeba tutaj wspomnieć, że Turcy byli w gruncie rzeczy zniewolonymi żołnierzami i zostali przymusowo zislamizowani. Kalifowie wykorzystywali ich w obawie przed zdradą coraz bardziej usamodzielniających się regionalnych zarządców imperium. Ostatecznie, po klęskach prób zaprowadzenia porządku, w 837 r. kalif al-Mutasim zdecydował przenieść siedzibę władcy z wojskiem do oddalonej o 100 km od Bagdadu Samarry. Przez następne dziesięciolecia pozostała ona miastem bogatych pałaców i wojskowych osiedli. Surramanra – „szczęśliwy, kto ją ujrzał” Wybór Samarry na nową stolicę spotykał się z krytyką. Były to głównie okolice znane z terenów łowieckich i właśnie prawdopodobnie z tego powodu kalif podjął taką decyzję. Samarra w języku asyryjskim została nazwana po arabsku Surramanra, co znaczy „szczęśliwy, kto ją ujrzał”. Charakterystyka Samarry: miasto położone nad Tygrysem, rozrastała się wzdłuż rzeki, nie posiadała zgeometryzowanego planu urbanistycznego, duże aleje dla przemarszu wojska, zamknięte strefy mieszkańców tureckich i mieszkańców arabskich. W planie Samarry zupełnie wyjątkowe wydają się być duże ogrodzone obszary, które były najpewniej terenami do łowów i służyły za parki rekreacyjne. Oprócz tego obecne są jeszcze wyróżniające się długie i szerokie trasy, które służyły do uprawiania wyścigów konnych. Z jednej strony Samarra była znana z przepychu rozrastających się pałaców. Z drugiej strony istniała tam ścisła kontrola przestrzeni. Strefy turecka i arabska były izolowane. Chciano w ten sposób uniknąć zamieszek, takich jak w Bagdadzie. Istniało nawet specjalne prawo. Zgodnie z nim tureccy żołnierze nie mogli np. poślubiać arabskich kobiet. W tym samym czasie mieszkańcy Bagdadu świętowali „wyzwolenie się” od nękania przez Turków. Sam Bagdad, choć okresowo przestał być stolicą, to nadal się prężnie rozwijał. Samarra nigdy nie była takim centrum handlu. Rozwój i upadek Samarry Od al-Matusima kolejni kalifowie inwestowali w rozwój Samarry. Budowali nowe meczety, pałace, targowiska czy tory wyścigowe. Najważniejszy dla miasta był okres panowania kalifa al-Mutawakkila (847–861 r.). Powstały wówczas najważniejsze i najbardziej monumentalne budowle i założenia architektoniczne. Najważniejsze budynki w Samarrze: Pałac Kalifa Dar al-Khilafa, Pałac książęcy al-Balkuwara, Wielki Meczet, al-Mutawakkiliya (zewnętrzna dzielnica poza murami miasta), Meczet Abu Dulaf ze spiralnym minaretem, Meczet al-Askari ze złotymi dachami. Ówczesna architektura abbasydzka mocno różniła się od wcześniejszej z czasów Umajjadów. Z początku Arabowie fascynowali się sztuką grecko-rzymską i wzorami bizantyńskimi. Jednak Abbasydzi zerwali z tymi trendami, czego Samarra jest najlepszym przykładem. Na terenie Iraku i Iranu powracano do starych wzorów sztuki perskiej, inspirując się jednocześnie kulturami Wschodu, przede wszystkim Azji Centralnej i wówczas chińskiego Turkistanu. Orientalny zwrot w sztuce był bardziej synkretycznym łączeniem stylów i wzorów. Widać to choćby w malarstwie ściennym. Reprezentuje ono orientalne ornamenty, ale i też czasem zachodnią symbolikę. Pałac Kalifa miał przyćmić wszystkie inne siedziby władców. Oprócz malarstwa ściennego, ozdobiono pałac stiukami, kolorowymi oknami, wielkimi tarasami z basenami i monumentalną bramą. Później al-Mutawakkil wybudował ok. 850 r. dla swojego syna jeszcze większy i nigdy nieukończony pałac z podobnie lub bardziej luksusowym wyposażeniem. W 892 r. kalif al-Matumid, po kilkudziesięciu latach rozwoju Samarry, zdecydował powrócić z dworem do Bagdadu. Tureccy żołnierze przez te lata nadal mieli przysparzać problemów. Sam władca nie mógł już czuć się tam bezpiecznie, gdyż Turcy przyczynili się już do zabójstwa czterech kalifów. Nieprzebadane stanowisko archeologiczne Ze względu na to, że miasto szybko opustoszało, padło ofiarą procesu pustynnienia. Dzięki temu jego ruiny bardzo dobrze się zachowały. Samarra jest więc rajem dla archeologów, który jednak nadal nie został dobrze przebadany. Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem jest spiralny minaret Meczetu Abu Dulaf. Od 2007 r. Samarra jest wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Źródła: Eva R. Hoffman 2008, Between East And West: The Wall Paintings Of Samarra And The Construction Of Abbasid Princely Culture, Muqarnas, nr 25, str. 107 – 132. Andrew D. Petersen 2013, Baghdad and Samarra. Imperial Capitals of the Abbasid Empire, [w:] New Aspects on Viking-age Urbanism c. AD 750-1100.
Zlokalizowano starożytne miasto Dżalaula. To tutaj odbyła się w VII wieku wielka bitwa potęg starożytności
Dżalaula wpadła w ręce muzułmańskich wojsk w 637 roku. Była to konsekwencja przegranej bitwy przez wojska perskie. Po wielu latach poszukiwań archeolodzy odkryli w Iraku ruiny tej warowni.
W tym artykule: Bitwa pod Dżalaulą Upadek Imperium Sasanidów Odkrycie ogłosiła Iracka Państwowej Rady ds. Starożytności i Dziedzictwa (SBAH). Na razie udało się odkryć jedynie fragmenty miasta. Na szersze wykopaliska należy jeszcze poczekać. Starożytnego miasta Dżalaula nie należy mylić ze współczesną Dżalaulą, założoną w 1958 roku. Miasto to znajduje się na przeciwległym brzegu w pobliżu wioski Bahiza. Starożytne miasto było ważnym ośrodkiem handlowym i miało duże znaczenie strategiczne. Na relikty zabudowy natknął się w czasie badań powierzchniowych iracki archeolog, Ahmed Abdul Jabbar Khamas. Bitwa pod Dżalaulą Historia usłyszała o tym mieście w VII wieku, kiedy starły się w tym miejscu dwie wielkie potęgi starożytności. Twierdzę Dżalaula obsadzały wojska perskie należące do dynastii sasanidzkiej. Atakowali muzułmanie. Były to wojska tzw. kalifów prawowiernych (632–661), którzy rozpoczęli podboje terytorialne. Rządzili tuż po śmierci proroka Muhammada, czyli po 632 roku. Kalifowie prawowierni były przywódcami religijnymi, politycznymi i militarnymi. Kalif (z arabskiego chalifa) to tytuł następców proroka. Z kolei kalifat był systemem teokracji muzułmańskiej. Upadek Imperium Sasanidów Kalif uznał Dżalaulę za przeszkodę w marszu na miasta Tikrit i Mosul. Dlatego polecił generałowi Hashimowi ibn Utbie, by na czele 12 000 żołnierzy zdobył miasto. Walki były bardzo krwawe. Ostatecznie miasto upadło po 7-miesięcznym oblężeniu. To był spory sukces, bo wojska sasanidzkie były liczniejsze o około 8 tysięcy żołnierzy. Była to jedna z serii porażek Sasanidów. W konsekwencji najazdów kalifów ich imperium po kilkuset latach istnienia upadło. Ostatni władca sasanidzki, Jezdegerd III (panował w latach 632–651) został zamordowany przez swojego poddanego. A syn bezskutecznie próbował bezskutecznie uzyskać wsparcie w dalekich Chinach. Źródła: Bielawski J. (red.), Mały słownik kulury świata arabskiego, Warszawa 1971 Magazine Cultural Independiente SBAH. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Który okres w dziejach Bliskiego Wschodu był najbardziej brutalny? Naukowcy mają odpowiedź
Najbardziej brutalny okres w dziejach starożytnego Bliskiego Wschodu miał miejsce około 4500–3300 lat p.n.e. w okresie chalkolitu. Takie ustalenie naukowców możliwe było po przeanalizowaniu kilku tysięcy szkieletów z urazami.
W tym artykule: Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Jakie były przyczyny konfliktów? Epoka brązu i później Obszar Bliskiego Wschodu był w miejscem, w którym powstały pierwsze znane cywilizacje. To tam doszło do udomowienia zwierząt i niektórych roślin, na przykład zbóż. Znajomość rolnictwa rozprzestrzeniła się stamtąd do Europy. Na Bliskim Wschodzie istniały też wielkie cywilizacje – sumeryjska, asyryjska czy hetycka. Jest to zatem obszar bardzo interesujący dla badaczy przeszłości człowieka. Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Naukowcy byli świadomi, że na terenie Bliskiego Wschodu od tysiącleci dochodziło do różnego rodzaju konfliktów zbrojnych i agresji. Jednak nikt do tej pory nie zajął się tym zagadnieniu bliżej. Nie było jasne, kiedy dochodziło najczęściej do przemocy. Zespół naukowców z Niemiec, Hiszpanii i Polski postanowił przyjrzeć się kościom ludzkim z Bliskiego Wschodu. Pochodziły z Turcji, Iraku, Iranu, Syrii, Libanu, Izraela i Jordanii i były datowane na lata 12 000–400 p.n.e. Dzięki takiemu szerokiemu zakresowi chronologicznemu udało się dokonać ciekawych obserwacji. W sumie przeanalizowano ponad 3500 szkieletów pod kątem urazów czaszek lub ran zadanych bronią. Wyniki opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Nature Human Behavior”. Jakie były przyczyny konfliktów? Okazało się, że najwięcej urazów miało miejsce około 4500–3300 lat p.n.e., czyli w okresie chalkolitu. Autorzy publikacją sugerują, że przemoc w tym czasie zbiegła się z powstaniem pierwszych scentralizowanych protopaństw. Wówczas sporadyczne utarczki i waśnie poszły w zapomnienie. Nastała epoka konfliktów zbrojnych na dużą skalę. Chalkolit to epoka, która nastąpiła po neolicie. Jeszcze w neolicie gęstość zaludnienia była niska, mimo że rolnictwo rozprzestrzeniało się na coraz większe tereny. Od około 4400 lat p.n.e. zmieniły się warunki klimatyczne i było bardziej sucho. Być może była to jedna z przyczyn rozwoju pierwszych miast. Wtedy tworzące się elity zaczęły konkurować o kontrolę nad zasobami. Z kolei miejska ciasnota i rosnące nierówności mogły wywoływać konflikty międzyludzkie – sugerują autorzy artykułu. Krzyżowcy w Jordanii. Polscy archeolodzy na tropie rezydencji wojowniczych rycerzy Wśród średniowiecznych ruin na przedmieściach stolicy Jordanii polscy archeolodzy odkryli blok ze znakiem krzyża. Czy krzyżowcy wznieśli tam w XII wieku nieznaną do tej pory historykom rezy... Epoka brązu i później Naukowcy stwierdzili, że przemoc była mniej obecna w życiu ludzi na Bliskim Wschodzie we wczesnej i środkowej epoce brązu (3300-1500 lat p.n.e.). To wówczas powstały pierwsze spisane kodeksy prawne i powstała instytucja sądu. Te elementy cywilizacji najbardziej rozwinęły się w latach 2400–1700 p.n.e. W tym okresie cały Bliski Wschód połączył też dalekosiężny handel. Doszło również do profesjonalizacji armii. Wzrost przemocy nastąpił ponownie w późnej epoce brązu i epoce żelaza, czyli w latach 1500-400 p.n.e. Wówczas nastąpiła trwająca 300 lat susza, która mogła przyczynić się do niepokojów. Miały miejsce masowe ruchy ludnościowe. Do władzy doszło imperium asyryjskie, które prowadziło kampanie wojskowe, przeprowadzało masowe deportacje i przymusowe opodatkowanie. Zdaniem naukowców nowe badania rzucają nowe światło na historię konfliktów we wczesnych społecznościach. – Zrozumienie różnic w poziomie przemocy w przeszłości jest nie tylko głównym problemem nauk społecznych, ale także w antropologii, archeologii i historii – zaznaczają naukowcy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odnaleziono zaginiony pałac najstarszej znanej cywilizacji. Odkrycie może zmienić historię
Naukowcy z British Museum dokonali przełomowego odkrycia w Iraku. Odnaleźli tam sumeryjski zaginiony pałac władców sprzed 4500 lat. Eksperci twierdzą, że to klucz do zrozumienia tej starożytnej cywilizacji.
W tym artykule: Odkrycie jest kluczem do zrozumienia cywilizacji sumeryjskiej Badacze odkryli świątynię znaną jedynie z sumeryjskich mitów Kim byli Sumerowie i co osiągnęła ta cywilizacja? Zespół naukowców z Wielkiej Brytanii i Iraku od kilku miesięcy prowadził wykopaliska w starożytnym, sumeryjskim mieście Girsu. Stanowisko archeologiczne nazywane jest współcześnie Tall Luh oraz Tello. To jedno z najstarszych znanych miast, które założyli Sumerowie. Zostało odkryte 140 lat temu i ujawniło istnienie najwcześniejszej znanej cywilizacji na świecie. Teraz naukowcy dokonali odkrycia, które może zmienić bieg historii. Odkrycie jest kluczem do zrozumienia cywilizacji sumeryjskiej Archeolodzy odnaleźli ruiny zaginionego sumeryjskiego Pałacu Królów. Badanie datowaniem radiowęglowym wykazało, że budynek został zbudowany ok. 4500 lat temu. Badacze twierdzą, że jest to klucz do zrozumienia dziejów ludu z południowej Mezopotamii, który wynalazł pismo klinowe i miał znaczny wpływ na rozwój rolnictwa, architektury, matematyki i astronomii. – To jedno z najbardziej fascynujących miejsc, jakie kiedykolwiek widziałem. Na początku mówiono mi, że marnuje czas i pieniądze na te wykopaliska, ale nasze odkrycie jest dowodem na to, że ta praca miała sens – mówi Dr Sebastien Rey, archeolog, który kierował badaniami. Pismo klinowe – kto wynalazł jedno z najstarszych pism świata? Jednym z najstarszych systemów pisma jest pismo klinowe. Kto je wynalazł? Jakie teksty utrwalano z jego pomocą? Gdzie powstało pismo klinowe? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pismo-klinowe-kto-wynalazl-jedno-z-najstarszych-pism-swiata-fot-michael-macor-the-san-francisco-chronicle-via-getty-images-818fefa.jpg" width="938" height="601" alt="Pismo klinowe – kto wynalazł jedno z najstarszych pism świata? (fot. Michael Macor/The San Francisco Chronicle via Getty Images)" title="Pismo klinowe – kto wynalazł jedno z najstarszych pism świata? (fot. Michael Macor/The San Francisco Chronicle via Getty Images)" /> W ubiegłym roku naukowcy przeprowadzili badania z wykorzystaniem najnowszych technologii, aby zlokalizować pozostałości Girsu, które znajdowały się pod powierzchnią ziemi. To właśnie wtedy natknęli się na pierwsze ślady Pałacu Królów. Kolejne miesiące poświęcono odkopaniu i zabezpieczeniu ruin. Archeolodzy odnaleźli również ponad 200 glinianych tabliczek, które zawierają informacje administracyjne dotyczące starożytnego miasta. Badacze odkryli świątynię znaną jedynie z sumeryjskich mitów Co więcej, badacze odnaleźli również główne sanktuarium boga Ningirsu, które dotychczas znano jedynie z sumeryjskich kronik. To właśnie jemu miasto zawdzięcza swoją nazwę i to właśnie tutaj znajdowało się jego główne centrum kultu. Był bogiem wojny i polowań. Sumerowie wierzyli, że był miłosierny i sprawiedliwy, ale surowo karał tych, którzy mu się sprzeciwili. Większość informacji o Nigirsu znajduje się na „steli sępów” oraz w inskrypcjach Gudei, sumeryjskiego władcy Lagasz. To właśnie Gudea zainicjował rozbudowę E-nninu, czyli kompleksu świątynnego w Girsu. Świątynia pojawia się m.in. w „Micie o ptaku Anzu”. Girsu było pierwszym sumeryjskim miastem, które zostało odkryte przez archeologów na przełomie XIX i XX wieku. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zostało zbudowane, ale naukowcy szacują, że w latach 3500–2000 p.n.e. Naukowcy twierdzą, że odkryli najstarsze pismo na świecie. Może mieć nawet 20 tysięcy lat W europejskiej jaskini archeolodzy odnaleźli malowidła naskalne, które stworzyli ludzie ponad 20 tysięcy lat temu. Wśród nich znajdowały się tajemnicze kropki, linie i symbole w kształcie ... – Nasza wiedza o cywilizacji sumeryjskiej wciąż pozostaje ograniczona. Jednak wykopaliska w Girsu i odkrycie zaginionego pałacu oraz świątyni rzucają nowe światło na dzieje tego starożytnego ludu. To kolejny krok w kierunku zrozumienia kultury i tradycji Sumerów – mówi Hartwig Fischer, dyrektor British Museum. Kim byli Sumerowie i co osiągnęła ta cywilizacja? Sumerowie nie są tak dobrze znani, jak starożytni Egipcjanie, Grecy lub Rzymianie. Nie wiadomo dokładnie, skąd pochodzi ten lud, ale historycy nie mają wątpliwości, że pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. stworzyli wysoko rozwiniętą cywilizację w regionie południowej Mezopotamii, zwanej wówczas Sumerem. Dwa tysiące lat później zostali podbici przez Amorytów i wchłonięci przez nowo powstałą Babilonię. Jednak sumeryjska kultura rozwijała się przez cztery tysiące lat, a ich odkrycia i wynalazki miały ogromny wpływ na późniejsze cywilizacje. To właśnie Sumerom zawdzięczamy wynalezienie pisma klinowego, kanałów irygacyjnych oraz pługów. Mieszkańcy południowej Mezopotamii potrafili budować budowania świątynie przy użyciu cegieł mułowych. Wytwarzali je techniką, która była dotychczas nieznana w regionie. Ponadto, lud ten przyczynił się do postępu w badaniach astronomicznych i matematycznych. Źródło: British Museum Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W ruinach bramy zniszczonej przez ISIS archeolodzy odnaleźli asyryjskie rzeźby sprzed 2700 lat
Płaskorzeźby zostały odnalezione podczas rekonstrukcji Bramy Maszki, w starożytnym mieście Niniwa, dawnej stolicy Asyrii. W 2016 roku brama została zrównana z ziemią przez bojowników tak zwanego Państwa Islamskiego.
W tym artykule: Starożytna Niniwa stała się stolicą Asyrii Archeolodzy odnaleźli płaskorzeźby, które cudem przetrwały bitwę o Mosul Bitwa o Mosul zakończyła się zwycięstwem sił rządowych nad dżihadystami Od drugiej połowy III tysiąclecia p.n.e. północna Mezopotamia była kontrolowana przez starożytne państwo semickie – Asyrię. Szczyt potęgi tego imperium przypada jednak na okres nowoasyryjski, czyli od X do VII wieku p.n.e. To właśnie za panowania króla Adadnirariego I i Salmanasary I, Asyria stała się potęgą militarną. Asyryjczykom udało się opanować Babilon, Lewant, a także Egipt i Cypr. Trzon społeczeństwa stanowili niezwykle brutalni, okrutni i bezwzględni wojownicy, którzy wzbudzali lęk wśród swoich wrogów. Starożytna Niniwa stała się stolicą Asyrii Od 705 r. p.n.e. do 681 r. p.n.e. Asyrią rządził król Sennacheryb. Zasiadł na tronie po śmierci swojego ojca i poprzednika Sargona II, który zginął w jednej z bitew. Nowy władca był już doświadczonym wojownikiem, co pozwoliło mu skutecznie zarządzać państwem i dowodzić armią na bitewnych polach. Asyryjski król zlecił budowę wielu monumentalnych budowli oraz rozbudował Niniwę, którą uczynił nową stolicą swojego imperium. Kurdystan: ten drugi Irak. Jak Kurdowie walczą z ISIS o ocalenie Młodzi Kurdowie nie spodziewali się raczej kolejnej wojny, a już na pewno nie tej z Państwem Islamskim, ale złota dekada kurdyjskiej stabilizacji może już niedługo pozostać wspomnieniem. C... Niniwa była miastem w północnej Mezopotamii, która leżała nad wschodnim, lewym brzegiem Tygrysu (dzisiaj to część Mosulu w Iraku). W stolicy Asyrii miały znajdować się m.in. wiszące ogrody Semiramidy, jeden z siedmiu cudów świata. Archeolodzy wprawdzie nigdy nie udowodnili ich istnienia, ale wykopaliska ujawniły okazałe kompleksy ogrodowe. Od wielu lat badacze próbują zrekonstruować dawną asyryjską metropolię, jednak na przestrzeni lat przyszło im się zmierzyć z wieloma przeciwnościami… Archeolodzy odnaleźli płaskorzeźby, które cudem przetrwały bitwę o Mosul Zespół amerykańsko-irackich archeologów w trakcie ostatnich badań odnalazł rzeźby sprzed 2700 lat, które były częścią majestatycznej Bramy Maszki, która była jednym z symboli Niniwy. Badacze w odnaleźli w sumie osiem bardzo dobrze zachowanych płaskorzeźb, które przedstawiały m.in. sceny wojenne. Badacze przyznali, że reliefy cudem przetrwały, ponieważ w 2016 roku Mosul był opanowany przez tak zwane Państwo Islamskie. W trakcie walk zrekonstruowana w XX wieku brama uległa zniszczeniu. Iracka Rada Starożytności i Dziedzictwa Narodowego przyznała, że płaskorzeźby znajdowały się w nieodkrytej i nieznanej wcześniej części starożytnej Bramy Maszki, która znajdowała się pod ziemią. Właśnie dlatego przetrwała oblężenie ISIS. – Naszym zdaniem te płaskorzeźby pochodzą z pałacu Sennacheryba. Wnuk władcy wykorzystał marmurowe reliefy do przyozdobienia i renowacji Bramy Maszki – twierdzi w rozmowie z Al Jazeerą Fadel Mohammed Khodr, kierownik grupy archeologów. Uczony dodaje, że reliefy to ostatnie fragmenty bramy Maszki, które przetrwały zniszczenia. Bitwa o Mosul zakończyła się zwycięstwem sił rządowych nad dżihadystami Eksperci podkreślają, że starożytni Asyryjczycy są przodkami wielu osób żyjących na terenie dzisiejszego Iraku. Właśnie dlatego starożytne miasta i konstrukcje są ważnym elementem dziedzictwa kulturowego i tożsamości współczesnych mieszkańców tego regionu. Archeolodzy znaleźli w Turcji sekretną komnatę kultu płodności. Pochodzi z czasów imperium nowoasyryjskiego Naukowcy odnaleźli w środku starożytne malowidła, które pochodzą z epoki żelaza. Miejsce prawdopodobnie wciąż pozostałoby nieodkryte, gdyby nie pewien incydent sprzed 5 lat… W czerwcu 2014 roku Mosul został zajęty przez bojowników tak zwanego Państwa Islamskiego. Od tego czasu stał się stolicą irackiej części „kalifatu”. Nocy z 16 na 17 października 2016 roku premier Hajdar al-Abadi zapowiedział długo wyczekiwaną ofensywę i odbicie stolicy kraju z rąk ISIS. Rozpoczęła się krwawa batalia, która ostatecznie zakończyła się zwycięstwem sił rządowych 9 lipca 2017 roku. W trakcie walk m.in. Brama Maszki i Brama Nergala zostały przez dżihadystów zrównane z ziemią. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy znaleźli zaginione miasto w Iraku. Jakie mają dowody?
Niecodziennie archeolodzy odkrywają zaginione miasto. Co prawda o tym w Kurdystanie wiadomo niewiele, ale badacze twierdzą, że ich odkrycie w górach Zagros jest najbliższe strzępkom informacji z I wieku.
W tym artykule: Zaginione miasto w Iraku Monety i płaskorzeźby z zaginionego miasta Tajemnicza forteca w górach Zagros Zaginione miasta najczęściej kojarzą nam się z cywilizacją Majów i Azteków. Tymczasem archeolodzy podejrzewają, że równie tajemnicze miejsce mogło przez wiele lat czekać na odkrycie w Kurdystanie na terenie Iraku. Zaginione miasto w Iraku W trakcie wykopalisk prowadzonych w latach 2009–2022 archeolodzy wykopali w górach Zagros liczącą 2 tys. lat kamienną fortecę. Jak twierdzą, może być ona częścią zaginionego królewskiego miasta zwanego Natounia. Tzw. fortecę Rabana-Merquly tworzy fortyfikacja o długości prawie 4 km. Na kompleks składają się również dwie mniejsze osady, rzeźbione płaskorzeźby skalne oraz miejsce kultu. Autorzy badań opublikowanych na łamach czasopisma naukowego „Antiquity” podsumowują to tak. Forteca Rabana-Merquly była głównym ośrodkiem regionalnym za czasów panowania Patrów, czyli w pierwszym wieku nasze ery. Domniemane zaginione miasto zostało wybudowane na granicy Adiabene, pomniejszego królestwa rządzonego przez władców z miejscowej dynastii. Rzeźby przy wejściu do fortecy przedstawiają króla Adiabene. Wizerunek władcy przypomina inne przedstawienia monarchów, zwłaszcza rzeźbę znalezioną w miejscu, gdzie znajdowało się starożytne miasto Hatra. Archeolodzy w Izraelu odkryli pierwsze znane wyobrażenie najbardziej kontrowersyjnej kobiety w Biblii. Mozaika ma 1600 lat Po dwuletniej przerwie archeolodzy z University of North Carolina wrócili do Dolnej Galilei. Ich ostatnie odkrycie fascynuje nie tylko chrześcijan. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/archeolodzy-w-izraelu-odkryli-pierwsze-znane-wyobrazenie-najbardziej-kontrowersyjnej-kobiety-w-biblii-mozaika-ma-1600-lat-f11a2a8.jpeg" width="938" height="528" alt="Archeolodzy w Izraelu odkryli pierwsze znane wyobrażenie najbardziej kontrowersyjnej kobiety w Biblii. Mozaika ma 1600 lat" title="Archeolodzy w Izraelu odkryli pierwsze znane wyobrażenie najbardziej kontrowersyjnej kobiety w Biblii. Mozaika ma 1600 lat" /> Monety i płaskorzeźby z zaginionego miasta Michael Brown, badacz w Instytucie Prehistorii, Protohistorii i Archeologii Bliskiego Wschodu Uniwersytetu w Heidelbergu w Niemczech przypuszcza, że fort był w rzeczywistości królewskim miastem znanym jako Natounia lub Natounissarokerta, należącym do królestwa Adiabene. Skąd takie wnioski? O mieście nie ma żadnych szczegółowych wzmianek historycznych. Jedynymi dość ubogimi w informacje źródłami są monety. To z nich można dowiedzieć się o mieście nazwanym na cześć króla Natounissara, które było położone nad rzeką Zab – znaną w starożytności jako Kapros. I to zgadzałoby się z położeniem stanowiska archeologicznego. Kolejnym dowodem mają być płaskorzeźby przedstawiające królów oraz grobowce o wysokim statusie. – Rabana-Merquly nie jest jedyną możliwością dla Natounii, ale to prawdopodobnie najlepszy kandydat do tytułu „zaginionego miasta”, które musi znajdować się gdzieś w regionie – tłumaczy Brown cytowany przez CNN. Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur? Król Artur jest bohaterem wielu legend i opowiadań. Łączy się z nim także istniejące do dziś miejsca. Jedno z nich to tajemniczy kamień Artura. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/archeolodzy-po-raz-pierwszy-kopia-pod-tzw-kamieniem-artura-co-wspolnego-z-grobowcem-ma-krol-artur-1149b58.jpeg" width="938" height="516" alt="Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur?" title="Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur?" /> Tajemnicza forteca w górach Zagros Według badań nazwa Natounissarokerta składa się z dwóch słów: Natounissar, czyli imienia założyciela królewskiej dynastii Adiabene oraz partyjskiego słowa oznaczającego fosę lub fortyfikacje. – Ten opis może odnosić się do Rabana-Merquly. Jako główna osada położona na przecięciu stref górskich i nizinnych, mogła być wykorzystywana między innymi do handlu z plemionami pasterskimi, utrzymywania stosunków dyplomatycznych lub wywierania presji wojskowej – mówi Brown. Zwraca również uwagę na „ogromny wysiłek”, jaki władcy musieli włożyć w budowę i utrzymanie fortecy tej wielkości. Źródło: Antiquity Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Z dotkniętej suszą rzeki Tygrys wyłoniło się starożytne miasto z czasów Imperium Mitanni
Ruiny miasta pochodzą sprzed 3400 lat. Archeolodzy wykopali je na stanowisku archeologicznym Kemune po tym, jak poziom wody w zbiorniku w Mosulu zaczął gwałtownie się obniżać.
W tym artykule: Od kilku miesięcy poziom wody w zbiorniku na rzece Tygrys gwałtownie się obniżał Ruiny miasta ze stanowiska archeologicznego Kemune mogą być w rzeczywistości pradawnym miastem Zakhiku Archeolodzy odnaleźli tabliczki, które mogą zawierać cenne informacje o transformacji regionu Czym było Mitanni? Irak już od kilku lat zmaga się z poważną suszą. W ubiegłym roku kraj ogarnęły najwyższe od 50 lat upały. Ludzie wychodzili na ulice i domagali się dostępu do wody pitnej. W tym roku jest nieco lepiej, ale zmiany klimatu cały czas dają o sobie znać. Problem suszy jest wciąż jednym z większych zmartwień Irakijczyków. Od kilku miesięcy poziom wody w zbiorniku na rzece Tygrys gwałtownie się obniżał W tym przypadku możemy jednak mówić o tym, że susza pomogła, przede wszystkim archeologom i badaczom dziedzictwa narodowego kraju. W ciągu ostatnich kilku miesięcy poziom wody w zbiorniku w Mosulu drastycznie spadł, ponieważ władze pobierają ją, aby zapobiec wysychaniu pól i upraw. Irak zastąpi Egipt? Kraj odwiedza coraz więcej turystów. Dlaczego? Liczba zagranicznych turystów odwiedzających Irak wzrosła kilkukrotnie. Co oferuje kraj, do niedawna kojarzony głównie z wojną? W rezultacie w grudniu 2021 roku ze zbiornika zaczęło wyłaniać się starożytne miasto, które było niegdyś częścią Imperium Mitanni. Ruiny zostały zalane podczas budowy tamy w tym miejscu w latach 80. Wówczas nie były przez nikogo zbadane. Ruiny miasta ze stanowiska archeologicznego Kemune mogą być w rzeczywistości pradawnym miastem Zakhiku Uczeni wierzą, że są to ruiny starożytnego miasta Zakhiku, które pochodzi sprzed 3400 lat. Według archeologów był to jeden z ważniejszych ośrodków Imperium Mitanni. Miasto odnaleziono w 2010 roku, ale dopiero 8 lat później po raz pierwszy susza odsłoniła fragmenty osady. Udało się wtedy zbadać część ruin, m.in. pałac i komory przyozdobione malowidłami naściennymi. Teraz badacze mieli kolejną szansę na to, żeby dowiedzieć się więcej o Zakhiku. Czasu jednak mieli niewiele. Zaledwie kilka zaledwie kilka tygodni po wykopaliskach, ruiny starożytnego miasta znowu znalazły się pod wodą. W tym krótki czasie udało się jednak odnaleźć m.in. kompleks przemysłowy i olbrzymi magazyn. Prawa kobiet nie są dane raz na zawsze. Przykładem niech będzie sytuacja kobiet w Iranie [GALERIA] Na całym świecie polityka i religia stara się od wieków przesuwać próg naszej wolności. Ostatnie dni w Polsce pokazały, że jest pewna granica, za którą rodzi się już tylko bunt. Można... Uczeni podejrzewają, że prawdopodobnie w mieście przechowywano towary, które sprowadzano z regionu całego Bliskiego Wschodu. Naukowcom udało się również odwzorować, jak w przeszłości wyglądało miasto. Archeolodzy odnaleźli tabliczki, które mogą zawierać cenne informacje o transformacji regionu Według historyków Zakhiku zostało zniszczone w 1350 r. p.n.e. w wyniku potężnego trzęsienia ziemi. Archeolodzy przyznają, że jest to jedyna znana miejscowość z okresu Imperium Mitanni, która położona była bezpośrednio nad rzeką Tygrys. Uczeni twierdzą, że miasto kontrolowało morskie szlaki handlowe w regionie. Ponadto archeologom udało się odnaleźć ponad 100 glinianych tabliczek, które pochodzą z początków okresu asyryjskiego. Naukowcy nie wiedzą jeszcze, czego dotyczą teksty, ale podejrzewają, że mogą zawierać cenne informacje o momencie transformacji Imperium Mitanni w Imperium Asyrii. – Mamy nadzieję, że dowiemy się więcej o początkach asyryjskich rządów w regionie – mówi Ivana Puljiz, archeolożka i współautorka badań. W ramach wykopalisk archeologom udało się również zabezpieczyć ruiny miasta, aby nie ulegały dalszej degradacji. Czym było Mitanni? Mitanni było starożytnym państwem położonym w północnej Mezopotamii i północnej Syrii, które założyli Huryci ok. 3500 lat temu. Był to lud wywodzący się z Wyżyny Armeńskiej. Chronologia i dzieje tego pradawnego Imperium nie jest jednak dobrze znana i jest przedmiotem sporu wielu historyków. Wynika to głównie z faktu, że nasza wiedza o Mitanni opiera się głównie na znikomych dowodach archeologicznych i szczątkowych pismach biblijnych oraz egipskich. Źródło: Uniwersytet we Fryburgu Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji?
Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Życie w starożytnej Mezopotamii Co zawdzięczamy ludziom Mezopotamii? Gdzie leży teraz starożytna Mezopotamia? Starożytna Mezopotamia - ciekawostki To właśnie starożytna Mezopotamia uważana jest za kolebkę cywilizacji, a Sumerowie - jeden z pierwotnych ludów tego regionu - wywarli niezwykle silny wpływ na dzieje starożytnego świata. Jak wyglądało życie w widłach dwóch rzek? Pierwsze społeczności zaczęły kształtować się na terenie Mezopotamii ok. 12000 lat p.n.e. (w okresie rewolucji neolitycznej). Wówczas nie można było jednak mówić o zwartej strukturze społecznej. Stworzenie pierwszej cywilizacji (nie tylko w Mezopotamii, ale i na świecie) przypisuje się Sumerom, którzy zasiedlili dorzecze Tygrysu i Eufratu mniej więcej w III tysiącleciu p.n.e. Później nastał czas panowania Imperium Akadyjskiego ze stolicą w mieście Akad. Ok. 2154 r. p.n.e., do władzy doszło miasto Aszszur, które stworzyło Imperium Asyryjskie. W 1795 r. p.n.e. równolegle zaczęło rozwijać się niezależne Imperium Babilońskie. Koniec niezależności Mezopotamii jest datowany na 539 r. p.n.e., kiedy kraina dostała się pod panowanie Persów. W 335 r. p.n.e., ziemie między dwiema rzekami znajdowały się pod panowaniem Aleksandra Wielkiego. Życie w starożytnej Mezopotamii Zanim zaczęły powstawać pierwsze państwa-miasta, życie w starożytnej Mezopotamii skupiało się w wiejskich osadach. Te były budowane na planie koła, pośrodku którego znajdowało się rytualne ognisko, używane przy okazji odprawiania obrzędów religijnych. Domy wpływowych członków społeczności były budowane z cegły i lokalizowano je najbliżej ogniska. Rolnicy mieszkali w glinianych chatach. Siedem wrót do chwały Wielkie cywilizacje postrzegamy zwykle stereotypowo. Medialne obrazy starożytnego świata odwróciły naszą uwagę od treści będących jego esencją. Pierwsze miasta, zakładane przez Sumerów, zaczęły powstawać w IV tysiącleciu p.n.e. Były to niezależne ośrodki, kontrolujące okoliczne wioski i przylegające do nich tereny uprawne. Najczęściej były otoczone wysokimi murami, a od innych osad oddzielał je piaszczysty lub błotnisty pas ziemi. W sumeryjskich państwach-miastach żyło od kilkunastu do kilkudziesięciu tys. osób. Władza spoczywała w rękach kapłanów, którzy byli kimś w rodzaju pośredników między bóstwami a ludźmi. Bogom oddawano cześć w świątyniach, przy których wznoszono zigguraty - piramidalne wieże z cegły. Badacze historii są zdania, że w ich najwyższym punkcie lokalizowano święte miejsca kultu, do których wstęp mieli wyłącznie kapłani. Z czasem, władzę w Mezopotamii przejęli świeccy dostojnicy. Królami byli przywódcy wojskowi, którzy cieszyli się najwyższym autorytetem i którzy wsławili się najodważniejszymi czynami na polu walki. Władza była dziedziczona. W ten sposób powstały pierwsze monarchie i dynastie. Mieszkańcy Mezopotamii byli w większości ludźmi wolnymi, cieszącymi się pełnią praw. Poza królami, kapłanami i dowódcami wojskowymi, najzamożniejszą warstwą społeczną byli właściciele ziemscy, kupcy i rzemieślnicy. Pod nimi plasowała się ludność zależna, która służyła wyżej postawionym mieszkańcom. Mowa o chłopach, którzy zajmowali się uprawą ziemi w świątynnych, królewskich i prywatnych majątkach ziemskich. Chłopi trudnili się też rybołówstwem. Wolni rolnicy, którzy świadczyli pracę najemną, pojawili się dopiero później. Najniższą warstwę społeczną stanowili niewolnicy. W większości byli to jeńcy wojenni i ludzie kupieni na targowiskach, najczęściej pochodzący spoza granic Mezopotamii. Niewolnicy służyli w domach arystokracji - kapłanów i urzędników. Mają ponad 5 tysięcy lat. Sumeryjskie zabytki znalezione w obozie dla uchodźców Trzy sumeryjskie figurki z terenu Mezopotamii sprzed 5 tysięcy lat znaleziono w ośrodku rejestracyjnym dla migrantów w Słowenii - podała w środę policja tego kraju. Słowenia leży na tzw. s... Żyzne ziemie dorzecza Eufratu i Tygrysu stwarzały idealne warunki do rozwoju rolnictwa. Co uprawiano w starożytnej Mezopotamii? Przede wszystkim zboża: pszenicę jęczmień i żyto. Poza tym, uprawy obejmowały soczewicę, groch, sezam, cebulę, pory i ogórki. Uprawiano także len, który był wykorzystywany nie tylko do produkcji oleju, ale także jako surowiec tkacki. Ważną część upraw stanowiły także sady z palmami daktylowymi. Ludność starożytnej Mezopotamii trudniła się też hodowlą zwierząt gospodarskich: kóz owiec, bydła i osłów. Mniejsze znaczenie miała hodowla drobiu i trzody. Co zawdzięczamy ludziom Mezopotamii? Osiągnięcia starożytnej Mezopotamii wywarły wpływ na cały starożytny świat. Bez cienia wątpliwości, odkrycia i wynalazki mieszkańców krainy w dorzeczu Eufratu i Tygrysu były motorem napędowym rozwoju cywilizacyjnego. Co wynaleźli starożytni Mezopotamczycy? Trudno jest wymienić ich wszystkie zasługi. Poniżej skupimy się na najważniejszych. Mówiąc o odkryciach, które zawdzięczamy ludom zasiedlającym Mezopotamię, na pierwszym miejscu należy wymienić pismo. Jako pierwsi pismem zaczęli posługiwać się Sumerowie, mniej więcej w IV tysiącleciu p.n.e. Właśnie z tego okresu pochodzą najstarsze artefakty piśmiennicze, zawierające hieroglify ze starożytnej Mezopotamii. Początkowo Sumerowie posługiwali się prostymi znakami, które później wyewoluowały do postaci pisma klinowego. Materiałem piśmienniczym były miękkie gliniane tabliczki, a do pisania służyła przycięta trzcina. Siedem cudów świata starożytnego Te budowle zostały uznane za najwspanialsze pomniki ludzkiego geniuszu. Siedem cudów świata starożytnego jednak nie przetrwało – wyjątkiem jest piramida Cheopsa. Co stało się z resztą, k... Inne wielkie osiągnięcie ludów Mezopotamii to wynalezienie koła garncarskiego. Proste urządzenie, wprawiane w ruch stopami lub rękoma, pozwalało szybko wytwarzać naczynia do przechowywania żywności i towarów handlowych. Ze względu na uwarunkowania geograficzne (Mezopotamia charakteryzowała się deficytem surowców naturalnych), handel stanowił ważną część mezopotamskiej gospodarki. Aby móc podróżować dalej i sprawniej, Sumerowie zbudowali pierwszą łódź żaglową. Zaczęli też w praktyczny sposób wykorzystywać koło, tworząc wozy zaprzęgowe wykorzystywane w pracach rolnych. Ludom Mezopotamii przypisuje się też wykorzystanie koni jako zwierząt zaprzęgowych. Sumerowie połączyli miedź z cyną, rozpoczynając w ten sposób epokę brązu. Był to milowy krok w rozwoju metalurgii, który całkowicie odmienił oblicze starożytnego świata. Gdzie leży teraz starożytna Mezopotamia? Babilon – pierwsza antyczna metropolia Wiszące ogrody, wieże mające sięgać nieba i siedlisko rozpusty. Ile w tym prawdy? Jaki los spotkał starożytny Babilon? Nanosząc przypuszczalne granice starożytnej Mezopotamii na współczesną mapę, jej obszar będzie rozciągał się od północnej części Syrii po Zatokę Perską i od Iranu po Arabię. Kraina tworzy trójkąt, którego podstawa (na północy) rozciąga się między miastem Aleppo (północno-zachodnia Syria) i jeziorem Urmia (północno-zachodni Iran), a wierzchołek znajduje się przy ujściu rzeki Szatt al-Arab (południowy Irak). Starożytna Mezopotamia - ciekawostki Nazwa tej starożytnej krainy oznacza "terytorium między rzekami". To określenie odnosi się do położenia starożytnej Mezopotamii - w dolinie między Tygrysem i Eufratem. W języku greckim, słowo "Mesopotamia" stanowi zlepek dwóch wyrazów: "mesos", czyli "środek", oraz "potamos", czyli rzeka. Nazwa "Sumerowie" (cywilizacja, która w IV tysiącleciu p.n.e. zasiedliła starożytną Mezopotamię) w dosłownym tłumaczeniu oznacza "czarnogłowi". Wśród ruin antycznej Persji. Odwiedź Persepolis i przenieś się w czasie Persepolis to ruiny starożytnego, perskiego miasta, którego historia zaczęła się około 2500 lat temu. Dziś obiekt ten jest wpisany na listę UNESCO. Choć nie zachowało się wiele, z pewno.. Położenie starożytnej Mezopotamii wiązało się z licznymi korzyściami, jednak miało też jedną istotną wadę. Tygrys i Eufrat wylewały ze swoich koryt nieregularnie, a opady nie występowały zbyt często. Aby rozwiązać ten problem, Sumerowie zbudowali system melioracyjny. Zasada "oko za oko, ząb za ząb", która oznacza, że kara wymierzona sprawcy powinna być adekwatna do jego winy, nawet dziś ma wielu wyznawców. Nie każdy o tym wie, ale ta reguła została stworzona według Kodeksu Hammurabiego. Mniej więcej w 2000 roku p.n.e., język sumeryjski został wyparty przez akadyjski. Mowa Sumerów nie zniknęła jednak całkowicie. Nadal była używana do sporządzania naukowych, uroczystych i literackich zapisów. Sumeryjski stał się martwym językiem dopiero w pierwszym wieku n.e. Język sumeryjski miał charakter izolowany. Oznacza to, że nie da się w nim odnaleźć zaczerpnięć z innych starożytnych języków. Pochodzenie Sumerów do dziś owiane jest aurą tajemniczości. Jedna z hipotez wskazuje, że lud ten przybył z obszaru położonego za Zatoką Perską, z Półwyspu Arabskiego albo subkontynentu indyjskiego. Niektórzy badacze wyrażają jednak przekonanie, że zanim przybyli do dorzecza dwóch rzek, Sumerowie zamieszkiwali Tybet lub Himalaje. Pewnie nie zwróciłbyś na nie uwagi. To koło ma 3000 lat i dla archeologów jest prawdziwym skarbem Archeolodzy odkryli we wschodniej Anglii kompletne pozostałości drewnianego koła sprzed około 3000 lat – informuje serwis internetowy Yahoo News. Znalezisko wydobyto w "Brytyjskich Pompejach". Wbrew często powtarzanej opinii, starożytna Mezopotamia nie jest krajem. To raczej region/kraina, który był zamieszkiwany przez wiele cywilizacji, jednak biorąc pod uwagę niezwykle dynamiczny rozwój społeczny, jaki miał miejsce na tym terenie, wszystkie je określa się wspólnym mianem cywilizacji Mezopotamii. Na ten fakt wpływa także wspólne dziedzictwo kulturowe ludów z dorzecza Eufratu i Tygrysu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Irak zastąpi Egipt? Kraj odwiedza coraz więcej turystów. Dlaczego?
Liczba zagranicznych turystów odwiedzających Irak wzrosła kilkukrotnie. Co oferuje kraj, do niedawna kojarzony głównie z wojną?
W tym artykule: Irak nowym turystycznym hitem? Jeszcze nie, ale to niewykluczone Irak stawia na turystów z zagranicy Co zobaczyć w Iraku? Najciekawsze atrakcje kraju Irak przez wiele lat uchodził za jeden z najmniej bezpiecznych kierunków turystycznych na świecie. Część krajów nadal ostrzega podróżnych przed wyjazdami nad Eufrat, wskazując na ryzyko porwań czy ataków dżihadystów. Inny problem to niezabezpieczone niewybuchy z licznych wojen w regionie. Mimo to kraj od kilku miesięcy przeżywa nagły turystyczny rozkwit. Irak nowym turystycznym hitem? Jeszcze nie, ale to niewykluczone „To jeden z trzech najlepszych krajów, jakie odwiedziłam.” „Tutaj zaczęła się cywilizacja. Myślę, że zbyt mało osób rozumie, jak ważny jest ten region”. To słowa turystów cytowanych przez „France 24”. Irak rzeczywiście jest jednym z najważniejszych historycznie miejsc na świecie. To właśnie w dorzeczu Tygrysu i Eufratu była położona Mezopotamia. Zamieszkujące ją ludy, w tym Sumerowie, rozwijały kultury, państwa i imperia. Ostatnie dekady odcisnęły jednak bolesne piętno zarówno na ludziach, jak i architekturze. W porównaniu z Egiptem czy Jordanią iracka infrastruktura turystyczna jest dość skromna. To nie zniechęca jednak podróżnych z innych krajów. Ba, takie warunki mogą być uznane za zaletę. Turyści z aparatami i plecakami są coraz częstszym widokiem na ulicach Bagdadu i Mosulu. Większość z nich to uczestnicy zorganizowanych wycieczek. Archeolodzy w Jordanii odnaleźli kompleks rytualny sprzed 9000 lat. To najstarsza konstrukcja skalna, jaką wybudował człowiek Kompleks rytualny został odnaleziony na wschodniej pustyni Jordanii. Pochodzi z okresu neolitu. Naukowcy twierdzą, że to najstarsza tak duża konstrukcja zbudowana przez człowieka. Irak stawia na turystów z zagranicy Skąd ta nagła popularność Iraku? Od ponad roku iracki rząd ponownie wydaje turystyczne wizy. Wygląda na to, że podróżni tylko na to czekali. Według danych udostępnionych przez Iraqi Tourism Authority, w 2021 r. kraj odwiedziło ponad 107 tys. turystów z Francji, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i Norwegii. To ponad trzy razy więcej niż w 2020 r. Kolejni turyści odwiedzający Irak potwierdzają, że podróż nie jest już tak ryzykowna, jak jeszcze kilkanaście lat temu. Władze wiedzą jednak, że aby sektor turystyczny zaczął pełnić kluczową rolę w krajowej gospodarce, potrzebna jest odpowiednia infrastruktura. Jej rozwój to obecnie jeden z priorytetów rządzących. Pierwszym krokiem było ponowne otwarcie Muzeum Narodowego w Bagdadzie. Placówka pozostawała zamknięta przez trzy lata. W grudniu i w styczniu w stolicy Iraku zorganizowano również kilka wydarzeń artystycznych i kulturalnych. Odnaleziono najstarsze budynki na Półwyspie Arabskim. Pochodzą sprzed ponad 8500 lat Archeolodzy znaleźli najstarsze budynki w historii Półwyspu Arabskiego. Nowe odkrycie ujawnia osadniczy tryb życia ludzi, którzy zamieszkiwali te ziemie 8500 lat temu. Co zobaczyć w Iraku? Najciekawsze atrakcje kraju Największą i najbardziej charakterystyczną atrakcją turystyczną atrakcją Iraku jest Brama Isztar. Jej replika znajduje się w Babilonie. Oryginał został wybudowany za czasów króla Nabuchodonozora II. Obecnie Brama Isztar w pewnym sensie symbolizuje otwartość kraju na resztę świata. Turyści z USA i Europy chętnie robią sobie pamiątkowe zdjęcia pod niebieską budowlą ze złotymi zdobieniami. Kolejny cenny obiekt to ziggurat w Ur. Świątynię wybudowano ponad 2 tys. lat p.n.e. Pierwsze renowacje przeprowadzano jeszcze w starożytności, dzięki czemu budowla zachowała się w dość dobrym stanie. Ogromną popularnością wśród turystów i pielgrzymów cieszy się również sanktuarium Imama Husajna, w którym pochowano wnuka Mahometa. Inne ciekawe atrakcje Iraku to: cytadela w Irbilu, Spiralny Minaret, park Sami Abdulrahman, meczet Al-Kazimijja. Do Iraku nie dolecimy z Polski bezpośrednio. Najbezpieczniej, przynajmniej na razie, będzie jednak podróżować na miejsce z touroperatorami. Wycieczki objazdowe po Iraku są w ofercie kilku polskich biur podróży. Cena wyjazdu jesienią (min. 8 dni) to około 9-10 tys. zł.
Zakładają maski by leczyć duszę. Mózg w stanie wojny
Wywołany siłą wybuchu uraz mózgu jest charakterystyczny, można rzec – „flagowy” dla kampanii w Iraku i Afganistanie. Dotyka setek tysięcy amerykańskich żołnierzy. Choć uszkodzenia są niewidoczne, głęboko wnikają w mózg i psychikę człowieka.
Z zespołem saperów czekam we wnętrzu ochronnego bunkra z palcami wciśniętymi głęboko w uszy. Na zewnątrz widziałam ładunek nr 52 z sześciometrowym żółto-zielonym lontem detonującym przytwierdzony do ściany jednoizbowego, zbudowanego do tych testów budynku ze sklejki. Konstrukcja wyposażona jest w stalowe, ognioodporne drzwi. Odliczanie od pięciu, głębokie „bum” i czuję jakby tępe uderzenie w sam środek klatki piersiowej. Właśnie ono jest główną składową odczuwaną w trakcie eksplozji. – Bywałem dziesiątki, a nawet setki metrów od miejsca eksplozji, a jednak wciąż czułem to uderzenie – mówi mi jeden z członków zespołu. Chęć rozwikłania zagadki wpływu eksplozji na ludzi zaprowadziła mnie na poligon z czasów II wojny światowej, jakieś 65 km od Denver. Z danych amerykańskiego Departamentu Obrony wynika, że w latach 2001–2014 u mniej więcej 230 tys. żołnierzy i weteranów stwierdzono tzw. łagodne pourazowe uszkodzenia mózgu (TBI), głównie w efekcie narażenia na eksplozje. Różnorodność objawów związanych z tym zaburzeniem jest ogromna. Mogą to być bóle głowy, drgawki, zaburzenia ruchowe, zaburzenia snu, zawroty głowy, zaburzenia wzroku, dzwonienie w uszach, zmiany nastroju oraz kłopoty z pamięcią, trudności w mówieniu i zaburzenia funkcji poznawczych. Jeśli dodamy do tego fakt, że objawy te bardzo przypominają te obserwowane w zespole stresu pourazowego (PTSD), i to, że na początku kampanii w Afganistanie i Iraku często w ogóle nie odnotowywano udziału w eksplozjach, jest jasne, że nie sposób podać rzeczywistej liczby osób cierpiących z tego powodu. ZOBACZ GALERIĘ MASEK STWORZONYCH PRZEZ ŻOŁNIERZY PODCZAS TERAPII Mimo że nie jest to uraz rzadki, podstawowe kwestie z nim związane wciąż pozostają bez odpowiedzi. Nie mamy pewnych metod diagnostycznych, środków zapobiegawczych i sposobów leczenia. Przede wszystkim zaś brak jest zgody w środowisku medycznym co do natury samego wywołanego wybuchem urazu i mechanizmu, w jakim siła eksplozji uszkadza mózg. BUM!: eksplozja w terenie to w rzeczywistości mieszanka praktycznie jednoczesnych, ale zarazem różnych składowych, z których każda wywołuje szkody na swój własny sposób. Zapłon wywołuje chemiczną reakcję, momentalne rozprężenie gazów, które wypycha kulę gazu i powietrza szybciej niż dźwięk. Ta fala uderzeniowa obejmuje każdy obiekt, jaki napotka, bańką ciśnienia statycznego. W tej pierwszej fazie wybuchu z pozoru nic się nie dzieje. Potem dochodzi do nagłego spadku ciśnienia, tworzy się próżnia. Po niej przychodzi faza druga – uderzenie naddźwiękowej wichury, która wypełnia wcześniejszą próżnię i rozbija na kawałki wszystko, co napotka, a szczątki zamienia w broń – penetrujące pociski wysokich prędkości. Sam podmuch stanowi trzecią fazę wybuchu, unosząc w powietrze nie tylko ludzi, ale nawet 13-tonowe pojazdy opancerzone i rzucając nimi o ściany, skały czy pobocza. Etap czwarty przynosi wszystkie pozostałe efekty eksplozji: ogień, który pali, żrące chemikalia i duszący pył. Tajemnica tkwi w skutkach pierwszej fazy wybuchu. Teorie są rozmaite. Jeśli przyczyną uszkodzeń jest fala uderzeniowa dostająca się do mózgu przez naturalne otwory (oczy, nos, uszy, usta), to jak działa? Może to zewnętrzne ciśnienie wywierane na klatkę piersiową przenosi się przez tętnice szyjne w głąb mózgu? A może złożona energia kinetyczna fali przenoszona przez czaszkę na półpłynną tkankę mózgu wywołuje zatory? Albo ciśnienie odkształca czaszkę, a ta uciska mózg? Czy uszkadzającym czynnikiem jest hałas? Błysk? Większość żołnierzy, u których rozpoznano TBI, była też poturbowana przez towarzyszący eksplozji podmuch. Może więc jest to tylko rodzaj wstrząsu mózgu? Cios w mózg Kluczowymi czynnikami mechanicznymi związanymi z uszkodzeniami mózgu są: wzrost ciśnienia śródczaszkowego i ruchy mózgu względem czaszki. Fala uderzeniowa, czyli nadciśnienie, działa na mózg w momencie, gdy dotrze do czaszki. Ciśnienie wraca do normy już po kilku milisekundach, ale sam mózg może zmieniać położenie jeszcze przez kilkaset milisekund po takim uderzeniu. Zerwane połączenia Traktografia z wykorzystaniem techniki obrazowania tensora dyfuzji (obrazowanie dyfuzyjne MRI, DTI) wyraźnie ujawnia zerwane połączenia nerwowe w mózgu cywilnej ofiary ciężkiego urazu mózgowego (z prawej) w porównaniu ze zdrowym mózgiem (z lewej). Naukowcy z wojskowego programu badań nad urazami mózgu planują stworzyć takie mapy mózgu zmarłych weteranów ostatnich kampanii, by ocenić skutki eksplozji. Preparaty delikatnej tkanki mózgowej (sąsiednia strona) kryją kluczowe wskazówki. – Myślę, że wiem, co siła eksplozji robi z ludzkim mózgiem – mówi szef programu, Daniel Perl. Impulsem do testów w Kolorado było sztandarowe wojskowe badanie z 2008 r. prowadzone na grupie breacherów (ang. breach – wyłom), czyli żołnierzy, których zadaniem jest zakładanie ładunków wybuchowych pod kontrolowane detonacje. Od lat stwierdzano u nich bowiem wysoką częstość występowania objawów neurologicznych. Badacze towarzyszyli instruktorom i uczniom U.S. Marine Corps Weapons Training Battalion Dynamic Entry School w trakcie dwutygodniowego kursu obchodzenia się z materiałami wybuchowymi. Okazało się, że po większych eksplozjach breacherzy nawet przez kilka dni zgłaszali tępe bóle w plecach i klatce piersiowej. Skarżyli się na poczucie, „jakby ich ktoś pobił”, a także bóle głowy „zaczynające się bólem przeszywającym czoło, a potem rozchodzącym się w dół, na skronie, za uszy i wzdłuż linii żuchwy”. Co istotniejsze, wyniki testów neurobehawioralnych, jakim poddano badanych przed i po kursie, wykazały „nieznaczne oznaki spadku sprawności wśród instruktorów”, którzy zazwyczaj są narażeni na więcej eksplozji niż ich uczniowie. Taki wynik sugeruje, że powtarzające się uczestnictwo w wybuchach, nawet takich o niewielkiej sile, nawet tylko w trakcie dwutygodniowego kursu, może być groźne. Wcześniej wiele środowisk wojskowych i medycznych uznawało za wątpliwe, by wybuch o niewielkiej energii mógł wywoływać znaczące uszkodzenia. – Jakkolwiek dziwnie by to dziś brzmiało, w Pentagonie odbywały się wtedy regularne pyskówki w kwestii tego, czy coś takiego jak TBI rzeczywiście istnieje – powiedział mi płk Christian Macedonia, były doradca ds. medycznych przy przewodniczącym Kolegium Połączonych Szefów Sztabów. Dziś jednak badacze zakładają, że łagodne TBI może zwiększać podatność na zaburzenia psychiczne, co tłumaczyłoby dużą częstotliwość ich występowania wśród weteranów. Czekaliśmy w bunkrze, aż opadnie dym, a potem wyszliśmy na wciąż przesiąknięte spalenizną powietrze. Drzwi budynku dosłownie zdmuchnęło, z przeciwległej ściany zostały drzazgi. Czujniki ciśnienia na poziomie głowy i klatki piersiowej odnotowały podmuch wtórny, czyli falę odbitą od ścian i narożników. Samą eksplozję nagrano tak, by można było odtwarzać z prędkością 2–3 klatek na sekundę zdarzenie, które sfilmowano z prędkością 14 tys. klatek na sekundę: najpierw zapalony lont jarzący się czerwienią i złotem niczym długi, elegancki strumień światła, potem rozkwitająca złotem i czernią eksplozja... BUM! Ładunek 52 był jednym z serii, która ma rzucić światło na zjawisko podmuchu wtórnego, czyli odbicia fali uderzeniowej od jakiejś powierzchni. W innych testach bada się długość narażenia na efekty wybuchu oraz częstość i rodzaj tych wybuchów. Na miejscu badaniom szefuje Charles Needham, autorytet w dziedzinie fizyki eksplozji. Analizując komputerowy obraz, śledził oscylacje, czyli naprzemienne wzrosty i spadki ciśnienia. Zanim zanikły, przeszły pięć pełnych cykli, podczas gdy cała sekwencja trwała jakieś 65 milisekund. Dla człowieka minimalny czas trwania jakiegokolwiek bodźca pozwalający na reakcję to sto milisekund. Tymczasem fala uderzeniowa potrzebowała mniej niż pięciu milisekund, by dotrzeć do umieszczonych w ścianach czujników. Jak zauważył Needham, „gdziekolwiek byś był w tym pomieszczeniu, i tak zostaniesz ofiarą”. Ojcowski w sposobie bycia, z białą czupryną i brodą, sprawia wrażenie czarodzieja obeznanego z czarną magią ładunków wybuchowych. Ma stopnie naukowe z fizyki i astrofizyki, jest autorytetem w dziedzinie komputerowych symulacji eksplozji i dynamiki fal wtórnych. Z nostalgią i rozrzewnieniem wspominał „wielkie bum” sprzed lat – testy na pociskach o dużej sile wybuchu. Zadaniem Needhama było wyposażenie breacherów w mapy pokazujące, które obszary w budynkach określonego typu najlepiej chronią przed skutkami wtórnej fali uderzeniowej. To, w jaki sposób wybuch rozchodzi się w pomieszczeniu, zależy nie tylko od jego kształtu. Znaczenie ma też rozmieszczenie wsporników ścian, liczba i rozkład okien i drzwi, czy są tam jakieś dziury albo meble. Fala uderzeniowa odbita od sztywnych powierzchni, niezależnie od tego, czy będzie to stal, czy gipsowa płyta, może być silniejsza od tej pierwotnej. (W Hiroszimie fala uderzeniowa odbita od ziemi miała większą siłę niż pierwotny wybuch). Fala wybuchu odbija się nawet między czaszką a wnętrzem chroniącego głowę żołnierza hełmu. Wybuch zmienia się pod wpływem najmniejszych szczegółów otoczenia, drobnych gestów wykonanych przez znajdującego się w jego obszarze człowieka. Zwięzłe podsumowanie oryginalnego badania z 2008 r. nad urazami u breacherów przedstawia dowody na to, że trzeba zrewidować zalecane dotychczas bezpieczne odległości. – W niektórych z tych podręczników znaleźliśmy... pomyłki o jeden–dwa rzędy wielkości – mówi Needham, odnosząc się do instrukcji dla tej formacji. W efekcie jego prac podręczniki zmieniono w 2012 r. Zainteresowanie skutkami eksplozji zaczęło się podczas I wojny światowej, gdy charakterystycznym mechanizmem urazów była – tak jak podczas konfliktów w Iraku i Afganistanie – siła wybuchu, głównie eksplodujących pocisków artyleryjskich. Termin shell shock („szok pociskowy”; po polsku: nerwica wojenna) po raz pierwszy pojawił się w lutym 1915 r. w opublikowanej w Lancecie pracy opisującej trzech brytyjskich żołnierzy narażonych na skutki wybuchów, którzy skarżyli się na bezsenność, ograniczenie pola widzenia oraz zaburzenia smaku, słuchu i pamięci. Początkowo ich dolegliwości przypisywano wstrząsowi mózgu i jego patologicznemu przemieszczaniu się wywołanemu falą uderzeniową wybuchu. Najpopularniejszą teorią wyjaśniającą mechanizm urazu była ta, w myśl której fala uderzeniowa przemieszcza się do mózgu przez płyn mózgowo-rdzeniowy. Jednak w miarę trwania wojny zaburzenie zaczęto przypisywać „osłabieniu nerwów”, zwłaszcza że wielu mężczyzn poza tym wydawało się zupełnie zdrowych. Termin shell shock, wskazujący na wybuch jako przyczynę urazu, wypadł z łask. Taka zmiana rozpoznania miała poważne skutki. W kolejnych dekadach żołnierz dotknięty takim urazem stał się symbolem emocjonalnych skutków wojny, a świat medyczny przestał się zajmować badaniami, w których przyjmowano by możliwość, że uraz po wybuchu może mieć podłoże fizyczne, nie psychiczne. Z dostępnych akt i opisów z lat 20., 30., 40. i dalszych XX w. wyłania się obraz weteranów pogrążonych w letargu lub melancholii, mających problemy z uporządkowaniem myśli, cierpiących na napady drgawek albo wpadających w szał gniewu. Dorastając w Anglii, moi rodzice znali mężczyzn, o których mówiono, że „od wojny są dziwni”. Te opisy to najlepsze dostępne dane o długoterminowym losie żołnierzy dotkniętych „nerwicą wojenną”. Po II wojnie światowej, w 1951 r., amerykańska komisja energii atomowej stworzyła program biologii wybuchu (Blast Biology Program), by na rozmaitych zwierzętach testować bardzo silne eksplozje symulujące wybuch nuklearny. We wczesnych latach 80. przeniesiono uwagę z wybuchów jądrowych na eksplozje o niewielkiej mocy, typowe dla współczesnych konfliktów zbrojnych. Większość naszych badań nad efektami wybuchów skupiała się albo na ranach wywołanych odłamkami, albo na tym, co dzieje się w narządach wypełnionych powietrzem. Wszyscy zajmowali się tym, co podczas eksplozji termonuklearnej dzieje się z płucami i jelitami – powiedział mi ppłk Kevin „Kit” Parker, profesor na Harvardzie. – Zupełnie nie interesował nas mózg. Parker, wysoki gość z ogoloną głową, to także były oficer piechoty dwukrotnie służący w Afganistanie, który sam widział i odczuł skutki fali uderzeniowej wywołanej wybuchem. – Najpierw zobaczyłem błysk na niebie i odwróciłem się ku górom, gdzie toczyły się walki – opowiadał, wspominając styczniowy dzień 2003 r., gdy na wzgórzach Kandaharu jego ciało przeniknęła fala oddalonej eksplozji. – Czułem, jakby coś podrzuciło moje wnętrzności do góry, a potem rzuciło je z powrotem na dół. Uświadomiono mu skalę uszkodzeń ciała, jakie mógł wywołać wybuch, ale... – Gdy eksplodują bomby, zapominasz o gościu, który trochę kiepsko się czuje, jeśli obok niego widzisz takiego, któremu urwało obie nogi – wyjaśnia Parker. Jednak poważniejsze długofalowe skutki wybuchu prawdopodobnie dotkną właśnie tego, u którego doszło „tylko” do urazu mózgu. W 2005 r. Parker zainteresował się urazami neurologicznymi typu TBI. Zaczął od przeglądu fachowej literatury pod kątem pewnego rodzaju białek zwanych integrynami, które przenoszą mechaniczne bodźce do wnętrza komórek. Zaczął poddawać komórki nerwowe szczurów takim przeciążeniom, jakie występują podczas eksplozji. Znajdujące się na powierzchni komórek integryny inicjowały kaskadę reakcji, której kulminacyjnym efektem było widoczne skrócenie aksonów – długich wypustek, którymi komórki nerwowe porozumiewają się między sobą. Rozmaitość teorii, jakie obecnie zajmują neurologów, sama w sobie może być świadectwem tego, jak szeroki jest zakres badań nad TBI. Lee Goldstein z Boston University School of Medicine podszedł do zagadnienia z innej strony. – Ludzie skupiają się na skoku ciśnienia – powiedział mi. – Tymczasem za nim idzie podmuch. Zawodowe doświadczenia Goldsteina dobrze oddaje jego pełny tytuł naukowy: profesor psychiatrii, neurologii, okulistyki, patologii i medycyny laboratoryjnej oraz inżynierii biomedycznej, technologii komputerowych i elektrotechniki. W maju 2012 r. opublikował wyniki badań nad możliwym związkiem TBI z przewlekłą encefalopatią pourazową (CTE), neurodegeneracyjnym schorzeniem, które jego zespół odkrył, badając mózgi czterech zmarłych weteranów narażonych za życia na skutki eksplozji. Dotyka ona też sportowców narażonych na wielokrotne, powtarzane urazy głowy. Ta nieuleczalna, prowadząca do śmierci choroba neurodegeneracyjna jest przyczyną zaburzeń funkcji poznawczych i otępienia. Można ją rozpoznać dopiero w trakcie sekcji, dzięki charakterystycznym złogom białka tau. Aby zweryfikować teorię, że TBI może wywołać CTE, zespół Goldsteina umieścił myszy w rurze i potraktował je pojedynczą falą uderzeniową symulującą skutki eksplozji ładunku wybuchowego. Efekty rejestrował superszybką kamerą. Najpierw w reakcji na falę ciśnienia głowy myszy poruszały się w tył i w przód niczym pomponik na czapce. W ciągu 30 milisekund takich oscylacji było dziewięć. – W jednym wybuchu tak naprawdę przyjmujesz wiele ciosów – wyjaśnia Goldstein. – To tak, jakbyś przywalił komuś w czaszkę wielokrotnie w bardzo krótkim czasie. Dwa tygodnie po wybuchowym doświadczeniu w mysich mózgach stwierdzono nagromadzenie chemicznie zmodyfikowanego białka tau oraz inne uszkodzenia. Krytycy badania wytykają jednak, że u ludzi w trzech na cztery przypadki dochodzi do dodatkowych urazów, niezwiązanych z samą falą uderzeniową, i że testy na manekinach wykazały, że w warunkach polowych rzadko obserwuje się „efekt pomponika”. Zdaniem niektórych badaczy błędem jest skupianie się wyłącznie na głowie. – Te ogromne energie kinetyczne działają na całe ciało – mówi Ibolja Cernak, opisując efekty eksplozji. Fala uderzeniowa uderza w brzuch i klatkę piersiową „niczym ogromna pięść” – opisuje badaczka – przesyłając energię kinetyczną w głąb ciała. Ta wywołuje oscylacyjne fale ciśnienia we krwi, która stanowi idealny ośrodek przenoszący tę energię dalej, do narządów wewnętrznych i do mózgu. Z eksperymentów na myszach wynika, że niezależnie od tego, czy głowa była chroniona, czy nie, po wybuchu w mózgu pojawia się stan zapalny. Zdaniem Cernak to zapalenie rozpoczyna proces powstawania uszkodzeń porównywalny z tym, jaki obserwuje się w chorobie Alzheimera. Tymczasem ochrona klatki piersiowej znacząco zmniejszała nasilenie zapalenia mózgu, co świadczy o tym, że w powstawaniu TBI podstawową rolę odgrywa interakcja „wybuch–ciało”. Obecnie jedyną godną zaufania metodą bezpośredniego badania biologicznych skutków działania fali uderzeniowej na ludzki mózg jest... sekcja zwłok. W 2013 r. Departament Obrony założył mózgowy bank tkanek, nadzorowany przez profesora patologii Daniela Perla. Trafiają tam organy podarowane przez rodziny zmarłych wojskowych. – To pozwala badaczom zejść na poziom tkanki i zobaczyć, co się tam naprawdę dzieje – mówi Perl. Dziś Perl twierdzi, że wyniki są naprawdę odkrywcze. – Naszym zdaniem jesteśmy już blisko wykrycia w mózgach żołnierzy wystawionych na działanie eksplozji swoistych [fachowo: patognomonicznych] zmian, jakich nie spotyka się w urazach mózgu u cywilów. Sądzę, że będziemy musieli usiąść z ludźmi projektującymi hełmy i elementy ochrony osobistej (jak kamizelki kuloodporne) i zaprojektować je od nowa. Niektóre wzory wymyślono bowiem w oparciu o zupełnie inne założenia – przewiduje badacz. Wiele prac badających możliwe biologiczne znaczniki urazu powybuchowego może w przyszłości pomóc w stawianiu diagnoz. Obiecujące okazało się np. badanie krwi wykrywające swoiste białka wskazujące na uszkodzenie komórek mózgowych; jest obecnie testowane przez wojsko. W 2014 r. badanie 52 weteranów wykorzystało technikę rezonansu magnetycznego zwaną mapowaniem MPF (macromolecular proton fraction) do ustalenia poziomu mieliny, głównego składnika istoty białej mózgu. Dowody na jej uszkodzenie znaleziono u 34 weteranów narażonych na skutki eksplozji i tylko u 18 takich, którzy nigdy nie przebywali w strefie wybuchu. Mimo złożoności samej eksplozji do wysadzenia czegoś w powietrze potrzeba niewielkich pieniędzy i jedynie minimalnego doświadczenia. Wybuchowe pociski penetrujące typu IED, używane do przebijania pancerzy pojazdów wojskowych, można skonstruować już za kilka dolarów. Te pociski w kształcie dysku, które w trakcie lotu rozgrzewają się do czerwoności i zmieniają kształt, mogą przeciąć opancerzony samochód niczym rozgrzany nóż masło. I tak technologia za 25 dolarów może zniszczyć pojazd wart milion i zabić znajdujących się w nim żołnierzy. BUM! w 2009 r., podczas patrolu w Iraku Robert Anetz poczuł ogromne ciśnienie zgniatające jego ciało. Potem przestał cokolwiek czuć. – Wszyscy krzyczeli: „W porządku?! W porządku?!”. Wtedy sprawdzasz, czy nie krwawisz – mówi. Krwi nie było, uznał więc, że wszystko jest OK, ale siedem miesięcy po powrocie z Iraku miał atak drgawek, a sześć miesięcy później – duży napad padaczkowy. Dziś odbudowuje swoje życie jako student i strażak ochotnik. Liczba leków, jakie musi codziennie zażywać, spadła z 15 do trzech, ale wciąż ma migreny. Enrique Trevino, który w wieku 21 lat przeżył w Afganistanie groźną zasadzkę IED, pamięta tylko błysk i kolegów krzyczących jego imię. – Nigdy nie zapomnę tego błysku – wspomina. – Wyglądał jak piorun. Gdy doszedł do siebie w Fort Hood w Teksasie, dowiedział się, że eksplozja, która zerwała mu noktowizor, odebrała mu również mowę i peryferyjne widzenie. Teraz stara się przywrócić swojemu umysłowi sprawność, wykonując takie zadania jak liczenie wstecz od 50, ale co dzień cierpi na migrenowe bóle głowy, a nocami dręczą go koszmary. Jakiś rok od powrotu do domu Enrique próbował się zabić. Jego przyjacielowi, który też służył w Afganistanie, się to udało. – Znaleźli go w domu – wspomina Trevino. – On... on... nikt nigdy by nie pomyślał, nikt by nigdy..., nikt, nikt nie widział. Nikt tego nie dostrzegł...
Ta historia wyciska łzy! Kunkush to kot, który z Grecji dotarł za swoją rodziną aż do Norwegii
To opowieść o potężnej sile przywiązania, oraz o tym, że zawsze warto pomagać. Pewna rodzina musiała uciekać z ogarniętego wewnętrznym konfliktem Iraku. Uciekali razem z kotem, ale zostali rozdzieleni. Zwierzę szło za swoimi ludźmi i z pomocą innych w końcu ich odnalazło.
Biały puchaty kot ma na imię Kunkush, a o jego niesamowitej eskapadzie napisał "The Guardian" w 2016 roku. Jego rodzina, matka i pięcioro dzieci, musiała uciekać z Iraku. Udało im się przedostać na wyspę Lesbos. Wyruszyli w listopadzie 2015 roku. Tylko tego miesiąca na tej greckiej wyspie wylądowało 100 tysięcy uciekających przed wojną ludzi. Podczas biegu z pontonów na brzeg kot wystraszył się i zgubił. Kilka dni później kota ktoś zobaczył w pobliskiej wiosce, udało mu się bezpiecznie wydostać na ląd. W tym czasie jego rodzina była już w dalszej drodze. Kunkush został przygarnięty przez lokalnego weterynarza, dostał imię Dias (czyli po grecku Zeus). Po miesiącu opieki wolontariuszka przewiozła do samolotem do Berlina, gdzie rozpoczęto poszukiwania jego ludzi. W lutym okazało się, że są bezpieczni i trafili do Norwegii. Moment gdy rodzina znów może zobaczyć ukochane zwierzę wyciska łzy z oczu. Zobaczcie zresztą sami. View oEmbed on the source website Źródło: The Guardian
„Bliski, nie tak daleki Wschód”. Te czarno-białe fotografie nie przypominają pocztówek z egzotycznych kurortów. Są wyjątkowe
Dokumentalista, pracownik ONZ, fotograf rejestrował zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. Zmiany udało mu się uchwycić w architekturze, ludziach, w naturze.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Adam Styp-Rekowski od ponad 11 lat pracuje na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej nad wspieraniem procesów konstytucyjnych i rozwojem społeczeństwa obywatelskiego. Rejestruje zmieniający się na skutek rewolucji systemowych świat arabski. W architekturze, ludzkiej obecności, naturze od setek lat wdartej w miejsca jest zawarta historia i duch czasów. W następstwie zmian krajobrazu religijnego, społecznego, w tym ruchów wolnościowych, m.in. Arabskiej Wiosny 2011 roku, a także fundamentalistycznych ruchów islamskich, Północna Afryka i Bliski Wschód przeszły ponownie, jak wiele razy w historii, okres wstrząsów, które w niektórych wypadkach doprowadziły do wojen domowych. Tradycyjny świat, często niezmienny od stuleci, już odchodzi, a wojny i konflikty sprawiają, że dzieje się to jeszcze szybciej. Jednak ten świat wciąż tam jest, trzeba go tylko szukać, znajdywać w krajobrazie zwyczajnego życia i tego, co nas otacza. „Świetnie skadrowany obraz miejski” Adam Styp-Rekowski próbuje zatrzymać tradycyjny świat międzyludzkich spotkań, tradycji i pięknej architektury: ruin starożytnych cywilizacji, meczetów Syrii – starszych niż niejedno europejskie państwo czy libijskiego modernizmu z lat 20. XX wieku. Jego czarno-białe zdjęcia nie przypominają pocztówek z egzotycznego kurortu, ale świetnie skadrowany obraz miejski krajów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej: Algierii, Autonomicznego Regionu Kurdystanu Irackiego, Egiptu, Iraku, Iranu, Izraela, Jemenu, Jordanii, Kuwejtu, Libanu, Libii, Omanu i jego byłej kolonii – Zanzibaru, Palestyny, Syrii, Tunezji i Turcji. To miejsca, które zdają się coraz dalsze dla Europejczyków, głównie przez to, że tak naprawdę są nieznane, oceniane przez pryzmat stereotypów. Historia spoza kadru Prace Styp-Rekowskiego pochodzą z lat 2005–2016 i są rodzajem fotorejestracji fragmentu historii spoza kadru. Celem fotografa jest raczej prezentacja detalu, symbolu wydarzeń niż zdanie z nich pełnej relacji. Ta relacja jest przecież indywidualnym oglądem, odbiorem podyktowanym wiedzą i nastawieniem widza. Nie ma opowieści obiektywnej, aparat i używający go fotograf zawsze odciskają swoje piętno na pokazywanym obrazie. Adam Styp-Rekowski, wybierając fotografie ludzi i miejsc, świadków codziennych, zwyczajnych czynności, ale i gwałtownych zmian, stara się wyciszyć napięcie. Zauważa ulotne, a jednak uniwersalne chwile, na przykład bliskości w rodzinie (matka i córka przygotowujące piknik w czasie Nawroz – kurdyjskiego nowego roku), dziecięcej zabawy, scen na ulicy, rzemieślników przy pracy (szewc w irackim Erbilu), ale i momenty wspólnego protestu (protestant z kairskiego placu Tahrir odpoczywający na gąsienicach czołgu). Dzięki tej różnorodności możemy te sceny odnieść do współistnienia społecznego pod każdą szerokością geograficzną. „Skandalu nie będzie” Opowieści bliskowschodnie Styp-Rekowskiego pozwalają nam oderwać się od obliczonego na efekt szoku przekazu medialnego, którym jesteśmy atakowani w Europie. Doniesienia ze strefy wojny i fundamentalistycznych napięć mają przecież swoją retorykę. Wystawa, którą prezentujemy w Gdańskiej Galerii Fotografii, opowiada z estymą o ludziach i miejscach na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce, tak czasem podobnych, ale jakże często różniących się od siebie bardziej niż wydawać by się to mogło z perspektywy Europy, w której nie brak krzywdzących stereotypów. Te miejsca i ludzie tworzą fascynującą mozaikę kultur, religii, historii, obyczajów i języków krajów postrzeganych jako odległe, a przecież nie tak wcale dalekich. Krajów o często odmiennej, a jednak przywiązanej do tradycji kulturze bycia wspólnotą i pragnieniu wolności w poczuciu więzi międzyludzkiej. Więzi, jaką dobrze byłoby stworzyć ponad granicami tak mocno dziś podzielonego świata. Wystawa „Bliski, nie tak daleki Wschód.” Wystawę prac Adama Styp-Rekowskiego „Bliski, nie tak daleki Wschód” będzie można obejrzeć od 17 grudnia 2016 do 20 stycznia 2017 w Muzeum Narodowym w Gdańsku (Gdańska Galeria Fotografii, Zielona Brama). Wystawa czynna: od wtorku do niedzieli, w godz. 10:00-17:00. Więcej: www.mng.gda.pl Adam Styp-Rekowski - gdańszczanin, obecnie mieszka w Tunezji, gdzie pracuje jako dyrektor tunezyjskiego biura organizacji Democracy Reporting International zajmującej się wspieraniem procesu wdrażania w życie konstytucji tunezyjskiej. Wcześniej, w latach 2012 – 2015 pracował w Libii, w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, gdzie był odpowiedzialny za projekt dotyczący wspierania procesu przygotowywania konstytucji. Od 2005 do 2012 roku zajmował się projektami związanymi z Irakiem, najpierw jako szef misji organizacji People in Need, a następnie w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. W Iraku był odpowiedzialny za projekty dotyczące rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i wspierania dla procesu konstytucyjnego. Przed wyjazdem na Bliski Wschód pracował jako szef misji Polskiej Akcji Humanitarnej w Czeczeni, a wcześniej także jako aplikant i asesor notarialny w Gdańsku. Jest absolwentem prawa na Uniwersytecie Gdańskim, posiada również tytuł European Master’s Degree in Human Rights and Democratisation, z uniwersytetu w Padwie i Uniwersytetu Roberta Schumana w Strasbourgu. Styp-Rekowski zaczął zajmować się fotografią pod koniec lat 1990. Interesuje go głównie fotografia scen ulicznych i życia codziennego. Jego prace były poprzednio prezentowane w Jordanii, Iraku, Libii i Wielkiej Brytanii. Od 2005 roku mieszka poza Polską na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej w Jordanii, Iraku, Libii i Tunezji.
Muzułmanie do Państwa Islamskiego: Obrażacie islam
Ogłosiwszy się kalifem, przywódca terrorystycznego Państwa Islamskiego spotkał się ze sprzeciwem świata muzułmańskiego.
Abu Bakra al-Baghdadi, głowa terrorystycznej organizacji Państwo Islamskie (IS), sprawuje militarną władzę nad samozwańczym państwem wykrojonym z ogarniętych działaniami wojennymi Syrii i Iraku. 29 czerwca View oEmbed on the source website , a więc następcą Mahometa i przywódcą państwa opartego na szariacie. Wezwał do posłuszeństwa półtora miliarda muzułmanów z całego świata. W teorii podporządkować się mu powinny całe społeczności muzułmańskie. Tak się jednak nie stało. List trafił do meczetów We wrześniu w internecie pojawił się list otwarty do al-Baghdadiego i wszystkich jego zwolenników z IS. Czołowi myśliciele świata islamu (w liczbie 126) na 17 stronach dokumentu punkt po punkcie wytykają mu błędy i wyjaśniają, że nie ma prawa posługiwać się tytułem kalifa. Musiało minąć kilka tygodni, by listem zainteresowali się imamowie, którzy zaczęli powoływać się na niego podczas kazań w meczetach. "Jego wartość polega też na tym, że prawie wszyscy sygnatariusze to (podobnie jak bojownicy IS) sunnici, a list opatrzono 65 przypisami, w większości do Koranu" – czytamy w komentarzu "Tygodnika Powszechnego". Dalej wyjaśniają, że w świetle prawa islamskiego do powołania kalifatu niezbędna jest zgoda całego świata muzułmańskiego, a nie tylko "małej grupy gdzieś na uboczu świata". Przypominają, że ostatni prawdziwy kalifat przestał istnieć w 1924 roku. Wyliczają, że zgodnie z naukami zabronione jest wybiórcze cytowanie Koranu, upraszczanie reguł szariatu, ignorowanie zdobyczy współczesności, zabijanie niewinnych, zmuszanie do konwersji, odbieranie kobietom i dzieciom należnym ich praw, torturowania. Udowadniają, że prawdziwy dżihad jest wojną obronną, oraz że zgodnie z naukami nie wolno czynić krzywdy wyznawcom innych "religii Księgi", a więc m.in. chrześcijanom i jazydom. Sprzeciw z Arabii Saudyjskiej Pod listem podpisali się profesorowie uniwersytetów Bliskiego Wschodu i innych państw islamskich, przedstawiciele organizacji religijnych, naukowcy i niezrzeszeni myśliciele zajmujący się tematyką islamską. List do al-Baghdadiego nie jest pierwszym przypadkiem potępienia działań IS przez współwyznawców. W połowie września podobną odezwę wystosowali wysoką rangą duchowni z Arabii Saudyjskiej, którzy określili terroryzm Państwa Islamskiego mianem "ohydnej zbrodni".
Już drugą godzinę próbujemy złapać stopa w stronę Iraku. Powracają obawy sprzed podróży – czy to aby nie nazbyt śmiała próba dotarcia do kraju, w którym codziennie wybuchają bomby
Jedziemy w 10 osób i mamy tylko 150 dol. Nie uspokaja mnie zatrzymujący się w końcu tir. Kurd, który go prowadzi, nie szczędzi Turkom cierpkich słów. Kolega wygodnie rozkłada się na pryczy za kierowcą – a więc to ja będę musiał czuwać. Nie ucichły jeszcze echa zeszłorocznego morderstwa autostopowiczki w Turcji. Poza tym zbliżamy się do strefy dotkniętej wojną od ponad 30 lat, swoje robią też legendy i ogólne podekscytowanie na myśl o słowach „terroryści” czy „Irak”. Rejon południowej Turcji opustoszał wraz z wybuchem na tych terenach wojny partyzanckiej, a w zasadzie za sprawą przymusowych przesiedleń wieśniaków oskarżanych o pomoc rebeliantom. Jeśli jest to aspirujący do Unii Europejskiej kraj, to wyobrażam już sobie, czego będę świadkiem w Iraku. Kierowca zostawia nas w Cizre, stąd już tylko kilkanaście kilometrów do gra-nicy. Samo miasto – choć smutne i szare – ma jednak ten zapomniany orientalny urok. Najpierw spotykamy się z towarzyszącymi nam Czechem i Estończykiem, w czwórkę stanowimy pierwszą grupę naszej ekspedycji. Postanawiamy nie czekać na innych, tylko od razu zbadać możliwości dotarcia do granicy. Wkrótce pojawiają się taksówkarze i zaczynamy ostre negocjacje, choć cena nie wydaje się wygórowana. Jeden z nich obiecuje nas zabrać aż do Zachu (co okaże się nieprawdą). Pakujemy się do samochodu. Mijamy Silopi, ostatnie tureckie miasteczko na naszej drodze do Iraku. Pełno na niej ciężarówek, bo mimo że Ankara nie uznaje autonomicznego rządu kurdyjskiego, handel między Turcją a północną częścią Iraku kwitnie. Docieramy wreszcie do przejścia granicznego. Ponieważ w pakiecie jest nie tylko przejazd taksówką, ale też załatwianie przez kierowcę formalności, dzielimy się między sobą wrażeniami i oczekiwaniami. Obawiamy się rebeliantów, długiego stania na granicy, widoków nędzy i wrogości turecko-kurdyjskiej. Tymczasem przedstawiciele obu nacji zgodnie ze sobą współpracują i czeka nas ledwie kilkuminutowa rozmowa z granicznikiem (który z pobłażliwym uśmiechem przyjmuje zapewnienie o naszych czysto turystycznych powodach podróży). Od tego momentu już wiemy, że podróż po kurdyjskiej części Iraku będzie dla nas nieustannym łamaniem stereotypów – czasem negatywnych, a czasem nie. STEREOTYP 1 – BEZPIECZEŃSTWO: TO NIE JEST KRAJ DLA MŁODYCH (EUROPEJCZYKÓW) O tym, że w tej części Iraku Amerykanie nie toczą walk z terrorystami, wiedzieliśmy od dawna. Mogliśmy się obawiać jedynie uzbrojonych grup rebeliantów, którzy organizują się w irackich górach do walki z państwem tureckim. Ale tylko raz usłyszeliśmy wystrzał z broni palnej. Nie pociągnął za sobą kolejnych, więc z pewnością był zakończeniem jakiejś prywatnej waśni. Nawet gdy zdezorientowani wylądowaliśmy pośrodku najruchliwszej ulicy w Dahuku, nikt nie zwracał na nas uwagi. Lata koegzystencji pomiędzy Kurdami, Arabami i Turkmenami przyzwyczaiły mieszkańców miasta do widoku różnych ras i nacji. Życie toczy się tu wartko, na ulicach mnóstwo drobnych handlarzy, peszmergów (kurdyjskich bojowników) w tradycyjnych strojach, kobiet w chustach i z odkrytymi głowami, młodych Kurdów przybyłych z Europy. Gdyby nie kolory, zapachy i całkowita wolność w relacjach kierowca–przechodzień rzeklibyśmy, że to europejskie miasto. Najbardziej uderzyła nas niesłychana ufność, z jaką traktuje się obcych. Drzwi domostw nigdy nie są zamykane, można wejść i zostać, jak długo się chce. Z pewnością jest to też najłatwiejsze miejsce do podróżowania autostopem. Nigdy nie zdarzyło nam się czekać dłużej niż kilka minut, no chyba że na drodze nie było zupełnie nikogo. A i to nie do końca. Za przykład niech posłuży historia, jaką przeżyliśmy w drodze z Dahuku do Irbilu. Odcinek tej trasy biegnący przez Barzan to najpiękniejszy fragment kurdyjskiego Iraku, pełen wąwozów, rwących rzek i bajecznych skał na zboczach strzelistych gór. Podjęliśmy więc decyzję o rozbiciu namiotów w górach, aby choć przez jedną noc poczuć prawdziwy dreszczyk emocji kojarzony w Irakiem. Ale nie było ani dzikich zwierząt, ani terrorystów. Rankiem obudziło nas stado dzikich koni. Zwinęliśmy obóz i wyszliśmy z lasu. Nadjeżdżał jakiś samochód i jeden z nas od niechcenia podniósł rękę. Młody urzędnik w turbanie zabrał nas wszystkich dziesięciu do swojego pikapa. Mieliśmy szczęście, bo innego samochodu na tym odcinku drogi już nie widzieliśmy… Problemem autostopu jest to, że nigdy nie ma pewności, czy trafi się tam, gdzie potrzeba. W pewnym momencie naszej wyprawy znaleźliśmy się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od Mosulu znajdującego się już w sunnickiej części Iraku. Według statystyk biały człowiek przeżywa w tym mieście średnio 11 min (!). Po raz pierwszy ogarnął nas nie strach, ale panika – bo wiedzieliśmy, że w żadnym wypadku nie należy przekraczać granicy z sunnicką częścią Iraku, wybierać się w góry ani udawać się w kierunku Kirkuku lub Mosulu! STEREOTYP 2 – GOŚCINNOŚĆ: GOŚĆ NASZ PAN Muszę złamać kolejny stereotyp. Kurdowie nie są gościnni. To, czego doświadczyliśmy, można nazwać chyba tylko obsesją. Po przybyciu do Dahuku szybko ustaliliśmy priorytety – najpierw wymiana pieniądza, potem znalezienie noclegu. Kantorem okazał się starszy pan na taborecie, zaś kasą – worki wypełnione wszystkimi walutami świata. Co do noclegu, postanowiliśmy wypróbować legendarną gościnność Kurdów i czekać na zaproszenie do jednego z domów. Zaczepił nas posiadający holenderski paszport miejscowy potentat kiszonek Ahmed. Jest głową rodziny (ma 28 lat), ojciec zmarł zaledwie przed kilkoma miesiącami. Rodzinę stanowią: matka, pięć sióstr (szósta ma już osobny dom) i młodszy brat. Jesteśmy przyjmowani w jego pokoju, obok znajduje się salon, dalej schody na taras, gdzie rozkoszujemy się widokiem miasta. Tymczasem gospodyni woła nas na poczęstunek, czyli potrawy z kurczaka i kaszy, sery, jogurty, świeże warzywa i kiszonki (Ahmeda). Po tej uczcie kobieta przeprasza nas, że była zupełnie nieprzygotowana i skleciła kolację z tego, co miała pod ręką (!). Wciskamy jeszcze w siebie miskę rodzynek i głośno bekamy, co rodzina przyjmuje z radością – znaczy to, że gościom bardzo smakowało. Dajemy się jeszcze za- prosić na wesele ich dalekiej kuzynki. Rankiem planujemy pożegnać się z Ahmedem i udać w kierunku Al-Amadijji, wioski wyrosłej na skałach w kurdyjskich górach. Zadanie okazuje się arcytrudne. Ahmed nie może zrozumieć naszych argumentów, że chcemy kontynuować podróż na zupełnym free style’u. Wysłany do negocjacji kolega z Estonii już nigdy nie odzyska jego przyjaźni. Bezbronny Ahmed, widząc naszą determinację, łapie się ostatnich argumentów – ostrzega nas przed grasującymi ponoć w górach tygrysami! Ostatecznie musimy spotkać się gdzieś pośrodku. Ahmed zawiezie nas na miejsce i rozstaniemy się tam po wspólnym obiedzie. Al-Amadijja robi piorunujące wrażenie, gdy dociera się do niej drogą z Dahuku. Zatopiona we mgle sprawia wrażenie, jakby unosiła się w powietrzu. W samej wiosce nie ma specjalnych atrakcji – nadzwyczaj skromny średnio wieczny meczet. Spotyka nas także inny zawód. Miejscowi kierowcy żądają horrendalnych cen za przejazd do Barzan, miejsca narodzin legendarnego przywódcy kurdyjskiego Mustafy Barzaniego. To chyba jedyny przypadek rozczarowania kurdyjską gościnnością. Kiedy docieramy do Irbilu, stolicy kurdyjskiej części Iraku, elektryzuje nas telefon od Ahmeda. Obiecuje spotkanie z liderem organizacji kurdyjskich studentów i wizytę w kurdyjskim parlamencie (!). Chyba nikt by się nie oparł takiej propozycji. Ale po prawdzie stęskniliśmy się trochę za Ahmedem, który jest uosobieniem wszystkiego co najlepsze i jednocześnie najbardziej drażniące w kurdyjskim Iraku. Oba spotkania przechodzą nasze najśmielsze oczekiwania. Możemy nawet oglądać nasze twarze w relacji na żywo w informacyjnym kanale telewizji kurdyjskiej! Pozostaje pytanie, czy oni nie mają co pokazywać w telewizji, czy też nie doceniliśmy możliwości Ahmeda? STEREOTYP 3 – KURDYJSKIE WESELE: JEDZĄ, PIJĄ, LULKI PALĄ. TAŃCE, HULANKI, SWAWOLE. Zamiast orientalnych potraw dostaliśmy zimny kebab – faktem jest jednak, że się spóźniliśmy. Później była już tylko herbata. I tańce. A w zasadzie jeden – tak prosty, że szybko opanowaliśmy kroki. Muzyka leciała z płyt, całość odbywała się w restauracji. Panna młoda zachowała typowo orientalny weselny zwyczaj, mianowicie smutne oblicze twarzy, ale była ubrana w stylu europejskim, w białą suknię. Impreza skończyła się przed północą. W sumie dobrze, bo czas nas naglił. Kurdyjskie wesele nie było w orientalnym klimacie, ale wzięliśmy poprawkę – odbywało się w mieście. TEREOTYP 4 – JEZYDZI: SPIRYTUALISTYCZNE SESJE Z UDZIAŁEM SZATANA Musieliśmy zrezygnować z wizyty w Sulejmaniji (ponoć najbardziej kosmopolitycznym i europejskim z kurdyjskich miast) oraz w Halabdży (muzeum upamiętniające ofiary saddamowskiego ataku chemicznego z 1988 r.). Bez wahania wybraliśmy wizytę w Lalisz, świętym miejscu Jezydów. Kim są ci Jezydzi? Oto co wiemy: wyznawcy (w większości Kurdowie) religii czerpiącej z islamu, chrześcijaństwa i zoroastryzmu, uważani przez muzułmanów za satanistyczną sektę (i przez to prześladowani), zamknięci i bardzo ortodoksyjni. Braki w naszej wiedzy uzupełniamy plotkami i stereotypami, które w dodatku bywają sprzeczne. Nie pozostaje więc nic innego, jak sprawdzić je osobiście, choć znając legendy o niedostępności Jezydów, nie spodziewamy się wiele. Do Lalisz docieramy nocą – przemarznięci i wyczerpani. Lituje się nad nami trzech chłopaków: sunnita i dwóch Jezydów. Dostajemy zaproszenie na noc do jednego z nich. Ferhat kupuje nam piwo i sobie też otwiera butelkę (czyli jednak mogą spożywać alkohol?). Pomalutku zbieram wszystko w głowie – mamy pijących Jezydów, którzy przyjaźnią się z przedstawicielem prześladującej ich społeczności muzułmańskiej i są skorzy do pomocy nieznanym im ludziom z dalekich krajów. Pewnie chcą nas porwać i dokonać rytualnej rzezi! Pierwszy nie wytrzymuje kolega z Estonii – bierze w dłonie banana i tłumaczy nam drżącym głosem, że lepiej umrzeć od satanistów niż z głodu. Pojawiają się kolejne piwa. Jest mi już wszystko jedno. Zakładam, że ci ludzie nie mają wobec mnie żadnych niecnych planów. Zaczynam więc weryfikować swoją wiedzę o Jezydach. „Nasi” Jezydzi nie czują się Kurdami. Mówią po kurdyjsku, bo muszą tak mówić wśród Kurdów. Tak, kobiety jezydzkie zajęły w społeczności tej grupy podobną pozycję co kobiety muzułmańskie pośród wyznawców Mahometa. Z podobnych zresztą powodów co w kwestii języka. Wiem już, że religia nie jest ortodoksyjna i że jest otwarta na kontakt z obcymi kulturami. Jezydzi nie powinni rozmawiać o swoim proroku (tego dowiaduję się już od kolegi z Czech). Tym samym, od którego wzięła się cała ich religia. A historia brzmi mniej więcej tak: jeden z aniołów zbuntował się wobec Boga, ale później żałował swego nieposłuszeństwa i rzewnie płacząc, ugasił ogień piekielny. Jezydzi czczą go więc jako tego, który unicestwił piekło. Był to zbuntowany anioł, stąd właśnie wzięły się oskarżenia o satanistyczny wydźwięk religii jezydzkiej. Powrócić ma jako… paw. Nie pytam już o symbolikę tego ptaka w ich religii. A jest on wszędzie, także na drzwiach głównego wejścia do sanktuarium. Zresztą za ogrodzeniem chodzi żywy okaz. Kompleks religijny w Lalisz składa się z głównej świątyni i 7 stożkowych wież (tyle, ile dni tygodnia). W nich rodzą się jezydzcy aniołowie. Do wszystkich wieżyczek prowadzą tarasy połączone schodami. Panuje piknikowa atmosfera. Chłopcy grają w piłkę, dziewczynki skaczą na skakance, kobiety podają herbatę, panowie dyskutują. Świętego charakteru nadaje miejscu jedynie obowiązek spacerowania po kompleksie bez butów. W głównej świątyni nie wolno nadepnąć żadnego z progów. Znajduje się tam grobowiec twórcy religii jezydzkiej. Nas najbardziej zainteresowały dwa miejsca – strumyczek w podziemiach słynący z uzdrawiającej mocy i pomieszczenie wypełnione starymi amforami. Tam osoba, która chce, żeby jakieś marzenie się spełniło, rzuca szmatką w punkt w połowie ściany. Musi to powtórzyć trzy razy. Obok stoi druga osoba, która szmatkę łapie – jeżeli tego nie zrobi, życzenie pozostanie tylko życzeniem. Spróbowaliśmy wszyscy, ale nadal czekamy na rezultaty. Nie mogliśmy dotrzeć do Dahuku na własną rękę. Ferhat z przyjaciółmi siłą wpakowali nas z bagażami do samochodu. Do miasta jednak nie wjechali, tłumacząc się… zakazem. STEREOTYP 5 – KOEGZYSTENCJA I DEMOKRACJA: ŻADNYCH MRZONEK Sprawa zakazu wjazdu Jezydów do miasta wzbudziła nasze zainteresowanie stanem kurdyjskiej demokracji, będącej jakoby wzorem dla całego regionu. Nie wiemy, czy istnieje jakiś oficjalny przepis w tej sprawie, czy może Jezydzi wciąż nie czują się bezpieczni, mając na uwadze niedawne prześladowania. Zupełnie inaczej sprawa ma się z chrześcijanami. Prowadzone przez nich knajpy i puby to miejsca o chyba największym zagęszczeniu krzyży na metr kwadratowy. Chrześcijanie z dumą podkreślają swoją przynależność religijną. *** Irak opuszczamy oczywiście żegnani przez Ahmeda, który podwiózł nas do granicy. Nie wyobrażaliśmy sobie, że będzie inaczej. Dzięki niemu opuszczamy kraj z uśmiechem na ustach – zupełnie inaczej, niż gdy przyszło nam spotkać się z nim po raz pierwszy. INFO IRAK Wiza: w Ambasadzie Republiki Iraku w Warszawie – koszt wizy turystycznej 50 euro. www.iranemb.warsaw.pl Dojazd: przejście graniczne znajduje się w Silopii. Można tam dojechać taksówką z tureckiej miejscowości Cizre. Noclegi i jedzenie: jeżeli trzykrotnie odmówimy zaproszenia do czyjegoś domu, może to być obraźliwe dla zapraszającego. Komunikacja: z granicy irackiej warto wziąć taksówkę aż do Dahuku (cena poniżej 10 dol.). Stamtąd regularnie kursują autokary do Irbilu i Sulejmaniji. Warto wiedzieć: lepiej nie kupować pamiątek z flagą lub barwami kurdyjskimi, by nie mieć kłopotów na granicy tureckiej. Waluta: dinar iracki (IQD); 1 dol. = ok. 1200 dinarów, 1 zł = ok. 400 dinarów