Tarczówka marmurkowata – inwazyjny owad, który podbija Europę
Tarczówka marmurkowata to owad, który w ciągu ostatnich lat zyskał miano jednego z najbardziej uciążliwych gatunków inwazyjnych. Choć jeszcze niedawno był znany wyłącznie w Azji Wschodniej, dziś można go spotkać w wielu częściach świata, w tym także w Polsce. Często wzbudza zainteresowanie osób, które nagle odkrywają go w swoim ogrodzie czy nawet w domu. Co warto o nim wiedzieć, jakie zagrożenie stanowi i jak go rozpoznać?
Spis treści: Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Gdzie występuje? Co je tarczówka marmurkowata? Rozmnażanie i stadia rozwojowe Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Dorosła tarczówka marmurkowata (Halyomorpha halys) to pluskwiak osiągający 12–17 mm długości i 7–10 mm szerokości. Jej ciało ma typowy dla tej rodziny pluskwiaków kształt tarczki – szerokie, nieco spłaszczone, z wyraźnym, trójkątnym przedpleczem. Ubarwienie jest zmienne, ale najczęściej brązowo-zielone z marmurkowymi plamami. Charakterystycznym elementem są pięcioczłonowe czułki oraz odnóża ozdobione jasnymi i ciemnymi obrączkami. Jak wygląda tarczówka marmurkowata? Na brzegach odwłoka widoczne są naprzemiennie ułożone jasne i ciemne pasy, które dodatkowo ułatwiają rozpoznanie owada. Kolor spodu tułowia i odwłoka zależy m.in. od rodzaju pobieranego pokarmu i może mieć barwę jasnobrązową z połyskiem rudym lub różowym. Warto podkreślić, że tarczówka marmurkowata lata. Wbrew obiegowej opinii, nie jest owadem ograniczonym wyłącznie do pełzania po roślinach. Jej loty nie należą jednak do szczególnie dynamicznych. Gdzie występuje? Rodzimym obszarem występowania tarczówki marmurkowatej jest wschodnia część Azji – Japonia, Korea Północna, Korea Południowa, Tajwan, północny Wietnam oraz częściowo także Chiny. Jednak od lat 90. XX wieku owad ten rozpoczął swoją ekspansję na inne kontynenty. Pod koniec XX wieku pojawił się w Ameryce Północnej, a kilka lat później zaczął się dynamicznie rozprzestrzeniać. W Europie po raz pierwszy odnotowano go w 2004 roku w Liechtensteinie i w 2007 roku w Szwajcarii. Od tego czasu populacje pojawiły się w wielu krajach, m.in. we Włoszech, Niemczech, Francji, na Węgrzech i w Grecji. Tarczówkę marmurkowatą w Polsce po raz pierwszy stwierdzono w 2018 roku w Dobczycach (woj. małopolskie). Kolejne obserwacje miały miejsce w Cieszynie i Warszawie. Od tego czasu liczba zgłoszeń stopniowo rośnie, co wskazuje, że owad zadomawia się także u nas. Najczęściej zauważa się go w miastach – przy oknach, na balkonach, a nawet wewnątrz mieszkań, gdzie szuka schronienia na zimę (podobnie jak inny gatunek inwazyjny pluskwiaka występujący w naszym kraju, wtyk amerykański). Co je tarczówka marmurkowata? Tarczówka marmurkowata to fitofag, czyli owad odżywiający roślinami. Jest przy tym gatunkiem wyjątkowo polifagicznym – oznacza to, że nie ogranicza się do jednego typu roślin. W USA stwierdzono żerowanie tego pluskwiaka na ponad 175 gatunkach! Atakuje zarówno drzewa i krzewy owocowe, jak i warzywa czy kukurydzę. W menu tego owada znajdują się m.in.: jabłoń, grusza, śliwa, czereśnia, brzoskwinia i morela, winorośl i malina, jesion, klon, leszczyna, paulownia omszona, pomidor, ogórek, papryka, fasola, kukurydza, rośliny ozdobne, jak budleja Davida czy róże. Żerowanie polega na nakłuwaniu tkanek roślin i wysysaniu soków. Efektem są deformacje liści i owoców, opóźnienie wzrostu, a w przypadku owoców – przebarwienia, spadek jakości i gorszy smak. To sprawia, że tarczówka marmurkowata jest traktowana jako groźny szkodnik gospodarczy. Rozmnażanie i stadia rozwojowe Samice składają jaja w klastrach liczących 20–30 sztuk, najczęściej na spodniej stronie liści. Cykl życiowy tarczówki marmurkowatej jest dość złożony i obejmuje pięć stadiów. Pierwsze stadium larwalne (ok. 2,4 mm długości) wyróżnia się kontrastowym czarno-czerwonym ubarwieniem. Nimfy pozostają początkowo blisko miejsca wylęgu. W kolejnych stadiach larwy stopniowo rosną, nabierają bardziej stonowanych barw i obrączkowania na odnóżach i czułkach. W ostatnim, piątym stadium można już rozpoznać płeć – u samic pojawia się charakterystyczna bruzda na spodzie odwłoka. Liczba pokoleń w ciągu roku zależy od klimatu: w środkowej części USA zwykle są dwa, w południowych Chinach nawet pięć. W Europie, w tym w Polsce, owady rozwijają się głównie w okresie od lipca do września, co pokrywa się z czasem dojrzewania wielu owoców. Jaja tarczówki marmurkowatej mogą być atakowane przez naturalnych wrogów – m.in. błonkówki z rodzaju Telenomus. Dorosłe osobniki są z kolei atakowane przez muchówki Trichopoda pennipes. Tarczówka marmurkowata w domu – dlaczego się pojawia? Jednym z najbardziej dokuczliwych aspektów jest to, że owady te jesienią masowo szukają schronienia przed zimnem. Często dorosłe osobniki wchodzą do domów i budynków gospodarczych. Zdarza się, że zimą można znaleźć je w dużych skupiskach za meblami, w szczelinach okien, w piwnicach i na strychach. Choć są niegroźne dla ludzi i nie gryzą, ich obecność bywa uciążliwa ze względu na specyficzny zapach, który wydzielają, gdy zostaną zaniepokojone (podobnie jak nasz rodzimy odorek zieleniak). To właśnie od tej cechy pochodzi angielska nazwa – stink bug. Zapach wydzielany przez tarczówki marmurkowate jest opisywany jako ostry, przypominający kolendrę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Żaby kolonizują Holandię. Niezwykła inwazja z dalekich krain
Pełnoskalowa inwazja w Niderlandach. Wojownicze żaby śmieszki z terenów Imperium Osmańskiego kolonizują południowo-wschodnią Holandię, zagrażając rodzimym płazom. Przybysze ze wschodu nie mają litości.
Kolonizacja Holandii przez egzotyczne żaby z odległych rejonów Turcji stała się jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla lokalnej przyrody. Żaby śmieszki konkurują w walce pożywienie i rozprzestrzeniają choroby wśród rodzimych żab zielonych. Skala problemu została potwierdzona przez badaczy z Uniwersytetu w Lejdzie, a i Polacy mają w tym swój udział. Ekspansja żab śmieszek w Holandii. Skąd pochodzą natarczywe płazy? Holenderscy badacze potwierdzili inwazję obcych płazów na terenie Niderlandów, którą szczególnie łatwo zaobserwować w rejonie Limburgii. Waleczne żaby śmieszki (Pelophylax ridibundus), pochodzące nie tylko z Turcji, ale także z Polski wypierają rodzime żaby zielone. Badania na temat imigranckich płazów opublikowano w czasopiśmie „Amphibia-Reptilia” i brali w nich udział biolodzy uniwersyteccy i specjaliści z organizacji RAVON pod kierownictwem dr Bena Wielstry. Według badaczy żaby te zostały zawleczone do Holandii w wyniku działalności człowieka, m.in. na potrzeby przemysłu gastronomicznego – to jedno z tych miejsc w Europie, w którym specjałem są żabie udka. Śmieszki, z racji swoich rozmiarów i wyglądu, stanowiły także zwierzęta ozdobne do oczek wodnych. Analizy genetyczne potwierdziły, że populacje inwazyjnych żab pochodzą z różnych regionów: między innymi z Bałkanów, północnej i południowej Turcji oraz… Polski. Tak, to także polscy imigranci. Jak sprawdzić żabie obywatelstwo? Skuteczne rozpoznanie holenderskich płazów wymagało współpracy naukowców z wolontariuszami. Uniwersytecka wiedza, nowoczesne metody badawcze wdrożone przez Reptiles Amphibians Fish Research Netherlands (REVON) oraz wsparcie lokalnych społeczności pozwoliło precyzyjne określenie nie tylko gatunków, ale także pochodzenia poszczególnych osobników. Wolontariusze, czyli chętni mieszkańcy regionu, pobierali wymazy śliny żabom napotkanym w terenie. To przełomowy sposób na mapowanie inwazji i szybkie reagowanie na pojawienie się obcych gatunków. Inwazyjne żaby są zagrożeniem Więcej żab w Holandii to niedobra informacja lokalnego ekosystemu. Żaby śmieszki są wyjątkowo żarłoczne i polują na wszystko, co mieści się do ich wielkiego pyska: zjadają zarówno owady, jak i młode ryby i inne żaby. Roznoszą także groźne dla lokalnej fauny choroby oraz pasożyty, np. grzyby z rodzaju Batrachochytrium odpowiedzialne za spadek populacji płazów. Dodatkowo, krzyżując się z lokalnymi żabami zielonymi, prowadzą do powstania hybryd, co grozi utratą unikatowych cech genetycznych lokalnych populacji oraz stopniową homogenizacją genotypów. Skutki tego procesu mogą być długofalowe i trudne do odwrócenia. Jak chronić rodzime gatunki? Naukowcy podają kilka rozwiązań Do ochrony rodzimych gatunków żab przede wszystkim potrzebne jest zdanie sobie sprawy z problemu, wczesne wykrywanie inwazji i monitoring. Ważna jest też edukacja i informowanie społeczeństwa – niektórzy mieszkańcy nie wiedzą, że sprowadzanie do oczek wodnych gatunków zza granicy może mieć katastrofalne skutki dla ekosystemu. Ogromną rolę odgrywa także ochrona siedlisk rodzimych gatunków. Niekiedy niezbędna staje się eliminacja inwazyjnych osobników, tworzenie stref ochronnych czy miejsc lęgowych niedostępnych dla groźnych przybyszów. Potrzebne są także natychmiastowe regulacje prawne ograniczające import i hodowlę egzotycznych żab. Tylko dzięki zdecydowanym działaniom – takim jak akcja holenderskich wolontariuszy – możemy chronić piękną i zróżnicowaną europejską naturę. Źródło: Amphibia-Reptilia Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gatunek inwazyjny może zagrozić całemu ekosystemowi. Przykładów negatywnego oddziaływania jest cała masa
Gatunek inwazyjny to taki, który introdukowany na danym obszarze, stanowi poważną konkurencję dla gatunków autochtonicznych. Nawet niewielki bezkręgowiec może poważnie zagrozić całemu ekosystemowi, w którym się znalazł. Wydaje się to niedorzeczne? A jednak. Nie brakuje przykładów na to, że rodzime gatunki mogą przegrać konkurencję z inwazyjnymi.
Spis treści: Gatunek inwazyjny, czyli właściwie jaki? Gatunki inwazyjne niemal zniszczyły australijską przyrodę Nie każdy gatunek obcy stanowi zagrożenie Gatunki inwazyjne w Polsce, czyli kłopotliwi goście kontra rodzima przyroda Gościnność nie sprawdza się w świecie przyrody. O ile bioróżnorodność jest wysoce pożądana w każdym ekosystemie, to zwiększanie jej poprzez wprowadzanie gatunków obcych czasami ma poważne konsekwencje. Status niektórych z nich może bowiem zmienić się na „inwazyjny”, a to zawsze wiąże się z wystąpieniem mniej lub bardziej poważnych problemów. Gatunek inwazyjny, czyli właściwie jaki? Mówiąc o gatunkach inwazyjnych, na myśli trzeba mieć rośliny, zwierzęta, patogeny i wszystkie inne organizmy, które nie są rodzime dla ekosystemów, a ich obecność może powodować poważne szkody w środowisku lub gospodarce. Do takich zaliczane są także te, których oddziaływanie ma negatywne konsekwencje dla zdrowia ludzi. Najbardziej negatywne oddziaływanie gatunków inwazyjnych dotyczy ograniczenia bioróżnorodności poprzez zmniejszenie populacji lub całkowite eliminowanie gatunków autochtonicznych. Dochodzi do tego w następstwie konkurencji pokarmowej i środowiskowej, drapieżnictwa lub przekazywania patogenów. Brzmi poważnie, ale czy ta definicja nie wyolbrzymia nieco skali problemu? Otóż nie. Gatunki inwazyjne niemal zniszczyły australijską przyrodę Najlepszym dowodem na to, jak destrukcyjne dla rodzimej przyrody mogą być gatunki inwazyjne, jest ich wpływ na Australia. Prawdopodobnie na całym świecie nie ma drugiego obszaru, który w tak dużym stopniu jest narażony na dewastację ekosystemów pod wpływem introdukcji (zamierzonej lub przypadkowej) obcych roślin i zwierząt. Przykładem niech będą króliki, które do Australii przybyły w 1859 roku. Sprowadzone przez Thomasa Austina w celach łowieckich, zaczęły mnożyć się na potęgę i niemal doszczętnie zdemolowały tamtejsze środowisko. Prawdopodobnie najstarszy gatunek inwazyjny w Australii Gatunki inwazyjne pojawiły się w Australii znacznie wcześniej, bo wiele tysięcy lat temu. Jednym z nich jest pies dingo, dziś już na stałe wtopiony w tamtejszy krajobraz. Nie wiadomo, kiedy dotarł na kontynent. Przodkowie tych zwierząt pojawili się tam prawdopodobnie wraz z jedną z fal osadniczych z Azji Południowo-Wschodniej, która do Australii dotarła 3–10 tys. lat temu. Najprawdopodobniej były to udomowione zwierzęta, które w Australii wtórnie zdziczały. W australijskim królestwie ssaków od zawsze dominowały torbacze. Dingo poważnie zagroził im swoją obecnością. Wraz z przybyciem do Australii stał się szczytowym drapieżnym ssakiem i zaczął przetrzebiać tamtejszą faunę. Dingo prawdopodobnie doprowadziły do wymarcia gatunków takich jak lew workowaty i wilk workowaty. To jeszcze nie wszystko. Dingo poważnie zagroził zwierzętom hodowlanym, przede wszystkim owcom. Mało tego, nie brakuje przypadków porwań dzieci przez te drapieżniki. Nie powstrzymał go nawet Dingo Fence, czyli mierzący 5614 km płot. Nie każdy gatunek obcy stanowi zagrożenie Mając na uwadze przykład Australii, można dojść do wniosku, że każdy gatunek obcy może stanowić zagrożenie dla ekosystemu, w którym został introdukowany. To nie do końca prawda. Należy zdać sobie sprawę z faktu, że każdy gatunek charakteryzuje inny stopień oddziaływania na środowisko. Gatunki obce mogą mieć pozytywny wpływ na bioróżnorodność i gospodarkę, a przykładów nie trzeba szukać daleko. Pomidor, fasola, kukurydza czy ziemniak – każda z tych roślin została introdukowana w naszym kraju, a dziś stanowią integralną część polskiego krajobrazu rolniczego. A karp? To także gatunek obcy, a przecież traktujemy te ryby jak swoje. Wszystko zmienia się w momencie, gdy gatunek obcy zaczyna silnie oddziaływać na środowisko, zwiększać zasięg występowania i przyjmować dominującą rolę. Wówczas staje się inwazyjnym gatunkiem obcym. Gatunki inwazyjne w Polsce, czyli kłopotliwi goście kontra rodzima przyroda Australijski przykład pokazuje, że ten problem nie jest niczym nowym. Trwa od bardzo dawna i do dziś nie opracowano skutecznych sposobów na jego rozwiązanie. Z gatunkami inwazyjnymi zmaga się także Polska i wszystko wskazuje, że wciąż będą pojawiać się u nas nowe zwierzęta i rośliny, skutecznie konkurujące z gatunkami rodzimymi. W dobie rozwiniętej turystyki, transportu i handlu międzynarodowego, to właściwie nieuniknione. Gatunki inwazyjne zwierząt w Polsce Za introdukcję gatunków inwazyjnych częściej niż przypadek odpowiada człowiek. Przykładem niech będzie nutria amerykańska. Sprowadzona do Polski w latach 20. XX wieku, miała być motorem napędowym przemysłu futrzarskiego. Cztery dekady później zaobserwowano pierwsze dziko żyjące osobniki. Najprawdopodobniej uciekły z hodowli. Doskonale odnalazły się w Polsce i stworzyły poważną konkurencję dla piżmaków, a także przyczyniły się do przetrzebienia roślinności wodnej i bagiennej. Inny przykład to szop pracz. Pierwsze dzikie okazy zaobserwowano u nas w latach 50. XX wieku. Dziś żyje w niemal całym kraju. Największą populację utworzył na zachodzie. Szop może wygląda uroczo, ale jego obecność w Polsce ma zgubny wpływ na przyrodę. Przedstawiciele tego gatunku plądrują ptasie gniazda i wykradają z nich jaja i pisklęta. Nie boją się nawet gatunków szponiastych. Stanowi też ogromne zagrożenie dla ryb, skorupiaków i drobnych ssaków. Kolejnym inwazyjnym gościem zza oceanu, który dobrze się u nas zadomowił, jest wizon amerykański. Także te zwierzęta znalazły w Europie swoje miejsce przez futrzarskich potentatów. W polskiej przyrodzie pojawiły się w latach 50. XX wieku. Dziś nie występują tylko na południowych krańcach Polski. Wizony jak mało które zwierzęta zmniejszyły sukces lęgowy ptactwa wodnego. Zagroziły rybostanowi, a do tego na niektórych obszarach wyparły rodzime gatunki drapieżne, między innymi tchórza zwyczajnego. To tylko kilka przykładów kłopotliwych gości w naszym kraju. Do inwazyjnych zaliczany jest także m.in. jenot, babka bycza czy rak pręgowany. Polska baza takich gatunków obejmuje ponad tysiąc pozycji. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Naukowcy biją na alarm: inwazyjne gatunki obce panoszą się w Polsce. Na wolność wydostał się „biegnący bambus”, a w Sanie zaobserwowano nawet piranię
Biolodzy z Polski na łamach „Scientific Reports” ostrzegają przed „ucieczką” roślin ozdobnych do środowiska naturalnego. W pobliżu rzek na południu Polski, Magierki i Lubatówki, stwierdzono dwie groźne rośliny nie występujące naturalnie ani w Polsce, ani w Europie.
Spis treści Gatunki inwazyjne – jak się rozprzestrzeniają? „Biegnący” bambus i miskant olbrzymi: nowe groźne rośliny Świadomość na temat inwazyjnych gatunków obcych w Polsce rośnie. Jednak rośnie głównie dlatego, że co chwila odkrywamy ogromną skalę, na jaką występują w naszym kraju. Zarówno rośliny, jak i zwierzęta obce dla naszych ekosystemów potrafią mocno w nie ingerować i wypierać rodzime gatunki. Najnowsze doniesienia polskich naukowców opisane w czasopiśmie „Scientific Reports” mówią o dwóch kolejnych niebezpiecznych roślinach. Gatunki inwazyjne – jak się rozprzestrzeniają? Inwazyjne gatunki obce w Polsce i na świecie rozprzestrzeniają się przede wszystkim dzięki działalności człowieka, który świadomie lub przypadkowo przenosi je na nowe tereny. Na przykład jako rośliny ozdobne, zwierzęta hodowlane lub podczas transportu towarów. Mogą też migrować naturalnie, wykorzystując korytarze ekologiczne, takie jak rzeki czy drogi. Częste są „ucieczki” roślin ozdobnych z ogrodów do środowiska naturalnego. Tak było m.in. w przypadku niezwykle żywotnego rdestowca japońskiego. To samo dotyczy dwóch nowo stwierdzonych gatunków: bambusa Bisseta i miskanta olbrzymiego. Roślin tych jeszcze nie wpisano na listę gatunków inwazyjnych, ale naukowcy z Polski uważają że najwyższy czas to zrobić. „Biegnący” bambus i miskant olbrzymi: nowe groźne rośliny Polscy naukowcy zaobserwowali na południu Polski ogniska występowania dwóch ekspansywnych roślin. W pobliżu dwóch rzek: Magierki i Lubatówki, stwierdzono dwie rośliny nie występujące naturalnie ani w Polsce ani w Europie: bambus Bisseta i miskant olbrzymi – bardzo żywotne rośliny trzymane w ogrodach dla ozdoby. Bambus Bisseta to krewniak bambusów znanych np. z Japonii. Dobrze zimuje w Polsce i znosi mrozy, więc jest coraz popularniejszą rośliną ogrodową. Należy do rodzaju Phyllostachys, określanego jako „running bamboos” – biegnące bambusy. Rozprzestrzeniają się tak szybko, że dorobiły się takiego właśnie przydomka. Miskant olbrzymi to trawa ozdobna, dorastająca do 4 metrów wysokości. Jej sadzonki można bez trudu kupić już za 20 zł. “Istnieje pilna potrzeba podniesienia świadomości wśród ogrodników, hobbystów, sprzedawców i importerów roślin na temat zagrożeń dla środowiska wynikających z rozprzestrzeniania się roślin inwazyjnych” – piszą autorzy artykułu. Opisane rośliny mogą odrodzić się nawet z resztek wyciętych i wyrzuconych łodyg, a kłącza bambusa bez trudu przeciskają się pod ogrodzeniami. Dr hab. Aneta Bylak, hydrobiolog z Uniwersytetu Rzeszowskiego opowiada też o innych obserwacjach z Podkarpacia. W Sanie zaobserwowano niedawno rybę z rodziny piraniowatych. Zdarzają się też żółwie czerwonolice – popularne gady hodowane w domach. Do gatunków inwazyjnych w Polsce należą też m.in.: szop pracz, jenot, wizon amerykański (dawniej norka amerykańska), nawłoć kanadyjska, klon jesionolistny, a nawet orzech włoski. Źródła: Scientific Reports, Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Sumik karłowaty jest niewielki. Dlaczego zatem stwarza ogromne problemy?
Sumik karłowaty jest dziś gatunkiem powszechnie występującym w Polsce, ale niedługo może się to zmienić. Gość z Ameryki okazał się szkodnikiem, który bezlitośnie eliminuje przedstawicieli rodzimej ichtiofauny. Na niektórych obszarach trwa zaciekła walka z tą niewielką rybą – celem jest zmniejszenie jej liczebności. Jak wygląda sumik karłowaty? Dlaczego jest tak dużym zagrożeniem? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Sumik karłowaty przypomina jeden z rodzimych gatunków Przybysz z Ameryki Nie taki wyjątkowy, jak się o nim mówi Introdukcja gatunków obcych nierzadko okazuje się chybionym pomysłem. Wystarczy wskazać choćby na królika, który w drugiej dekadzie XX wieku dosłownie zdewastował środowisko naturalne w Australii. Wielką pomyłką okazało się też sprowadzenie do Europy sumika karłowatego. Pochodząca z Ameryki Północnej ryba tak dobrze zadomowiła się na Starym Kontynencie, że dziś dominuje w wielu miejscach, w których się pojawia i przez to zaburza naturalną równowagę w ekosystemie. Sumik karłowaty przypomina jeden z rodzimych gatunków Sumik karłowaty, zwany też amerykańskim (Ameiurus nebulosus), osiąga do 50 cm długości i masę około 3 kg. Należy jednak podkreślić, że wartości te dotyczą osobników występujących w Ameryce Północnej. Przedstawiciele europejskich populacji są wyraźnie mniejsi. Ryby żyjące w wodach Starego Kontynentu rzadko osiągają długość przekraczającą 30 cm i masę 250 g. Walcowate ciało sumika karłowatego (lekko spłaszczone bocznie w części tylnej) jest bezłuskie. Ryba ma dużą, spłaszczoną głowę, którą wieńczy okazała paszcza. Otwór gębowy jest otoczony ośmioma czarniawymi lub szarymi wąsikami. W części grzbietowej, Ameiurus nebulosus jest ciemnoszary lub brązowozielony. Boki są nieco jaśniejsze i odznaczają się złotawym połyskiem (u niektórych osobników występuje nakrapiany wzór). Część brzuszna jest szarobiała. Na płetwie grzbietowej i płetwach piersiowych wyraźnie odznaczają się pierwsze promienie, które są twarde i piłkowane. Sumika karłowatego łatwo pomylić z młodym sumem europejskim. Jak odróżnić oba gatunki? Ameiurus nebulosus ma płetwę tłuszczową, która nie występuje u jego europejskiego krewniaka. Kolejną łatwą do zauważenia różnicą są wąsiki. Sum europejski ma ich sześć. Przybysz z Ameryki Pierwotnym obszarem występowania przedstawicieli tego gatunku jest Ameryka Północna. Tam sumik karłowaty swoim zasięgiem obejmuje przede wszystkim Wielkie Jeziora i ich dopływy i niemal całe dorzecze Missouri i Missisipi (ale nie tylko). Należy jednak podkreślić, że ta drapieżna ryba pojawiła się także w wielu innych krajach. W następstwie przypadkowych i zamierzonych introdukcji, sumik karłowaty pojawił się w Ameryce Południowej, w Nowej Zelandii, na Wyspach Karaibskich i Hawajach i w Europie, gdzie pojawił się w 1871 roku, we Francji. Sumik karłowaty w Polsce Introdukcja w naszej części kontynentu rozpoczęła się w okolicach wsi Barnówko, w województwie zachodniopomorskim. W 1885 roku pruski właściciel ziemski Max von dom Borne wypuścił w swoim majątku 50 okazów drapieżnej ryby, skąd sumik rozprzestrzenił się do innych obszarów. Dziś jest przenoszony przede wszystkim poprzez zanieczyszczenie materiału zarybieniowego karpia, choć zdarza się, że nieodpowiedzialni wędkarze celowo zarybiają tym gatunkiem stawy hodowlane. Stamtąd sumik karłowaty przedostaje się do przylegających do nich rzek. Gdzie można spotkać tego drapieżnika? Polska populacja sumika karłowatego jest duża, ale występuje nieregularnie. Przedstawicieli tego gatunku można spotkać na Pojezierzu Pomorskim, Pojezierzu Mazurskim, Wyżynie Katowickiej i Sandomierskiej, w Pradolinie Wieprza, Dolinie Nysy Kłodzkiej i na wielu innych obszarach. Ryba ta wybiera przede wszystkim wody wolno płynące i płytkie wody stojące z miękkim, obficie porośniętym roślinnością dnem. Najczęściej zasiedla obszary do głębokości 100 cm. Nie taki wyjątkowy, jak się o nim mówi Sumik karłowaty jest aktywny przez całą dobę. Trzeba jednak wspomnieć, że największa część aktywności tej ryby przypada na porę nocną. Żywi się przede wszystkim pokarmem zwierzęcym, choć tak naprawdę jest oportunistą. W jadłospisie tej ryby nierzadko pojawiają się składniki roślinne, przede wszystkim glony. Młode osobniki gustują w zooplanktonie, starsze zajadają się larwami owadów, mięczakami i skorupiakami. Nie gardzą też narybkiem i ikrą, zarówno innych gatunków, jak i swoich pobratymców. Czasami można spotkać się z opinią, że sumik amerykański jest pod tym względem wyjątkowy. Nic bardziej mylnego. Takie nawyki żywieniowe ma wiele innych ryb. Wystarczy wskazać choćby na występującego powszechnie w naszym kraju okonia. Jednak to nie okoń a sumik jest postrzegany jako szkodnik. Proszony, ale kłopotliwy gość Należy bowiem wspomnieć, że ta niewielka ryba jest klasyfikowana jako gatunek inwazyjny. Jej obecność stanowi poważne zagrożenie dla rodzimej ichtiofauny. Nie tylko konkuruje o pokarm z gatunkami występującymi na tym samym obszarze, ale poprzez żerowanie na ikrze i narybku realnie przyczynia się do spadku ich liczebności, a nawet całkowitego zaniku. W zbiornikach, w których się pojawia, bardzo szybko przyjmuje rolę gatunku dominującego, a z czasem – jedynego. Należy bowiem podkreślić, że w swoim środowisku nie ma wielu naturalnych wrogów. Wśród ryb zagraża mu jedynie sum europejski. Ameiurus nebulosus może też paść ofiarą drapieżnych ptaków i wydry, ale w tym miejscu właściwie kończy się lista jego oponentów. Inw. Opisywany gatunek cechują też imponujące zdolności adaptacyjne. Gatunek ten wykazuje ogromną odporność na zanieczyszczenie wody. Jest też niewrażliwy na wahania jej odczynu i bez problemu odnajduje się w zbiornikach o pH od 3,4 do 9,1. Bardzo dobrze radzi sobie też z okresowym deficytem tlenowym – zimowe przyduchy nie są mu straszne. To wszystko sprowokowało działania zmierzające do ograniczenia populacji tej ryby. W województwie lubelskim dwa razy w roku prowadzone są prewencyjne odłowy, wiosną, czyli w okresie tarła ryb, gdy sumiki karłowate żerują na ikrze i narybku, i jesienią. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Żółw jaszczurowaty przypomina prehistoryczną bestię. W Polsce jest gatunkiem inwazyjnym
Żółw jaszczurowaty wyraźnie różni się od swoich kuzynów. W wyglądzie tego gada jest coś pierwotnego, prehistorycznego. Wrażenie obcowania z pradziejową bestią dodatkowo potęguje zachowanie zwierzęcia, które w momencie zagrożenia nie stroni od konfrontacji. Paradoksalnie, to tylko zachęca hodowców do przetrzymywania go w terrariach. Niestety, żółw jaszczurowaty nierzadko trafia w nieodpowiedzialne ręce i kończy wypuszczony do środowiska przyrodniczego. Takie przypadki zdarzają się również w Polsce.
Spis treści: Jak wygląda żółw jaszczurowaty? Gdzie występuje żółw jaszczurowaty? Żółw jaszczurowaty w Polsce Czym żywi się żółw jaszczurowaty? Tryb życia żółwia jaszczurowatego Podaż żółwia jaszczurowatego jest niemała. Pozwala to przypuszczać, że nie brakuje osób, które chciałyby hodować tego niezwykłego gada. Należy jednak podkreślić, że nie jest to takie proste, jak mogłoby się wydawać. Na mocy unijnych aktów prawnych, żółwie jaszczurowate zostały wpisane na listę gatunków inwazyjnych, a to oznacza, że ich hodowla jest możliwa wyłącznie po uzyskaniu stosownego zezwolenia. Nie powstrzymuje to jednak nieodpowiedzialnych „opiekunów”, o czym świadczą okazy wypuszczone do środowiska. Co sprawia, że ludzie chcą uczynić niebezpiecznego gada egzotycznym pupilem? Jak wygląda żółw jaszczurowaty? Zapewne jego osobliwy wygląd. Każdy żółw ma w sobie coś z prehistorycznej bestii. W końcu te niezwykłe gady żyją na Ziemi od 250 milionów lat. Żółw jaszczurowaty (Chelydra serpentina), zwany też skorpuchą, wydaje się być jednak bliższy swoim praprzodkom niż większość przedstawicieli tego rzędu. Głowa żółwia jaszczurowatego jest duża i masywna. Kontrastują z nią niewielkie oczy i nozdrza. Masywna szczęka górna, zakończona dużym, ostrym dziobem, od razu zdradza, że do dużego gada trzeba podchodzić z należytym respektem. Masywne i silnie zbudowane są także kończyny. Przednie zaopatrzone są w cztery palce, a tylne – w pięć. Wieńczą je długie, grube pazury, które nie służą do rozgrzebywania dna zbiornika wodnego czy dzielenia większych części roślin. Zwierzę rozrywa nimi swoją ofiarę, jeżeli ta jest za duża, by mogło połknąć ją w całości. Ubarwienie żółwia jaszczurowatego Część grzbietowa jest oliwkowa lub brązowo-oliwkowa. Ubarwienie części brzusznej jest wyraźnie jaśniejsze – brudnobiałe lub biało-żółtawe. Wielkość i masa Przedstawiciele tego gatunku osiągają do 100 cm długości, przy czym należy podkreślić, że sam karapaks mierzy od 35 do 50 cm. Najcięższe osobniki ważą około 30 kg. Okazy trzymane w niewoli są jeszcze cięższe, dzięki stałemu dostępowi do pokarmu. Masa na poziomie 40 kg nie jest w tym przypadku niezwykłym wynikiem. Należy wspomnieć, że w obrębie gatunku wyraźnie zarysowuje się dymorfizm płciowy. Samce są wyraźnie mniejsze od samic, a ich kloaka jest szersza i bardziej oddalona od nasady ogona. Ogon żółwia jaszczurowatego Ogon odpowiada około dwóm trzecim długości pancerza. Widoczne są na nim trzy rzędy wydłużonych łusek, na których odznaczają się rogowe grzbiety po bokach i w części górnej. Ta część ciała skorpuchy przypomina nieco ogon krokodyli. Z tego względu gad bywa nazywany żółwiem kajmanowym. Ogon samców jest węższy i dłuższy niż ogon samic. Pancerz żółwia jaszczurowatego Cechą charakterystyczną żółwia jaszczurowatego jest mocno zredukowany palstron (pancerz w części brzusznej), który układa się w kształt przypominający literę X. Z karapaksem (pancerzem grzbietowym) łączy się wąskim mostem. U młodych osobników karapaks jest nierówny. Im zwierzę jest starsze, tym bardziej grzbietowa część pancerza staje się gładka i płaska. Gdzie występuje żółw jaszczurowaty? Żółwie jaszczurowate naturalnie występują przede wszystkim w Ameryce Północnej, ale niektóre podgatunki żyją także w krajach Ameryki Środkowej i Południowej. Zasięg terytorialny poszczególnych przedstawicieli tego gatunku prezentuje się następująco: Chelydra serpentina serpentina – zasiedla południową część Kanady, USA i Meksyk, Chelydra serpentina acutirostris – występuje w Panamie i Ekwadorze, Chelydra serpentina osceola – żyje w południowych i wschodnich stanach USA. Jakiś czas temu jako podgatunek klasyfikowana była także Chelydra serpentina rossgnoni, żyjące w Hondurasie, Gwatemali, Salwadorze i na Kostaryce. Obecnie żółwie te mają status odrębnego gatunku Chelydra rossgnoni. Siedliska żółwi jaszczurowatych Żółwie jaszczurowate cechuje wysoka tolerancja różnych warunków klimatycznych. Można je spotkać w okolicach cieków i zbiorników wodnych do wysokości 2000 metrów n.p.m. Najchętniej wybierają rzeki i strumienie o słabym prądzie i mulistym bądź piaszczystym dnie, obfitującym w roślinność wodną i zatopione gałęzie, które zapewniają im nie tylko doskonały kamuflaż, ale także schronienie na czas hibernacji. Najczęściej bytują w wodach płytkich, ale niektóre osobniki spotykane są w strefie przybrzeżnej. Nie stronią też od wód lekko zasolonych. Żółw jaszczurowaty w Polsce Co ciekawe, żółwie jaszczurowate są spotykane nie tylko w Ameryce, ale także w Europie, w tym w Polsce. Skąd ten gatunek wziął się w naszym kraju? Odpowiadają za to hodowcy, którzy z różnych przyczyn nie chcą lub nie mogą opiekować się swoim egzotycznym ulubieńcem. Chcąc pozbyć się problemu, wypuszczają zwierzę na wolność i tu zaczyna się prawdziwy problem. Należy bowiem podkreślić, że przedstawiciele tego gatunku wykazują duże zdolności adaptacyjne, a warunki siedliskowe, jakie napotykają w naszym kraju, w dużej mierze odpowiadają warunkom panującym w części naturalnego zasięgu ich występowania. Co obecność żółwi jaszczurowatych może oznaczać dla rodzimej przyrody? Wymieniając negatywne aspekty obecności tego gada w Polsce, należy wskazać przede wszystkim na konkurencję pokarmową z rodzimymi gatunkami, między innymi z żółwiem błotnym. Lokalnie może przyczynić się też do ograniczenia liczebności bezkręgowców, płazów, ryb i ptaków wodnych. Na razie obserwowane są wyłącznie pojedyncze osobniki, bytujące blisko miejskich aglomeracji. Należy jednak wspomnieć, że panujące w Polsce warunki zapewniają tym zwierzętom sukces lęgowy, więc ich liczebność może wzrosnąć. Czym żywi się żółw jaszczurowaty? W kwestii pokarmowej żółwie jaszczurowate nie są specjalnie wybredne. Chwytają i pożerają ryby, gady i płazy, a w ich jadłospisie pojawiają się także ptaki wodne. Nie gardzą też padliną. Najczęściej polują w wodzie, jednak trzeba wspomnieć, że w porze suchej mogą szukać pożywienia na lądzie. Tryb życia żółwia jaszczurowatego Żółwie jaszczurowate są aktywne przez całą dobę, przy czym ich aktywność jest uzależniona od stopnia, w jakim zwierzę zaspokoiło głód. Na lądzie gad ten jest powolny i ociężały, a i w wodzie wydaje się być niezgrabny. To tylko pozory. Jeżeli trzeba ruszyć w pogoń za ofiarą, potrafi osiągnąć zaskakującą prędkość. Zimę zwierzę spędza na dnie zbiornika wodnego, ukryte pośród zatopionych gałęzi. W stanie hibernacji temperatura ciała tego gada spada do około 2 stopni Celsjusza. Młode osobniki wykazują zaskakującą odporność na przemrażanie. Mogą wytrzymać obniżenie temperatury do minus 2 stopni Celsjusza nawet przez 30 godzin. Żółw jaszczurowaty wychodzi ze stanu hibernacji, gdy temperatura wody wzrasta powyżej 5 stopni. Rozmnażanie i rozwój Okres godowy zaczyna się w maju, a kończy w październiku. Po kopulacji samica wykopuje otwór w pobliżu zbiornika lub cieku wodnego, w którym składa do 40 jaj. Okres inkubacji trwa od 75 do 95 dni. Po wykluciu młode mierzą ok 3 cm długości i są niemal czarne. Na ich karapaksie widoczne są kile, które z czasem zaczynają zanikać. Początkowo odżywiają się zawartością woreczka żółtkowego. Pokarm z otoczenia zaczynają pobierać po kilku dniach. W środowisku naturalnym żółwie jaszczurowate żyją do 40 lat, jednak dojrzałości doczekują tylko nieliczne młode. O ile dorosłe osobniki nie mają wielu naturalnych wrogów w swoich siedliskach, to małe gady są łatwym celem dla drapieżników. Atak żółwia jaszczurowatego W chwili zagrożenia, większość żółwi po prostu chowa się w pancerzu. Nie dotyczy to jednak opisywanego gatunku. Gdy żółw jaszczurowaty odczuwa niepokój, wysuwa szyję i zaczyna kłapać silnymi szczękami. Kiedy ugryzie napastnika, niechętnie odpuszcza, a należy podkreślić, że potrafi ukąsić naprawdę głęboko. Bolesne rozcięcie skóry i tkanek nie jest jednak najgorszą możliwą konsekwencją bliskiego spotkania z tym gadem. Wyrośnięty osobnik może z łatwością odgryźć palec, a jeżeli swoją agresję skupi na dziecku – nawet dłoń. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Inwazyjny gatunek rozprzestrzenia się w Polsce. Stanowi poważne zagrożenie
Niepozorny, ale niezwykle groźny. Rak marmurkowy, bo o nim mowa, rozmnaża się w zastraszającym tempie i destabilizuje lokalne ekosystemy. Jego ekspansję coraz mocniej odczuwa Warszawa, gdzie staje się trudnym do opanowania problemem.
W tym artykule: Rak marmurkowy opanowuje Warszawę Odłowy raka marmurkowego Jak rozpoznać raka marmurkowego? Inwazyjne gatunki często rozprzestrzeniają się niepostrzeżenie, aż w pewnym momencie stają się realnym zagrożeniem. Właśnie z takim problemem mierzy się teraz Warszawa, gdzie w parku Morskie Oko pojawił się rak marmurkowy. Obecność tego skorupiaka w stołecznym zbiorniku budzi coraz większy niepokój, a eksperci ostrzegają, że niekontrolowany rozrost populacji może doprowadzić do poważnych konsekwencji. Rak marmurkowy opanowuje Warszawę W parku Morskie Oko na warszawskim Mokotowie może żyć nawet 100 tys. raków marmurkowych. Nie byłoby w tym nic niezwykłego, gdyby nie fakt, że ten gatunek naturalnie tu nie występuje. Hodowane wcześniej w akwariach, trafiły do zbiornika za sprawą człowieka, który nieświadomie przyczynił się do ich niepowstrzymanej ekspansji. Pierwsze osobniki zaobserwowano tam w 2019 roku. Dzięki zdolności do partenogenezy raki marmurkowe mnożą się błyskawicznie. W ciągu trzech lat ich populacja może wzrosnąć o ponad milion osobników. I choć nie stanowią bezpośredniego zagrożenia dla człowieka, skutecznie niszczą delikatną równowagę ekosystemu. – Rak marmurkowy jest w stanie zagrozić takim zbiornikom wodnym, prowadząc nie tylko do wyginięcia płazów, które lubią jeść, ale też finalnie do występowania przyduch, które usuwają ze środowiska te gatunki drapieżne rodzime – zaznacza dr inż. Rafał Maciaszek, inicjator projektu „Łowca Obcych” w rozmowie z Polsat News. Ponadto ich obecność wyklucza możliwość reintrodukcji raka szlachetnego, czyli jedynego rodzimego gatunku tego skorupiaka na Mazowszu. Inwazja niesie za sobą także ryzyko częstszych zakwitów wód i śnięć ryb, czego wyraźnym przykładem jest właśnie stołeczny staw Morskie Oko. Odłowy raka marmurkowego Odłowy raka marmurkowego stały się koniecznością w walce z jego niekontrolowaną ekspansją. Regularne działania mają nie tylko ograniczyć jego liczebność, ale przede wszystkim chronić ekosystem przed dalszymi szkodami. Schwytane osobniki trafiają do ogrodów zoologicznych i ośrodków rehabilitacji jako pokarm dla zwierząt. Niestety, to mieszkańcy muszą pokrywać koszty tych zabiegów, ponieważ finansowanie pochodzi z budżetu miasta. Osoby, które zauważą raki marmurkowe, proszone są o zgłoszenie ich odpowiednim służbom. Podejmowanie działań na własną rękę, takich jak przenoszenie czy wypuszczanie skorupiaków w inne miejsca, może tylko pogorszyć sytuację. – W pierwszej kolejności trzeba to zgłosić w gminie. Gmina będzie wiedziała, co robić, będzie zgłaszała się do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Przede wszystkim zwracamy się więc do gminy – podkreśla Joanna Niedźwiecka z Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, cytowana przez Polsat News. Jak rozpoznać raka marmurkowego? Rak marmurkowy (Procambarus fallax forma virginalis) wyróżnia się charakterystycznym ubarwieniem. Jego pancerz pokrywa nieregularny wzór przypominający marmur w odcieniach brązu, szarości i zieleni. Dorosłe osobniki osiągają od 10 do 13 cm długości, a ich szczypce są smukłe i stosunkowo niewielkie. Co ciekawe, wszystkie osobniki są samicami i rozmnażają się partenogenetycznie (bez udziału samców). To sprawia, że ich populacja rośnie w błyskawicznym tempie. Źródła: Polsat News; Łowca Obcych; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Czebaczek amurski to mała, pozornie niegroźna rybka. W pełni zasługuje na miano „inwazyjny gatunek obcy”
Po raz pierwszy stwierdzono go w Polsce w 1990 roku. Od tej pory czebaczek amurski rozprzestrzenił się po niemal całym kraju i zagraża populacjom polskich ryb i innych zwierząt wodnych.
Spis treści: Występowanie w naturze i biologia czebaczka amurskiego Inwazja czebaczka amurskiego Czebaczek amurski w Polsce Dlaczego czebaczek amurski jest groźny dla naszej ichtiofauny? Czebaczek amurski (Pseudorasbora parva, po polsku zwany także kiełbiem amurskim) ma tylko około 8 cm długości, jednak jest rybką o dużym znaczeniu. Niestety, dla rodzimej fauny – niekorzystnym. Jest to bowiem pochodzący z Azji inwazyjny gatunek obcy. Jak znalazł się i zadomowił w Europie i Polsce? Występowanie w naturze i biologia czebaczka amurskiego Jego naturalny obszar występowania to Azja wschodnia. Żyje w wodach m.in. Japonii, Chin (w dorzeczu rzeki Amur – stąd jego nazwa), Tajwanu i Półwyspu Koreańskiego. Zarówno w tych obszarach, jak i sztucznie skolonizowanych preferuje wody stojące lub wolno płynące. Można go spotkać najczęściej w płytkich, zarośniętych jeziorach i stawach oraz nizinnych odcinkach rzek. Jest małą (7–10 cm) słodkowodną rybą z rodziny karpiowatych. Ma srebrzyste ciało, z dużymi łuskami, oraz (u młodych osobników) poziomą ciemną pręgą. U samców w okresie tarła pojawia się na głowie tzw. wysypka tarłowa w postaci brodawek. Czebaczek amurski odżywia się planktonem zwierzęcym, owadami i ich larwami, małymi rybami, ikrą. Jest mało wybredny, odporny i ekspansywny. Potrafi tak skutecznie oczyścić zbiornik wodny z zooplanktonu, że w niekontrolowany sposób wzrasta populacja planktonu roślinnego (tzw. efekt kaskadowy top-down). To doprowadza m.in. do zakwitów wód i postępującej eutrofizacji. Czebaczek amurski rozmnaża się często i łatwo. Dojrzałość płciową osiąga w 1. roku życia (żyje 3–4 lata). W okresie tarła samiec zajmuje terytorium, broni go przed intruzami, oczyszcza podłoże, na którym złożona będzie ikra. Samiec opiekuje się nią do momentu wylęgu. Ikra składana jest w strefie przybrzeżnej wód, w ukryciu, na różnych substratach: roślinach, muszlach, kamieniach, piasku. Rozród odbywa od kwietnia do sierpnia. Samice składają ikrę do 3 razy w trakcie sezonu rozrodczego. Inwazja czebaczka amurskiego Jak niemal zawsze w przypadku inwazyjnych gatunków obcych, także i czebaczek został zawleczony w nowe miejsca przez człowieka. Miało to miejsce w latach 60. Po raz pierwszy stwierdzono go w gospodarstwie rybnym w miejscowości Nucet na południu Rumunii, a wkrótce potem w Albanii. Najprawdopodobniej znalazł się tam wraz z narybkiem ryb hodowlanych, np. tołpygi czy amura białego. Ze stawów hodowlanych rozprzestrzenił się do naturalnych akwenów (jezior i rzek), we wszystkich kierunkach. Szybko dotarł do delty Dunaju, jeziora Balaton, Austrii, Francji i Włoch, a także na Bliski Wschód, do Azji Środkowej i krajów Maghrebu. Jego obecność stwierdzono nawet na wyspie Fidżi w Oceanii. Zarybianie różnych akwenów przez człowieka jest najbardziej powszechną przyczyną ekspansji czebaczka amurskiego. Kolejną przyczyną jest nieodpowiedzialne używanie czebaczka jako „żywca”, czyli żywej przynęty podczas połowu ryb drapieżnych, np. szczupaków i sandaczy. Ryba ta potrafi także zasiedlać nowe tereny podczas okresowych wylewów wód. Akweny z już obecnym w nich czebaczkiem są trudne do oczyszczenia, bo ma on niewielkie rozmiary i lubi się ukrywać wśród roślinności. Zatem fizyczne jego odłowienie nie jest łatwe. Innym sposobem jest wpuszczenie do zbiornika ryb drapieżnych. Podobno z rodzimych ryb najskuteczniej radzą sobie z czebaczkiem okonie. Czebaczek amurski w Polsce Po raz pierwszy rybkę tę stwierdzono w Polsce w 1990 roku, podczas opróżniania stawu hodowlanego w ośrodku hodowli ryb Stawno nieopodal Milicza. Wiek odłowionych osobników wskazywał, że czebaczek amurski był tam obecny od 1987 roku. Prawdopodobnie znajdował się wśród zakupionego na Węgrzech narybku tołpygi. Od tego czasu w szybkim tempie przybywało stanowisk, na których stwierdzany był w Polsce. Liczba kolejnych stanowisk to: do 1993 roku – 10, do 1996 roku – 14, do 1999 roku – 27, do 2002 roku – 38, do 2005 roku – 43, do 2008 roku – 51. Obecnie gatunek ten jest szeroko rozprzestrzeniony, głównie w środkowych i nizinnych regionach kraju. Zasiedla stawy hodowlane, drobne zbiorniki, jeziora oraz rzeki – w tym również małe cieki, kanały i rowy melioracyjne. Jego obecność stwierdzono także na obszarach chronionych: w Biebrzańskim Parku Narodowym, Wielkopolskim PN, PN „Ujście Warty”, Kozienickim Parku Krajobrazowym, PK „Dolina Baryczy”, PK „Dolina Bobru”. Czebaczek amurski licznie występuje w miastach, w tym w Warszawie. Zasiedlił wiele parkowych stawów, a także osiedlowych oczek wodnych. W listopadzie 2024 roku Zarząd Zieleni m.st. Warszawy wraz z biologiem Rafałem Maciaszkiem specjalizującym się w problematyce inwazyjnych gatunków obcych przeprowadzili akcję odławiania czebaczka ze stawów w warszawskim Ogrodzie Saskim i Parku Ujazdowskim. Więcej informacji o akcji na stronach lowcaobcych.pl i zzw.waw.pl. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska opisuje czebaczka amurskiego jako „najbardziej inwazyjny gatunek ryby w Europie”. W Polsce celowe zarybianie stawów czebaczkiem, używanie go jako żywej przynęty, a także przetrzymywanie lub domowa hodowla w akwariach są nielegalne. Podobnie jak w całej Unii Europejskiej, także w Polsce zaliczany jest do inwazyjnych gatunków obcych. Kilka innych inwazyjnych gatunków obcych ryb spotykanych w Polsce to bass słoneczny, sumik karłowaty, gambuzja pospolita i trawianka. Warto wiedzieć, że także karp, czyli najważniejsza w Polsce ryba z punktu widzenia tradycji kulinarnej, nie jest gatunkiem rodzimym. Można go hodować w stawach, ale nie można (z nielicznymi, wymagającymi specjalnych zezwoleń wyjątkami) wypuszczać do środowiska naturalnego. Dlaczego czebaczek amurski jest groźny dla naszej ichtiofauny? Czebaczek bezpośrednio konkuruje z rodzimymi gatunkami ryb karpiowatych, m.in wzdręgą, słonecznicą, różanką, kiełbiem, karasiem. Konkurencja ta to nie tylko wyjadanie tego samego pokarmu, ale także ikry i narybku. Czebaczek amurski może się w ten sposób przyczynić do spadku liczebności, a nawet wyparcia gatunków rzadkich i zagrożonych. Podobne szkody czebaczek czyni w stawach hodowlanych. Oprócz tego czebaczek jest wektorem w cyklu rozwojowym niektórych pasożytów, np. Angullicoloides crassus (infekuje pęcherz pławny ryb) i Sphaerothecum destruens (infekuje tkanki miękkie ryb). Obecność czebaczka w zbiorniku wodnym, także stawie hodowlanym, zwiększa prawdopodobieństwo rozniesienia tych pasożytów. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wizon amerykański wygląda uroczo, ale jest bezwzględnym drapieżnikiem. Do tego zagraża rodzimym gatunkom
Wizon amerykański, jak wskazuje na to sama nazwa, jest gatunkiem powszechnym w Ameryce Północnej. Należy jednak wspomnieć, że od kilkudziesięciu lat stale poszerza swój zasięg występowania. Dzikie populacje tych drapieżników występują w niemal całej Europie, ale nie są tu mile widzianymi gośćmi. Należy bowiem podkreślić, że te niepozorne ssaki wywierają ogromny wpływ na przyrodę Starego Kontynentu. Jak wygląda wizon amerykański? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak wygląda wizon amerykański? Tryb życia wizona amerykańskiego Gdzie występuje wizon amerykański? Jest szybki, świetnie pływa, potrafi głęboko nurkować, a jakby tego było mało, bez cienia lęku atakuje zwierzęta większe i silniejsze od siebie. Mimo że wygląda niepozornie, a nawet uroczo, wizon amerykański jest niezwykle sprawnym drapieżnikiem. Na tyle sprawnym, że wszędzie tam, gdzie się pojawia, stanowi poważną konkurencję dla rodzimych gatunków i poważnie wpływa na lokalną przyrodę. Jak wygląda wizon amerykański? Wizon amerykański (Neogale vison) to drapieżny ssak z rodziny łasicowatych. Osiąga długość od 30 do 43 cm. Niezbyt długi ogon zwierzęcia mierzy od 13 do 23 cm. Masa ciała dorosłego osobnika zamyka się w przedziale od 0,7 do 1,3 kg. W obrębie gatunku wyraźnie zaznaczony jest dymorfizm płciowy. Samce są wyraźnie większe od samic. Dolny zakres wymiarów i masy dotyczy osobników żeńskich, natomiast górny – męskich. Warto wspomnieć, że zwierzęta hodowlane są wyraźnie większe od swoich dzikich odpowiedników. Różnica w rozmiarach i masie sięga nawet 30 proc. Ciało zwierzęcia jest smukłe i wydłużone, a głowa – niewielka i płaska. Łapy są dość krótkie. Gęsta, miękka okrywa zazwyczaj jest umaszczona na brązowo. U większości osobników wyróżnia się tylko biały podbródek. Geneza nazwy Wizon amerykański przez długi czas był znany jako norka amerykańska. Do dziś w wielu publikacjach można spotkać się z tą nazwą, która wciąż jeszcze funkcjonuje jako potoczna. W tym miejscu należy jednak stanowczo podkreślić, że mimo pewnych podobieństw, gatunek ten nie jest blisko spokrewniony z norką europejską, a oba zwierzęta nie mogą się krzyżować. Z uwagi na konieczność podkreślenia odrębności obu taksonów, w wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, zatytułowanej „Polskie nazewnictwo ssaków świata”, zaproponowana została nazwa „wizon amerykański”. Tryb życia wizona amerykańskiego Wizony amerykańskie prowadzą przede wszystkim lądowy tryb życia, ale świetnie odnajdują się także w środowisku wodnym. Ich gęste futro nie przepuszcza wody, a palce tylnych nóg są połączone błoną. Te sprawne zwierzęta okazują się świetnymi pływakami i tak samo dobrymi nurkami. Potrafią zanurzać się na głębokość do 6 metrów. Przedstawiciele tego gatunku żyją w pobliżu wód śródleśnych. Największą aktywność wykazują o zmierzchu i w nocy. W ciągu dnia przebywają w schronieniu. Wizony amerykańskie kopią nory ziemne o głębokości do 3 metrów. Zdarza się też, że zajmują nory innych zwierząt. Są samotnikami i mają silnie rozwinięte zachowania terytorialne. Nie tolerują innych zwierząt na swoim terenie, nawet jeżeli są to przedstawiciele tego samego gatunku. Areał samców obejmuje obszar o powierzchni do 440 ha, a samic – do 20 ha. W pary łączą się jedynie w okresie godowym. Rozmnażanie wizonów amerykańskich Okres godowy wizonów amerykańskich rozpoczyna się w lutym i kończy w kwietniu. Ciąża trwa od 40 do 80 dni. Po tym czasie, w gnieździe wyścielonym suchymi roślinami, piórami i sierścią, samica rodzi od 2 do 8 młodych. Pierwsze tygodnie życia młode wizony spędzają w gnieździe. Częściowo usamodzielniają się po ok. 6 tygodniach. Jesienią matka opuszcza swoje potomstwo. Zwierzęta osiągają dojrzałość płciową po roku (samice) i po 18 miesiącach (samce). Czym żywi się wizon amerykański? Wizon amerykański jest drapieżnikiem. Choć nie jest ani duży, ani ciężki, ten sprawny myśliwy poluje nie tylko na bezkręgowce. Jego ofiarą padają też płazy (głównie żaby), ryby, ptactwo wodne, a nawet ssaki. Wizon może z łatwością upolować zająca, ryjówkę lub piżmaka. Gdzie występuje wizon amerykański? Gatunek ten występuje powszechnie w Ameryce Północnej. Można go spotkać w całej Kanadzie i w 48 stanach USA. Od lat 50 XX wieku występuje w stanie dzikim w Europie. Zwierzęta te zasiedlają kraje skandynawskie, Islandię, Wielką Brytanię, Francję, Hiszpanię, Niemcy, Polskę i część Rosji. Skąd wizon amerykański wziął się w Europie? Charakterystyczne łasicowate zostały sprowadzone na Stary Kontynent jako zwierzęta futerkowe. Pierwsze osobniki trafiły do Europy w latach 20. XX wieku. Sprytne zwierzęta zaczęły uciekać z hodowli i na wolności tworzyły zdziczałe populacje. Istnieje też pogląd, że do rozprzestrzenienia tego gatunku przyczyniło się ZSRR. Od 1937 roku do lat 50. prowadzono tam proces aklimatyzacji tych zwierząt. Na wolność wypuszczono wówczas ok. 20 tys. osobników. Wizon amerykański w Polsce Pierwsza ferma norek powstała w Polsce w 1953 roku. W tym samy roku z niewoli zbiegły pierwsze zwierzęta i zaczęły rozmnażać się poza hodowlą. Do lat 70. dzikie wizony występowały u nas sporadycznie, głównie na północy i wschodzie kraju. Na początku lat 80. zaczęły zwiększać swój zasięg. Liczne populacje pojawiły się w dolinach Narwi, Biebrzy i Supraśli. Były widywane nie tylko na Suwalszczyźnie, ale także na Pomorzu Zachodnim, Mazurach i Mazowszu. Kolonizacja nabierała tempa i w następnej dekadzie zwierzęta te obserwowano już w niemal całym kraju. Dziś wizony nie występują tylko na południowych krańcach Polski. Należy jednak podkreślić, że ekspansja tego gatunku cały czas postępuje. Wpływ wizona amerykańskiego na środowisko Podobnie jak pochodzący z Azji jenot czy występująca naturalnie w Ameryce Południowej nutria amerykańska, norka amerykańska jest w Polsce gatunkiem inwazyjnym i jako taki nie podlega okresowi ochronnemu. Wizony można odławiać przez cały rok. Te niepozorne zwierzęta niezwykle skutecznie ograniczają sukces lęgowy ptactwa wodnego. Stanowią też poważne zagrożenie dla rybostanu. Okazują się niezwykle konkurencyjne dla rodzimych drapieżników. W miejscach, gdzie udało się ograniczyć ich populację, biolodzy zaobserwowali powrót tchórza zwyczajnego, gronostaja europejskiego i karczownika ziemnowodnego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jest zaborczy i wypiera inne rośliny. Rdestowiec japoński rozprzestrzenił się w całej Polsce
To roślina która w pełni zasługuje na miano „inwazyjny gatunek obcy”. Ale ma też właściwości lecznicze. Rdestowiec japoński to ciekawy przykład ekspansji gatunku po niemal całym świecie.
Spis treści: Rdestowiec – biologia i wygląd Jak rdestowiec japoński trafił do Polski i innych krajów? Właściwości zdrowotne rdestowca japońskiego Jak usunąć rdestowce? Jest ładny, ma duże zielone liście, wyjątkowo szybko rośnie. Dostarcza pszczołom nektaru i zawiera cenne substancje lecznicze – wydawałoby się, że to same zalety. Ale nie w przypadku inwazyjnego gatunku obcego, a takim jest w Polsce rdestowiec japoński (inaczej ostrokończysty, Reynoutria japonica). Jego witalność jest tak duża, że potrafi w szybkim tempie nie tylko się rozprzestrzenić, ale i wyprzeć inne rośliny ze swojego siedliska. Dlatego jest uważany za roślinę wyjątkowo niebezpieczną i tępiony na różne sposoby, co wymaga wiele wysiłku i czasami trwa wiele lat. Rdestowiec – biologia i wygląd Rdestowiec japoński przypomina krzew, ale tak naprawdę jest wieloletnią byliną, czyli rośliną posiadającą niezdrewniałe części nadziemne. Ale byliną wyjątkowo dużą i silną. Łodygi rdestowca japońskiego są dość grube i puste wewnątrz. Przypominają raczej bambus niż inne byliny. Charakterystyczne dla tej rośliny są duże, sercowate liście w kolorze żywej jasnej zieleni. Dzięki nim rdestowiec wygląda wyjątkowo atrakcyjnie. Liści wytwarza dużo i skutecznie wychwytują one dostępne światło słoneczne, praktycznie całkowicie zacieniając podłoże. To jedna z przyczyn dla których wokół rdestowca giną inne rośliny. Jego kwiaty to dość delikatne białe wiechowate kwiatostany. Nasiona rdestowca są drobniutkie i tak naprawdę, w polskich warunkach, pełnią niewielką lub żadną rolę w rozmnażaniu rośliny. O sukcesie i ekspansywności rdestowca japońskiego decydują jego podziemne kłącza. Roślina wytwarza ich dużo, rozprzestrzeniając się w ziemi we wszystkich kierunkach. To jej główny i najbardziej niebezpieczny sposób rozmnażania. Potrafi odbić nawet z niewielkiego, odciętego kawałka. Według Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska nowa roślina może rozwinąć się z fragmentu kłącza o długości 1 cm, o wadze nie przekraczającej 0,7 g. A także z niewielkiego odcinka pędu zawierającego pojedynczy węzeł, umieszczonego w glebie lub w wodzie. Bliskim krewnym rdestowca japońskiego jest rdestowiec sachaliński. To roślina podobnie wyglądająca, także bardzo ekspansywna choć nieco mniej rozpowszechniona w Polsce. Te dwa rdestowce są na tyle blisko spokrewnione, że krzyżują się między sobą. Krzyżówkę tę nazwano rdestowcem czeskim. Wszystkie trzy rośliny są na liście „inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Polski i rozprzestrzenionych na szeroką skalę”. Jak rdestowiec japoński trafił do Polski i innych krajów? Jak sama nazwa wskazuje, rdestowiec japoński pochodzi ze wschodniej Azji. Naturalnie występuje np. w Japonii, Korei, na Tajwanie i w części Chin. Porasta tam tereny górzyste, brzegi rzek, pobocza dróg. Do Europy trafił już w pierwszej połowie XIX wieku, i to celowo. Został sprowadzony jako roślina ozdobna i użytkowa. Sadzono go w parkach i ogrodach posiadłości ziemskich i wokół pałaców. Używano jako rośliny miododajnej i energetycznej. Jego szybki przyrost pozwalał używać go do produkcji biomasy, np. na opał. Szybko rozprzestrzenił się poza ogrody i skolonizował naturalne środowisko. Pierwsze doniesienia o rdestowcu występującym w naturze w Polsce sięgają drugiej połowy XIX wieku. Od tej pory trwa jego ekspansja, której póki co nie udaje się powstrzymać. W Wielkiej Brytanii rdestowiec japoński stwierdzony na posesji może uniemożliwić jej sprzedaż lub otrzymanie pożyczki z banku. Każdy kto próbuje sprzedać dom musi wypełnić specjalne oświadczenie o statusie rdestowca na swojej działce. Formalnie rdestowiec japoński obecny w ogrodzie jest legalny, ale do właściciela należy ścisła kontrola aby się z działki nie wydostał. Uwalnianie go do środowiska jest karalne. Rdestowiec japoński, według mapy udostępnionej przez GDOŚ występuje w całej Europie z wyjątkiem Mołdawii, Kosowa, Albanii i Islandii. W przypadku trzech pierwszych krajów wynika to raczej z braku danych niż braku rdestowca. Z mapy dostępnej w geoserwisie GDOŚ wynika, że skolonizował także niemal całą Polskę. Mnóstwo stanowisk stwierdzono w Warszawie i wokół niej, na Śląsku, Podkarpaciu a nawet w Puszczy Białowieskiej. Właściwości zdrowotne rdestowca japońskiego Roślina ta jest powszechna także jako składnik suplementów medycznych. Zawiera duże ilości resweratrolu – związku, który niedawno rozsławił czerwone wino jako produkt prozdrowotny. Resweratrol zawierają także świeże, nieprzefermentowane winogrona, szczególnie ich skórka. W porównaniu z rdestowcem winogrona jednak bledną. Zawiera on znacznie więcej tej substancji i to on jest wykorzystywany do jej ekstrakcji i w suplementach. Resweratrol ma wiele korzystnych właściwości: działa przeciwzapalnie, obniża poziom cholesterolu, zwiększa elastyczność naczyń krwionośnych. Eksperymenty na myszach wykazały, że resweratrol może znacząco wydłużać ich życie – aż o 28%. Rdestowiec japoński zawiera także polifenole oraz nasila działanie bakteriostatyczne laktoperoksydazy – enzymu wydzielanego w jamie ustnej. Jak usunąć rdestowce? Nie jest to łatwe. Zwykłe ścięcie roślin niewiele pomaga, bo szybko odrastają z ukrytych w ziemi kłączy. Na małym terenie, np. w ogrodzie, skuteczniejsze jest wycięcie razem z wyrwaniem lub wykopaniem podziemnych części rośliny. A jeszcze lepiej – razem z wymianą gleby na nową. Na dużych terenach, np. w parkach narodowych czy krajobrazowych czasem stosuje się cięcie, ale w odpowiednio dobranych terminach, kilka razy do roku. Jeśli roślinę tylko ścinamy, warto zainfekowany teren przykryć folią lub włókniną, żeby ograniczyć ewentualne odrosty, a przy upałach doprowadzić do przegrzania i obumarcia kłączy. Trzeba bezwzględnie pamiętać o zutylizowaniu rośliny i ziemi po niej – jeśli tego nie zrobimy, z resztek rdestowiec bez trudu szybko odbije. Oczywiście ani ścięte fragmenty, ani ziemia nie nadają się na kompost. W ciekawy sposób walczono z rdestowcem w warszawskim rezerwacie przyrody Skarpa Ursynowska w 2021 roku. Stanowiska porośnięte przez tą roślinę najpierw dokładnie wykoszono, a potem położono na nich gęstą, metalową siatkę. To tzw. metoda mesh-tech. Przez jej niewielkie oczka w teorii młode pędy rdestowca mogły się wprawdzie przecisnąć, ale rosnąc miały być uciskane przez siatkę i tracić w ten sposób dostęp do wody. Nie zdało się to na wiele – rdestowiec znowu porasta ten teren. Źródło: GDOŚ. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jenot to gatunek inwazyjny. Opanował prawie całą Europę i stanowi dużą konkurencję dla naszych drapieżników
Jenot stał się stałym elementem naszej rodzimej fauny. W Polsce zaczął rozprzestrzeniać się w latach 50. XX wieku i szybko opanował niemal cały kraj. Należy jednak podkreślić, że w kontekście bioróżnorodności jego obecność jest wysoce niepożądana. „Egzotyczny” ssak stanowi poważną konkurencję dla rodzimych drapieżników, a jakby tego było mało, bezlitośnie przetrzebia populację polskich płazów, które są jego przysmakiem. Jak wygląda jenot? Jak trafił do Polski? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak wygląda jenot? Gdzie występuje jenot? Tryb życia jenota Czym żywi się jenot? Wpływ jenotów na ekosystem Pod względem wyglądu przypomina szopa pracza, ale bliżej mu do wilka i lisa. Jego pierwotny zasięg występowania obejmował Daleki Wschód, jednak dzięki pomocy człowieka zdołał opanować znaczny obszar Starego Kontynentu, w tym także Polskę. Początkowo był obecny na północnym wschodzie, ale dziś jest widywany w niemal każdej części kraju. Oto jenot azjatycki – inwazyjny drapieżnik, który doskonale odnalazł się w naszym klimacie. Jak wygląda jenot? Jenot azjatycki jest wszystkożernym (także drapieżnym) ssakiem z rodziny psowatych. Dojrzały osobnik mierzy od 49 do 70 cm długości bez ogona i osiąga wysokość w kłębie od 30 do 37 cm. Długość ogona wynosi 15–23 cm. Masa ciała dorosłego jenota zamyka się w przedziale od 4 do ponad 7 kg, jednak późną jesienią, gdy zwierzę zaczyna gromadzić zapasy tłuszczu, jego masa wzrasta do około 9 kg. W obrębie tego gatunku nie występuje dymorfizm płciowy. Tułów jenota jest dość długi, a kończyny – krótkie. Ze względu na długie, puszyste futro, zwierzę wygląda na większe niż jest w rzeczywistości. Ma niewielką głowę, szpiczasty pysk i krótkie, zaokrąglone uszy. Po bokach głowy wyraźnie wyróżniają się długie, odstające włosy. Ubarwienie sierści jest zmienne, od płowo-burego, po brunatno-szare z czarnymi nalotami. Na pysku wyróżnia się czarna plama, obejmująca oczy, policzki i odstającą po bokach sierść. Jak odróżnić jenota od szopa pracza? Na pierwszy rzut oka jenota łatwo pomylić z szopem praczem. Mimo że zwierzęta te reprezentują inne rodziny, są zbliżone pod względem pokroju, wielkości i masy ciała. Łączy je także charakterystyczna „maska” na pysku. Wystarczy jednak przyjrzeć się nieco dokładniej, by dostrzec wyraźne różnice między oboma gatunkami. Po pierwsze, „maska” szopa jest bardziej wyrazista. Po drugie, szop pracz ma dłuższe niż jenot uszy, które są szpiczaste, nie zaokrąglone. Po trzecie, ogon szopa jest pręgowany i właśnie ta cecha pozwala najłatwiej odróżnić te gatunki. Warto też wspomnieć, że futro jenota jest dłuższe niż futro szopa. Należy jednak podkreślić, że okrywa zmienia się w ciągu roku. Gdzie występuje jenot? Pierwotny zasięg występowania jenota obejmował kraje Dalekiego Wschodu, przede wszystkim Chiny, Japonię i Koreę. Dziś te charakterystyczne psowate są obecne także we wschodniej, zachodniej i północnej części Europy. W jaki sposób ten gatunek przemierzył tak znaczny obszar? To zasługa dwóch czynników – ich pięknego, grubego futra i działalności człowieka. W latach 30. XX wieku jenoty były introdukowane jako futerkowe zwierzęta łowne na teren europejskiej części byłego Związku Radzieckiego. Ich futro okazało się niezwykle atrakcyjne dla myśliwych, a żeby nie nie musieć wyruszać na łowy w odległe rejony, postanowili sprowadzić te zwierzęta w swoje rodzime strony. Okazy schwytane w dorzeczu Ussuri i Amuru wypuszczono na terenie Białorusi, Ukrainy i Litwy. Po udanej introdukcji, jenoty przeniesiono na kolejne tereny. W sumie do Europy trafiło około 9 tysięcy osobników, a do tego należy doliczyć także zwierzęta, które uciekły z ferm hodowlanych i utworzyły kolejne populacje. Jenoty dobrze odnalazły się w europejskim klimacie. Nawet srogie zimy nie stanęły na przeszkodzie ich ekspansji. Zaczęły się rozmnażać, a do tego okazały się wytrwałymi wędrowcami. W 1935 roku były widziane w Finlandii. 10 lat później zaobserwowano je w Szwecji. W 1952 roku pojawiły się w Rumunii, w 1959 – na Słowacji, w 1961 – w Niemczech i na Węgrzech, a w 1983 – w Norwegii. Należy podkreślić, że lista europejskich krajów, w których się zadomowiły, jest dłuższa. Od 1935 do 1984 roku jenoty opanowały obszar o powierzchni 1400000 kilometrów kwadratowych. Jenoty w Polsce Pierwszego jenota w naszym kraju zaobserwowano w 1955 roku, w Puszczy Białowieskiej. Początkowo zwierzęta te zadomowiły się we wschodniej i w północno-wschodniej części kraju. Później ich areał stopniowo przesuwał się w kierunku zachodnim i południowo-zachodnim. Obecnie jenoty zasiedlają niemal całą Polskę, z wyjątkiem Karpat. Występują na terenie większości parków narodowych i rezerwatów przyrody. Największe zagęszczenie osiągają populacje żyjące na obszarach podmokłych. Tryb życia jenota Jenoty prowadzą przede wszystkim nocny tryb życia, jednak w okresie wychowu szczeniąt są aktywne także w ciągu dnia. Gdy nastaje zima, zapadają w trwający kilka tygodni stan odrętwienia (co nie jest typowe dla psowatych). Nie jest to jednak „twardy” sen zimowy. Gdy mrozy nieco odpuszczają, jenoty budzą się i wychodzą ze swoich schronień, by załatwić potrzeby fizjologiczne i znaleźć pokarm. Przedstawiciele tego gatunku tworzą trwałe, monogamiczne pary. Samiec i samica zasiedlają wspólny obszar, na którym odpoczywają, żerują i wychowują potomstwo. Ruja przypada na luty i marzec. Ciąża trwa od 59 do 70 dni. Na przełomie kwietnia i maja samica rodzi od 7 do 9 szczeniąt (najliczniejsze mioty liczą do 16 młodych), które po około 8 tygodniach opuszczają gniazdo. Usamodzielniają się w wieku 4–5 miesięcy, a dojrzałość płciową osiągają po 9–11 miesiącach. Średni wiek osobników w populacji wynosi 3 lata. Dożywają do 8 lat. Zachowania jenotów Jenoty nie są agresywne. Gdy dochodzi do konfrontacji z większym drapieżnikiem (także z człowiekiem), salwują się ucieczką. Należy jednak podkreślić, że ich zmysły wzroku i słuchu są słabiej rozwinięte niż u większości psowatych. Z tego względu, często dostrzegają zagrożenie, gdy nie ma już możliwości bezpiecznego oddalenia się. Wówczas jenot pada na ziemię i udaje martwego. Przez cały czas pozostaje jednak czujny. Wystarczy chwila nieuwagi wroga, by zwierzę błyskawicznie czmychnęło. Czym żywi się jenot? Jenot jest ssakiem wszystkożernym. Największy udział w diecie tego zwierzęta ma pokarm mięsny. To typowy oportunista, który żywi się wszystkim, co jest jadalne. W jego jadłospisie pojawiają się drobne ssaki, ptaki i ich jaja oraz bezkręgowce, w tym także owady. Pokarm mięsny uzupełnia owocami i nasionami. W okresie zimowym, gdy pożywienia jest niewiele, zadowala się padliną. Jenot potrafi wspinać się na drzewa, ale nie robi tego zbyt często. Nie jest też specjalnie szybki i zwinny. Z tego względu, najczęściej zadowala się łatwo dostępną zdobyczą. W polskich warunkach są to przede wszystkim płazy. Wpływ jenotów na ekosystem Tak jak szop pracz, nutria amerykańska czy norka amerykańska, jenot jest gatunkiem inwazyjnym. Każdy ekosystem ma ograniczoną pojemność, a wprowadzenie obcego gatunku nigdy nie kończy się dobrze. W porównaniu z rodzimymi ssakami drapieżnymi, zajmują znacznie szerszą niszę pokarmową, co sprawia, że stanowią dla nich dużą konkurencję. Jenoty wyrządzają spore szkody w koloniach lęgowych ptaków wodno-błotnych i wodnych. Są też dużym zagrożeniem dla lokalnych populacji płazów, które stanowią dużą część ich jadłospisu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tutaj alianci trenowali przed inwazją w Normandii. Wśród znalezisk… butelka pełna piwa
We wschodniej Anglii archeolodzy natknęli się na zapomniane miejsce, w którym alianci szkolili się przed inwazją w Normandii. Wśród znalezisk jest nie tylko broń i sprzęt wojskowy, ale też ciągle zamknięta butelka pełna – zapewne – piwa.
W tym artykule: Archeolodzy przystępują do działania Nieznane umocnienia z czasów II wojny światowej Czas na szkolenie przed D-Day Śmietnisko pełne skarbów Wschodnie wybrzeże hrabstwa Suffolk w Anglii to miejsce, w którym ciągle coś się dzieje. Obecnie niedaleko lasu Goose Hill znajduje się elektrownia jądrowa, która zaopatruje w prąd mieszkańców Wielkiej Brytanii. Z kolei w czasie II wojny światowej, w obawie przed inwazją Niemców, wzniesiono tu umocnienia. A pod koniec konfliktu – jak wykazały badania - szkolono tu aliantów przed D-Day i operacją Overlord. Archeolodzy przystępują do działania Z uwagi na to, że elektrownia jądrowa będzie rozbudowana, archeolodzy z Cotswold Archaeology przystąpili do badań poprzedzających inwestycję. Teren ten obfituje w różne znaleziska. We wczesnych latach wojny wschodnie wybrzeże Anglii było silnie ufortyfikowane. Obawiano się, że płaskie plaże tego regionu będą podatne na inwazję sił niemieckich okupujących porty w Belgii i Holandii. Wzdłuż plaż Suffolk ułożono drut kolczasty, miny oraz zapory przeciwczołgowe. Pojawiły się też bunkry. Nieznane umocnienia z czasów II wojny światowej Eksperci z Cotswold Archaeology natknęli się w czasie najnowszych badań na nieznane ruiny bunkrów z czasów II wojny światowej. – Dwa z nich były dobrze zachowane i miały tylko częściowo zawalone dachy. Pozostałe wykazywały wyraźne oznaki późniejszego wykorzystania do ćwiczeń celowniczych – informują badacze stanowiska archeologicznego, Ed Tolley i dr Hannah Bullmore. Obok nich przebiegały rowy przeciwczołgowe i stanowiska strzeleckie moździerzy. Te znaczne modyfikacje terenu dokonane wzdłuż linii brzegowej w początkowych fazach wojny związane były ze strachem przed inwazją hitlerowców. Czas na szkolenie przed D-Day Jednak większość znalezisk archeologicznych znalezionych w Goose Hill związanych jest z późniejszym okresem II wojny światowej. W latach 1943–44 obszar między Sizewell i Dunwich stał się ważnym poligonem dla wojsk brytyjskich. Szczególnie w miesiącach poprzedzających lądowanie w Normandii w 1944 roku. To tam przeprowadzono kilka kluczowych ćwiczeń przygotowujących wojska do operacji Overlord – czytamy na stronie Oxford Cotswold Archaeology. Dunkierka to militarny cud. Alianci przekuli sromotną porażkę w wielkie zwycięstwo Dunkierka to małe miasteczko na wybrzeżu Francji, które było sceną ogromnej kampanii wojskowej podczas II wojny światowej. Podczas bitwy o Dunkierkę od 26 maja do 4 czerwca 1940 roku około ... Archeologom udało się zlokalizować też miejsce dość przerażającego ćwiczenia, znanego jako „Exercise Bump”. Polegało ono na ostrzale ostrą amunicją. Tak, aby jak najwierniej naśladować prawdziwe warunki bojowe dla żołnierzy, którzy wkrótce mieli zostać wysłani na linię frontu w Europie. – Mamy nadzieję, że niektóre z umiejętności, których [żołnierze – przyp. red.] nauczyli się na tym odcinku wybrzeża Suffolk, skutecznie przygotowały ich na okropności, które napotkali podczas swojego wkładu w wyzwolenie kontynentalnej Europy – podkreślają badacze. O tym, że ćwiczenia były intensywne świadczą też inne znaleziska. Wokół systemu okopów była cała masa militariów i innych przedmiotów: skrzynki na amunicję, worki z piaskiem, kable komunikacyjne, bagnety, hełmy typu „Tommy”, zniszczony czołg służący za cel, kompas polowy. Udało się też zlokalizować baraki dla żołnierzy wykonane z betonowych prefabrykatów i blachy falistej. Śmietnisko pełne skarbów Wygląda na to, że po wojnie teren uprzątnięto i powstało kilka dużych wysypisk śmieci. A te dla archeologów są zawsze świetnym źródłem informacji. W przypadku Goose Hill śmieci dały wgląd w życie codzienne alianckich żołnierzy. Wśród nich są puszki z konserwami rybnymi i gulaszem, pełna gama wojskowych emaliowanych talerzy i misek. Są też szklane butelki po winie, piwie i whisky. Jedna z butelek jest ciągle pełna. Zawiera w sobie ciemnobrunatną ciecz. Archeolodzy uważają, że jest to marka piwa Greene King. Prace w lesie Goose Hill nadal trwają. Wiele wskazuje, że dalsze badania przyniosą kolejne znaleziska z czasów II wojny światowej. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Biedronka azjatycka to niepozorny owad, który atakuje ludzi. Czy jej ukąszenie może być groźne?
Biedronki należą do tych owadów, które przez długi czas wzbudzały jednoznacznie pozytywne skojarzenia. Nic dziwnego. Rodzime „boże krówki” nie są agresywne, za to okazują się niezwykle pożyteczne. Od kilkunastu lat te charakterystyczne chrząszcze nie cieszą się jednak dobrą prasą, a to za sprawą biedronek azjatyckich, które jesienią „przypuszczają szturm” na domy i bloki. Skąd w Europie wzięła się biedronka azjatycka? Jak odróżnić ją od rodzimych gatunków? Czy ugryzienie tego owada może być groźne? W tym artykule odpowiadamy na każde z tych pytań.
W tym artykule: Jak biedronki azjatyckie trafiły do Europy? Jak wygląda biedronka azjatycka? Biedronka azjatycka a polska Plaga biedronek azjatyckich Ugryzienie biedronki azjatyckiej Biedronka azjatycka – pożyteczny owad czy szkodnik? W Polsce występuje ponad 70 gatunków owadów z rodziny biedronkowatych. Harmonia axyridis (czyli biedronka azjatycka), mimo że żyje w naszym kraju, nie zalicza się do rodzimej fauny. To gatunek ekspansywny, naturalnie występujący w Azji, m.in. w Japonii, Chinach, Korei i Mongolii. Jej naturalnym środowiskiem są też północne obszary Kazachstanu i część Rosji. Introdukowana do krajów Europy Wschodniej i Zachodniej, szybko rozprzestrzeniła się na innych obszarach. Obecnie występuje w Ameryce Północnej i Południowej, w wielu europejskich krajach i na południu Afryki. Jak biedronki azjatyckie trafiły do Europy? Biedronka azjatycka to żarłoczny owad, polujący przede wszystkim na mszyce (i ich larwy) oraz na inne szkodniki upraw. To właśnie ta cecha zadecydowała, że niektóre kraje podjęły decyzję o introdukcji tego gatunku. Po raz pierwszy taką próbę podjęły Stany Zjednoczone, w 1916 roku. Osobniki z gatunku H. axyridis w pierwszej kolejności trafiły do Kalifornii. Do Europy gatunek ten przywędrował w 1964 roku, za sprawą Ukrainy. Cztery lata później biedronkę azjatycką zaczęła sprowadzać Białoruś. Pierwszym krajem Europy Zachodniej, który introdukował H. axyridis, była Francja (1982 rok). Dziewięć lat później w kraju nad Sekwaną zaobserwowano występowanie tego chrząszcza w warunkach naturalnych. W 1998 roku biedronki azjatyckie były obecne w Grecji, w 1999 – w Belgii i Niemczech, w 2002 – w Holandii, a w 2004 – w Wielkiej Brytanii. W Polsce po raz pierwszy zaobserwowano ten gatunek we wrześniu 2006 roku (w tym samym roku pojawił się we Włoszech, w Austrii, Czechach i Danii), pod Poznaniem. Rok później biedronki azjatyckie występowały także na Dolnym Śląsku, Pomorzu i Mazowszu. W 2020 roku swoim zasięgiem objęły cały kraj. Jak wygląda biedronka azjatycka? H. axyridis to średniej wielkości owad z rodziny biedronkowatych. Ciało biedronki azjatyckiej jest owalne i wypukłe. Osiąga długość od 5 do 8 mm. Pokrywy mają zmienne ubarwienie: od żółtego i pomarańczowego, przez czerwone, aż po czarne. Liczba kropek na pokrywach zamyka się w przedziale od 0 do 23. Biedronka azjatycka a polska Pod względem wielkości i ubarwienia, H. axyridis jest zbliżona do rodzimej biedronki siedmiokropki. Przypomina też nieco polską dwukropkę, chociaż należy podkreślić, że ta jest wyraźnie mniejsza od swojego krewniaka z Azji. H. axyridis ma jednak pewną cechę, która pozwala odróżnić ją od innych gatunków. Mowa o charakterystycznym wzorze na przedpleczu (części ciała pomiędzy głową owada a pokrywami). Polska siedmiokropka ma czarne przedplecze, na którym widoczne są dwie jasne plamki. Przedplecze biedronki azjatyckiej jest białe. Pojawia się na nim czarny wzór w kształcie litery M. To cecha charakterystyczna osobników z tego gatunku, jednak trzeba wspomnieć, że u niektórych wzór ten nie jest zbyt wyraźny. Plaga biedronek azjatyckich Od kilku lat, każdego roku mówi się o inwazji lub pladze biedronek azjatyckich. Rzeczywiście, jesienią można zaobserwować ogromne stada, które wdzierają się na tereny wiejskie i zurbanizowane. Obsiadają domy i bloki, wdzierają się do mieszkań. Uspokajamy – to nie żaden szturm, a zwykłe przygotowania owadów do zimowania. Gdy zbliża się zima, osobniki z gatunku H. axyridis zaczynają szukać miejsc, w których mogą spokojnie hibernować. W swoim naturalnym środowisku, biedronki azjatyckie znajdują schronienie w skalnych szczelinach i pod kamieniami. Budynki są przez nie instynktownie brane za formacje skalne. Właśnie dlatego jesienią obsiadają ściany, wciskają się w każde dostępne zagłębienie, a przez otwarte okna i inne szczeliny przedostają się do mieszkań. Takie zachowanie owadów to niemała uciążliwość, nie można przeczyć faktom. Należy jednak podkreślić, że plaga biedronek azjatyckich trwa najwyżej kilka dni. Przez pozostałą część roku nie dają się we znaki, przynajmniej nie na obszarach miejskich. Mimo to, czarna biedronka w czerwone kropki (bo właśnie z takim ubarwieniem najczęściej kojarzy się przedstawicieli gatunku H. axyridis), u wielu osób budzi strach, a nawet grozę. Z czego to wynika? Ugryzienie biedronki azjatyckiej Do biedronek azjatyckich przylgnęła łatka wybitnie agresywnych. O ile osobniki z tego gatunku rzeczywiście są agresywniejsze od rodzimych biedronkowatych, to należy podkreślić, że w większości opinie o ich atakach na ludzi są mocno przesadzone. Biedronka azjatycka może ukąsić człowieka, ale do takich sytuacji nie dochodzi, o ile owad nie zostanie sprowokowany. Większość ukąszeń ma miejsce w momencie, gdy zostaje przygnieciony lub zamknięty w dłoni. Dla zdrowej osoby przedstawiciele gatunku H. axyridis nie stanowią żadnego zagrożenia. Ich ugryzienie wywołuje nieprzyjemne odczucie i powoduje zaczerwienienie skóry. Poza tym, w chwili zagrożenia biedronka azjatycka może wydzielać z gruczołów goleniowo-udowych żółtą, drażniącą ciecz, barwiącą skórę i ubrania. Alergicy są narażeni na bardziej nieprzyjemne odczucia. Ugryzienie owada może u nich wywołać obrzęk naczyniowy i objawy oddechowe i skórne: astmę i pokrzywkę. Większe zagrożenie biedronki azjatyckie mogą stanowić dla zwierząt domowych, przede wszystkim dla kotów. Znane są przypadki, że po połknięciu owada u futrzaka pojawia się podrażnienie przełyku. To reakcja na wydzielane przez niego toksyny. Biedronka azjatycka – pożyteczny owad czy szkodnik? Trudno o jednoznaczną odpowiedź na powyższe pytania. Człowiek celowo rozprzestrzenił ten gatunek, by chronić uprawy. W roli eliminatora szkodników czarna biedronka w czerwone kropki sprawdza się wyśmienicie. Podczas trwającego ok. 10 dni okresu rozwoju, jedna larwa jest w stanie pożreć do 370 mszyc. Dorosłe osobniki zjadają do 65 mszyc dziennie. Gdy pojawia się deficyt ich głównego pożywienia, polują na inne stawonogi, żywią się też ich jajami i larwami. Nie można jednak zapomnieć, że dla przedstawicieli tego gatunku charakterystyczna jest duża elastyczność pokarmowa. W okresie niedoboru pokarmu mięsnego, biedronki azjatyckie zadowalają się owocami. Nadgryzają dojrzałe okazy, najczęściej już wcześniej uszkodzone przez ptaki lub inne owady, choć nie jest to regułą. W winogronach przegryzają skórkę i wchodzą do owoców. Ich rola na obszarach rolniczych nie jest zatem jednoznaczna. Nie można nie wspomnieć, że biedronki azjatyckie stanowią duże zagrożenie dla bioróżnorodności. Mówimy tu o owadach, które charakteryzują się wysoką rozrodczością dużą elastycznością pokarmową, żarłocznością i znaczną odpornością na niekorzystne warunki pogodowe. Stanowią więc dużą konkurencję dla rodzimych gatunków. Poza tym nie można nie wspomnieć, że polskie biedronki często padają ofiarą swoich azjatyckich krewniaków. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Mrówki ogniste są już w Europie. Czy jeden z najbardziej inwazyjnych owadów na świecie dotrze do Polski?
Na Sycylii znaleziono gniazda mrówki ognistej, jednego z najszybciej rozprzestrzeniających się owadów. Zdaniem badaczy, aż połowa europejskich miast zagrożonych jest inwazją tego gatunku.
W tym artykule: Marsz mrówek ognistych z Ameryki Południowej Inwazyjne mrówki ogniste na świecie Przez Sycylię mrówki trafią do Europy Najlepszy sposób na mrówki Ich ugryzienie jest bardzo przykre. Na swojej skali bólu entomolog Justin Schmidt przyznał mrówkom ognistym (Solenopsis invicta) punktację 1,2. Skala jest czterostopniowa, a sławę zawdzięcza specyficznej poetyckości opisów cierpień, jakich doznaje się po ugryzieniu lub użądleniu przez różne owady. Według Schmidta spotkanie z mrówką ognistą skutkuje bólem „ostrym, nagłym i ciągłym, niczym po dotknięciu naelektryzowanego przedmiotu”. Ugryzienie, nie dość że bolesne, może wywoływać reakcje alergiczne, a nawet wstrząs anafilaktyczny. Dotychczas my, Europejczycy, nie byliśmy narażeni na tego rodzaju niebezpieczeństwo. Jednak to się właśnie zmieniło. W artykule opublikowanym dzisiaj w czasopiśmie naukowym „Current Biology” grupa ekspertów ogłosiła znalezienie pierwszych gniazd Solenopsis invicta na naszym kontynencie. Mrówki ogniste osiedliły się na Sycylii, na przedmieściach Syrakuz. Marsz mrówek ognistych z Ameryki Południowej Owady te pochodzą z lasów tropikalnych Ameryki Południowej. Występują w środkowej części kontynentu, od południa Brazylii do centrum Argentyny. Gatunek po raz pierwszy został opisany w 1916 roku – a już dwie dekady później pierwsze mrówki ogniste zauważono w Stanach Zjednoczonych. Przypuszcza się, że ich „bramą” do USA był port Mobile w Alabamie. Początkowo widywano je rzadko. Jednak od lat 50. rozpoczęła się prawdziwa inwazja Solenopsis invicta na USA. W 2004 r. były już w trzynastu południowych stanach na 128 mln hektarów terenu. Amerykański Departament Rolnictwa szacuje, że przesuwają się na zachód w tempie prawie 200 km rocznie. Jak to robią? Są odporne i umieją przetrwać zarówno susze, jak i powodzie. Jeśli zatapia je woda, robotnice potrafią sczepić się i utworzyć tratwę z królową w środku, która dryfuje w poszukiwaniu bezpiecznego schronienia. Gniazda tych mrówek znajdowano i w lasach deszczowych, i na pustyniach, i w gęsto zaludnionych miastach. W tych ostatnich mogą osiedlać się w parkach, pod chodnikami czy pod fundamentami budynków. Tam, gdzie się zjawiają, są bardzo groźne dla gatunków rodzimych. Zmniejszają bioróżnorodność, polując na płazy, gady, a nawet nieduże ssaki. Inwazyjne mrówki ogniste na świecie – S. invicta to jeden z najgorszych gatunków inwazyjnych – mówi Mattia Menchetti, główny autor pracy z „Current Biology”. – Rozprzestrzenia się alarmująco szybko. Znalezienie tych mrówek we Włoszech było sporą niespodzianką, choć wiedzieliśmy, że ten dzień kiedyś nadejdzie. Dlaczego? W XXI wieku mrówki ogniste pojawiły się w miastach portowych Karaibów, Chin, Tajwanu i Australii. Sprzyjał im intensywny rozwój handlu międzynarodowego i transportu morskiego. Wcześniej okazjonalnie znajdowano je w importowanych produktach w Hiszpanii, Finlandii i Holandii. Teraz jest już pewne, że osiedliły się również na naszym kontynencie. Przez Sycylię mrówki trafią do Europy Naukowcy znaleźli 88 gniazd Solenopsis invicta w pobliżu Syrakuz na Sycylii. Gniazda znajdowały się na niecałych pięciu hektarach, a w niektórych żyły tysiące mrówek. Okazało się, że okoliczni mieszkańcy doświadczają ich bolesnych ugryzień już od kilku lat. To wskazuje, że mrówki mogą być już na znacznie większym terenie. Badania genetyczne wykazały, że populacja pochodzi z USA albo z Chin. Czy mrówki ogniste rozprzestrzenią się po całym kontynencie? Według naukowców w obecnym klimacie odpowiednie dla nich jest tylko 7 proc. Europy – szczególnie portowe miasta nad Morzem Śródziemnym. Jednak inaczej wygląda szacunek dla terenów silnie zurbanizowanych. Badacze podają, że na inwazję S. invicta narażona jest połowa europejskich miast (zwłaszcza te, które, jak Londyn czy Amsterdam, mają duże porty). Polska nie jest na razie wymieniona wśród zagrożonych rejonów. Jednak badacze podkreślają, że wraz z postępującym ociepleniem klimatu mrówki ogniste mogą rozprzestrzeniać się coraz dalej na północ. Najlepszy sposób na mrówki Czy mrówki ogniste da się powstrzymać? Ani Stanom Zjednoczonym, ani Australii (gdzie wydano na to ogromne kwoty) na razie się to nie udało. Znacząca jest tu nazwa łacińska owada. „Invicta” oznacza bowiem „niezwyciężona”. Sukcesem może za to pochwalić się Nowa Zelandia. W tym kraju – jako jedynym na świecie – udało się wytępić inwazyjny gatunek mrówek. By to osiągnąć, konieczna jest żmudna praca z pomocą lokalnych społeczności. By pozbyć się Solenopsis invicta trzeba regularnie monitorować zagrożone tereny i usuwać pojawiające się na nich gniazda. – Obywatele mogą odegrać w tym ważną rolę – mówi Menchetti. – Musimy być bardziej świadomi problemu, ponieważ on już jest w Europie – dodaje. – Potrzebujemy skoordynowanej akcji i potrzebujemy jej już teraz. Źródła: EurekAlert, Current Biology, Wikipedia. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jeśli boisz się pająków to nie czytaj tego tekstu. Całe miasto w Australii zniknęło pod pajęczyną
Znaczne powodzie w Tasmanii zmusiły pająki do ewakuacji - używają jedwabistych nici przędnych jak balonów z gorącym powietrzem. I trafiają do ludzkich miast.
Rekordowe opady deszczu wywołały duże powodzie wokół Launceston - drugiego pod względem wielkości miasta w australijskim stanie Tasmania. Jednak meteorolodzy prawdopodobnie nie przewidzieli, że z nieba oprócz deszczu spadną też pająki. Rzeczywiście, jak podają lokalne media, drzewa na zalanych terenach pod Launceston roją się od małych czarnych pajączków, które pokryły liście drzew ogromnymi płatami z pajęczyny. Lokalny mieszkaniec Ken Puccetti, który robił zdjęcia pajęczynom, powiedział gazecie Guardian Australia, że “plaga” pokryła obszar wielkości około 800 metrów. Zdaniem Puccettiego powstała sieć nici przędnych jest tak gęsta, że próby sfotografowania jej skończyły się na tym, że buty, nogi i ręce miał pokryte jedwabiem - i gdzieniegdzie pająkami. Wysyp wysoko latających pająków, w Polsce znany pod nazwą babiego lata, pojawia się, kiedy pająki przedostają się do najwyższych punktów w swoim otoczeniu - na przykład do słupa ogrodzenia albo wysokiej rośliny - i stamtąd spuszczają jedwabiste nici, które pozwalają im unosić się na wietrze. Todd Blackledge, arachnolog z University of Akron, powiedział w jednym z wywiadów, że włókna działają “trochę jak balon napędzany gorącym powietrzem” (po ang. babie lato to ballooning). Oznacza to, że pająki idą tam, gdzie wiatr je zaniesie, pozwalając na rozprzestrzenianie się populacji, bądź, - jak w przypadku pająków w Launceston - opuszczają obszary, które nagle robią się dla nich mniej przyjazne. Zjawisko babiego lata pojawia się w całej Australii i innych miejscach na świecie. W maju 2015 roku pająki dały podobny popis w południowej części australijskiego regionu Tablelands. Z kolei w listopadzie 2015 roku pająki stworzyły długi na 800 metrów płat z nici pajęczych w pobliżu Memphis w amerykańskim stanie Tennessee. Podobne wydarzenia mają miejsce również w innych miejscach półkuli północnej, w tym w Wielkiej Brytanii i Pakistanie. To nie pierwszy raz kiedy powódź w Australii zachęca pająki do poszybowania na wyższe wysokości. W 2012 roku pajęczyny pokryły Wagga Wagga, wiejski obszar we wschodniej Australii. Po tygodniu rekordowych opadów deszczu pająki - jak również 13 tysięcy osób - zmuszone zostały do ewakuacji. W takim przypadku wicie nici na wysokościach pozwala pająkom “opuścić miejsca, w których na pewno by utonęły” - stwierdza Robert Matthews, profesor emeritus entomologii na University of Georgia. Tak naprawdę pajęcze płaty na drzewach w Launceston mogą obrazować poprzednie nieudane próby ucieczki przed powodzią. Przy sprzyjających warunkach - możliwie ciepłej temperaturze podłoża, która generuje prąd wstępujący - pająki mogłyby rozstawiać swoje nici przędne mniej więcej w tym samym czasie. Jednak nieoczekiwanie silne powiewy wiatru potrafią zdmuchnąć powstałe sieci z powrotem na drzewa, a w miarę czasu tworzy się z nich poplątana warstwa nici. Choć 800 metrów pajęczyn może doprowadzić do szału osoby cierpiące na arachnofobię, to niesamowite zjawisko pokazuje “różnorodność rzeczy, jakie pająki mogą wykonać z nici” - zauważa Matthews. Jego zdaniem nić pajęcza jest “ogromnym przełomem w procesie ewolucji, a to kolejny przykład ilustrujący sukces pająków w świecie zwierząt”. Tekst: Michael Greshko Źródło: National Geographic News
Nowa Zelandia rusza na wojnę ze szczurami, gronostajami i oposami. Do 2050 mają zniknąć
Skąd taki radykalny plan? Chodzi o ratowanie nowozelandzkiej dzikiej przyrody.
- Występujące w Nowej Zelandii endemiczne gatunki zwierząt i roślin są kluczowe dla naszej tożsamości narodowej – powiedziała nowozelandzka minister ochrony środowiska Maggie Barry. – Ewoluowały przez miliony lat w pozbawionym ssaków świecie i w rezultacie są bezbronne przed atakami przybyłych tutaj drapieżników, które rocznie zabijają około 25 milionów rodzimych ptaków. Do 2025 roku rząd Nowej Zelandii ma nadzieję usunąć inwazyjne drapieżniki z dodatkowego miliona hektarów ziemi – i całkowicie wyeliminować je w krajowych parkach narodowych. Rząd planuje zakończyć działania do 2050 roku – głównie poprzez szerokie zastosowanie pułapek i zatrutych przynęt, choć Nowa Zelandia jest też gotowa na innowacje: to światowy lider w rozwijaniu nowych sposobów na wytępienie przybyłych na teren kraju inwazyjnych ssaków. - Nadszedł czas na wspólny, długotrwały wysiłek całego narodu, by pozbyć się wprowadzonych niegdyś tu ssaków, które tak bardzo zagrażają naszemu dziedzictwu naturalnemu – podkreśliła Barry. - To naprawdę odważna polityka na dużą skalę – podkreśla Holly Jones, biolog ochrony gatunków z Northern Illinois University. – Jeśli Nowa Zelandia poczyni chociażby postępy w tym kierunku, gatunki będą w znacznie lepszym stanie. Małe ssaki, duże wyzwanie Plan ma być wybawieniem dla symbolicznych ptaków kraju, w tym kiwi, którego dzika populacja liczy dziś mniej niż 70 tysięcy, a kakapo, szczególnie zagrożony gatunek papugi nielota, w 2014 roku liczył 126 osobników. Przez wieki inwazyjne ssaki bezkarnie pożerały nowozelandzkie ptaki i znane z poruszania się po leśnym podłożu wąsonosy mniejsze. Jeden szczególnie znany przypadek z lat 90. XIX wieku dotyczy ciężarnej kotki latarnika, która praktycznie w pojedynkę doprowadziła do wyginięcia łazika południowego w parę lat po jego odkryciu. - Te stworzenia, które człowiek umieścił tam, gdzie nie jest ich miejsce, mogą wyrządzić olbrzymie szkody w rodzimej faunie i florze – twierdzi Michael Brooke, kustosz zajmujący się ptactwem w University Museum of Zoology Uniwersytetu Cambridge oraz ekspert ochrony ptaków wyspiarskich przed rozprzestrzeniającymi się szczurami. – Jesteśmy odpowiedzialni za naprawienie stanu rzeczy najlepiej jak się da. Jednak wyeliminowanie z całego kraju inwazyjnych gatunków ssaków nie będzie łatwym zadaniem. Przede wszystkim, prawie całkowita eliminacja ssaków nie wystarczy, gdyż niektóre – zwłaszcza szczury – mogą na nowo rozmnożyć się w niewyobrażalnym tempie. W jednym miejscu na Wyspach Pitcairn na Pacyfiku Południowym Brooke’owi i innym naukowcom udało się już raz zredukować populację szczurów do ostatnich 80 osobników – jednak ocalałe szczury szybko rozmnożyły się na nowo i ostatecznie było ich ponad 100 tysięcy. Co więcej, rząd Nowej Zelandii przyznaje, że nie wymyślono jeszcze całej technologii potrzebnej do realizacji planu – jednak rząd wyraził zainteresowanie sfinansowaniem odpowiednich badań, a Brooke uważa, że taki postęp jest możliwy. - Na dzień dzisiejszy cel nie jest możliwy do osiągnięcia, ponieważ nie dysponujemy odpowiednią wiedzą specjalistyczną, by dokonać tego, co zaplanowano do 2050 roku – twierdzi Brooke. – Jednak umiejętności specjalistyczne rozwijają się tak niesamowicie szybko, że z pewnością nie jest wykluczone, że za 20, 30 lat będziemy w stanie wypełnić założenia planu. Jeśli to ruszy, będzie naprawdę fantastycznie. Źródło: National Geographic News, pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Tekst: Michael Greshko
Sceny jak z legendy o królu Popielu. Mazurskie wyspy toną w myszach
Szeroki Ostrów, Czarcia i Pajęcza - wyspy na jeziorze Śniardwy - opanowane zostały przez myszy i nornice. Nadmiernie rozrośnięta populacja gryzoni wyruszyła teraz na poszukiwania pokarmu, utrudniając w ten sposób cumowanie przy wyspach. Żeglarze skarżą się, że zwierzęta nie boją się ludzi i bez trudu potrafią wejść na pokład po cumach. Czy można uchronić się przed niechcianą wizytą? W grę wchodzą jedynie metody nieinwazyjne. Zgodnie z rozporządzeniem wojewody z 30 lipca 2009 r. wyspy należą do tzw. użytków ekologicznych. Oznacza to szczególną ochronę ich ekosystemów. W życie gryzoni na wyspach nie można więc ingerować. Pomóc może pozostawianie żaglówek nie przy brzegu, ale nieco dalej w wodzie na kotwicy. Innym rozwiązaniem jest stosowanie na cumach, jeśli się ich używa, nakładek uniemożliwiających gryzoniom wejście po linie. Dlaczego zwierząt jest tak dużo? Najprawdopodobniej mogli do tego doprowadzić sami żeglarze, turyści. Pozostawianie resztek jedzenia i śmieci na brzegach wysp, dokarmianie dzikich zwierząt mogło zakłócić ich naturalne warunki. Mazurskie służby ratownicze uspokajają, że przyroda sama reguluje liczebność danego gatunku. Osobniki pochodzące ze zbyt licznych populacji są zazwyczaj słabsze, mniej odporne, bardziej narażone na drapieżniki.