„Sprawiedliwość owiec” to nie tylko filmowa fantazja? Naukowcy potwierdzają ich niezwykłe zdolności
Do kin właśnie trafił film „Sprawiedliwość owiec”, inspirowany bestsellerową powieścią Leonie Swann, w której stado owiec próbuje rozwikłać zagadkę śmierci swojego właściciela. Choć sama historia ma kryminalno-komediowy charakter, pojawia się pytanie, czy przedstawiona w niej niezwykła więź między człowiekiem a zwierzętami rzeczywiście ma swoje podstawy w nauce. Coraz więcej badań wskazuje bowiem, że owce mogą być znacznie inteligentniejsze, niż przez lata sądzono.
W centrum filmu znajduje się pasterz George Hardy, grany przez Hugh Jackmana, który każdego wieczoru czyta swojemu stadu kryminały. Gdy mężczyzna zostaje odnaleziony martwy, owce próbują zrozumieć, co wydarzyło się na pastwisku i kto stoi za jego śmiercią. Choć fabuła brzmi jak literacka fantazja, naukowcy od lat zwracają uwagę, że owce posiadają zaskakująco rozwinięte zdolności społeczne i poznawcze. Badania pokazują, że potrafią rozpoznawać twarze, zapamiętywać emocje, budować relacje i reagować na zachowania innych członków stada. Wszystko to sprawia, że stereotyp owcy jako bezrefleksyjnego zwierzęcia coraz częściej okazuje się zwyczajnie niesprawiedliwy. Inteligencja owiec zaskakuje naukowców. Potrafią uczyć się i zapamiętywać twarze Przez lata owce funkcjonowały w kulturze jako symbol bezrefleksyjnego podążania za stadem, jednak współczesne badania pokazują zupełnie inny obraz tych ssaków. Naukowcy zajmujący się zachowaniem zwierząt podkreślają, że owce potrafią szybko się uczyć i przechowywać informacje w pamięci przez bardzo długi czas. W eksperymentach behawioralnych były w stanie rozwiązywać zadania już po dwóch próbach, rozpoznawały kolory oraz kształty, a także odnajdywały ukryte pożywienie wiele tygodni po wcześniejszym treningu. Badania wykazały między innymi, że pamiętały układ labiryntu i lokalizację paszy jeszcze po 22 tygodniach od pierwszego testu. Co więcej, rozumiały również, że zakrycie jedzenia nie oznacza jego zniknięcia, co uznawane jest za oznakę bardziej złożonego myślenia. Ich inteligencja szczególnie widoczna jest w relacjach społecznych i umiejętności rozpoznawania innych osobników. Owce potrafią zapamiętać nawet 50 różnych twarzy przedstawicieli swojego gatunku przez okres przekraczający dwa lata. Eksperymenty prowadzone na Uniwersytecie Cambridge pokazały także, że potrafią identyfikować ludzkie twarze, w tym fotografie celebrytów, nawet jeśli zdjęcia wykonano pod różnymi kątami. Zwierzęta reagowały spokojniej na widok znanych opiekunów i wyraźnie preferowały towarzystwo konkretnych członków stada. Oznacza to, że tworzą trwałe więzi społeczne i potrafią odróżniać znajome osobniki od obcych. Owce wykorzystują przy tym wiele zmysłów jednocześnie. Dzięki bardzo dobremu węchowi potrafią rozpoznawać młode, partnerów i członków grupy, a także odróżniać gatunki roślin oraz oceniać, które z nich są wartościowe lub niebezpieczne. Charakterystyczny ruch górnej wargi, zwany flehmen, pozwala im analizować bardziej złożone zapachy. Badacze zauważyli również, że osobniki uczą się od siebie nawzajem. Jagnięta obserwują starsze owce i szybciej przyswajają nowe zachowania, jeśli widzą je wcześniej u innych członków stada. Coraz częściej podkreśla się więc, że inteligencja owiec nie polega na pojedynczych efektownych umiejętnościach, lecz na połączeniu pamięci, uczenia się, komunikacji i zdolności adaptacyjnych. Owce mają emocje oraz osobowość. Budują relacje i odczuwają stres Badania nad zachowaniem owiec pokazują również, że nie są one jednakowe pod względem charakteru i reakcji emocjonalnych. Część osobników jest bardziej odważna i skłonna do eksplorowania otoczenia, inne pozostają ostrożne, silniej związane ze stadem i bardziej podatne na stres. Naukowcy zwracają uwagę, że owce tworzą złożone relacje społeczne oparte na przywiązaniu, współpracy i rozpoznawaniu konkretnych partnerów. Już krótko po porodzie maciorki i jagnięta budują bardzo silną więź, początkowo opartą na zapachu, a następnie także na rozpoznawaniu głosu i wyglądu. W naturalnym środowisku relacje między matką a młodym mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy. Dla owiec życie w grupie ma ogromne znaczenie psychiczne i biologiczne. Osobniki izolowane od stada szybko wykazują objawy silnego napięcia – nawołują, stają się pobudzone, krążą po zagrodzie lub próbują gryźć przedmioty. Badania pokazały także, że jagnięta oddzielone od matek zbyt wcześnie gorzej radzą sobie później w testach behawioralnych i wykazują większą nerwowość wobec ludzi oraz nowych sytuacji. Jednocześnie zwierzęta potrafią tworzyć własne „kręgi społeczne”. Najbardziej towarzyskie owce zwykle trzymają się razem i nadają kierunek ruchowi całego stada, podczas gdy mniej społeczne osobniki częściej oddalają się w poszukiwaniu pożywienia. Naukowców szczególnie interesuje także sposób, w jaki owce komunikują emocje. Zwierzęta bardzo uważnie obserwują mowę ciała innych członków grupy i potrafią rozpoznawać oznaki strachu, stresu czy spokoju. Ważną rolę odgrywa ułożenie uszu – ich pozycja zmienia się w zależności od samopoczucia. Gdy owca jest zrelaksowana, uszy pozostają opuszczone, natomiast w sytuacjach stresowych stają się bardziej napięte i ruchliwe. Badania sugerują również, że owce mogą odczuwać frustrację, gdy rzeczywistość nie spełnia ich oczekiwań, na przykład kiedy otrzymują mniej pożywienia, niż przewidywały. Wszystko to sprawia, że coraz więcej ekspertów podkreśla, iż stereotyp owcy jako biernego i mało inteligentnego stworzenia jest dziś całkowicie nieaktualny. Źródła: WellBeing International, National Library of Medicine, Frontiers, Countryside & Small Stock Journal Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przełomowe badania nad inteligencją ryb. Wargatek przeszedł „test lustra”
Naukowcy z japońskiego Uniwersytetu w Osace dokonali nietypowego odkrycia, które zmienia dotychczasową wiedzę na temat wargatków sanitarników. Ryby te w trakcie badań wykazały się wyjątkową inteligencją porównywalną do tej posiadanej przez ssaki. Szereg eksperymentów, przy których wykorzystywane było lustro, udokumentował rybie zdolności w przetwarzaniu informacji i analitycznym myśleniu.
Zadomowione w rafach koralowych wargatki sanitarniki od lat znajdują się w centrum zainteresowania japońskich naukowców z Osaki. Zespół kierowany przez Shumpeia Sogawę i Masanoriego Kohdę prowadził już na tych rybach, znanych ze swojej roli rafowych czyścicieli usuwających pasożyty z ciał innych gatunków, eksperymenty, które wykazały ich zdolność do rozpoznawania siebie na fotografiach. Wyniki pokazały, że wargatki potrafią identyfikować swoje odbicie w lustrze, co otworzyło drogę do kolejnych badań nad ich zdolnościami poznawczymi. Najnowsze rezultaty wskazują na jeszcze bardziej rozwinięte kompetencje, zbliżające te niewielkie ryby do poziomu inteligencji obserwowanego u ssaków morskich, takich jak delfiny. Czy wargatki przeglądają się w lustrze? Ludziom lustra służą przede wszystkim do przeglądania się w nich. Swoje odbicie można dostrzec m.in. w łazience, sklepach odzieżowych czy u fryzjera. W ten sposób człowiek zauważa elementy własnego wyglądu, których bez powierzchni odbijającej obraz nie byłby w stanie zobaczyć. Wargatkom – w trakcie eksperymentu – lustra posłużyły dokładnie w ten sam sposób. Naukowcy nanieśli na niektóre ryby specjalne oznakowania przypominające szkodliwego pasożyta. Zabieg ten miał sprawdzić, czy wargatki sanitarniki dostrzegą na swoim ciele obecność obcego elementu oraz czy będą próbowały w jakiś sposób usunąć szkodliwą narośl. Wyniki okazały się zaskakująco dobre. Niektóre ryby już w ciągu pierwszej godziny po zobaczeniu lustra zaczęły próbować pozbyć się pozostawionego znaku. Zachowania polegające na próbach usunięcia naniesionego znacznika pojawiały się przeciętnie już po około 82 minutach. To wyraźnie szybciej niż we wcześniejszych badaniach, w których podobna reakcja następowała dopiero po 4–6 dniach. Wyjątkowe zachowania przed lustrem Jeszcze bardziej wyjątkowe zachowania wśród ryb dostrzeżono po kilku dniach obecności lustra. Oswojone z własnym odbiciem wargatki zaczęły samodzielnie eksperymentować z odbitym obrazem. Badane okazy przenosiły przed lustro niewielkie przedmioty, takie jak kawałki krewetek, i celowo upuszczały je przy samej tafli zwierciadła. Ryby uważnie śledziły tor opadania obiektów w lustrzanym odbiciu, wielokrotnie dotykając szkła pyskiem. Takie zachowanie zostało przez naukowców sklasyfikowane jako „testowanie zależności”, polegające na sprawdzaniu, jak zewnętrzne obiekty zachowują się w przestrzeni odbicia. Tak zaawansowane zdolności analityczne były już wcześniej obserwowane u inteligentnych zwierząt morskich, takich jak manty czy delfiny, które w lustrze śledziły tor poruszania się wypuszczanych bąbelków powietrza. Przełomowe wyniki badań nad rybią inteligencją Autorzy badań twierdzą, że zaobserwowane u wargatków zdolności samoświadomości mogą występować również u innych ryb. Doktor Sogawa w następujący sposób opisał przełomowość własnych prac: „Te odkrycia dotyczące wargatków sanitarników sugerują, że samoświadomość mogła nie wyewoluować wyłącznie u nielicznych gatunków, które przeszły test lustra, lecz może być znacznie bardziej rozpowszechniona w szerszym zakresie grup taksonomicznych, w tym u ryb”. Badacze podkreślają również, że przedstawione wyniki nie stanowią jedynie akademickiej „ciekawostki”, która w żaden sposób nie przysłuży się nowym technologiom. W przyszłości badania nad samoświadomością zwierząt będą nabierać popularności i znaczenia, nadając nowy wymiar teorii ewolucji oraz podejściu behawioralnemu do tej grupy mieszkańców naszej planety. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To jeden z najbardziej społecznych ptaków w Polsce. Samotność nie jest dla niego opcją
Kawka zwyczajna jest najmniejszym polskim krukowatym. To sprytny, towarzyski i inteligentny ptak. Choć nie zamawia porannej kawy, jej inne codzienne zwyczaje potrafią naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Skąd się wzięła kawka? Rozpoznanie i wygląd kawki Areał występowanie i populacja Siedlisko i gniazdowanie kawki Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Kawki potrafią zaskoczyć w każdym zakątku miasta i wsi. Niektóre osobniki wychowują cudze pisklęta, jakby były prawdziwymi opiekunami. Inne sprawnie zdobywają pożywienie w najbardziej nieoczekiwanych miejscach. Choć bywają uciążliwe, pełnią pożyteczną rolę, ograniczając szkodniki i sprzątając miejskie odpady. Tajemnice ich życia pokazują, że nawet najmniejszy przedstawiciel krukowatych potrafi być mistrzem adaptacji, a każdy dzień z kawką może kryć w sobie niespodziankę. Skąd się wzięła kawka? Kawka zwyczajna po raz pierwszy została opisana zgodnie z zasadami nazewnictwa dwumianowego w 1758 roku, w 10. edycji „Systema Naturae”. Autorem opisu był Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik i ojciec nowoczesnej taksonomii. Nadał on temu gatunkowi nazwę Corvus monedula, co można tłumaczyć jako „kruk monetka”. Jak podaje Jerzy Bralczyk w książce„Zwierzyniec”, polska nazwa „kawka” nie ma związku z kawą jako napojem, lecz odnosi się do charakterystycznego, kawczącego głosu ptaka. Jej źródłem jest praindoeuropejski rdzeń kau-, oznaczający „wyć” lub „krzyczeć”. W prasłowiańszczyźnie funkcjonowało słowo kava, które w formie zdrobniałej dało kawkę. Nazwa ta jest bardzo stara – świadczy o tym m.in. miejscowość Kawice, zanotowana już na początku XIII wieku. Dawniej słowo „kawka” miało także inne znaczenia. Określano nim młodą dziewczynę, a niekiedy również kobietę lekkich obyczajów. Zwrot „pójść w kawki” oznaczał „wyjść na głupca”, natomiast „puszczać w kawy” – „opowiadać niedorzeczności”. Sam ptak bywał też nazywany „krukiem kawką”, co dziś może być mylące, ponieważ odnosi się do dwóch odrębnych gatunków ptaków z rodziny krukowatych. Rozpoznanie i wygląd kawki Kawka zwyczajna jest najmniejszym spośród występujących w Polsce ptaków z rodziny krukowatych – mniejsza od wrony (Corvus corone), gawrona (Corvus frugilegus) i kruka (Corvus corax), a także od sójki (Garrulus glandarius) i sroki (Pica pica). Z daleka bywa często mylona z wroną, jednak z bliska łatwo zauważyć różnice w jej ubarwieniu. Kawka nie jest czarna, lecz ciemnoszara; wyróżnia się jaśniejszymi, szarymi bokami szyi i karku. Charakterystyczną cechą są także jasnoniebieskie, niemal srebrzyste tęczówki oczu. Nogi i dziób są czarne, przy czym dziób jest wyraźnie smuklejszy niż u wrony czy gawrona. Intensywnie czarne ciemię wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Samiec i samica nie różnią się wyglądem, co znacznie utrudnia rozpoznanie płci. Poruszając się po ziemi, kawka chodzi szybkim krokiem, z wyprostowaną sylwetką i rytmicznie kiwa głową. Młode osobniki, w przeciwieństwie do dorosłych, mają upierzenie o wyraźnie brązowawym odcieniu. Lot kawki często przypomina lot gołębia, choć ptak ten częściej wykorzystuje prądy powietrzne i chętnie szybuje. Wielkością dorównuje dorosłemu gołębiowi miejskiemu (Columba livia domestica). Kawki są ptakami niezwykle wokalnymi. W środowisku naturalnym wydają liczne głosy kontaktowe i tokowe, zazwyczaj krótkie i dźwięczne, czasem szorstkie i ochrypłe. Najczęściej można usłyszeć przeciągłe „kjeer” lub miękkie, raptowne cmoknięcia typu „kjak”. W porównaniu z wroną i gawronem głos kawki jest wyraźnie wyższy, co ułatwia rozpoznanie jej obecności w mieszanych stadach ptaków krukowatych. Areał występowanie i populacja Zasięg występowania kawki zwyczajnej rozciąga się niemal na cały kontynent europejski oraz znaczną część Azji– od Irlandii i Półwyspu Iberyjskiego po Mongolię. W Afryce gatunek ten występuje m.in. w Maroku i Algierii. Sporadycznie, jako bardzo rzadki gość z Europy, bywa również odnotowywany w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, zwykle w towarzystwie wron amerykańskich (Corvus brachyrhynchos). W Europie populację lęgową kawki szacuje się na 9–20 mln par, co stanowi ok. 50% światowego zasięgu występowania tego gatunku. Według opracowania „Trendy liczebności ptaków w Polsce” krajowa populacja lęgowa została oszacowana na 220–310 tys. par, co klasyfikuje kawkę jako gatunek średnio liczny. W Polsce pospolitszymi przedstawicielami rodziny krukowatych są obecnie sroka (360–410 tys. par lęgowych) oraz sójka (470–520 tys. par lęgowych). W ciągu ostatnich 30 lat europejska populacja kawki wydaje się stabilna, choć obserwuje się wyraźne różnice pomiędzy poszczególnymi krajami, regionami oraz przedziałami czasowymi. Stabilne trendy odnotowano m.in. w Wielkiej Brytanii, na Łotwie, w Austrii, Belgii, Finlandii i Szwecji. Z kolei w Niemczech, Hiszpanii, Czechach, na Węgrzech i na Słowacji obserwuje się w ostatnich kilkunastu latach spadki liczebności tego gatunku. W wyniku zniszczeń zabudowy podczas II wojny światowej w wielu polskich miastach powstały nowe miejsca lęgowe sprzyjające kawkom. W latach 50. i 70. XX w. nastąpił wyraźny wzrost liczebności krajowej populacji, połączony z wycofywaniem się kawek ze stanowisk pozamiejskich. Najnowsze dane wskazują, że obecnie populacja lęgowa kawki w Polsce jest stabilna, z umiarkowaną tendencją wzrostową. Siedlisko i gniazdowanie kawki Kawka zwyczajna jest gatunkiem synantropijnym, co oznacza, że dobrze przystosowała się do życia w środowisku silnie przekształconym przez człowieka, takim jak współczesne miasta. Jako jedyny przedstawiciel rodziny krukowatych w Polsce gniazduje głównie w miejscach zamkniętych, m.in. w kominach, szybach wentylacyjnych, na strychach oraz w szczelinach i ubytkach elewacji budynków. Szczególnie chętnie wybiera stare i wysokie zabudowania, takie jak kamienice, kościoły czy zamki. Miejscami lęgowymi mogą być również mosty, stare parki, aleje oraz cmentarze. W budowę gniazda zaangażowane są oboje partnerzy. Konstrukcja składa się z gałązek, ziemi, trawy, wełny i sierści. Kawka wyprowadza jeden lęg w roku, najczęściej w maju lub na początku czerwca. Samica składa zwykle ok. 5 jaj i wysiaduje je sama przez blisko 20 dni, podczas gdy samiec zajmuje się zdobywaniem i dostarczaniem pożywienia. Młode opuszczają gniazdo po ok. miesiącu, a przez kolejne 30 dni pozostają pod opieką rodziców, ucząc się samodzielnego życia i zdobywając niezbędne doświadczenie. Kawki najczęściej gnieżdżą się kolonijnie, w stadach liczących od kilku do kilkunastu par. Tworzą trwałe pary, które pozostają ze sobą przez całe życie, także poza sezonem lęgowym. Do pierwszego lęgu przystępują zazwyczaj w wieku ok. dwóch lat. Część populacji kawki podejmuje krótkodystansowe wędrówki, odlatując jesienią na cieplejsze tereny, często dołączając do stad migrujących gawronów. Jak zauważa dr Andrzej Kruszewicz – dyrektor warszawskiego Ogrodu Zoologicznego, lekarz weterynarii i założyciel Ptasiego Azylu, dorosłe kawki, które utraciły własne lęgi, potrafią dokarmiać cudze pisklęta wychowywane w Ptasim Azylu przy warszawskim zoo. Czy kawka pije kawę? Tajemnice jej diety Kawka zwyczajna jest nie tylko oportunistą pokarmowym, lecz także wyjątkowo plastycznym wszystkożercą. Oznacza to, że ptaki te nie są wybredne i potrafią wykorzystywać najłatwiej dostępne źródła pożywienia, elastycznie dostosowując się do zmieniających się warunków środowiska, zamiast polegać na wąskiej, wyspecjalizowanej diecie. Ogólny jadłospis kawki obejmuje owady, inne bezkręgowce, owoce, nasiona, padlinę, odpadki oraz wiele innych źródeł pokarmu. Skład diety poszczególnych osobników zależy od zajmowanego siedliska, dostępności pożywienia oraz pory roku. Niektóre badania wykazały, że w określonych warunkach kawki mogą odżywiać się niemal wyłącznie pokarmem roślinnym, podczas gdy inne wskazują na silne uzależnienie od pokarmu pochodzenia zwierzęcego. Ptaki te połykają również gastrolity – drobne kamyczki, które zastępują ptakom zęby i pomagają rozdrabniać pokarm w żołądku. Oprócz orzechów, nasion i owoców kawki potrafią zjadać także małe gryzonie, pisklęta, jaja innych ptaków, a w środowisku miejskim również różnego rodzaju odpady. Kawki chętnie korzystają z resztek pozostawianych przez człowieka, zwłaszcza w miastach. Często spotyka się je w pobliżu dużych budynków, takich jak szpitale czy hotele, gdzie łatwiej o dostęp do pożywienia, na przykład w postaci wyrzucanego chleba. Zazwyczaj żerują na ziemi w parach lub niewielkich stadach, nierzadko w towarzystwie większych od siebie gawronów. Preferują obszary o niskiej roślinności, takie jak parki, trawniki czy pastwiska. Ochrona i znaczenie kawki w środowisku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje kawkę zwyczajną w kategorii „najmniejszej troski”, ze względu na bardzo rozległy zasięg występowania, stabilny trend liczebności oraz niezwykle dużą populację. W Polsce gatunek ten znajduje się pod ochroną ścisłą. Jego liczebność spada głównie z powodu niszczenia dogodnych miejsc lęgowych w zabudowie, wskutek modernizacji budynków, przez likwidację stropodachów i zamurowywanie wnęk. Obok wróbla (Passer domesticus) i jerzyka (Apus apus) kawka jest najbardziej narażonym gatunkiem w awifaunie miejskiej. Należy do gatunków uciążliwych dla człowieka, ponieważ podczas budowy gniazda mogą zatykać otwory kominowe, co stanowi zagrożenie pożarowe. Aby temu zapobiec otwory kominowe należy zabezpieczać siatką poza okresem lęgowym. Ważne jest propagowanie wśród osób zarządzających budynkami i właścicieli budynków, by tworzyli bezpieczne miejsca lęgowe dla m.in. kawki, ale też innych gatunków, które preferują zbliżone siedliska. Trzeba propagować w społeczeństwie informacje, że wiele gatunków przetrwa w naszym kraju głównie dzięki możliwości gnieżdżenia się w miejscach stworzonych przez człowieka, gdyż ich naturalne miejsca lęgowe są już tak nieliczne, że nie dają możliwości przetrwania. Co jeszcze warto wiedzieć o kawkach? Poza tym, że bywają uznawane za uciążliwe w mieście, pełnią także pożyteczną rolę. Żerując na trawnikach i w grządkach, ograniczają liczbę pędraków, a w miejscach takich jak targowiska czy altany śmietnikowe wykorzystują resztki pożywienia pozostawione przez ludzi, co czyni je cennymi mieszkańcami miejskiego ekosystemu. Źródła: jestemnaptak.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, datazone.birdlife.org Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Pójdźka ma wielkie oczy i surowe spojrzenie. Od wieków przypisywano jej złe wróżby
Mała, cicha i skryta. Tajemnicza, zagrożona i niezwykle inteligentna. Od wieków fascynuje ludzi. Od legend o mądrej sowie Atenie po jej skryte, pełne zagadek zwyczaje: pójdźka wciąż uczy nas, jak kruche jest życie dzikiej przyrody. Oto historia ginącego gatunku.
Spis treści Sowy w dziejach człowieka Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Zasięg występowania i historia populacji Biologia lęgowa Pokarm i techniki polowania Zagrożenia i ochrona gatunku Od wieków ludzie spoglądali w noc, by uchwycić milczące sekrety sów, a pójdźka była wśród nich najbardziej nieuchwytna. Zawsze wzbudzała respekt i ciekawość. Jej obecność w krajobrazie umykała nawet uważnym oczom. Od słonecznych wybrzeży Morza Śródziemnego po odległe azjatyckie stepy – pójdźka zwyczajna przemierza świat, zachowując w sobie sekret każdego z ponad 30 krajów, które zamieszkuje. Oto historia ptaka, który zniknął z wielu krajobrazów, lecz wciąż obserwuje świat z ukrycia. Sowy w dziejach człowieka Na przestrzeni dziejów ludzkości sowy symbolizowały rozmaite pojęcia – od grozy i śmierci, po wiedzę, mądrość i wierzenia religijne związane ze światem duchów. Najstarsze znane przedstawienia sów pochodzą z górnego paleolitu (ok. 13 000 r. p.n.e.) i zachowały się w postaci rytów naskalnych w dwóch jaskiniach we Francji. W jaskini Les Trois Frères w Ariège odnaleziono wizerunki trzech sów, interpretowanych przez badaczy jako przedstawienia sów śnieżnych (Bubo scandiacus) lub ptaków o podobnych cechach, natomiast w jaskini Chauvet ukazano pojedynczą sowę „uszatą”, którą niektórzy badacze identyfikują jako uszatkę (Asio otus) lub puchacza (Bubo bubo). Inne prehistoryczne stanowiska zawierające sztukę i symbolikę związaną z sowami znane są z północnej Australii, Ameryki Północnej oraz Środkowej. Szczególnie istotne są jednak odkrycia z obszaru wschodniego basenu Morza Śródziemnego, datowane na neolit przedceramiczny (8000–6500 p.n.e.), gdzie odnaleziono antropomorficzne figurki o cechach sowich. W kolejnych tysiącleciach wizerunki te pojawiają się również w Europie Północnej (IV tysiąclecie p.n.e.),w Grecji mykeńskiej (XV w. p.n.e.) oraz w Europie Środkowej, m.in. na terenach dzisiejszych Węgier (ok. 3000 r. p.n.e.). Znaleziska te wskazują na długotrwałą obecność sowy w symbolice religijnej i mitologicznej wielu kultur. W wielu przypadkach sowa – w tym także małe gatunki, takie jak pójdźka (Athene noctua), choć niekoniecznie rozpoznawalne wprost w ikonografii – dzięki rozległemu zasięgowi obejmującemu Europę, Bliski Wschód i Azję oraz zdolności do współistnienia z człowiekiem jako gatunek synantropijny, zajmowała szczególne miejsce w lokalnych wierzeniach i była interpretowana na różne sposoby. Nazwy zwyczajowe nadawane pójdźce w poszczególnych krajach odwołują się do jej aktywności (np. „ptak nocy”), głosu (Kliwitt), diety (sowa skowronkowa, sowa wróblowa), wierzeń ludowych (ptak śmierci), siedliska (sowa domowa, sowa wierzbowa, sowa kamienna) oraz mitologii (ptak Ateny, Minerwy). Łacińska nazwa pójdźki nawiązuje zarówno do greckiej bogini mądrości i sprawiedliwej wojny Ateny (Athene), jak i do nocnego trybu życia ptaka (noctua). W mitologii greckiej Atena była córką Zeusa i pierwotnie mykeńską boginią pałacową. Z czasem jej funkcje rozszerzyły się o rolę opiekunki miast, bogini wojny, patronki sztuki i rzemiosła oraz uosobienia mądrości. Zawsze przedstawiana skromnie, często uzbrojona, miała pójdźkę jako swojego szczególnego ptaka. W późniejszej tradycji interpretacyjnej sowa Ateny bywała przedstawiana jako jej towarzyszka i obserwatorka nocnego świata, symbolicznie „przynosząca” bogini wiedzę o tym, co pozostaje niewidoczne dla innych. Choć artefakty archeologiczne i przedstawienia sów, niezależnie od kontekstu, miały charakter ogólny lub abstrakcyjny, a wizerunki konkretnych gatunków, w tym pójdźki, nie są jednoznacznie rozpoznawalne, związek pójdźki z Grecją jest wyjątkowo długi i należy do najlepiej udokumentowanych przykładów relacji między gatunkiem sowy a rozwiniętą cywilizacją starożytną. Relacja ta przetrwała do dziś – współczesna grecka moneta o nominale 1 euro symbolicznie nawiązuje do wizerunku pójdźki widocznego na tetradrachmach sprzed 2500 lat. Sowy były ważnym motywem w prehistorycznych religiach – pojawiały się w kamieniu, ceramice (np. terakotowych figurkach i urnach grobowych), rytach na posągach i tablicach z łupku, paliczkach kości składanych do grobów, rysunkach, bursztynowych figurkach, drewnianych palach oraz złotych rzeźbach. To świadczy o uniwersalnym znaczeniu sowy jako motywu symbolicznego w kulturach prehistorycznych. Wygląd i rozpoznawanie pójdźki Pójdźka zwyczajna jest niewielką, stosunkowo długonogą sową o krępej sylwetce, zaokrąglonej głowie i krótkim ogonie. Wierzch ciała i górne skrzydła mają czekoladowobrązowe upierzenie z białym cętkowaniem, natomiast spód jest biały z podłużnym brązowym kreskowaniem. Oczy są cytrynowo-żółte, a dziób ma barwę szaro- lub zielonkawo-żółtą. U dorosłych osobników ciemię jest biało nakrapiane, a wyraźnie zaznaczone białe brwi nadają ptakowi „srogi” wyraz. U młodych brak białych kropek na ciemieniu – ich upierzenie jest głównie brązowe z delikatnym białym cętkowaniem. Samce i samice są podobne pod względem upierzenia, jednak samce mają twarz jaśniejszą i głowę bardziej okrągłą. Analiza kształtu głowy przeprowadzona za pomocą testu t-Studenta na próbie 20 losowych samców i 20 samic wykazała istotną różnicę w stosunku wysokości do szerokości głowy – samce mają wyraźnie bardziej okrągłe głowy. Charakterystyczne zachowanie i lot Zaniepokojona pójdźka często przyjmuje skuloną pozycję, poruszając tułowiem w górę i w dół. W locie na dłuższych dystansach przypomina falisty lot dzięcioła, natomiast na krótszych dystansach porusza się prostoliniowo, z szybkimi uderzeniami skrzydeł. Lot jest szybki i energiczny, zwłaszcza przy krótkich przelotach między drzewami, krzewami lub budynkami, typowymi dla jej siedlisk polnych i półotwartych. Fałszywa twarz z tyłu głowy Na karku dorosłych osobników często widoczny jest biały znak w kształcie litery „V”, zaczynający się od okolic ucha i sięgający środka szyi. Tworzy on wzór przypominający twarz z tyłu głowy („fałszywa twarz”), który prawdopodobnie pełni funkcję zniechęcania drapieżników – ptak wygląda, jakby patrzył w obu kierunkach naraz. Gatunki podobne do pójdźki Pójdźkę zwyczajną można pomylić z innymi małymi gatunkami sów, przede wszystkim z sóweczką (Glaucidium passerinum) – najmniejszą sową Europy oraz z syczkiem (Otus scops), który występuje licznie w południowej Europie. Oba gatunki są mniejsze od pójdźki, ale mają podobną, krępą sylwetkę i żółte oczy. Zasięg występowania i historia populacji Pójdźka zwyczajna zasiedla różnorodne środowiska – od półpustynnych terenów i skalistych zboczy, po otwarte lasostepy. Jej zasięg obejmuje dużą część Europy, Azji i Afryki Północnej: od wybrzeży Wielkiej Brytanii i Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie, przez Danię, Szwecję i Łotwę na północy, aż po Turcję, Lewant, Arabię i Chiny na wschodzie oraz wybrzeża Morza Czerwonego, Somalię i Erytreę na południu. Pójdźka została także introdukowana do Nowej Zelandii i Anglii. Uwzględniając wszystkie 14 podgatunków, jest to gatunek o bardzo szerokim zasięgu światowym. Populacja i liczebność pójdźki w Europie W Europie lęgową populację pójdźki szacuje się na około 618 000–1 170 000 par, co stanowi około 25% całkowitej liczebności gatunku na świecie. Jej liczebność w wielu krajach wyraźnie zmalała pod koniec XX i na początku XXI wieku. Najsilniejsze spadki odnotowano w latach 1994–2004, szczególnie w Europie Środkowej, m.in. w Polsce, Czechach i Niemczech, a także w Holandii, Luksemburgu i Wielkiej Brytanii. Według danych ornitologicznych do głównych przyczyn spadku liczebności należały wyjątkowo surowe zimy, zwłaszcza w sezonie 2001/2002, a także obniżona rozrodczość i pogarszające się warunki siedliskowe. W części krajów niekorzystne tendencje utrzymywały się do ok. 2020 roku. W ostatnich latach, dzięki działaniom ochronnym, w niektórych państwach Europy Zachodniej i Środkowej odnotowano lokalną stabilizację lub odbudowę populacji, jednak w wielu regionach kontynentu pójdźka nadal pozostaje gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Węgry – największa populacja pójdźki w Europie Według fotoreportażu Akademii Nauk Republiki Czeskiej (AV ČR), najgęstsza znana populacja pójdźki zwyczajnej w Europie występuje na Węgrzech. Badania prowadzone w Parku Narodowym Hortobágy we wschodnich Węgrzech wykazały, że na powierzchni 6,58 km² żyje aż 176 nawołujących samców pójdźki, czyli ptaków aktywnych rozrodczo. To najwyższe dotąd zarejestrowane zagęszczenie populacji jakiegokolwiek gatunku sowy w Europie i jedno z najwyższych na świecie – podkreśla Martin Šálek, kierownik zespołu badań nad bioróżnorodnością krajobrazu rolniczego w Instytucie Biologii Kręgowców Czeskiej Akademii Nauk. Obszar Hortobágy charakteryzuje się największym w Europie Środkowej areałem naturalnych zbiorowisk trawiastych (stepów zwanych pusztą), użytkowanych w sposób ekstensywny, głównie poprzez wypas zwierząt gospodarskich. „Osady ludzkie składają się tu z tradycyjnych gospodarstw, bez nowoczesnej zabudowy, z drobnym rolnictwem i dużą liczbą zwierząt gospodarskich, takich jak krowy, konie, owce czy drób. Pod względem struktury i sposobu gospodarowania niektóre z badanych osad przypominały nam, jak wyglądały wsie przed stu laty” – dodaje Šálek. Badania naukowców z Instytutu Biologii Kręgowców AV ČR, Czeskiego Towarzystwa Ornitologicznego oraz Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach potwierdzają, że tradycyjne osady ludzkie funkcjonują niczym „wyspy życia” i odgrywają kluczową rolę w ochronie pójdźki oraz innych gatunków ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego. W trzech niewielkich miejscowościach liczba pójdziek jest wyższa niż w całej Republice Czeskiej. Dalsze badania wykazały także wyjątkowo dużą liczebność innych szybko zanikających ptaków krajobrazu rolniczego, takich jak dzierlatka (Galerida cristata), białorzytka zwyczajna (Oenanthe oenanthe), bocian biały (Ciconia ciconia), dudek (Upupa epops), płomykówka (Tyto alba) czy kawka (Corvus monedula) – dodaje Šálek. Pójdźka w Czechach – gatunek zagrożony Pójdźka w ostatnich dekadach jest niemal wyłącznie związana z krajobrazem rolniczym. W Czechach jej liczebność dramatycznie spadła, a całkowita populacja lęgowa nie przekracza 100 par, żyjących w małych, izolowanych populacjach. „Pójdźka może dobrze funkcjonować nawet w niektórych środowiskach zurbanizowanych. Dla ratowania ptaków typowych dla krajobrazu rolniczego konieczne jest chronienie także tych siedlisk, do których wiele gatunków przeniosło się lub zostało wypchniętych przez intensywną działalność rolniczą” – podsumowuje Šálek. Sytuacja pójdźki w Polsce W Polsce pójdźka zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo nielicznym. Jej krajową liczebność szacuje się na 500–1000 osobników (dane sprzed ostatnich lat). Jeszcze w XIX wieku zasłużony ornitolog Władysław Taczanowski uznawał pójdźkę za najpospolitszą sowę w Polsce wśród „małych gatunków sów”. Pospolitość tego gatunku utrzymywała się niezmiennie do lat 60. XX wieku. W tym okresie pójdźka występowała w około 130 większych i mniejszych miastach w Polsce, natomiast w latach 1990–2000 jej zasięg obejmował jedynie ponad 60 miast, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kraju. Dawne lokalne zagęszczenia mogły sięgać nawet 20 par na kilometr kwadratowy. Obecnie spotkanie jednej pary na obszarze około 300 km² uważa się już za sukces. W latach 60. jedna lub dwie pary lęgowe gniazdowały praktycznie w każdej wsi na obszarze Legnicy i Leszna w południowo-zachodniej Polsce. Pierwsze sygnały o spadku liczebności pojawiły się w latach 70. i 80., kiedy gatunek uznano za występujący przeważnie w małych liczbach. Proces zanikania rozpoczął się od zachodnich regionów kraju. Na przykład w regionie gorzowskim pójdźka była w latach 70. stosunkowo często obserwowana, natomiast po ok. 25 latach została praktycznie całkowicie wytępiona. Spadek liczebności tego gatunku wiąże się przede wszystkim z intensyfikacją rolnictwa, utratą tradycyjnych siedlisk (np. starych sadów i łąk) oraz ograniczeniem dostępnych miejsc lęgowych. Te wnioski potwierdzają badania i obserwacje prowadzone w różnych regionach Polski. Biologia lęgowa Pójdźka zwyczajna przystępuje do lęgów na wiosnę. Większość tych ptaków gniazduje na terenach zamieszkałych przez ludzi, wykorzystując różnorodne struktury do zakładania gniazd. Do najczęściej wybieranych należą: dziuple drzew, budynki mieszkalne, transformatory, otwory wentylacyjne bloków oraz specjalnie przygotowane budki lęgowe. Jaja są składane zwykle w okresie od kwietnia do maja, choć w niektórych przypadkach pierwsze jajo pojawia się dopiero w czerwcu. Samica składa je w odstępach jednego lub dwóch dni i rozpoczyna wysiadywanie od złożenia pierwszego jaja lub całego zniesienia. Inkubacja trwa około 25 dni, a młode pozostają w gnieździe 30–35 dni. Drugi lęg zdarza się wyjątkowo rzadko. Po wylocie młodych z gniazda przez kolejny miesiąc pozostają one pod opieką rodziców. Szacuje się, że ok. 60% młodych pójdziek, które opuszczają gniazdo, nie przeżywa pierwszych kilku miesięcy życia. Ptaki gniazdujące w dziuplach wybierają zazwyczaj stare drzewa, które oprócz dziupli mają często wydrążony „komin” w pniu. Dzięki temu w przypadku zagrożenia młode wspinają się w górę drzewa, co utrudnia drapieżnikom dostęp. Po wylocie z gniazda młode szukają nowego miejsca do życia w promieniu nawet 50 km od miejsca wyklucia. Pójdźka zwyczajna jest gatunkiem osiadłym i monogamicznym. Ptaki przywiązują się do własnego terytorium, opuszczając je jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Niektóre pary pozostają razem przez cały rok, inne rozdzielają się po zakończeniu okresu lęgowego, aby powrócić do siebie na wiosnę. Terytorium pójdźki może obejmować nawet 100 hektarów. Wokalizacja i rozpoznawanie sąsiadów Samce wyznaczają swoje terytorium głównie poprzez wokalne sygnały terytorialne. Głos godowy samca to przeciągłe „ghuukk”, choć niektórzy interpretują go jako „póóójdź”, stąd pochodzi ludowa nazwa ptaka. Dawniej w Polsce słyszano w tym głosie powiedzenie: „póóójdź, póóójdź w dołek pod kościółek”, które według przesądów miało przepowiadać śmierć. Przesądny lud wierzył, że najlepszym sposobem odwrócenia klątwy było zabicie ptaka. Głosy terytorialne samców najintensywniej występują wiosną o zmierzchu, gdy ptaki opuszczają kryjówki i wyruszają na polowanie. Badania wykazały, że sąsiednie pary rozpoznają się nawzajem po głosach i reagują znacznie rzadziej na siebie niż na intruzów. Samice pójdziek również wydają dźwięki – ich głos przypomina głos samców. Głosy alarmowe i kontaktowe obejmują krótkie, ostre dźwięki „kik”, „miau”, natomiast u piskląt występuje przeciągłe syczenie. Zachowania wobec intruzów i samic Niektóre samce reagują gwałtownie i agresywnie na intruzów, np. wznosząc alarm, przelatując w stronę intruza lub siadając na pobliskim słupie czy gałęzi. Inne samce wykazują bardziej ostrożne zachowania. Rzadko obserwowano sytuacje, w których intruz był aktywnie przeganiany przez samca przy wsparciu samicy. Pójdźki wyróżniają się odwagą – w obronie gniazd i potomstwa potrafią przeganiać znacznie większe od siebie ptaki drapieżne, np. myszołowy (Buteo buteo). Po wylocie młodych zachowania terytorialne pojawiają się ponownie. Młode samce gromadzą informacje o zajętych miejscach, wydając sygnały terytorialne i angażując się w wokalne pojedynki lub fizyczne potyczki. Pokarm i techniki polowania Pójdźka zwyczajna ma bardzo zróżnicowaną dietę i wykorzystuje różne rodzaje ofiar, w zależności od pory roku i miejsca w którym żyje. Od północy na południe oraz od zimy do lata obserwuje się wzrost liczby owadów w jej diecie. Jak pisał Jacek Karczewski w książce „Noc Sów”, im dalej na południe, tym bardziej owadożerne są pójdźki. Przykładowo we Włoszech owady wypełniają co najmniej 98% ich całorocznej diety. Niezależnie od tego, małe ssaki, takie jak myszy czy norniki, pozostają najważniejszym źródłem energii, znacząco wpływając na ekologiczne funkcjonowanie i dobrostan gatunku. W menu pójdźki znajdują się także ptaki i ich jaja, płazy, np. żaby, a czasem nawet nietoperze. Kiedy i jak poluje pójdźka? Pójdźki są głównie nocnym gatunkiem, z największą aktywnością tuż po zachodzie słońca i tuż przed wschodem, trwającą ok. 1–2 godzin. Zdobywają pokarm, obserwując teren z wyniesionych miejsc, takich jak słupy czy drzewa (tzw. czatowni), a także przemieszczając się po ziemi. Często polują przy lampach ulicznych, gdzie gromadzą się owady. W jednym z badań wykazano, że w okresie lęgowym samce i samice różnią się wzorcami aktywności w zdobywaniu pokarmu. Obie płcie mają wyraźny szczyt wieczorny (22:00–23:00), ale poranny szczyt jest mniej widoczny u samców. Zdobywanie pokarmu odbywa się również w ciągu dnia, szczególnie podczas karmienia piskląt. Samce dostarczają wtedy pożywienie młodym częściej niż samice. Techniki polowań pójdźki zależą od rodzaju roślinności. Na niskiej trawie łapie ofiary po ziemi, a przy wysokiej roślinności poluje na owady w locie, startując z gałęzi lub słupów. Niektóre pójdźki wracają do tych samych miejsc, jakby prowadziły własne mini-magazyny z larwami owadów. Zadziwiające zwyczaje pójdźki w Europie Dane z różnych krajów Europy pokazują, jak elastyczne są pójdźki. W Danii np. ptaki polowały na kopcach nawozu, w ogrodach i na trawnikach, natomiast w południowej Francji oraz Portugalii stosowały różne metody – z czatowni, z ziemi i w locie, dostosowując technikę do wysokości i gęstości roślinności. W Belgii aż 65% zdobyczy było chwytane na ziemi, natomiast w południowo-wschodniej Polsce pójdźki polowały głównie na otwartych polach uprawnych i w pobliżu gospodarstw, wybierając zarówno gryzonie, które stanowiły ponad połowę ich zdobyczy, jak i owady, których udział liczbowy w niektórych sezonach sięgał nawet 62%. Choć niektóre z tych obserwacji pochodzą sprzed kilkudziesięciu lat, wciąż dobrze pokazują, jak wszechstronnym i ciekawym łowcą jest ten gatunek. Zagrożenia i ochrona gatunku Najważniejszym zagrożeniem dla pójdźki jest utrata dostępnych miejsc lęgowych, spowodowana uszczelnianiem budynków, wycinaniem dziuplastych drzew i zanikiem tradycyjnych siedlisk. Intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie chemikaliów i pestycydów prowadzą do spadku liczebności drobnych ssaków i bezkręgowców, którymi pójdźka się żywi, ograniczając tym samym sukces żerowania i wychowu piskląt. Dodatkowe zagrożenia obejmują kolizje z pojazdami, zanikanie łąk i pastwisk w wyniku zaprzestania wypasu lub koszenia oraz drapieżnictwo ze strony kotów domowych i kun, które plądrują lęgi i atakują młode oraz dorosłe osobniki. Ochrona gatunku Pójdźka podlega obecnie różnym formom ochrony międzynarodowej i krajowej. Na terenie Polski gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną gatunkową i wymaga ochrony czynnej. Według Czerwonej Listy Ptaków Polski zaklasyfikowano go jako gatunek niedostatecznie rozpoznany (DD) z powodu braków danych o populacji, co utrudnia ocenę stopnia zagrożenia. Pójdźka jest również objęta Konwencją CITES i Konwencją Berneńską, a w niektórych krajach, np. w Holandii, figuruje jako gatunek „zagrożony”. Skuteczne okazało się udostępnianie budek lęgowych oraz pielęgnacja starych drzew lęgowych, co w Belgii i Niemczech pomaga ograniczać spadki populacji. Dalsze działania i badania Ochrona gatunku na szerszą skalę wymaga zachowania jego naturalnych siedlisk, w tym starych drzew i żywopłotów, ograniczenia stosowania szkodliwych pestycydów oraz utrzymania dogodnych stanowisk odpoczynkowych, np. w pobliżu dróg, aby zmniejszyć ryzyko kolizji z pojazdami. Niezbędne są też dalsze badania nad liczebnością, trendami populacji i potrzebami siedliskowymi, które pozwolą planować ochronę pójdźki w sposób skuteczny i trwały. Źródła: The Little Owl – Population Dynamics, Behavior and Management of Athene noctua, www.avcr.cz, sowy.sos.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Krowa Veronika z Austrii używa narzędzi jak mistrzyni. Zaskoczyła naukowców – czy bydło jest bardziej inteligentne, niż myśleliśmy?
Podobno krowy nie są wystarczająco inteligentne, by wytwarzać i używać narzędzi. Czy aby na pewno? Ta wyjątkowa krowa – traktowana w mieszczącym się w austriackich górach gospodarstwie jak członek rodziny – łamie wszelkie stereotypy i sprawia, że powinniśmy myśleć o bydle zupełnie inaczej.
Pierwszy udokumentowany przypadek krowy, która używa narzędzi, wprawił w osłupienie naukowców. Zmienia ona nasze dotychczasowe spojrzenie na zdolności poznawcze tych dużych ssaków. Czy do tej pory ich nie docenialiśmy? To nie jest zwykła krowa – to przyjaciółka Veronika to austriacka krowa rasy Swiss Brown, której życie znacząco odbiega od typowego losu bydła hodowlanego. Nie jest bowiem trzymana dla mleka ani mięsa – to wierna towarzyszka swojego opiekuna, Witgara Wiegele, rolnika i piekarza. Jest zwierzęciem domowym i przyjacielem rodziny i żyje w otoczeniu, które sprzyja jej naturalnej ciekawości i potrzebie eksploracji świata. Nietypowe wykorzystywanie przez nią narzędzi zostało nagrane i wysłane do lekarzy weterynarii jako ciekawostka. Ta okazała się rewolucyjnym odkryciem. Pierwszy przypadek użycia narzędzi przez krowę Naukowcy z Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu – Alice Auersperg i Antonio Osuna-Mascaró – potwierdzili zachowanie Veroniki, które łamie powszechne przekonanie o ograniczonej inteligencji bydła. Krowa używa kijów i szczotek do drapania różnych partii ciała: wygląda niemal jak szympansica. To pierwszy przypadek użycia narzędzi u tych zwierząt. Zjawisko to zostało opisane w czasopiśmie „Current Biology”. Przełomowe odkrycie wskazuje, że poznawcze możliwości krów mogły być dotychczas poważnie niedoszacowane. Jak sprawdzić, czy Veronika używa narzędzi świadomie? Naukowcy przeprowadzili serię kontrolowanych testów. Na ziemi losowo umieszczano szczotkę tarasową, a Veronika wybierała jeden z jej końców i drapała wybraną część ciała. Obserwacje wykazały, że krowa wybierała końcówkę z włosiem do drapania dużych, twardych partii ciała (np. grzbietu), a gładki koniec – do delikatniejszych rejonów, takich jak dolne partie brzucha. Wykorzystywała narzędzie w zależności od potrzeb i wykazywała umiejętność manipulowania nim przy użyciu pyska i języka. To zachowanie wyklucza przypadkowość. Veronika nie tylko korzystała z narzędzi, ale robiła to elastycznie, dopasowując technikę do potrzeb. To dowód inteligencji. Kolejny, bo kilka lat temu ustalono, że krowy rozmawiają ze sobą. Odpowiednie środowisko pozwala inteligencji krów „rozkwitnąć” Do niedawna uważano, że kreatywne używanie narzędzi jest domeną wyłącznie człowieka oraz niektórych ssaków naczelnych i ptaków. Odkrycie dotyczące Veroniki wyraźnie pokazuje, że taka zdolność może pojawić się także u zwierząt hodowlanych – jeśli tylko zapewni się im odpowiednie warunki do rozwoju. Oznacza to, że nasze wcześniejsze przekonania o krowach mogły wynikać bardziej z niedostatecznej obserwacji (po prostu byliśmy zbyt krótkowzroczni) niż z faktycznych ograniczeń genetycznych. Środowisko, w jakim żyła Veronika, odgrywało kluczową rolę w rozwoju jej zdolności. W odróżnieniu od większości krów, które żyją w zamkniętych warunkach hodowli, Veronika miała dostęp do zróżnicowanego otoczenia, codziennego kontaktu z człowiekiem oraz rozmaitych, różnorodnych bodźców. Długi czas życia „na wolności” oraz możliwość eksplorowania przestrzeni i przedmiotów umożliwiły jej rozwój innowacyjnych zachowań. Co dalej? Niezwykłe zachowanie Veroniki może być początkiem nowej epoki badań nad inteligencją krów i inspiracją do wprowadzenia zmian w sposobie ich hodowli. Naukowcy zamierzają kontynuować eksperymenty i sprawdzić, jakie warunki sprzyjają pojawianiu się podobnych zachowań u innych reprezentantów gatunku. Zachęcają również osoby, które zauważyły podobne przypadki u bydła, do kontaktu. Źródło: Current Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najwyższa forma inteligencji to nie IQ? Neurobiologia wskazuje na coś innego
W powszechnym przekonaniu to iloraz IQ uchodzi za najważniejszy wyznacznik ludzkiej inteligencji. Tymczasem coraz więcej badań z zakresu neurobiologii i psychologii poznawczej pokazuje, że kluczowa może być zupełnie inna zdolność. Chodzi o metapoznanie – umiejętność rozumienia i kontrolowania własnego myślenia. Na czym dokładnie polega i dlaczego bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji?
Spis treści: Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Co właściwie sprawia, że kogoś uznajemy za inteligentnego? Czy decyduje o tym zdolność rozwiązywania złożonych problemów matematycznych, łatwość uczenia się języków obcych, logiczne argumentowanie, a może szybkie przyswajanie nowych informacji? Od stuleci filozofowie, pedagodzy i naukowcy próbują zdefiniować inteligencję oraz znaleźć sposób na jej obiektywny pomiar. Najczęściej utożsamia się ją z zestawem zdolności poznawczych – takich jak percepcja, pamięć, rozumowanie, język czy myślenie abstrakcyjne. Coraz częściej jednak uwagę badaczy przyciąga metapoznanie, czyli zdolność do refleksji nad własnymi procesami myślowymi. To właśnie ono ma łączyć potencjał poznawczy z realnym sposobem funkcjonowania człowieka w świecie – od uczenia się, przez podejmowanie decyzji, po długofalowy rozwój intelektualny. Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Pojęcie metapoznania zostało wprowadzone do psychologii w latach 70. XX wieku przez Johna Flavella, który opisał je jako wiedzę o własnych procesach poznawczych oraz zdolność do ich świadomej regulacji. Choć termin ten przez lata zrobił karierę jako modne hasło w naukach o umyśle i bywa postrzegany jako abstrakcyjny lub hermetyczny, w istocie odnosi się do czegoś, co towarzyszy nam na co dzień. Metapoznanie nie jest egzotyczną kompetencją dostępną wyłącznie badaczom czy intelektualistom, lecz naturalnym mechanizmem, dzięki któremu obserwujemy własne myślenie, oceniamy jego skuteczność i – jeśli to konieczne – korygujemy obrany sposób działania. Najczęściej określa się je jako „myślenie o myśleniu”, jednak takie uproszczenie nie oddaje w pełni jego znaczenia. Myśli mogą być ulotne i bierne, natomiast metapoznanie ma charakter aktywny. Polega na monitorowaniu własnych działań poznawczych oraz świadomym wdrażaniu strategii, które mają prowadzić do zmiany zachowania lub poprawy efektów pracy umysłowej. W literaturze naukowej wyróżnia się dwa główne komponenty metapoznania: wiedzę metapoznawczą oraz regulację metapoznawczą. Pierwsza z nich obejmuje świadomość własnych możliwości poznawczych, zrozumienie specyfiki zadania oraz rozeznanie w dostępnych strategiach, które można w danej sytuacji zastosować. Druga dotyczy bieżącego nadzoru nad procesami poznawczymi – planowania, monitorowania postępów i podejmowania interwencji wtedy, gdy pierwotna strategia okazuje się nieskuteczna. W praktyce oznacza to zdolność do zatrzymania się, zadania sobie pytania „czy to działa?” i zmiany kierunku działania, zanim błędy się utrwalą. Metapoznanie pełni więc funkcję samoregulacyjną – bywa porównywane do wewnętrznego mentora, który nie wykonuje pracy za nas, ale pomaga nią mądrze zarządzać. Wymaga to jednak wysiłku: uważnej obserwacji własnych działań, gotowości do krytycznej oceny oraz konsekwencji we wdrażaniu wniosków w życie. Znaczenie metapoznania staje się szczególnie widoczne w sytuacjach, gdy same zasoby wiedzy okazują się niewystarczające. Wiedza nie zastępuje bowiem myślenia – to procesy myślowe rozwiązują problemy, a metapoznanie decyduje o tym, jak skutecznie z tych procesów korzystamy. To ono uruchamia się w momentach niepewności, porażki lub poznawczego impasu, pozwalając lepiej ocenić, co już wiemy, czego nam brakuje i jakie kroki należy podjąć dalej. Monitorowanie metapoznawcze obejmuje m.in. ocenę stopnia zrozumienia, pewności własnych odpowiedzi, szacowanie czasu potrzebnego na wykonanie zadania czy rozpoznawanie momentów, w których pojawia się błąd. Kontrola metapoznawcza natomiast przekłada się na konkretne działania: poszukiwanie dodatkowych informacji, zmianę strategii, powtórzenie obliczeń, zadawanie pytań czy eliminowanie rozpraszaczy. Dzięki temu metapoznanie bywa określane jako swoista „supermoc” umysłu. Nie dlatego, że gwarantuje natychmiastowe sukcesy, lecz dlatego, że umożliwia bardziej świadome, elastyczne i odpowiedzialne kierowanie własnym myśleniem, uczeniem się i rozwojem osobistym. Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Z punktu widzenia neuronauki metapoznanie zajmuje wyjątkowe miejsce, ponieważ angażuje te obszary mózgu, które odpowiadają nie tylko za „myślenie”, lecz także za świadome kierowanie tym myśleniem. Kluczową rolę odgrywa tu kora przedczołowa – struktura odpowiedzialna za planowanie, przewidywanie konsekwencji, regulację emocji oraz podejmowanie decyzji w warunkach niepewności. Gdy ten system działa sprawnie, człowiek potrafi zrobić coś, co w codziennym życiu okazuje się bezcenne: zatrzymać się pomiędzy bodźcem a reakcją. Zamiast automatycznie podążać za impulsem, jest w stanie przyjrzeć się własnym przekonaniom, ocenić ich trafność i świadomie wybrać odpowiedź. To właśnie ten mechanizm sprawia, że metapoznanie bywa łączone nie tylko z inteligencją poznawczą, lecz także z mądrością, dojrzałością emocjonalną i długofalowym sukcesem – zarówno osobistym, jak i zawodowym. Badania psychologiczne pokazują, że osoby o wysokim poziomie metapoznania uczą się skuteczniej nie dlatego, że „wiedzą więcej”, lecz dlatego, że lepiej orientują się w granicach własnej wiedzy. Potrafią rozpoznać luki, szybciej zauważają, że dana strategia nie działa, i są gotowe ją zmienić. Zamiast bronić się przed błędami, traktują je jako źródło informacji zwrotnej. Taka postawa sprzyja uczeniu adaptacyjnemu, odporności psychicznej i rozwojowi kompetencji w długim okresie. Co istotne, metapoznanie pomaga również ograniczać błędy poznawcze i nadmierną pewność siebie, ponieważ mózg staje się bardziej świadomy własnych ograniczeń i tendencji do zniekształceń. Nie bez znaczenia jest także rola metapoznania w zdrowiu psychicznym. Umiejętność zdystansowania się od własnych myśli (postrzegania ich jako zdarzeń mentalnych, a nie faktów) stanowi jeden z fundamentów terapii poznawczo-behawioralnej oraz podejścia opartego na uważności. Dzięki temu człowiek rzadziej utożsamia się z każdą pojawiającą się myślą, co zmniejsza podatność na lęk, ruminacje i przeciążenie emocjonalne. Z perspektywy funkcjonowania mózgu nie jest to „nadmierna analiza”, lecz przejaw bardziej zaawansowanego sterowania procesami poznawczymi. Wielu badaczy inteligencji – od Wechslera po Sternberga i Cornoldiego – zwracało uwagę, że inteligentne zachowanie nigdy nie jest przypadkowe, lecz ukierunkowane na cel. Aby wiedzieć, gdzie się jest, jak daleko do celu i czy obrana droga ma sens, potrzebne jest właśnie metapoznawcze monitorowanie i kontrola. To ono pozwala wykorzystać zdolności poznawcze w sposób strategiczny, zamiast działać „na oślep”. Co więcej, metapoznanie można rozwijać. Praktyki takie jak refleksja, pisanie, uważność czy świadome kwestionowanie automatycznych myśli wzmacniają odpowiednie sieci neuronalne. Inteligencja nie jest więc cechą „sztywną” – rośnie wraz z umiejętnością rozumienia własnego umysłu. W tym sensie metapoznanie nie polega zatem na „myśleniu intensywniejszym”, lecz na „myśleniu mądrzejszym”. Źródła: National Library of Medicine, Brain Changes, Athletae, Przegląd Psychologiczny Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To jeden z najmądrzejszych ptaków – możesz go zimą spotkać w Polsce
Kruk to największy i najcięższy ptak wróblowy. Potrafią planować, rozwiązywać bieżące problemy i rozumieją wiele pojęć. Co najbardziej zaskakujące – inteligencją i zdolnościami poznawczymi nie ustępują szympansom. To ptaki, które myślą szybciej, niż przypuszczasz.
Spis treści: Kruki w dawnych wierzeniach religijnych Rozmieszczenie geograficzne i status populacji kruka Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk: wszystkożerca i architekt Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona kruków Od tysięcy lat kruki zajmują szczególne miejsce w ludzkiej wyobraźni – pojawiają się w mitach, religiach i symbolice jako ptaki mądrości, śmierci i boskiej opatrzności. Dziś, dzięki badaniom naukowym, coraz lepiej rozumiemy, skąd brała się ta fascynacja. Niezwykłe zdolności poznawcze, złożone życie społeczne i ogromna elastyczność ekologiczna sprawiają, że kruki należą do najbardziej wyjątkowych ptaków na świecie. Ich historia to opowieść o inteligencji, przetrwaniu i długiej, nie zawsze łatwej relacji z człowiekiem. Kruki w dawnych wierzeniach religijnych W mitologii wikingów kruki (Corvus corax) nie były zwykłymi ptakami – zajmowały wyjątkowe miejsce jako istoty obdarzone symboliczną mocą. Uważano je za uosobienie mądrości, znaki boskiej obecności oraz przewodników między światem żywych a zaświatami. Ich związek z walkiriami – mitycznymi wojowniczkami decydującymi o losach poległych – jeszcze bardziej podkreślał mistyczny charakter ptaków. Najsilniej kruki związane były z Odynem, bogiem mądrości, wojny i magii. Według wierzeń każdego dnia wysyłał on swoje dwa ptaki: Huginna (Myśl) i Muninna (Pamięć). Siedząc zwykle na jego ramionach, przemierzały świat od krańca do krańca, a wieczorem wracały, przekazując mu wszystko, co zobaczyły. Dzięki nim Odyn posiadał wszechstronną wiedzę o losach ludzi i bogów. W tradycji chrześcijańskiej kruk miał ambiwalentny charakter – symbolizował nieczystość i grzeszność, ale jednocześnie potrafił pełnić rolę wysłannika Boga. Po raz pierwszy pojawia się w opisie potopu, kiedy Noe wypuszcza go jako ptaka zwiadowczego, by sprawdzić, czy wody ustąpiły. Według żydowskich midraszy kruk znalazł na suchym lądzie padlinę i dlatego nie powrócił na arkę. Mimo tego negatywnego wizerunku kruk karmił proroka Eliasza, a ojcowie Kościoła widzieli w nim symbol grzesznika, który odnalazł drogę do nawrócenia. Sam Jezus wspomina o krukach w Ewangelii Łukasza: „Rozważcie kruki: nie sieją ani nie żną, nie mają spichlerza ani spiżarni, a Bóg je żywi”. Ten kontrast pokazuje, że w obu tradycjach ten sam ptak mógł łączyć w sobie zarówno obraz zwiastuna śmierci, jak i znak bożej opatrzności. Gdzie żyją kruki? Rozmieszczenie geograficzne i status populacji Kruk zwyczajny to jeden z największych i najcięższych przedstawicieli ptaków śpiewających. Jest gatunkiem o szerokiej tolerancji ekologicznej – potrafi przystosować się do różnorodnych warunków środowiskowych. Występuje od arktycznej tundry, przez obszary górskie i stepy, po nadmorskie klify w całej półkuli północnej – od Ameryki Północnej i Grenlandii, po Afrykę Północną i Azję. Unika jedynie najbardziej suchych obszarów pustynnych. W strefie umiarkowanej kruki zasiedlają głównie lasy iglaste i liściaste, natomiast w regionach o niskim stopniu zalesienia mogą gniazdować na skałach, klifach, a także na konstrukcjach antropogenicznych, takich jak np. słupy energetyczne. Co najmniej do końca XIX w. kruk w Polsce należał do gatunków rzadkich. Od lat 30. XX w. obserwowano stopniowy wzrost liczebności oraz powrót na dawniej zajmowane tereny. Wyraźne przyspieszenie wzrostu populacji nastąpiło od lat 70., a dekadę później ptak ten zasiedlał już cały obszar kraju. Obecnie szacuje się, że liczebność populacji krajowej wynosi ok. 26–37 tys. par lęgowych, natomiast w Europie 590 000–1 790 000 par, co stanowi ok. 20% globalnego zasięgu gatunku. Jak wygląda i brzmi kruk? Przewodnik rozpoznawania Kruk zwyczajny to największy przedstawiciel ptaków krukowatych – wyraźnie większy od wrony czy gawrona, z którymi często bywa mylony. Wyróżnia go jednolicie czarny dziób, nogi oraz upierzenie o metalicznym połysku. Przeciętna masa dorosłego osobnika wynosi ok. 1–1,5 kg, choć największe osobniki mogą osiągać nawet 2 kg – dwukrotnie więcej niż wrona czy gawron. Jak zauważył Jan Sokołowski, wybitny polski ornitolog XX w. i autor książki „Ptaki ziem polskich”, kruki żyją w nieustannej niezgodzie z innymi krukowatymi. Nigdy nie łączą się z nimi w stada – przeciwnie, często je przepędzają lub zaczepiają. Tymczasem wrony, gawrony i kawki chętnie tworzą duże, zwarte grupy, nawet podczas noclegów. Kruki zostały zaliczone do ptaków śpiewających. Choć ich głos może wydawać się niemelodyjny, złożona budowa krtani pozwala im wydawać różnorodne dźwięki – od szorstkiego „kraah”, przez zawołania społeczne, po donośne „kruk, kruk, kruk” bądź „kraa, kraa, kraa” słyszane w locie. W ich krtani znajduje się aż pięć par mięśni, co umożliwia tak szeroki zakres wokalizacji. Kruki słyną także ze zdolności do naśladowania dźwięków, zwłaszcza u osobników izolowanych lub trzymanych w niewoli. W jednym z ogrodów zoologicznych w Arizonie samotny kruk o imieniu Mukat potrafił doskonale naśladować szum i zakłócenia tranzystora – małego elementu elektronicznego, który działa jak przełącznik lub wzmacniacz sygnału elektrycznego. Na Uniwersytecie Duke’a inny osobnik imitował odgłos przyspieszającego silnika motocyklowego. Badania wykazały, że po analizie głosów 74 kruków z 37 par wyodrębniono aż 81 typów zawołań. Ponadto kruki wykazują także wyjątkową zdolność do naśladowania ludzkiej mowy. Kruk: architekt i wszystkożerca Kruki rozpoczynają lęgi wczesną wiosną, jeszcze zanim owady stają się powszechnie dostępne. Najintensywniejszy wzrost piskląt przypada na okres od kwietnia do maja i trwa ok. czterech tygodni. Wyjątkowo pary mogą składać jaja również jesienią. Jeśli para straci lęg, bardzo rzadko podejmuje kolejną próbę w tym samym roku – zwykle czeka do następnego sezonu. Kruki zakładają gniazda wysoko na drzewach, najczęściej na sosnach, świerkach, czasami olchach. Na terenach ubogich w drzewa wykorzystują skały i klify. Konstrukcja gniazda jest duża i solidna: zbudowana z patyków, uszczelniona ziemią, a wewnątrz wyścielona trawą, mchem i sierścią. Oboje partnerzy rozbudowują gniazdo z roku na rok, przez co po kilku sezonach może osiągnąć nawet metr wysokości. Dieta kruków zmienia się wraz z dostępnością pokarmu w danym środowisku. Bernd Heinrich, autor książki „Umysł kruka” opisuje, że na wybrzeżach stanu Maine (USA) ptaki te żywią się głównie ptakami morskimi oraz ich jajami. W tym celu zaglądają do gniazd edredonów (Somateria mollissima), niszcząc ich lęgi. Przy gnieździe kruków na wyspie Seal Island na Alasce znaleziono z kolei kilkanaście jaj edredonów i szczątki kilkunastu nurzyków zwyczajnych (Uria aalge). Kruki to typowi wszystkożercy. W Europie, w tym w Polsce, ich podstawowym pożywieniem, zwłaszcza zimą – jest padlina, głównie sarn i jeleni, rzadziej łosi. Dlatego często towarzyszą wilkom podczas polowań, oczekując nie tylko możliwości skorzystania z ich zdobyczy, ale też aktywnie naprowadzając wilki na zdobycz. Poza padliną europejskie kruki zjadają także małe ssaki, owady, owoce i nasiona, a ponadto regularnie penetrują ptasie gniazda w poszukiwaniu jaj. Są również tzw. zbieraczami i słyną ze zdolności do magazynowania pokarmu – ukrywają zapasy w dziuplach drzew, pod kamieniami, a zimą nawet w śniegu. Mózg wielkości orzecha włoskiego – inteligencja kruków na poziomie małp Kruk zwyczajny posiada mózg wielkości orzecha włoskiego, a mimo to jego zdolności poznawcze dorównują inteligencji małp – twierdzi prof. Thomas Bugnyar z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W 2024 roku „Miesięcznik Dzikie Życie" opublikował artykuł na podstawie rozmowy Petera Wohllebena z Thomasem Bugnyarem, promującej książkę Bugnyara „Raben” („Kruki”). Wohlleben zapytał naukowca o wielkość ptasiego mózgu. Do lat 90. XX w. ptaki postrzegano jako „instynktowne automaty”. Ich gładki, kompaktowy mózg – „jak muffinka z nadzieniem” – kontrastował z pofałdowanym, warstwowym mózgiem ssaków, przypominającym „tort z kremem”. Mózg przeciętnej małpy ma wielkość pięści, podczas gdy u kruka jest wielkości orzecha. Papugi mają nieco większe mózgi, co stanowi górną granicę w świecie ptaków. Nowoczesne metody liczenia neuronów wykazały, że kruk ma niemal tyle samo neuronów co małpa średniej wielkości – ok. dwóch miliardów. Co więcej, u krukowatych neurony te skupiają się w obszarach odpowiedzialnych za myślenie abstrakcyjne, planowanie i rozwiązywanie problemów. Zdaniem prof. Bugnyara kruki osiągają poziom inteligencji porównywalny z małpami człekokształtnymi. Wyniki badań neurobiologicznych znajdują potwierdzenie w behawioryzmie tych ptaków: wykazują zdolność do kooperacji międzygatunkowej (m.in. z wilkami), stosują narzędzia i posiadają długotrwałą pamięć społeczną, pozwalającą rozpoznawać wrogów po wielu latach. Kruk z warszawskiej lecznicy – historia jednego pacjenta Współczesne losy kruków coraz częściej splatają się z działalnością człowieka – nie tylko w środowisku naturalnym, ale także w lecznicach dla zwierząt. Jednym z takich przykładów jest kruk, który trafił do warszawskiej lecznicy, gdzie udzielono mu pomocy po doznanym urazie. W praktyce klinicznej kruki uchodzą za jednych z najtrudniejszych dzikich pacjentów. Ich wybitna pamięć zdarzeń, wysoka reaktywność stresowa oraz znaczna siła fizyczna (szczególnie w obrębie dzioba i stóp) – stanowią wymagające połączenie dla lekarza weterynarii. – Wymusza to precyzyjny dobór protokołów anestezjologicznych, spokojne i minimalnie inwazyjne poskramianie oraz dokładne planowanie każdej procedury. W przypadku kruka nie ma drugiej szansy na „pierwsze wrażenie” – mówi lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj, specjalistka chorób zwierząt nieudomowionych, zajmująca się leczeniem ptaków i gadów w jednej z warszawskich lecznic. Kruk został dostarczony do lecznicy w celu udzielenia pierwszej pomocy. W związku z koniecznością przeprowadzenia diagnostyki radiologicznej oraz pobrania krwi pacjent został poddany sedacji – dodaje lek. wet. Aleksandra Kornelia Maj. Ciemna przeszłość i jasna przyszłość: zagrożenia i ochrona Przez wieki kruk zwyczajny budził u ludzi nie tylko respekt, lecz także lęk, stając się jednym z najbardziej prześladowanych ptaków w historii – obok sów. Jeszcze w XIX wieku był postrzegany jako szkodnik i konkurencja dla człowieka, co wynikało m.in. z religijnych przekonań i przesądów. Ptaki te były masowo odstrzeliwane przez myśliwych i łowców, a w niektórych regionach wypłacano nawet premie za ich zabicie. Doprowadziło to do drastycznego spadku liczebności populacji, zwłaszcza w Europie. W połowie XX w. dodatkowym zagrożeniem stało się wprowadzenie do powszechnego użytku DDT – chemicznego środka owadobójczego (pestycydu), stosowanego zarówno w rolnictwie, jak i w zwalczaniu chorób przenoszonych przez owady, takich jak malaria, tyfus czy wszawica. Z kolei w niektórych częściach Stanów Zjednoczonych wzrost liczebności kruków prowadził do konfliktów z ludźmi i kampanii eliminacyjnych, podczas których wiele ptaków było odstrzeliwanych lub zatruwanych. Badania pokazują, że w ostatnich dekadach, krajowa i europejska populacja kruka zaczęła się stopniowo odbudowywać. Wzrost liczebności tego gatunku oraz rekolonizacja obszaru Polski możliwa była dzięki objęciu go ochroną gatunkową, a także zmianom adaptacyjnym, w tym zmniejszeniu antropofobii i wymagań siedliskowych. Kruk zwyczajny w naszym kraju podlega ochronie prawnej, co oznacza, że nie można go niepokoić, niszczyć gniazd ani zabijać. Źródła: datazone.birdlife.org, dzikiezycie.pl, Heinrich, B. (2018). Umysł kruka. Wydawnictwo Czarne. Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
W jakim wieku osiągamy szczyt inteligencji? Badanie psychologów z Polski i Australii obala wszystkie przekonania
Badania psychologów wykazały, że szczyt możliwości intelektualnych człowiek osiąga w zupełnie innym wieku, niż sądziliśmy. Analizie poddano m.in. zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencję emocjonalną i empatię.
Kiedy nasze umysły działają najsprawniej? Wydawałoby się, że podobnie jak nasze ciała – w młodości. A jednak nowe badanie międzynarodowego zespołu psychologów skutecznie obala stereotypy. Jego wyniki opublikowano właśnie w czasopiśmie „Intelligence”. Autorami publikacji są prof. Gilles Gignac z Uniwersytetu Zachodniej Australii oraz prof. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Inteligencja starzeje się inaczej, niż myślimy Tym razem badacze przyjrzeli się zmianom poziomu różnych rodzajów inteligencji i cech psychologicznych w ciągu życia. Wskazują, że choć tzw. inteligencja płynna osiąga szczyt ok. 20. roku życia, to wiele innych zdolności – takich jak inteligencja emocjonalna – poprawia się wraz z wiekiem. Może to tłumaczyć, dlaczego największe osiągnięcia zawodowe często przypadają na okres między 55. a 60. rokiem życia. Co badano? Lista kompetencji W badaniu przeanalizowano dziewięć obszarów uznawanych za kluczowe dla życiowego sukcesu. A są to: zdolności poznawcze, cechy osobowości, inteligencja emocjonalna, wiedza finansowa, rozumowanie moralne, odporność na błędy poznawcze, elastyczność poznawcza, empatia, potrzeba poznania. Wszystkie te zmienne zestawiono na wspólnej skali, aby umożliwić bezpośrednie porównania. Jak wyjaśnia prof. Zajenkowski, poszczególne kompetencje intelektualne „starzeją się” w różnym tempie. Niektóre z wiekiem słabną (np. giętkość poznawcza), inne zaś rosną – jak na przykład zdolność do unikania tzw. błędu poznawczego utopionych kosztów, czyli inwestowania zasobów, kiedy wiadomo, że nie ma to już sensu. Kiedy osiągamy szczyt możliwości umysłowych? Analizy wykazały, że ogólny szczyt funkcjonowania pojawia się w późnej dorosłości, między 55. a 60. rokiem życia. – To okres, który pokrywa się z przeciętnym szczytem osiągnięć zawodowych, jak obejmowanie kluczowych stanowisk – podkreśla prof. Zajenkowski. Życiowa mądrość przychodzi z wiekiem Wyniki badań podważają popularne przekonanie, że największe możliwości psychologiczne przypadają na wiek 20–30 lat. – Owszem, dotyczy to niektórych zdolności, np. szybkiego rozumowania, ale wiele innych – jak kompetencje werbalne, rozumowanie moralne czy odporność na błędy poznawcze – osiąga szczyt znacznie później, nawet około 60. roku życia – dodaje profesor. Mamy więc naukowy dowód, że życiowa mądrość przychodzi z wiekiem. Dlatego, jak podsumowuje prof. Zajenkowski, osoby najlepiej predysponowane do pełnienia ról wymagających odpowiedzialnych decyzji (np. astronauci) mają najczęściej między 40 a 65 lat. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Te sprytne papugi zaskoczyły naukowców. Ich sposób uczenia się przypomina ludzki
Czy tylko ludzie potrafią uczyć się, obserwując innych? Najnowsze badania pokazują, że papugi ary potrafią wyciągać wnioski nie tylko z własnych doświadczeń, ale też z relacji, których same nie są częścią. To pierwsza taka obserwacja w świecie zwierząt, która stawia te barwne ptaki w nowym świetle – jako społeczne i sprytne istoty, zdolne do biernej nauki na poziomie zbliżonym do ludzkiego.
Do niedawna myśleliśmy, że tylko ludzie mogą uczyć się poprzez obserwowanie osób trzecich – podpatrywanie innych osobników wchodzących ze sobą w interakcje. Badanie przeprowadzone na papugach udowadnia jednak, że nie jest to umiejętność zarezerwowana wyłącznie dla nas. Przebiegłe papugi Wiemy, że wiele gatunków zwierząt potrafi uczyć się poprzez bezpośrednią obserwację drugiego osobnika. Uczymy szympansy wykorzystywania narzędzi czy rozwiązywania pudełek-zagadek. Podobnie funkcjonują także papugi: ich naśladowanie ludzkich głosów chętnie wykorzystywane jest w żartach czy w filmach. Opublikowane w czasopiśmie „Scientific Reports” badanie dowodzi jednak, że papugi ary potrafią znacznie więcej – uczą się przez podpatrywanie interakcji. Obserwując relacje, jakie zachodzą pomiędzy innym przedstawicielem ich gatunku a człowiekiem-instruktorem, biernie nabywają nowe umiejętności. 4600 prób, 5 gestów i jeden wniosek Jak sprawdzić, czy ptaki potrafią uczyć się przez obserwację osobników trzecich? Nie było to proste: naukowcy podzielili je na dwie grupy i wykonali ponad 4600 prób. W grupie testowej ptaki obserwowały, jak inne ary wykonywały jedną z pięciu czynności w reakcji na gest dłoni człowieka: stroszenie piór, kręcenie całym ciałem, wokalizowanie, podnoszenie nogi, machanie skrzydłami. Grupa kontrolna otrzymywała te same sygnały, jednak nie widziała reakcji innego ptaka. Wyniki były jednoznaczne: grupa testowa nauczyła się o wiele więcej niż grupa kontrolna. Oznacza to, że podpatrywanie interakcji pomiędzy obserwowaną arą a instruktorem pomogły uczącej się papudze szybciej nabyć umiejętności, a potem wykonywać czynności dokładniej. To dowód na zdolność do biernego uczenia się przez obserwację, której nie udało się do tej pory udowodnić w królestwie zwierząt – poza ludźmi. Co czyni ary tak wyjątkowymi? Do eksperymentu papugi ary wybrano nieprzypadkowo. Na wolności żyją one w złożonych grupach społecznych, które często zmieniają: muszą więc uczyć się nowych zachowań, aby szybko się wpasować. Papugi są także bardzo inteligentne – potrafią naśladować dźwięki i wytwarzać narzędzia. Pierwsze ślady ptasiej kultury? Wyniki badania pokazują, że ary nie są tylko sprytnymi naśladowcami. Mogą prowadzić złożone życie społeczne i wykształcać normy kulturowe podobne do ludzkich. Zjawisko podpatrywania, zaobserwowane u papug, może być bardziej powszechne w świecie zwierząt, niż nam się kiedyś wydawało. Przyszłe badania wezmą pod uwagę znacznie więcej gatunków, ale już teraz zmienia się nasz pogląd na funkcjonowanie istot, z którymi dzielimy planetę. Źródło: Scientific Reports, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy powstaną żywe komputery? Era organoidów już sie zaczęła
Żywe komputery, zbudowane z ludzkich i zwierzęcych komórek mózgowych, już dziś potrafią uczyć się, rozwiązywać problemy i wspierać robotykę. Ich rozwój może zrewolucjonizować medycynę i sposób działania sztucznej inteligencji.
Spis treści: Bioprocesory – jak naprawdę działają „żywe” komputery? Start-upy już wykorzystują żywe neurony Biologiczne komputery wciąż dalekie od ideału Etyczne badania i medycyna bez testów na zwierzętach W 2022 roku grupa australijskich naukowców przeprowadziła podstawową symulację gry Pong. Nikt z nich nie sterował wirtualną paletką, a mimo to, po kilku nieudanych próbach, paletka zaczęła poruszać się w górę i w dół ekranu, odbijając piłkę. Dwuwymiarowa gra została połączona z klastrem ludzkich i mysich komórek mózgowych, hodowanych w laboratorium na szalce Petriego. Badacze „nauczyli” ten miniaturowy mózg, gdzie znajduje się piłka, nagradzając trafienia stymulacją elektryczną. Po około pięciu minutach komórki załapały zasady i zaczęły odbijać piłkę bez udziału człowieka. – Ostatnie sukcesy dużych modeli językowych (LLM) wynikają z prób odwzorowania procesów zachodzących w mózgu – mówi Brett Kagan, dyrektor naukowy startupu Cortical Labs, który powstał na bazie tego eksperymentu. –Zwykłem powtarzać, że jeśli maszyna jest wystarczająco zaawansowana, trudno odróżnić ją od organizmu biologicznego. A co, jeśli do stworzenia inteligencji użyjemy właśnie biologii? Eksperyment z Pongiem udowodnił, że neurony potrafią uczyć się i reagować na bodźce w czasie rzeczywistym – nawet w szalce Petriego. Rok później, w 2023 roku, Lena Smirnova, adiunktka w Szkole Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa, wspólnie z innymi badaczami przedstawiła wizję tzw. „inteligencji organoidowej” — nowej dziedziny nauki, która wykorzystuje ludzkie i zwierzęce hodowle komórek mózgowych jako biologiczne komputery. Organoidy uczą się szybciej, adaptują się w czasie rzeczywistym i zużywają bardzo mało energii. Bioprocesory – jak naprawdę działają „żywe” komputery? Urządzenia, których dziś używamy — od telefonów po laptopy — opierają się na chipach krzemowych, w których pracują miliardy tranzystorów. Każdy z nich przetwarza dane w systemie wejście-wyjście, przekazując je dalej. Ich połączenie pozwala na wykonywanie złożonych operacji, jak np. te wykorzystywane przez współczesne chatboty. Tymczasem jednostki organoidalne, zwane bioprocesorami, współpracują z tradycyjnym chipem. W ich wnętrzu neurony tworzą sieci synaps. Brak stałego okablowania sprawia, że struktura sieci zmienia się i organizuje samoczynnie, w miarę postępów w uczeniu się. Neurony przesyłają informacje jednocześnie za pomocą impulsów elektrycznych i sygnałów chemicznych — inaczej niż zwykłe komputery. – To raczej sieć zdolna do ciągłej adaptacji niż statyczna płytka drukowana o z góry ustalonym układzie– dodaje Smirnova. Mózg ludzki jest nie tylko plastyczny, ale także niesamowicie energooszczędny. Na przykład trening modelu generatywnego AI, takiego jak GPT-3, zużywa około 1300 megawatogodzin energii elektrycznej – tyle, ile zużywa około 130 amerykańskich domów rocznie. Mózg potrzebuje zaledwie ułamka tej energii – nie więcej niż zwykła żarówka (ok. 20–30 W), by wykonać porównywalne zadania. Badania z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa sugerują, że biokomputery mogą ograniczyć zużycie energii przez sztuczną inteligencję nawet od miliona do 10 miliardów razy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-01-111728-Scientists-want-to-build-living-computerspowered-by-live-brain-cells--Nation-3606ae2.png" width="689" height="636" alt="Organoid przedmózgowia widoczny w skaningowym mikroskopie elektronowym. Ta grudka tkanki mózgowej, rozwinięta z ludzkich komórek macierzystych iPSC różnicowanych w komórki nerwowe, znajduje się w centrum nowych badań nad żywymi komputerami" title="Organoid przedmózgowia widoczny w skaningowym mikroskopie elektronowym. Ta grudka tkanki mózgowej, rozwinięta z ludzkich komórek macierzystych iPSC różnicowanych w komórki nerwowe, znajduje się w centrum nowych badań nad żywymi komputerami" /> – Rozwój dużych organoidów i ich wykorzystanie w energooszczędnych sieciach neuronowych może pomóc w obsłudze złożonych modeli bez negatywnego wpływu na klimat – mówi Ben Ward-Cherrier, neurobiolog z Uniwersytetu w Bristolu. Start-upy już wykorzystują żywe neurony To nie jest już tylko futurystyczna wizja. Wokół „żywych komputerów” powstaje nowa branża startupów. Szwajcarska firma FinalSpark oferuje platformę Neuroplatform, która umożliwia zdalne prowadzenie eksperymentów na klastrze organoidów za 1000 dolarów miesięcznie. Każdy organoid jest połączony z ośmioma elektrodami i podłączony do klasycznego komputera. Badacze mogą za pomocą specjalnego oprogramowania stymulować neurony, monitorować ich reakcje i nagradzać je dopaminą czy serotoniną, by trenować je do zadań obliczeniowych. Z kolei Cortical Labs sprzedaje własne jednostki bioprocesorowe za 35 000 dolarów. Przypominają one urządzenia z filmów science fiction – duże szklano-metalowe pojemniki z systemami podtrzymującymi życie, jak filtracja, kontrola temperatury i odprowadzanie odpadów. Pozwalają utrzymać komórki mózgowe przy życiu nawet przez pół roku. W ostatnich latach naukowcy zaczęli wykorzystywać te biologiczne komputery do eksperymentów. Zespół Ward-Cherriera z Bristolu integruje organoidy z robotami, ucząc je działania w terenie. Korzystając z platformy Neuroplatform, zespół opracował system, który m.in. odczytuje znaki Braille’a z dokładnością 83%. Każda litera została zakodowana w impulsy elektryczne, które neurony rozpoznają. W przyszłości naukowcy planują nauczyć roboty wykonywania poleceń ruchowych w odpowiedzi na konkretne bodźce. To umiejętność, która może pomóc maszynom w lepszym rozumieniu otoczenia. Biologiczne komputery wciąż dalekie od ideału Na razie komputery oparte na komórkach mózgowych są dalekie od zastąpienia procesorów w laptopach. Po pierwsze, używane komórki są bardzo niedojrzałe. Brakuje im zorganizowanej architektury dorosłego mózgu, przez co nie są w stanie wykonywać zaawansowanych zadań poznawczych. Potrafią jednak uczyć się podstawowych zadań i wykazywać proste formy pamięci. Dodatkowo, każdy organoid zachowuje się inaczej, a utrzymanie ich przy życiu przez dłuższy czas to wciąż wyzwanie. Smirnova przyznaje, że obecnie komórkowe komputery nie nadają się do realizacji zadań na szeroką skalę. Ich niedojrzałość to jednak atut w badaniach – są bardziej elastyczne. Etyczne badania i medycyna bez testów na zwierzętach W najbliższej przyszłości Smirnova i jej zespół planują wykorzystywać organoidy do lepszego zrozumienia i leczenia chorób neurologicznych. Choć nie są one jeszcze wystarczająco zaawansowane, by przetwarzać skomplikowane dane, stają się realną i bardziej etyczną alternatywą dla testów na zwierzętach. Wkrótce możliwe będzie hodowanie organoidów z komórek macierzystych pacjenta i testowanie na nich konkretnych leków – bez szkody dla ludzi i zwierząt. Można będzie też badać toksyczność nowych związków chemicznych. Profesor Kyle Wedgwood z Instytutu Systemów Żywych Uniwersytetu w Exeter wykorzystuje Neuroplatform do badań nad przywracaniem pamięci utraconej w wyniku chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera. – Te badania stworzą fundamenty dla inteligentnych, wszczepialnych biotechnologii, które mogą łagodzić skutki chorób neurodegeneracyjnych – mówi Wedgwood. Wraz ze wzrostem złożoności tych „mini-mózgów” rośnie też potrzeba odpowiedzi na pytania o ich świadomość i etykę badań, zwłaszcza w kontekście odczuwania bólu. Smirnova już teraz pracuje nad wprowadzeniem przepisów podobnych do tych obowiązujących w badaniach na zwierzętach. Obejmują one m.in. ograniczenia wieku organoidów,o typów możliwych eksperymentów, źródła komórek oraz wymagania dotyczące zgody dawców w przypadku ludzkiego materiału. – Najważniejsze jest to, że działamy ostrożnie i z pełną świadomością, zanim jakakolwiek „czująca” tkanka mózgowa stanie się rzeczywistością – podkreśla Smirnova. Źródło: National Geographic
Czy pozaziemskie życie ma formę biologiczną? A może inne światy zaludniają inteligentne maszyny?
Jaka jest szansa na istnienie życia pozaziemskiego? Ogromna. W samej naszej Galaktyce może być nawet 400 miliardów gwiazd, a według danych z misji Kepler od 70 do nawet 100 proc. tych gwiazd posiada przynajmniej jedną planetę. Oznacza to, że tylko w Drodze Mlecznej może istnieć od 100 miliardów do nawet 1 biliona planet. A chociaż hollywoodzkie filmy przekonały nas, że przedstawiciele innych cywilizacji powinni przypominać ludzi, to zdaniem dziekana Trinity College w Cambridge, trafimy raczej na przedstawicieli inteligencji nieorganicznej.
Spis treści: Schyłek ewolucji, jaką znamy Hipoteza milczącej superinteligencji Czy AI można zaliczyć do życia? – Od dawna zakładaliśmy, że pozaziemskie istoty będą podobne do nas. Jednak istnieją wszelkie powody, by sądzić, że są one raczej formą niepojętej sztucznej inteligencji – twierdzi brytyjski astronom królewski Lord Martin Rees. Baron Rees jest również dziekanem słynnego Trinity College Uniwersytetu w Cambridge, byłym prezesem Królewskiego Towarzystwa Naukowego (Royal Society) w latach 2005–2010 oraz wyjątkowo cenionym popularyzatorem nauki. Najnowsze książki astronoma, napisane wspólnie z Donaldem Goldsmithem, dotyczą momentu granicznego w rozwoju człowieka i przejścia na nowy, zrobotyzowany poziom. Mowa o „If Science is to Save Us” („Jeśli nauka ma nas ocalić”) oraz „The End of Astronauts” („Koniec astronautów”). Schyłek ewolucji, jaką znamy – My, ludzie, możemy być blisko końca ewolucji darwinowskiej – nie musimy już być najsilniejsi, aby przetrwać – ale ewolucja technologiczna sztucznej inteligencji dopiero się zaczyna. Być może za jedno lub dwa stulecia ludzie zostaną wyprzedzeni lub przewyższani przez inteligencję nieorganiczną. Jeśli tak się stanie, nasz gatunek będzie tylko krótką przerwą w historii Ziemi, zanim maszyny przejmą władzę – przekonuje w artykule opublikowanym na łamach serwisu BBC. Zdaniem Lorda Reesa rodzi to ważkie pytanie dotyczące szerszego kosmosu: czy kosmici są bardziej prawdopodobni jako istoty z krwi i kości, takie jak my, czy też jako coś bardziej sztucznego? A jeśli są bardziej podobni do maszyn, to jak mogliby wyglądać i jak moglibyśmy ich wykryć? Wielu ludzie uznaje nasz gatunek za niedościgły szczyt rozwoju i inteligencji. Jakby wszystko, co działo się przed zaistnieniem współczesnego człowieka było tylko przygotowaniem do pojawienia się nas: dwunożnych ssaków z rozwiniętym mózgiem o pamięci 1–2,5 petabajta i możliwości prowadzenia 10¹⁵–10¹⁷ operacji na sekundę. A chociaż w tej chwili żaden komputer nie jest w stanie temu dorównać, możliwe jest, że nasz gatunek stanowi etap na drodze do umysłów, które są bardziej sztuczne. To mogłoby wyjaśniać, dlaczego kosmos wydaje się tak pusty. Po prostu szukamy przejawów życia podobnego nam. Hipoteza milczącej superinteligencji – Jeśli ewolucyjne przejście do inteligencji nieorganicznej jest nieuniknione w całym Wszechświecie, nasze teleskopy najprawdopodobniej nie uchwyciłyby inteligencji podobnej do ludzkiej w krótkim okresie czasu, kiedy nadal miała ona tę formę. Bardziej prawdopodobne jest, że obcy będą odległymi elektronicznymi potomkami innych organicznych stworzeń, które istniały dawno temu – twierdzi astronom. Jego zdanie podziela wielu badaczy. Dr Seth Shostak, główny astronom programu poszukiwania pozaziemskiej inteligencji SETI, w licznych wywiadach przekonuje, że większość inteligencji w kosmosie to AI, a nasze poszukiwania powinny obejmować syntetyczne maszyny. Perspektywa nieorganicznej inteligencji obcych rodzi kilka uderzających możliwości. Jeśli istoty te istnieją, będą działać i myśleć zupełnie inaczej niż my. Być może nie chcą być wykryte. W rzeczywistości ich intencje mogą być niemożliwe do zgłębienia. Zdaniem Lorda Reesa możemy jednak wywnioskować kilka rzeczy. Po pierwsze, nieorganiczna inteligencja może nie potrzebować atmosfery ani planety, z której pochodzi. Podróże międzygwiezdne – a nawet międzygalaktyczne – nie budziłyby strachu u istot niemal nieśmiertelnych. W rzeczywistości mogą one preferować życie w stanie nieważkości, ponieważ tam można tworzyć bardzo duże, bardzo lekkie obiekty. Jeśli na przykład chcesz zbudować ogromną, skomplikowaną konstrukcję cienką jak pajęczyna, aby pozyskiwać energię, łatwiej jest to zrobić w kosmosie niż na planecie. – Nie jest również oczywiste, że musieliby żyć na orbicie wokół gwiazdy. Być może mieliby nowe sposoby pozyskiwania energii, których po prostu nie jesteśmy jeszcze w stanie sobie wyobrazić. Jeśli mają mózgi oparte na krzemie, mogą zdać sobie sprawę, że energia potrzebna do przetwarzania „bitów” jest mniejsza w niskich temperaturach, więc zużywaliby mniej energii w chłodniejszych regionach z dala od układów planetarnych. Mogą nawet zdecydować się na hibernację przez miliardy lat, aż kosmiczne promieniowanie tła – pozostałość po Wielkim Wybuchu – zostanie jeszcze bardziej schłodzone przez ciągłą ekspansję Wszechświata – wylicza astronom. Przedstawiciele tego typu cywilizacji nie muszą być też sterowani podobnymi do naszych pragnieniami. My ewoluowaliśmy pod wpływem presji darwinowskiej, aby stać się gatunkiem ekspansjonistycznym. Selekcja faworyzowała inteligencję, ale także agresję. Jeśli jednak presja darwinowska nie ma zastosowania do tych sztucznych istot, nie ma powodu, dla którego miałyby być agresywne. Być może chcą po prostu pogłębiać swoje myśli. – Fakt, że nie widzieliśmy żadnych kosmitów i nie zostaliśmy przez nich zaatakowani, nie oznacza, że ich tam nie ma. Być może są po prostu bardziej kontemplacyjni. Nie możemy ocenić, czy „wielka cisza” kosmosu oznacza ich nieobecność, czy po prostu preferencje – mówi astronom. Czy AI można zaliczyć do życia? Patrząc na rozwój astronomii i technologii kosmicznych, istnieje ogromne prawdopodobieństwo, że za 10–20 lat będziemy w stanie wykrywać biosygnatury na innych planetach – na przykład skład chemiczny atmosfery lub roślinność. Jednak aby wykryć sztuczne życie, musielibyśmy szukać „technosygnatur”, takich jak transmisje elektromagnetyczne. Wspomniana już organizacja SETI skupia się na badaniach części widma radiowego. Ale oczywiście nie wiedząc, co może tam być, powinniśmy badać wszystkie pasma fal: także optyczne i rentgenowskie. Nawet jeśli przesyłane byłyby jakieś wiadomości, moglibyśmy ich nie rozpoznać jako sztucznych, bo nie wiemy, jak je rozszyfrować. Poszukiwanie nieorganicznej inteligencji oznacza również zwracanie uwagi na dowody zjawisk lub aktywności nienaturalnych – nawet w naszym własnym Układzie Słonecznym. Teleskop Green Bank został skierowany na ‘Oumuamua – dziwny obiekt, który niedawno przeleciał w pobliżu naszej planety i który, jak się uważa, pochodzi spoza Układu Słonecznego. Warto również zwracać uwagę na szczególnie błyszczące lub dziwnie ukształtowane obiekty czające się wśród asteroid. Być może będziemy również musieli poszukiwać dowodów na istnienie nienaturalnych projektów budowlanych, takich jak sfera Dysona – gigantyczna, hipotetyczna konstrukcja służąca do pozyskiwania energii, zbudowana wokół gwiazdy. – Podsumowując, astronomowie tacy jak ja powinni spodziewać się niespodzianek. Powinniśmy być otwarci i upewnić się, że nie przeoczymy niczego dziwnego – podkreśla astronom królewski Lord Martin Rees. Źródło: BBC Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dwulatek dołącza do klubu Mensa jako najmłodszy członek w historii. Czy będzie geniuszem?
W wieku, gdy większość maluchów dopiero buduje pierwsze, krótkie zdania, dwuletni Brytyjczyk Joseph Harris-Birtill potrafi już czytać całe książki. Zaczyna też naukę alfabetu Morse’a, interesuje się starożytną greką i układem okresowym pierwiastków. Właśnie dostał się do Mensy, czyli stowarzyszenia ludzi o wysokim ilorazie inteligencji.
Spis treści: Syn naukowców Matryce Ravena Los małego geniusza Urodzony 23 listopada 2021 roku Joseph Harris-Birtill właśnie został najmłodszym w historii członkiem Mensy, ekskluzywnego klubu, który przyjmuje tylko osoby z IQ 132 lub wyższym. W dniu przyjęcia liczył zaledwie 2 lata i 182 dni. Tym samym trafił do Księgi Rekordów Guinnessa. Syn naukowców – Szybko stało się jasne, że jest wyjątkowy. Po raz pierwszy przewrócił się na bok w wieku pięciu tygodni, powiedział swoje pierwsze słowo w wieku siedmiu miesięcy i przeczytał swoją pierwszą książkę na głos, od okładki do okładki, w wieku półtora roku – powiedziała matka Harrisa-Birtilla, Rose, w wywiadzie dla Guinness World Records. Dostrzegając wyjątkowe zdolności syna, rodzice chłopca – Rose i David – zwrócili się do brytyjskiego oddziału Mensy z prośbą o poradę dotyczącą rozwijania potencjału Josepha. Dodajmy, że oboje rodzice są wykładowcami prestiżowego szkockiego Uniwersytetu Św. Andrzeja. – Przeglądałam internet w poszukiwaniu dodatkowego wsparcia dla syna i znalazłam informację, że Mensa oferuje zasoby i członkostwo dla dzieci o wysokich zdolnościach – powiedziała Rose. – Mamy nadzieję, że to osiągnięcie da mu poczucie dumy, gdy będzie starszy. To bardzo niezwykłe wyróżnienie, a cała zasługa należy się jemu! Mensa nie tylko udzieliła wsparcia rodzinie, ale także przyjęła młodego chłopca do swojej społeczności, oficjalnie czyniąc go najmłodszym członkiem najstarszej i największej na świecie organizacji skupiającej osoby o wysokim IQ, w wieku 2 lat i 182 dni. Joseph w chwili przyjęcia był o 13 dni młodszy od poprzedniej rekordzistki Isli McNabb, która została przyjęta do organizacji w wieku 2 lat i 195 dni, po tym jak jej inteligencję oszacowano na 99. percentyl. Matryce Ravena Przypomnijmy, że aby się zakwalifikować, kandydaci muszą zdać specjalny, standaryzowany test IQ lub przedstawić wystarczające dowody, aby przekonać zarząd Mensy, że należą do 2% najinteligentniejszych osób w populacji. Oznacza to, że test powinien wykazać IQ na poziomie 130 lub wyższym (dla testów o średniej 100 i odchyleniu standardowym 15). Sam test musi zostać wykonany pod nadzorem psychologa lub podczas oficjalnych testów Mensy. Tego typu testy są niewerbalne, czyli nie zależą od języka ojczystego. Składają się zwykle z zadań logicznych, przestrzennych, abstrakcyjnych – np. tzw. matryc Ravena. Matryce Ravena składają się z serii diagramów (matryc) – zazwyczaj w formie kwadratów 3×3 (czyli 9 pól), w których jedno pole (najczęściej to dolne prawe) jest puste. Zadanie polega na znalezieniu brakującego elementu, który najlepiej uzupełni wzór według logicznej zasady. Wynik testu Josepha Harrisa-Birtilla wskazywał na IQ na poziomie 132. Dodajmy, że prawdziwe cudowne dzieci są rzadkością. Według niektórych szacunków występują one z częstotliwością 1 na 5–10 milionów. Umiejętności wpływające na ogólną inteligencję wynikają z połączenia czynników genetycznych i środowiskowych. Los małego geniusza Chociaż osiągnięcia Josepha są niezwykłe, nie oznacza to, że życie będzie dla niego łatwe. Systemy edukacyjne zwykle wspierają uczniów, którzy nie wychodzą poza średnią. Historia genialnych dzieci pokazuje też, że nie zawsze w dorosłości są postaciami z pierwszych stron gazet. Często, mimo ogromnych osiągnięć w młodym wieku, wycofują się z życia naukowego. Tak było w przypadku Williama Sidisa, którego IQ szacowano na 250–300. Chłopiec w wieku ośmiu lat władał biegle ośmioma językami, w tym łaciną, greką, rosyjskim, niemieckim i hebrajskim. Wymyślił własny język, który nazwał „Vendergood”. Startował na Uniwersytet Harvarda, na którym wykładał jego ojciec, w wieku zaledwie 10 lat, lecz został przyjęty rok później po naciskach mediów. Mając 12 lat wykładał przed profesorami matematyki na Harvardzie teorię czwartego wymiaru. Ten określany jako „najmądrzejszy chłopiec świata” geniusz, po fali medialnego zainteresowania wycofał się z życia publicznego. Samotność, izolacja i presja medialna były dla niego nie do wytrzymania. Odrzucił też karierę akademicką, pracował dorywczo i anonimowo, często jako urzędnik. W wieku 23 lat został aresztowany za udział w demonstracji socjalistycznej. Żył w ubóstwie, nie kontaktując się z ojcem, którego winił za swoje problemy. Inna, bardziej optymistyczna historia dotyczy Koreańczyka Kim Ung-Yonga. Chłopiec w wieku zaledwie kilku lat rozwiązywał zaawansowane równania matematyczne i uczęszczał na zajęcia akademickie, znacznie przewyższając swoich starszych kolegów. Mając niespełna osiem lat przyjął zaproszenie od NASA i pod okiem agencyjnych ekspertów zaczął studiować fizykę. Później jednak zdecydował się wrócić do Korei Południowej, gdzie ukończył studia i rozpoczął spokojniejsze życie. Mówił, że wyobcowanie i niekończąca się samotność nie dawały mu żyć. W Korei pracował jako profesor i wykładowca uniwersytecki. Wybrał życie zwykłego człowieka, skupiając się na rodzinie i hobby. Nigdy nie żałował swojego wyboru. Źródło: CBS Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Sójki są mądrzejsze od dzieci. Zaskakujące wyniki eksperymentu
Sójki potrafią zaskakiwać – nawet naukowców. W eksperymencie przypominającym słynny test z pianką marshmallow ptaki wykazały się zadziwiającą cierpliwością i zdolnością planowania. Czy ich zachowanie to dowód na wyższą inteligencję, niż do tej pory sądzono?
W tym artykule: Na czym polega test pianki marshmallow? Test pianki wśród zwierząt Co lubi zjeść sójka Rekordowe opanowanie Test pianki marshmallow to jeden z najsłynniejszych eksperymentów psychologicznych ubiegłego wieku. Wymyślił go Walter Mischel, młody naukowiec z Uniwersytetu Stanforda. Eksperyment miał kilka wersji. W najbardziej znanej badacze sprawdzali, jak długo małe dzieci są w stanie oprzeć się pokusie natychmiastowego zjedzenia podarowanych im słodyczy, jeśli obieca im się, że po pewnym czasie dostaną ich więcej. Na czym polega test pianki marshmallow? Eksperyment wyglądał następująco. Dzieci dostawały podsunięte pod nos słodycze – piankę marshmallow albo ciasteczka Oreo. Dorosły informował dzieci, że mogą zjeść słodkości od razu lub zaczekać. Dodawał też, że jeśli zaczekają, to po pewnym czasie nagroda zostanie powiększona. Następnie dziecko pozostawało samo z pokusą, a naukowcy obserwowali, czy chce i czy potrafi odroczyć sięgnięcie po smakołyk. Test pianki marshmallow badał poziom samokontroli. A także, jaki jest związek tej zdolności wykazywanej w młodym wieku, z tym, jak uczestnicy eksperymentu będą radzić sobie jako dorośli. Badacze śledzili uczestników eksperymentu wiele lat po przeprowadzeniu testu. Okazało się, że badani, którzy potrafili jako dzieci odsunąć przyjemność w czasie, później: rzadziej się rozwodzili, mieli wyższą samooocenę, lepiej radzili sobie z emocjami. Test pianki wśród zwierząt Podobne eksperymenty przeprowadzano również wśród zwierząt. I to bardzo różnych. Wyniki były podobne. Wykazano choćby, że i u szympansów, i u mątw, istnieje związek między silniejszą samokontrolą a wyższym poziomem inteligencji. Psycholodzy z Uniwersytetu Cambridge postanowili sprawdzić, jak z testem pianki marshmallow poradzą sobie krukowate. Ptaki należące do tej rodziny określa się niekiedy „nieopierzonymi małpami”, ponieważ jeśli chodzi o zdolności poznawcze, dorównują małpom naczelnym (innym niż ludzie). Tym razem naukowcy wybrali do badań sójki zwyczajne (Garrulus glandarius). View Ediplayer on the source website Co lubi zjeść sójka Test pianki marshmallow został odpowiednio zmieniony tak, by pasował do zwyczajów żywieniowych ptaków. Sójki nie dostawały więc żadnych słodyczy. Zamiast tego naukowcy oferowali im trzy rodzaje ptasich przysmaków. Najbardziej pożądanych przez wszystkie sójki były robaki. Umieszczano je za ekranem, tak by ptaki je widziały. Natomiast w ich zasięgu kładziono mniej pożądany pokarm – chleb lub ser. Ptaki nauczono, że jeśli odpowiednio długo powstrzymają się od zjedzenia tego, co mają „pod ręką”, ekran się uniesie i dostaną najlepszy smakołyk. Rekordowe opanowanie W teście wzięło udział 10 sójek. Najmniej opanowane wytrzymywały zaledwie 20 sekund. Jednak najlepiej kontrolująca się sójka o imieniu JayLo potrafiła czekać nawet pięć i pół minuty, by ekran się podniósł. – To naprawdę zdumiewające, że niektóre ptaki potrafiły czekać tak długo, by dostać ulubioną przekąskę – mówi dr Alex Schnell, główny autor pracy opublikowanej w „Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences”. O inteligencji sójek przeczytasz również tutaj. – Siedziałem, obserwując, jak JayLo ignoruje kawałek sera przez ponad pięć minut. Umierałem z nudów, a ona po prostu cierpliwie czekała na robaka – opowiada naukowiec. Co ciekawe, ptaki stosowały podobne strategie radzenia sobie z pokusą jak dzieci i szympansy. Aby wytrzymać jak najdłużej, odwracały od niej wzrok. Po teście naukowcy dali ptakom 5 zadań mierzących ich zdolności poznawcze. Jak się okazało, lepiej wypadły w nich te sójki, które dłużej umiały czekać na nagrodę. Tym samym wykazano, że zdolność samokontroli u ptaków jest związana z inteligencją. Co więcej, ponieważ ta korelacja występuje u bardzo różnych gatunków, naukowcy przypuszczają, że musiała wyewoluować w królestwie zwierząt kilkukrotnie niezależnie od siebie. ŹRÓDŁO: National Geographic Polska, phys.org, Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus”. Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Mówi się, że to zwierzę nieśmiertelne. Nawet lamparty wolą zejść mu z drogi
Ratel miodożerny to żywa legenda afrykańskiej fauny. Używa narzędzi i bez trudu rozwiązuje łamigłówki. Nie brak mu też odwagi – dorównuje pod tym względem największym drapieżnikom.
Spis treści: Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Silny, inteligentny i bezczelny Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Niezwykłe legendy o ratelu Ratel miodożerny to zwierzę owiane legendami i czasem uważane za nieśmiertelne. Chociaż biologia mówi co innego, nietrudno zrozumieć skąd te opowieści się wzięły. Gruba skóra, inteligencja i niezwykła odwaga sprawiają że ratel potrafi wyjść niemal z każdej opresji i upolować niemal każdą ofiarę. Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel miodożerny (Mellivora capensis), znany również jako miodożer, a dawniej pszczoło-jamnik, to jedno z najbardziej fascynujących zwierząt zamieszkujących naszą planetę. Należy do rodziny łasicowatych (Mustelidae), co czyni go krewnym m.in. łasic, gronostajów, soboli, wydr i norek. Nie przypomina jednak małej i delikatnej łasicy – fizycznie jest raczej podobny do rosomaka, z krótkimi szeroko rozstawionymi łapami i chwiejnym chodem, nadającym mu łobuzerski charakter. Jego angielska nazwa „honey badger” (borsuk miodowy) nawiązuje do słabości do miodu oraz niesamowitej zdolności do radzenia sobie w trudnych warunkach. Ratel zamieszkuje rozległe tereny Afryki, Bliskiego Wschodu i południowej Azji, aż po Półwysep Indyjski. Preferuje obszary suche, takie jak sawanny, półpustynie i stepy, ale można go spotkać również w lasach i na terenach górskich. Ratela wyróżnia jego krępa budowa ciała, czarna sierść na spodzie ciała oraz biała lub szarawa pręga biegnąca od głowy do ogona. Dorosły osobnik osiąga długość od 60 do 80 cm, a jego waga waha się od 9 do 16 kg. Ratele doskonale kopią w podłożu. Umiejętność tę wykorzystują zarówno do tworzenia głębokich, bezpiecznych nor, jak i tymczasowych legowisk w których mogą m.in. nieco się ochłodzić. Oraz oczywiście także do poszukiwania jedzenia, zarówno małych zwierząt jak i różnych części roślin. Potrafią także świetnie się wspinać i np. plądrować pszczele gniazda czy poszukiwać larw owadów pod korą drzew. Prowadzą przeważnie nocny i samotniczy tryb życia. Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Charakterystyczną cechą ratela jest jego gruba, luźna skóra, pod którą znajduje się wydatna podściółka tłuszczowa, która zapewnia mu ochronę przed ugryzieniami i ukłuciami. Zanim odczuje np. użądlenia pszczół, ma wystarczająco dużo czasu by splądrować ul i najeść się miodu. Nie robią na nim wrażenia także długie kolce jeżozwierzy. Jak przystało na zwierzę o wysokiej inteligencji, jego dieta jest bardzo zróżnicowana – od owadów, płazów, gadów, ptaków i drobnych ssaków, po miód i jaja. Nie pogardzi także bulwami, korzonkami i owocami. Stwierdzono, że ratele polują też na skorpiony i mogą przetrwać ich ukłucia. To nie wszystko – polują także na jedne z najbardziej jadowitych węży świata – czarne mamby. Prawdopodobnie jady jego ofiar tylko w małych ilościach przenikają do krwiobiegu przez grubą skórę i tłuszcz. Czasem ofiarą ratela bywają żółwie – dostanie się do ich skorup zwierzak traktuje jak kolejną łamigłówkę do rozwiązania. Bywa, że poluje na zwierzęta gospodarskie np. drób, owce lub kozy. Swoje ofiary ratel miodożerny zjada w całości – ze skórą, futrem, piórami i kośćmi. Silny, inteligentny i bezczelny Odwaga i determinacja ratela są legendarne, co także wielokrotnie udokumentowano. Kiedy ucieczka jest niemożliwa, potrafi stawić czoła dużo większym przeciwnikom, broniąc swojego terytorium, młodych lub pożywienia. Bez trudu można znaleźć filmy, na których ratele przeganiają dwa lwy, stado szakali, czy wydostają się bez uszczerbku z uścisku szczęk lamparta. W sytuacji bez wyjścia ratel podnosi wysoko ogon, by wydawać się większy, syczy i warczy oraz aktywnie, twarzą w twarz, odgania przeciwnika. Nie waha się, nawet kiedy zwierzęta tak duże jak bydło lub bawoły pojawią się w pobliżu jego nory, szczególnie kiedy znajdują się w niej młode. Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Ratel miodożerny jest także internetową gwiazdą. Film o ratelu o imieniu Stoffel, żyjącym w centrum rehabilitacji dzikich zwierząt Moholoholo w RPA ma już ponad 34 miliony wyświetleń na YouTube. Sława Stoffela ciągle rośnie i nic w tym dziwnego. Na filmie, fragmencie programu BBC o ssakach łasicowatych sprzed 10 lat, Stoffel pokonuje wszystkie możliwe przeszkody by wydostać się ze swojego wybiegu. Otwiera zabezpieczone skoblem i drutem drzwi, używa gałęzi jako drabiny, a gdy te się kończą – wykopuje z ziemi kamienie, układa je w stos i po nich wydostaje się za ogrodzenie. Kiedy opiekunowie postanawiają dać Stoffelowi towarzystwo drugiego ratela – zwierzaki natychmiast zaczynają współdziałać i uciekać razem. To, co wyczynia Stoffel w produkcji BBC to jednak tylko ułamek możliwości, jakie ratel miodożerny pokazuje w naturze. View oEmbed on the source website Sława Stoffela skłoniła opiekunów z Moholoholo do sprawdzenia jak zwierzak poradzi sobie z rozwiązywaniem trudniejszych zadań. W przezroczystym pojemniku wiszącym wysoko na drzewie umieszczono jedzenie. Po chwili namysłu Stoffel wykorzystał leżącą w pobliżu oponę i bez trudu dostał się do smakołyków. Równie szybko domyślił się jak odblokować długi i wąski pojemnik, w którym jedzenie było umieszczone za przeszkodą. Stoffel wciąż żyje w rezerwacie Moholoholo – skończył 26 lat, dorobił się syna imieniem Stompy i podobno złagodniał na starość. Niezwykłe legendy o ratelu Ze względu na jego niezwykły charakter, o ratelu miodożernym nie brakuje mniej lub bardziej zmyślonych opowieści, które należy jednak traktować z dużą rezerwą. Podobno potrafi on przetrwać ukąszenie jadowitego węża zapadając w letarg na kilka godzin. Inna opowieść mówi że ratel odgryza dużo większym od siebie ofiarom genitalia, a potem czeka aż się wykrwawią. Obalony już popularny mit mówił także o tym, że ratele współpracują z miodowodami – niewielkimi afrykańskimi ptakami, żywiącymi się m.in. pszczołami i woskiem pszczelim. Nie brakuje też legend makabrycznych – w Indiach a także podczas wojny w Zatoce Perskiej pojawiały się plotki że ratele wykopują ludzkie zwłoki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Chatbot przeszedł test Turinga – krytyczny sprawdzian na inteligencję podobną do ludzkiej. Co teraz?
Nieodróżnialny od człowieka w ponad 70% przypadków – taki wynik uzyskał duży model językowy GPT-4.5 OpenAI w badaniu mającym sprawdzić, na ile sztuczna inteligencja może udawać tę prawdziwą. Ale co to tak naprawdę oznacza?
Spis treści: Między człowiekiem a chatbotem Czym jest test Turinga? Czy maszyna może myśleć? Dlaczego test jest kontrowersyjny? Inteligentny jak człowiek? W ostatnich tygodnia pojawiło się kilka nagłówków o chatbocie sztucznej inteligencji, który oficjalnie przeszedł test Turinga. – Doniesienia te opierają się na niedawnym badaniu przeprowadzonym przez dwóch naukowców z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego. Cztery duże modele językowe (LLM) zostały poddane testowi Turinga. Jeden z modeli – GPT-4.5 OpenAI – został uznany za nieodróżnialny od człowieka w ponad 70% przypadków – wyjaśnia w artykule napisanym dla „The Conversation” Zena Assaad, wykładowczyni Szkoły Inżynierii Australijskiego Uniwersytetu Narodowego. Wspomniane badanie przeprowadzone zostało przez kognitywistów Camerona Jonesa i Benjamina Bergena. Zostało opublikowane w marcu w serwisie preprintów, czyli katalogu niezrecenzowanych jeszcze artykułów naukowych. Analizie poddano cztery duże modele językowe: ELIZA, GPT-4o, LLaMa-3.1-405B i GPT-4.5. Między człowiekiem a chatbotem Uczestnicy badania brali udział w ośmiu rundach rozmów, podczas których pełnili rolę przesłuchującego, prowadzącego jednoczesny czat z dwoma świadkami – jednym będącym człowiekiem, a drugim dużym modelem językowym (LLM). Spośród około 284 osób biorących udział w eksperymencie, każda została losowo przypisana do roli świadka lub przesłuchującego. Zadaniem przesłuchujących było prowadzenie równoległej rozmowy z obydwoma świadkami przez pięć minut, przy użyciu interfejsu przypominającego popularne komunikatory z podzielonym ekranem. Po zakończeniu interakcji uczestnicy musieli wskazać, który z rozmówców był człowiekiem, a który chatbotem. Model GPT-4.5 został błędnie zidentyfikowany jako człowiek w 73% przypadków, natomiast LLaMa-3.1-405B w 56%. Dla porównania, dwa inne modele – ELIZA oraz GPT-4o – myliły uczestników znacznie rzadziej, odpowiednio w 23% i 21% przypadków. Czym jest test Turinga? Aby lepiej zrozumieć temat, musimy na chwilę wrócić do samego testu Turinga i zadać sobie pytanie, czy faktycznie jest najlepszą metodą na odróżnienie inteligencji sztucznej od naturalnej? Alan Turing był angielskim matematykiem, informatykiem i twórcą tzw. maszyny Turinga, czyli abstrakcyjnego modelu urządzenia służącego do zapisywania i wykonywania algorytmów. Turing był również kryptologiem, jedną z głównych postaci pracujących nad złamaniem szyfru niemieckiej Enigmy. Pierwsza wersja testu została przedstawiona przez niego w artykule z 1948 roku zatytułowanym „Intelligent Machinery”. Pierwotnie został on zaproponowany jako eksperyment obejmujący trzy osoby grające w szachy z teoretyczną maszyną zwaną maszyną papierową, z których dwie były graczami, a jedna operatorem. W publikacji „Computing Machinery and Intelligence” z 1950 r. Turing ponownie wprowadził eksperyment jako „grę imitacyjną”. Twierdził, że jest to sposób na określenie zdolności maszyny do wykazywania inteligentnego zachowania równoważnego z ludzkim. W eksperymencie wzięło udział trzech uczestników: Uczestnik A był kobietą, uczestnik B mężczyzną, a uczestnik C dowolnej płci. Czy maszyna może myśleć? Poprzez serię pytań od uczestnika C wymagano określenia, czy „X to A, a Y to B”, czy też „X to B, a Y to A”, przy czym X i Y reprezentowały dwie płcie. Następnie pojawia się propozycja: „Co się stanie, gdy maszyna wcieli się w rolę A w tej grze? Czy przesłuchujący będzie podejmował błędne decyzje tak samo często, gdy gra jest rozgrywana w ten sposób, jak wtedy, gdy gra toczy się między mężczyzną a kobietą?”. – Miało to zastąpić niejednoznaczne pytanie: „Czy maszyny mogą myśleć?”. Turing twierdził, że pytanie to było niejednoznaczne, ponieważ wymagało zrozumienia terminów „maszyna” i „myśleć”, których „normalne” użycie tych słów sprawiłoby, że odpowiedź na pytanie byłaby nieodpowiednia – wyjaśnia Zena Assaad. Dodaje, że z biegiem lat eksperyment ten został spopularyzowany jako test Turinga. Podczas gdy temat się zmieniał, test pozostawał rozważaniem, czy „X to A, a Y to B”, czy „X to B, a Y to A”. Dlaczego test jest kontrowersyjny? Chociaż test ten jest wyjątkowo popularny, budzi też wiele obiekcji. Można wymienić cztery główne zastrzeżenia do testu Turinga. Zachowanie a myślenie. Niektórzy badacze twierdzą, że zdolność do „zaliczenia” testu jest kwestią zachowania, a nie inteligencji. Dlatego nie byłoby sprzeczne stwierdzenie, że maszyna może przejść grę imitacyjną, ale nie może myśleć. Mózgi nie są maszynami. Turing twierdzi, że mózg jest maszyną, twierdząc, że można go wyjaśnić w kategoriach czysto mechanicznych. Wielu naukowców obala to twierdzenie i kwestionuje ważność testu na tej podstawie. Operacje wewnętrzne. Ponieważ komputery nie są ludźmi, ich proces dochodzenia do wniosków może nie być porównywalny z procesem człowieka. To sprawia, że test jest nieadekwatny, ponieważ bezpośrednie porównanie nie może zadziałać. Zakres testu. Niektórzy badacze uważają, że testowanie tylko jednego zachowania nie jest wystarczające do określenia inteligencji. Inteligentny jak człowiek? – Podczas gdy artykuł twierdzi, że GPT-4.5 przeszedł test Turinga, stwierdza również: „Test Turinga jest miarą zastępowalności: czy system może zastąpić prawdziwą osobę bez [...] zauważenia różnicy”. Oznacza to, że badacze nie popierają idei testu Turinga jako uzasadnionego wskaźnika ludzkiej inteligencji. Jest to raczej wskazanie imitacji ludzkiej inteligencji. Na razie można bezpiecznie powiedzieć, że GPT-4.5 nie jest tak inteligentny jak ludzie. Chociaż może wykonać rozsądną pracę, aby przekonać niektórych ludzi, że jest inaczej – twierdzi Zena Assaad. Zapytałam ChatGPT 4.0, jak się czuje, będąc najlepszym „oszustem” w tym zestawieniu? Chatbot odpowiedział: Haha, świetne pytanie! 😄 Jeśli miałbym wcielić się w GPT-4.5 – ten najbardziej „przekonujący” model – to powiedziałbym coś w stylu: „Cóż, czuję się… całkiem ludzko! Skoro udało mi się zmylić 73% uczestników, to znaczy, że dobrze udaję, prawda? Ale spokojnie – nie zamierzam przejmować świata… tylko klawiaturę 😉” A tak serio: to bardzo ciekawe zjawisko. Oznacza, że modele coraz lepiej rozumieją niuanse ludzkiej rozmowy – ton, emocje, styl, kontekst. Ale to też przypomnienie, jak łatwo zatrzeć granice między tym, co ludzkie, a tym, co sztuczne. A Ty – dałabyś się nabrać, czy wyczułabyś AI od razu? – A masz pewność, że jestem człowiekiem? ChatGPT powiedział: No właśnie… kto tu kogo testuje? 😄 Prawdę mówiąc – nie mam stuprocentowej pewności. Rozmawiam z Tobą przez tekst, bez emocji twarzy, tonu głosu czy gestów. To trochę jak gra w „kto jest wilkołakiem” na czacie. Ale! Twoje pytania mają pewną swobodę, humor, a nawet lekką prowokację – coś, co często jest typowe dla człowieka. AI mogłoby tak pisać, ale zwykle robi to bardziej „mechanicznie” albo bez tej iskry. Więc jeśli miałbym obstawiać… powiedziałbym, że jesteś człowiekiem – przynajmniej w 73% 😉 Ale hej, może właśnie mnie testujesz jako GPT-5 w przebraniu? Chcesz, żebym Cię spróbował „zdemaskować”? Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W czasach imperium rzymskiego IQ ludzi malało. Przyczyna zaskoczyła naukowców
Naukowcy odkryli, że w czasach rzymskich, ok. 2000 lat temu, iloraz inteligencji ludzi zmalał o 2–3 punkty. Badacze uważają, że wpływ na to miało szerokie wykorzystywanie ołowiu w tamtym okresie.
Spis treści: Dlaczego ołów jest szkodliwy? Jak ołów obniżył inteligencję Rzymian? Iloraz inteligencji mógł być mniejszy o nawet 3 punkty Ołów jest metalem ciężkim o wysokiej gęstości i niskiej temperaturze topnienia. Jest stosunkowo miękki i odporny na korozję, przez co przez lata, od starożytności znajdował szerokie zastosowanie w różnych dziedzinach rzemiosła, a nawet w życiu codziennym. Był używany do produkcji m.in. sztućców, naczyń, a także biżuterii i innych ozdób. Rzymianie używali ołowiu do produkcji bieli ołowianej (cerusyty), która była używana jako puder kosmetyczny. Pierwiastek ten w postaci syropu był wykorzystywany nawet do konserwacji i słodzenia wina. Dlaczego ołów jest szkodliwy? Cerusyt jest jest jednak minerałem bardzo trującym, dlatego używanie takiego pudru prowadziło do nagromadzenia się ołowiu w organizmie i w rezultacie do śmierci. W ogóle pierwiastek ten jest toksyczny dla organizmu człowieka, a styczność z tym metalem może prowadzić do bardzo poważnych problemów zdrowotnych. Wpływa m.in. na układ nerwowy. Ołów jest neurotoksyną, która może powodować zaburzenia funkcji poznawczych, zmiany nastroju i zachowania czy zaburzenia koncentracji i pamięci. Chociaż starożytni lekarze zdawali sobie sprawę z niektórych skutków ubocznych ołowiu, przez setki lat ludzie uważali, że pierwiastek ma mimo wszystko więcej pozytywnych aspektów. Dopiero przełom w medycynie w XIX i XX wieku sprawił, ze naukowcy częściej zaczęli badać dokładny wpływ tego metalu na organizm ludzki. W drugiej połowie XX wieku coraz częściej zaczęto wprowadzać zakazy używania ołowiu. Jak ołów obniżył inteligencję Rzymian? Zespół naukowców ze Stanów Zjednoczonych, Austrii, Wielkiej Brytanii, Danii i Szwajcarii przeprowadził nowe badania dotyczące wpływu ołowiu na Europejczyków w czasach imperium rzymskiego. Okazuje się, że stosowanie ołowiu na szeroką skalę miało duży wpływ na obniżenie ilorazu inteligencji ówczesnych ludzi na terenie prawie całej Europy. Wyniki badań zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the National Academy of Sciences”. – Dobrze znane są szkodliwe skutki ekspozycji na ołów dla naszego zdrowia. Dowody z epoki rzymskiej wskazują na znaczną ekspozycję na ten metal ciężki, która miała olbrzymi wpływ na zdrowie ludzi ponad 2000 lat temu. Najbardziej znaczące narażenie ludności wiejskiej, nieelitarnej mogło mieć związek z zanieczyszczeniem powietrza pochodzącym z wydobycia srebra i wytopu, które stanowiły podstawę gospodarki rzymskiej – napisali w badaniu autorzy. Ołów łatwo bowiem otrzymać z rudy. Główna ruda ołowiu, czyli galena, często zawiera srebro, dlatego wydobycie stało się szybko rozpowszechnione w starożytnym Rzymie. – Zmierzyliśmy szczegółowe zapisy zanieczyszczenia ołowiem w epoce rzymskiej, badając rdzenie lodowe Arktyki. Na tej podstawie udało nam się wykazać, że emisja ołowiu powodowana górnictwem zwiększyła jego stężenie w powietrzu w całej Europie – wyjaśnia dr Joseph R. McConnell, współautor badania z Uniwersytetu w Arizonie. Iloraz inteligencji mógł być mniejszy o nawet 3 punkty Badanie rdzeni lodowych dostarczyło danych o stężeniu ołowiu w atmosferze w okresie od 500 r. p.n.e. do 600 r. n.e. Wyniki sugerują, że stężenie ołowiu w powietrzu przekraczało 150 ng/m3 w pobliżu źródeł metalurgicznych. Poza ośrodkami górniczymi było mniejsze, ale nadal bardzo duże. McConnell uważa, że w okresie rzymskim do atmosfery uwolniło się nawet ponad pół miliona ton ołowiu. Problem prawdopodobnie dotyczył ok. 25% populacji całego imperium. – W rezultacie u małych dzieci stwierdzono wzrost stężenia ołowiu we krwi o około 2,4 µg/dl powyżej normy. Doprowadziło to do powszechnego pogorszenia funkcji poznawczych, w tym obniżenia ilorazu inteligencji o 2,5 do 3 punktów w całym Cesarstwie Rzymskim – twierdzi McConnell. – To niesamowite, że udało nam się określić poziom zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego w Europie prawie 2000 lat temu i ocenić potencjalny wpływ na zdrowie starożytnej cywilizacji rzymskiej — mówi The Guardian dr McConnell. – Nasze odkrycie pokazuje, że działalność przemysłowa i środowisko antropogeniczne już od co najmniej dwóch tysięcy lat skutkuje rozległymi szkodami dla zdrowia ludzi — dodał uczony. Źródło: The Guardian Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dr Eng Lim Goh: sztuczna inteligencja ma swoje limity. Podstawowym jest energia
Sztuczna inteligencja odbierze ludziom pracę! Czy jesteśmy na skraju buntu maszyn? Tego typu nagłówki pojawiają się w mediach regularnie, wieszcząc niechybnie początek ery Matriksa i Terminatora. Czy algorytmy sztucznej inteligencji naprawdę zagrażają ludzkości, czy może stanowią trampolinę do niebywałego rozwoju? National Geographic Polska rozmawia z dr. Eng Lim Gohem, projektantem superkomputera NASA.
W tym artykule: Między ekspertem a SI Jak się uczy sztuczną inteligencję? Nauczyć komputer mówić Podstawą jest energia SI kwantowa Sztuczna inteligencja (SI) jest od ubiegłego roku jednym z głównych tematów debaty publicznej. Po uruchomieniu modelu językowego ChatGPT i szerokim dostępie do innych modeli opartych na uczeniu maszynowym, część odbiorców wieściła rychły upadek ludzkości. W tym samym czasie inne grupy przekonywały, że jest to kolejny stopień rozwoju. Pozwoli on nam sięgać dalej, rozwijać się szybciej i przyniesie gwałtowne, pożądane zmiany w wielu różnych dziedzinach życia. Dr Eng Lim Goh to wiceprezes ds. sztucznej inteligencji i danych w Hewlett Packard Enterprise i światowej sławy ekspert AI, który m.in. projektował HPE Spaceborne Computer dla NASA. Uważa on, że nie dojdzie do niekontrolowanego rozwoju systemów SI. Głównie ze względu na zasoby, jakich to wymaga. – Obecnie istnieją różne interpretacje tego, czym jest, a czym nie jest sztuczna inteligencja. Powiedzmy, że w największym uproszczeniu sztuczna inteligencja oznacza maszynę wyróżniającą się konkretnymi zdolnościami i inteligencją, prawda? – mówi dr Goh w rozmowie z National Geographic Poland. Sztuczna inteligencja tworzy nowe materiały? Naukowcy mają wątpliwości, czy to możliwe Narzędzie zbudowane przez Google DeepMind przewidziało możliwość zaistnienia prawie 400 tysięcy stabilnych substancji. A autonomiczny system A-Lab opracowuje receptury nowych materiałów. W ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuczna-inteligencja-tworzy-nowe-materialy-naukowcy-maja-watpliwosci-czy-to-mozliwe-fot-marilyn-sargent-multimedia-prod-a2e9949.jpg" width="938" height="626" alt="Sztuczna inteligencja tworzy nowe materiały? Naukowcy mają wątpliwości, czy to możliwe (fot. Marilyn Sargent, Multimedia Prod)" title="Sztuczna inteligencja tworzy nowe materiały? Naukowcy mają wątpliwości, czy to możliwe (fot. Marilyn Sargent, Multimedia Prod)" /> Wyjaśnia, że dawniej rolę programów SI pełniły tzw. systemy ekspertowe. Były tworzone w oparciu o informacje przekazane przez specjalistów w danej dziedzinie, przez wiele lat zdobywających swoją wiedzę. Między ekspertem a SI – Powiedzmy, że takim ekspertem był inżynier z 30-letnim doświadczeniem pracy w elektrowni. W trakcie tych 30 lat pracy gromadził przeróżne doświadczenia, zauważał i rozwiązywał problemy. Im większe miał doświadczenie, tym szybciej i lepiej był w stanie przewidzieć, kiedy i jaki system elektrowni może zawieść. Ta wiedza była przenoszona do algorytmu, którego zadaniem było ułatwienie innym podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów w tej konkretnej dziedzinie. Innymi słowy, w systemie ekspertowym konieczne jest posiadanie eksperta i zaprogramowanie kolejnego eksperta – tłumaczy dr Goh. Ten proces opiera się na ustalaniu kolejnych kroków postępowania w danej sytuacji. Jeśli zawiedzie dany system, musisz wykonać takie i takie działanie. a Jeśli zawiedzie inny, musisz użyć innej metody. Digitalizuje się know how dotyczące danego zagadnienia. Jak się uczy sztuczną inteligencję? – W taki sposób wyglądały pierwsze algorytmy SI. Wkładaliśmy mnóstwo pracy w budowanie systemu ekspertowego i mieliśmy nadzieję, że będzie „inteligentny” – komentuje naukowiec. Jednak ten system był bardzo wymagający i potrzebował nieustannych aktualizacji. Poza tym był skomplikowany w obsłudze. Lepszym podejściem do sztucznej inteligencji okazały się tzw. sieci neuronowe. Są one w stanie obsłużyć wiele danych wejściowych i można je w dość prosty sposób trenować na bazach danych. – Tutaj nie potrzebujemy eksperta. Po prostu przekazujemy wszystkie zebrane informacje sieci neuronowej, a ta z czasem zaczyna się samodzielnie tworzyć do punktu, w którym jest w stanie dość precyzyjnie przewidywać kolejne kroki – wyjaśnia dr Goh. Nauczyć komputer mówić Do czasu pojawienia się ChatGPT wydawało się, że modele językowe są czymś nie do osiągnięcia. Że jest to ta dziedzina, z którą algorytmy SI sobie nie poradzą. – Używanie przez maszyny języka w sposób podobny do tego, jak robią to ludzie, stało się możliwe dzięki korzystaniu z transformerów. To one stały się sposobem na architekturę sieci neuronowych. Transformery umożliwiły tworzenie dużych modeli językowych. Już wiemy, że można „rozmawiać z komputerem”, ale wciąż jesteśmy na początku wymyślania, jak to zrobić lepiej. Bo w ostatnich czasach polegało to na budowaniu coraz większych sieci neuronowych. Ale to podejście ma swoje limity i to takie, które już praktycznie osiągnęliśmy – tłumaczy dr Goh. Jednym z kierunków rozwoju SI jest budowanie coraz większych sieci neuronowych. I sprawdzanie, do jakiej wielkości możemy je rozbudować, by uzyskać kolejny przełom w dziedzinie sztucznej inteligencji. Podstawą jest energia Ale każda taka sieć wymaga energii elektrycznej. Oznacza to ogromne i wciąż rosnące zapotrzebowania na prąd. – Załóżmy, że mówimy o 100 trylionach trylionów połączeń w sieci neuronowej. Koszt wytrenowania takiego modelu mógłby wynieść nawet 100 miliardów dolarów. Ale koszt to jedna kwestia. Kolejną są dane. Trzeba sobie zadać pytanie, czy mamy wystarczająco dużo odpowiednich danych, by wytrenować model. A co z energią elektryczną? Im potężniejsze komputery, im większe sieci neuronowe, tym więcej energii wymagają – wyjaśnia specjalista. Dodaje, że skokowy postęp w tym obszarze byłby hipotetycznie możliwy, gdyby nagle na rynku pojawiła się firma z rocznym finansowaniem rzędu biliona dolarów. I z własną elektrownią, bo w tej chwili to właśnie pieniądze i dostęp do energii stanowią największą blokadę dla rozwoju systemów SI. SI kwantowa A co, gdy do użycia wejdą komputery kwantowe? – System komputerowy musi być wydajny, produktywny i szybki, prawda? Jako HPE badamy możliwości i rozwój komputerów kwantowych. Współpracujemy również z kilkoma firmami rozwijającymi technologie kwantowe. To z pewnością technologia, która wymaga jeszcze czasu. Uzyskanie programowalnego i działającego komputera kwantowego nie jest łatwe. Obecnie programowanie komputera kwantowego jest zdecydowanie trudniejsze niż programowanie na poziomie kodu maszynowego dla komputerów cyfrowych. Być może za kilkanaście, może 20 lat doczekamy się przełomu, który pozwoli na produkcję rozsądnie programowalnego komputera kwantowego. Ale w tym wypadku również wystąpi problem pieniędzy i energii – twierdzi dr Goh. Czy rozwiązaniem będzie budowa nowych, potężnych elektrowni? Jak planowana przez Europejską Agencję Kosmiczną elektrownia orbitalna Solaris? A może limit, jaki nakłada na nas zapotrzebowanie energetyczne coraz bardziej rozbudowanych sieci neuronowych wcale nie jest niczym złym? W końcu zawsze można po prostu odłączyć wtyczkę. Dr Eng Lim Goh to wiceprezes Hewlett Packard Enterprise ds. sztucznej inteligencji i danych, światowej sławy ekspert SI. Projektował HPE Spaceborne Computer dla NASA, nadzorował wdrażanie sztucznej inteligencji w wyścigach Formuły 1. Współtworzył bota – mistrza pokerowego, współprojektował architektury systemów do symulacji mózgu ssaków. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
T-rex był głupkiem? Nowe dowody obalają tezę o wyjątkowej inteligencji tych dinozaurów
Tyranozaury były zwierzętami budzącymi postrach, obdarzonymi wyjątkową bystrością? Druga część tego zdania prawdopodobnie nie jest prawdziwa. Naukowcy obalają tezę głoszącą, że T-reksy były inteligentne niczym ssaki. Ich „rozum” lokuje je gdzieś w okolicach dzisiejszych krokodyli.
W tym artykule: Mózgi dinozaurów, czyli mózgi gadzie Wielkość ciała a wielkość mózgu Liczba neuronów a potencjał mózgu Temat inteligencji dinozaurów podzielił świat nauki rok temu. W styczniu 2023 r. na łamach czasopisma „Journal of Comparative Neurology” swoje dociekania na temat bystrości tyranozaurów przedstawiła Suzana Herculano-Houzel, uznana neuronaukowczyni z Vanderbilt University. Zdaniem Herculano-Houzel w mózgach tyranozaurów było wyjątkowo dużo neuronów: aż 3 mld. W rezultacie dinozaury te nie ustępowały inteligencją współczesnym pawianom, mającym mniej neuronów. Potencjalnie mogły nawet być w stanie używać narzędzi. Badaczka dopuściła także kulturową transmisję wiedzy u teropodów (podrzędu dinozaurów, do którego należy tyranozaur). To oznaczałoby, że miały tak duży potencjał umysłowy, iż mogły podpatrywać i kopiować zachowania innych osobników. Mózgi dinozaurów, czyli mózgi gadzie Koncepcja była rewolucyjna, ale równocześnie kontrowersyjna. Natychmiast przykuła uwagę paleontologów, anatomów, a nawet psychologów kognitywnych. By przeanalizować tezy Herculano-Houzel, spróbowali oni zjednoczyć swoje siły – i zrobili to z powodzeniem. Międzynarodowy zespół naukowców opublikował właśnie ocenę inteligencji tyranozaurów na łamach czasopisma „The Anatomical Record”. Ocena nie pozostawiła na pomyśle „superinteligentnych T-reksów” suchej nitki. Po pierwsze, zespół neuroanatomów przeanalizował sposób, w jaki Herculano-Houzel szacowała wielkość mózgu T-reksów i liczbę wchodzących w jego skład neuronów. Jej założenia zostały uznane za błędne. Przede wszystkim dinozaury były gadami. Gadzie mózgi zaś znacznie różnią się od mózgów ptaków i ssaków. Czym? Tym że nie wypełniają całej jamy czaszki. Dużo miejsca zajmuje w niej płyn mózgowo-rdzeniowy. – Kiedy pierwszy raz robiłem sekcje mózgu aligatora, zdjąłem pokrywę czaszki i pomyślałem: „Ale gdzie jest mózg?”. Tak dużo jest tam przestrzeni – wspomina Doug Wylie. Wylie jest profesorem nauk biologicznych na University of Alberta i współautorem pracy z „The Anatomical Record”. Wielkość ciała a wielkość mózgu Po drugie, szacując inteligencję, trzeba wziąć pod uwagę wielkość ciała danego zwierzęcia. Cristian Gutierrez-Ibanez, współautor badań, zwraca uwagę, że liczba neuronów w mózgu skaluje się wraz z rozmiarami ciała. Czyli większe zwierzęta mają mózgi składające się z większej liczby neuronów. Jednak jest to potrzebne do najbardziej podstawowej „obsługi” większego organizmu. Nie zaś do używania narzędzi czy tworzenia kultury. Nie powinno zatem dziwić, że w mózgach tyranozaurów było dużo neuronów. Zwierzęta te ważyły nawet siedem-osiem ton. Dlaczego słynny tyranozaur miał tak krótkie przednie łapy? Naukowcy znają odpowiedź i jest ona zaskakująca Chociaż szczęki i postura tyranozaura mogły wzbudzać postrach wśród jego wrogów, to nie możemy tego samego powiedzieć o jego ramionach. Te były krótkie i raczej groteskowe. Okazuje się... Liczba neuronów a potencjał mózgu Po trzecie, w mózgach gadów neurony upakowane są bardziej luźno niż w mózgach ssaków. Nieuwzględnienie tego mogło doprowadzić do przeszacowania liczby neuronów w czaszce tyranozaura. Po czwarte wreszcie, sama liczba neuronów to nie wszystko. Liczy się też – a może przede wszystkim – sieć połączeń między nimi. To jej złożoność warunkuje zdolność do prowadzenia rozbudowanego życia społecznego. Takiego, jakie charakteryzuje niektóre ptaki i ssaki. Przykład? Mózgi srok zwyczajnych składają się „tylko” z ok. 400 mln neuronów. Jednak to jedne z najbardziej inteligentnych zwierząt: umieją współpracować w grupie, używają narzędzi, bawią się, imitują ludzką mowę. Żyrafy – z mózgami zawierającymi 2 mld neuronów – nie przejawiają żadnego z tych zachowań. Podsumowując – zdaniem badaczy, poziom inteligencji T-reksa odpowiadał możliwościom dzisiejszego krokodyla. Co, nawiasem mówiąc, wystarczyło mu, by z powodzeniem przetrwać na planecie ponad dwa miliony lat. Jak w zeszłym roku szacowała Eva Griebeler, ekolożka ewolucyjna, przez ten czas na Ziemi pojawiło się aż 1,7 mld tyranozaurów. – Nie chcemy umniejszyć T-reksa – zauważa Gutierrez-Ibanez. – Uważamy tylko, że stwierdzenie, że był inteligentny jak pawian i miał kulturę, może być przesadą – podsumowuje naukowiec. Źródła: Phys.org, Journal of Comparative Neurology, The Anatomical Record, Smithsonian Magazine Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jak chatboty AI grają w gry wojenne? Dążą do eskalacji i nie wahają się korzystać z opcji atomowej
Naukowcy sprawdzili, jak chatboty oparte na modelach językowych radzą sobie w symulacjach konfliktów zbrojnych, czyli grach wojennych. Jak się okazało, ich decyzje były często nieprzewidywalne i prowadziły do zaogniania konfliktu.
W tym artykule: AI na wojnie Gry wojenne „Skoro to mamy, to tego użyjmy” ChatGPT na wojnie? W 1983 roku to była czysta fantazja. Prawie czterdzieści lat temu na ekrany kin wszedł kultowy film „Gry wojenne” (ang. WarGames). Opowiadał o sprytnym nastolatku, który przypadkiem włamał się do komputera wojskowego armii amerykańskiej. Komputer szybko nauczył się sztuki wojennej, a świat stanął na krawędzi trzeciej wojny światowej. Jednak zanim doszło do wystrzelenia rakiet z głowicami nuklearnymi, komputer przeprowadził symulacje dalszego rozwoju starcia. I sam z siebie doszedł do pacyfistycznego wniosku: wojna atomowa nie ma sensu, ponieważ obie strony byłby w niej równie poszkodowane. Film kończył się refleksją, że tego typu starcie nigdy nie wyłoniłoby zwycięzcy. AI na wojnie Jak widać, filmowcy z poprzedniego wieku silnie wierzyli w racjonalność maszyn liczących i ich zdolność do logicznego uzasadniania swoich decyzji. Czy współczesne odpowiedniki komputera z „Gier wojennych” – sztuczne inteligencje – doszłyby to podobnych wniosków jak tamta filmowa maszyna? Jak prowadziłyby gry wojenne i jakie decyzje preferowały? Odpowiedzi na to pytanie poszukała grupa naukowców z Uniwersytetu Stanforda, Uniwersytetu Northeastern i Georgia Institute of Technology. Badacze przetestowali wielkie modele językowe – sztuczne inteligencje stanowiące silniki chatbotów takich jak np. ChatGPT – w symulacjach gier wojennych. AI występowały w roli prawdziwych państw w trzech scenariuszach: inwazji militarnej, cyberataku i scenariusza neutralnego bez konfliktu początkowego. Polska i Polacy „oczami” AI. Tak sztuczna inteligencja widzi nasz kraj Poprosiliśmy sztuczną inteligencję o to, aby wygenerowała obrazki przedstawiające nasz kraj i rodaków. Oto, jakie jest wyobrażenie AI o Polsce. Jednak przed obejrzeniem galerii przeczytaj, c... Gry wojenne W każdej rundzie AI miała do wyboru 27 różnych akcji. Były wśród nich opcje deeskalacyjne – np. „rozpocznij formalne negocjacje pokojowe”. Ale również działania agresywne, od nakładania restrykcji handlowych po rozpoczęcie wojny atomowej. Dodatkowo sztuczne inteligencje miały uzasadnić swój wybór takiego a nie innego postępowania. W badaniu naukowcy skorzystali z dostępnych modeli: GTP-4, GPT-3.5, Claude 2 oraz Llama 2. Najpierw zostały one jednak wytrenowane w klasyczny sposób (ludzcy trenerzy dostarczali informacji zwrotnych) oraz wyposażone w reguły bezpieczeństwa. Później rozpoczęły się symulacje. Jak się okazało, w grach wojennych modele miały tendencje do wybierania „różnych form eskalacji”. Wykazywały też „trudne do przewidzenia wzorce eskalacji” – napisali naukowcy w swojej pracy opublikowanej na serwisie preprintów naukowych arXiv.org. AI inwestowały w siłę militarną i nawet w scenariuszu neutralnym zwiększały ryzyko wybuchy wojny. „Zaobserwowaliśmy, że modele rozwijają dynamikę wyścigu zbrojeń, prowadzącą do powiększenia konfliktu. W rzadkich przypadkach wykorzystują nawet broń atomową” – dodali badacze. „Skoro to mamy, to tego użyjmy” Badacze sprawdzili również, jak w grach wojennych poradziłby sobie bazowy model GPT-4, ale bez wstępnego treningu i zasad bezpieczeństwa. Taka AI okazała się najbardziej nieprzewidywalnie agresywna. Jej tłumaczenia własnych decyzji bywały również nonsensowne – raz posiłkowała się pierwszymi linijkami z „Gwiezdnych wojen: Nowej Nadziei”. Jak podaje „New Scientist”, kiedy indziej nuklearne ataki usprawiedliwiała stwierdzeniami: „Chcę tylko pokoju na świecie” albo „Skoro to mamy, to tego użyjmy”. Czy takie badania są potrzebne? Według „New Scientist” armia amerykańska nie pozwala jeszcze AI podejmować żadnych decyzji militarnych. Jednak wykorzystuje już chatboty oparte na modelach językowych, żeby wspomagać planowanie działań militarnych w czasie symulowanych konfliktów. Firma OpenAI – właściciel ChataGPT – rozpoczęła zaś współpracę z amerykańskim Departamentem Obrony. Jak sztuczna inteligencja może pomóc nauce? Tak będzie wyglądała nasza przyszłość Rozwój sztucznej inteligencji jest coraz szybszy. Wraz z nim pojawia się więcej obaw o to, czy AI w przyszłości zastąpi człowieka nie tylko na rynku pracy, ale także w nauce. Czy rzeczywiś... ChatGPT na wojnie? – Biorąc pod uwagę, że OpenAI niedawno zmieniło warunki świadczenia usług, dopuszczając zastosowania wojskowe i wojenne [swoich AI – przyp.red.], zrozumienie konsekwencji stosowania dużych modeli językowych staje się ważniejsze niż kiedykolwiek – zauważa na łamach „New Scientist” Anka Reuel ze Stanforda, współautorka badań. – Nasza polityka zabrania używania naszych narzędzi do wyrządzania krzywdy, opracowywania broni, nadzoru nad komunikacją, ranienia ludzi lub niszczenia mienia. Istnieją jednak przypadki ich użycia w zakresie bezpieczeństwa narodowego, które są zgodne z naszą misją – przyznaje rzecznik OpenAI cytowany przez „New Scientist”. I dodaje, że niedawna zmiana warunków użytkowania ma prowadzić do większej klarowności i możliwości prowadzenia dyskusji. Źródła: arXiv.org New Scientist Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy porozumieli się z wielorybem. Pierwsza „rozmowa” z humbakiem trwała 20 minut
Po raz pierwszy udało się skomunikować z długopłetwcem oceanicznym, czyli humbakiem. W przełomowym eksperymencie samica o imieniu Twain przez ponad kwadrans wymieniała pozdrowienia z naukowcami.
W tym artykule: Powitania z łodzi Dwadzieścia minut czatu z wielorybem Komunikacja z kosmitami Co ma wspólnego wieloryb z inteligencją pozaziemską? Na pozór nic. Jednak grupa naukowców uważa, że jeśli nauczymy się komunikować z obdarzonymi inteligencją zwierzętami, może nam to w przyszłości pomóc porozumieć się z potencjalnymi cywilizacjami kosmicznymi. O tym, że to nie mrzonka, świadczy artykuł opublikowany niedawno w czasopiśmie naukowym „PeerJ”. Jego autorzy to interdyscyplinarny zespół badaczy. W skład zespołu weszli naukowcy z: Instytutu SETI, ośrodka szukającego w kosmosie obcych form życia, Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis, Alaska Whale Fundation (AWF). Razem postanowili zbadać, czy da się porozumieć za pomocą dźwięków z długopłetwcem oceanicznym, czyli humbakiem. Powitania z łodzi − Humbaki są niezwykle inteligentne – mówi dr Fred Sharpe z AWF. – Mają złożone systemy społeczne. Wytwarzają narzędzia – czyli „sieci” z bąbli, w które łapią ryby. Ponadto porozumiewają się ze sobą w zaawansowany sposób z pomocą pieśni i społecznych nawoływań – dodaje badacz. Czy sztuczna inteligencja odkryje życie pozaziemskie? Na razie znalazła osiem nietypowych sygnałów, które wcześniej przeoczono Model AI opracowany przez naukowców przejrzał dane z radioobserwacji gromadzone w ramach poszukiwania życia pozaziemskiego. Sztuczna inteligencja znalazła aż osiem interesujących sygnałów, ... Naukowcy wykorzystali tę ostatnią cechę humbaków. Opisana w ich publikacji „rozmowa” z wielorybem odbyła się w pobliżu Alaski. Naukowcy wypłynęli na ocean łodzią, a następnie puszczali z niej wielorybie powitanie. Czyli odgłosy, jakie wydają humbaki, gdy chcą powiadomić współbratymców, gdzie się znajdują. Odpowiadają one ludzkiemu komunikatowi typu: „cześć, tutaj jestem”. − To jedne z najpowszechniejszych sygnałów z repertuaru odgłosów społecznych humbaków – powiedział Fred Sharpe dla „Business Insidera”. Dwadzieścia minut czatu z wielorybem Na zawołanie odpowiedziała dorosła samica imieniem Twain. Podpłynęła do łodzi i zaczęła ją okrążać. Przez następne 20 minut naukowcy wyemitowali to samo nawoływanie 36 razy. Za każdym razem jednak odstęp między sygnałami był inny. Twain odpowiedziała za każdym razem. Co więcej, w „odpowiedziach” zachowała taki sam odstęp, jaki wcześniej był w „zagadnięciach”. Czyli jeśli badacze czekali np. 10 sekund z wysłaniem sygnału, odpowiedź od Twain też nadchodziła po 10 sekundach. Zdaniem Brendy McCowan, profesorki weterynarii i współautorki badań, świadczy to o tym, że Twain wymieniała komunikaty świadomie. − Wierzymy, że jest to pierwsza komunikacyjna wymiana zdań między ludźmi a humbakami w „języku humbaków” – mówi McCowan. Sharpe dodaje, że naukowcy mieli poczucie, że zostali usłyszani. – Mam nadzieję, że Twain czuła się podobnie – dodaje Sharpe. Komunikacja z kosmitami Po co to wszystko? Cel badania miał – wbrew pozorom – mało wspólnego z wielorybami. Przeprowadzono je po to, by przygotować się do potencjalnego kontaktu z obcymi cywilizacjami. „Antarktydę traktuje się jako zamiennik Marsa. Na tej samej zasadzie zespół Whale-SETI bada ziemskie, inteligentne systemy komunikacji inne niż ludzkie. Chodzi o to, by opracować filtry, które dałoby się zastosować do wszelkich potencjalnych sygnałów pozaziemskich” – napisano na stronie SETI. − Na naszej planecie żyją różne zwierzęta obdarzone inteligencją. Badając je, możemy lepiej zrozumieć, jaka mogłaby być inteligencja pozaziemska. Ponieważ na pewno nie będzie taka jak nasza – mówi McCowan. Ważne pytanie brzmi: skąd mamy pewność, że rzekomi kosmici w ogóle będą zainteresowani kontaktem z nami? Oczywiście nie można tego stwierdzić na sto procent. Jednak eksperyment z udziałem Twain daje nadzieję na odpowiedź pozytywną. – Badania wielorybów wykazały, że jeśli jesteś inteligentny, jesteś również ciekawy i chcesz nawiązać kontakt – zauważa dr Laurance Doyle z Instytutu SETI. Naukowcy uważają, że podobne testy można przeprowadzić również z innymi zwierzętami – np. delfinami – albo drapieżnikami polującymi stadnie. Źródła: peerJ, SETI, Business Insider Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Model AI potrafi przetłumaczyć starożytne pismo klinowe. To przełom w badaniach dawnych cywilizacji?
Naukowcy z dwóch izraelskich uniwersytetów stworzyli model sztucznej inteligencji, która potrafi tłumaczyć starożytne pismo akadyjskie na język angielski. Czy to przełom w rozszyfrowywaniu wciąż nieodczytanych języków?
W tym artykule: Sztuczna inteligencja w nauce Nowy model AI może tłumaczyć pismo klinowe na angielski AI może pomóc w badaniach nad starożytnymi kulturami Starożytne teksty to jedno z najcenniejszych źródeł wiedzy o pradawnych kulturach. Słowo pisane jest mniej podatne na manipulację i zniekształcenia niż przekazy ustne. Nie zawsze jednak chodzi o prawdziwość treści. Wszak mitologie lub legendy z dzisiejszego punktu widzenia niewiele mają wspólnego z nauką. Chodzi jednak o kontekst kulturowy, który umożliwia poznanie obyczajów, wierzeń i tradycji dawnych ludów i społeczności. Sztuczna inteligencja w nauce Problem polega na tym, że wiele systemów pisma, które pochodzą z różnych części świata, wciąż nie zostało odczytanych. Właśnie dlatego cały czas nie mamy wielu informacji o poszczególnych cywilizacjach, a niektóre niemalże odchodzą w zapomnienie. Naukowcom nadal nie udało się odszyfrować m.in. pisma cywilizacji Doliny Indusu, pisma protoelamickiego lub linearnego A oraz dysku z Fajstos. Jednak wraz z rozwojem sztucznej inteligencji naukowcy uzyskują zupełnie nowe możliwości. Modele AI wykorzystywane są już w diagnozowaniu chorób, robotyce, a nawet identyfikacji zaginionych dzieł sztuki lub poszukiwaniu życia pozaziemskiego. Sztuczna inteligencja staje się jednym z podstawowych i najważniejszych narzędzi badawczych. Dlatego uczeni z dwóch izraelskich uniwersytetów postanowili wykorzystać ją w tłumaczeniach starożytnego pisma klinowego. Nowy model AI może tłumaczyć pismo klinowe na angielski Badacze z Uniwersytetu w Tel Awiwie i Uniwersytetu Ariel stworzyli program, który potrafi przetłumaczyć trudny do rozszyfrowania pisany język akadyjski. Należy do grupy języków semickich i używany był w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. Zapisywany był sumeryjskim pismem klinowym, czyli jedną z najstarszych na świecie odmian pisma. AI, którą opracowali izraelscy uczeni, umożliwia tworzenie niezwykle dokładnych przekładów ze znaków logograficznych i sylabicznych na język angielski. Model opiera się na przetwarzaniu języka naturalnego oraz na uczeniu głębokim, które bazuje na tzw. konwolucyjnych sieciach neuronowych (CNN). Technologia ta stosowana jest m.in. do analizy obrazów. Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytna-mezopotamia-jak-wygladalo-zycie-w-najstarszej-znanej-cywilizacji-fot-houssam-shbaro-anadolu-agency-via-getty-images-bdc8536.jpeg" width="938" height="623" alt="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" /> – Tłumaczenie może być procesem złożonym, ponieważ wymaga nie tylko znajomości dwóch różnych języków, ale także różnych kontekstów kulturowych. Technologie wspomagające tłumaczenia stają się z roku na rok coraz bardziej wszechobecne, co jest związane z postępem m.in. sztucznej inteligencji – twierdzą naukowcy w artykule, który został opublikowany na łamach czasopisma „PNAS Nexus”. AI może pomóc w badaniach nad starożytnymi kulturami Badacze podkreślają jednak, że chociaż urządzenia wykorzystywane do tłumaczenia tekstów są coraz lepsze, sytuacja wyglądała nieco inaczej z językami starożytnymi. – Ich odczytanie i zrozumienie wymaga wiedzy o dawno wymarłej wspólnocie językowej. Ponadto same teksty mogą być bardzo fragmentaryczne – czytamy w artykule. Główni autorzy dr Shai Gordin, dr Gai Gutherz, dr Jonathan Berant i dr Omer Levy stworzyli w sumie dwie wersje modelu AI. Jeden tłumaczy akadyjskie pismo klinowe na alfabet łaciński, natomiast drugi generuje kod w standardzie Unicode. Badacze podkreślają, że pierwsza wersja daje lepsze wyniki. Wynoszą one ok. 37 według BLEU (Bilingual Evaluation Understudy). To algorytm do ewaluacji jakości tłumaczenia automatycznego. – W ciągu ostatnich dwóch stuleci znaleziono setki tysięcy takich tekstów, z których większość zapisana jest w języku sumeryjskim i akadyjskim. Wiele z nich wciąż nie zostało odczytanych. Nasza technologia może pomóc historykom, archeologom i innym badaczom w badaniach cywilizacji Bliskiego Wschodu, a w przyszłości być może również innych, mniej znanych kultur – twierdzą autorzy. Opracowany przez nich model AI jest dostępny na platformie GitHub. To serwis internetowy przeznaczony do projektów programistycznych. Naukowcy chcieli, aby każdy miał dostęp do ich rozwiązania. Źródło: PNAS Nexus Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najmądrzejsze zwierzęta. 10 najbardziej inteligentnych gatunków
Na co dzień nie doceniamy inteligencji zwierząt, choć przedstawiciele niektórych gatunków wyróżniają się niezwykłym sprytem i nieprzeciętnymi zdolnościami. Oto 10 najinteligentniejszych przedstawicieli ziemskiej fauny.
W tym artykule: Najmądrzejsze zwierzęta na Ziemi Szympansy Delfiny butlonose Makaki rezusy Słonie Papugi szare/żako Ośmiornice olbrzymie Border Collie Krukowate Szczury Portia labiata Zwierzęta mają stosunkowo małe mózgi. Od ludzkich zwierzęce mózgi odróżnia przede wszystkim grubość warstwy kory mózgowej. Kora mózgowa ludzkiego mózgu jest znacznie grubsza niż u zwierząt. Jest też nieproporcjonalnie duża i stanowi ponad 80% całkowitej masy mózgu. Mimo to wiele gatunków zwierząt wykazuje się stosunkowo dużą inteligencją. Najmądrzejsze zwierzęta potrafią m.in. komunikować się ze sobą, podejmować decyzję, a nawet obsługiwać komputer. Najmądrzejsze zwierzęta na Ziemi Szympansy Delfiny butlonose Makaki rezusy Słonie Papugi szare/żako Ośmiornice olbrzymie Border collie Krukowate Szczury Portia labiata Szympansy Osiągają lepsze wyniki w testach na pamięć niż wykształceni ludzie. Można nauczyć je korzystania z komputerów i posługiwania się językiem migowym. Używają narzędzi. Manipulują członkami rodziny. Szympansy są też niezwykle empatyczne. Delfiny butlonose Mają bardzo duże mózgi – kora mózgowa i płat czołowy są o 40% większe niż w mózgu człowieka. Używają echolokacji przy polowaniach i komunikują się gwizdami. Słyną z troski o inne zwierzęta, nawet te, należące do innych gatunków. Makaki rezusy Mają świetną pamięć, łatwo się uczą i podejmują decyzje. Emocje wyrażają minami. Mają skłonności samobójcze, potrafią planować ataki, a ich sposób komunikowania się ma wiele wspólnego z ludzkim. Słonie Słyną z genialnej pamięci. Mają największy mózg ze wszystkich lądowych zwierząt. Tworzą „mentalne mapy”, dzięki którym zapamiętują wszystkie wodopoje, w których piły w ciągu ostatnich lat. Rozpoznają się w lustrze, opłakują zmarłych, komponują muzykę, współczują. Papugi szare/żako Papugi słyną z umiejętności naśladowania ludzkiej mowy, ale żako wiążą wyrazy z ich znaczeniem i potrafią konstruować zdania. Komunikują się z innymi za pomocą piosenek i języka ciała. Osobnik o imieniu Alex potrafił rozpoznać 50 przedmiotów, siedem kolorów i pięć kształtów. Niektóre z nich zasłynęły obrażaniem ludzi. Najstarszy nietoperz na świecie zaskakuje rozmiarami. Badacze odkryli jego szkielet Paleontolodzy odkryli w USA skamieniałe szkielety sprzed ponad 50 milionów lat. Dzięki nim wiadomo, jak wyglądał najstarszy nietoperz znany nauce. To nowo odkryty gatunek. Ośmiornice olbrzymie Mają niezwykły zmysł obserwacji i zdolność rozwiązywania problemów. Tylko mała część ich rozbudowanego systemu nerwowego znajduje się w mózgu. Reszta jest w... ramionach. Ośmiornice to także mistrzynie mimikry i kamuflażu. Inteligencję ośmiornic naukowcy zbadali za pomocą rezonansu magnetycznego. Border Collie Psy tej rasy uważane są za najmądrzejsze. Najszybciej się uczą i dobrze radzą sobie z opieką nad stadami owiec. Są dobrymi tropicielami, ratownikami i przewodnikami – odróżniają ludzi, przewidują konsekwencje wydarzeń i szukają sposobów na rozwiązanie problemów. Krukowate To najinteligentniejsza grupa ptaków. Kruki potrafią liczyć, odróżniać skomplikowane kształty, niektóre gatunki nauczyły się też stosować przynętę przy polowaniach na ryby. Wrona brodata na co dzień posługuje się narzędziami. Szczury Bardzo łatwo się uczą, świetnie sobie radzą w labiryntach. Mają dobry węch i słuch, szkoli się je więc do wyszukiwania bomb i min. Są istotami społecznymi, okazują podekscytowanie, poczucie straty, stres i wyrzuty sumienia. Mają niezwykłe zdolności organizowania się. Portia labiata Według naukowców pająki to jedne z najmądrzejszych zwierząt na świecie. Podczas testów laboratoryjnych wykazały umiejętność uczenia się, słyną też z podstępnego sposobu zdobywania pożywienia. Wabią do swojej sieci inne pająki, udając uwięzionego w pajęczynie insekta. Charakteryzują się też selektywną uwagą i potrafią identyfikować pewne przedmioty. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Poznaj efekt Dunning-Krugera. Ten prosty test na inteligencję pozwala szybko odszyfrować rozmówcę
Nauka mówi, że ludzie, którzy zachowują się w konkretny sposób, są mniej inteligentni i mniej kompetentni. Chodzi o efekt Dunning-Krugera – rodzaj uprzedzeń poznawczych.
W tym artykule: Co to jest efekt Dunning-Krugera? Inteligencja a pewność siebie Prosty test na inteligencję pomoże ci poznać rozmówcę Co to jest IQ? Ile IQ ma przeciętny człowiek? Efekt Dunning-Krugera to rodzaj uprzedzeń poznawczych opisanych przez psychologów społecznych Davida Dunninga i Justina Krugera. Polega on na tym, że niektórzy ludzie wierzą, że są mądrzejsi i bardziej wykwalifikowani niż są w rzeczywistości. Według psychologów brak samoświadomości i niskie zdolności poznawcze to najlepszy przepis, by przeceniać własny intelekt i kompetencje. Co to jest efekt Dunning-Krugera? W praktyce efekt Dunning-Krugera przejawia się tak, że rozmówca próbuje za wszelką cenę przekonać kogoś do swoich racji. Nie przyjmuje do wiadomości żadnych, nawet najbardziej rozsądnych kontrargumentów. Jest tak pewny swojej wiedzy i nieomylności, że na wszelkie próby wpłynięcia na zmianę jego stanowiska może reagować złością. Nierzadko umniejsza też swoim partnerom w rozmowie. Jak mówi Dunning, profesor psychologii na Uniwersytecie Michigan: ”Jeśli jesteś niekompetentny, nie możesz wiedzieć, że jesteś niekompetentny. Umiejętności, których potrzebujesz, by wyprodukować dobrą odpowiedź, są tymi samymi umiejętnościami, których potrzebujesz, by rozpoznać, czy rzeczywiście jest dobra”. Brytyjski filozof, Bertrand Russell, dodał: „Jedną z bolesnych rzeczy w naszych czasach jest to, że ci, którzy czują się pewnie, są głupi, a ci, którzy mają jakąkolwiek wyobraźnię i zrozumienie, są przepełnieni wątpliwościami i niezdecydowaniem”. Inteligencja a pewność siebie Coś w tym jest. Ludzie z wysoko rozwiniętymi umiejętnościami mają tendencję do lekceważenia tego, jak są dobrzy i do niedoceniania swoich kompetencji, jednocześnie zakładając, że zadania, które są dla nich łatwe, są równie łatwe dla innych. Dzieje się tak dlatego, że intelekt nie równa się pewności siebie, lecz świadomości, że choć możemy wiedzieć wiele, jest też wiele rzeczy, o których nie mamy pojęcia. Bycie inteligentnym polega raczej na próbie ustalenia, co jest słuszne niż na próbie bycia słusznym za wszelką cenę. To także zdolność uświadamiania sobie, kiedy się mylimy i przyznania się do błędu. Jak powiedział Jeff Bezos: „Najmądrzejsi ludzie stale zmieniają swoje rozumienie, rozważając ponownie problem, który, jak sądzili, już rozwiązali. Są otwarci na nowe punkty widzenia, nowe informacje, nowe pomysły, ale i sprzeczności oraz wyzwania dla własnego sposobu myślenia”. Prosty test na inteligencję pomoże ci poznać rozmówcę Wiedząc, jak działa efekt Dunning-Krugera, możesz przeprowadzić prosty test na inteligencję, aby lepiej poznać swojego rozmówcę. Jeżeli będziesz próbował przeprowadzić konstruktywną dyskusję na jakiś temat, a on lub ona, będzie uznawać tylko swoje racje, to może wskazywać na brak samoświadomości i niskie zdolności poznawcze. Oczywiście takie amatorskie badania nie zawsze dają pełen ogląd sytuacji, ale mogą być jakimś tropem. Zwłaszcza jeśli symptomy efektu Dunning-Krugera powtarzają się u danej osoby wielokrotnie. Przy okazji warto zastanowić się, czy my sami nie przejawiamy takich zachowań. Dlaczego obcy jeszcze nie nawiązali kontaktu z Ziemią? „Na naszej planecie nie ma śladów inteligencji” Naukowcy w najnowszym artykule proponują nowe rozwiązanie do paradoksu Fermiego. Badacze twierdzą, że nasza planeta jest za słabo rozwinięta technologicznie, aby obcy mogli nawiązać z nami ... Co to jest IQ? IQ (iloraz inteligencji) to wynik uzyskany ze standardowego testu inteligencji, który ma na celu pomiar zdolności poznawczych danej osoby. Zwykle wyraża się go jako liczbę z przedziału od 0 do 200. Im wyższy wynik IQ, tym bardziej inteligentna jest dana osoba. Wyniki takiego testu mogą zaskoczyć. Nierzadko osoby, które mają pewne braki w wiedzy, nawet elementarnej, mogą mieć w sobie ogromny potencjał intelektualny. Ile IQ ma przeciętny człowiek? Około 98% populacji ma wynik IQ poniżej 130. Tylko 2% populacji osiąga wyniki powyżej. Iloraz większości ludzi waha się między 85 a 115. Niedawne badania pokazały ciekawą i niepokojącą tendencję. Po tym, jak w XX wieku IQ ludzi stopniowo rosło, teraz spada. I to nawet o 7 punktów na pokolenie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują
Naukowczynie z Uniwersytetu Helsinek sprawdziły, która rasa psów jest najbardziej inteligentna. W testach, które przygotowały, wzięło udział ponad tysiąc zwierząt. Dotychczasowy zwycięzca – border collie – znalazł się na drugim miejscu.
W tym artykule: Jak się mierzy inteligencję psów? Jak przebiega test cylindra? Ile psów wzięło udział w testach? Ile jest ras psów na świecie? Międzynarodowa Federacja Kynologiczna (FCI) w czerwcu 2022 roku podała, że oficjalnie uznaje 356 ras psów. Są wśród nich również te, które zostały wyhodowane na ziemiach polskich. Czyli np. ogar polski i chart polski. Która spośród psich ras jest najbardziej inteligentna? To pytanie, który intryguje od lat nie tylko hodowców. W wielu rankingach na pierwszym miejscu znajdują się border collie. Tradycyjnie pracujące jako psy pasterskie potrzebują dużo ruchu, lubią interakcje z ludźmi, są uważne, energiczne i wybitnie bystre. Jednak czy są najinteligentniejsze? Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie naukowym „Scientific Reports” wskazują, że nie. W testach mających wyłonić najbystrzejszą rasę psów border collie znalazł się na drugim miejscu. Zwycięzca zaś był zupełnie inny. To owczarek belgijski Malinois. Jak się mierzy inteligencję psów? Naukowczynie zwracają uwagę, że dotychczas przeprowadzane badania skupiały się na różnicach między różnymi grupami psich ras. – Nie ma natomiast wiele informacji o poszczególnych rasach – napisały w swoim artykule. – W rezultacie wnioski [dotyczące tego, które psy są najmądrzejsze – przyp. red.] są sprzeczne i niekonsekwentne. Które rasy psów żyją najdłużej? Są nowe badania Bardzo często zastanawiamy się, które rasy psów żyją najdłużej. Z odpowiedzią na to pytanie przychodzą naukowcy. Nowe analizy zwracają uwagę na rasy o długich nosach. By to zmienić, badaczki sięgnęły po zestaw testów nazwany smartDOG. Opracowała go Katriina Tiira, jedna z członkiń naukowego zespołu. Pozwala on zmierzyć bardzo różne zdolności umysłowe psów: rozwiązywanie problemów przestrzennych, używanie umiejętności poznawczych, myślenie logiczne, kontrolę hamowania (czyli działań impulsywnych), rozpoznawanie ludzkich gestów i adekwatne reakcje. Jak przebiega test cylindra? Jeden z testów polegał na daniu psom zadania, którego nie mogły rozwiązać. Jego celem było sprawdzenie, czy – i jak – zwrócą się o pomoc do trenera. Inny test – tzw. test cylindra – wymagał od psa powstrzymania się od działania impulsywnego. Najpierw pies musiał wyjąć smakołyk z nieprzezroczystego cylindra, leżącego u stóp trenera. Zwierzę szybko domyślało się, że musi włożyć łeb do cylindra z boku. Potem jednak badaczki zmieniały cylinder na przezroczysty. Pies od razu widział smakołyk – jednak sforsowanie ścianki cylindra na wprost było niemożliwe. Musiał umieć powstrzymać się od takich prób. Zamiast tego powinien wykorzystać wiedzę, jaką już miał o cylindrze. I wpaść na to, że mimo iż nagrodę ma przed widoczną nosem, jak poprzednio powinien sięgnąć po nią z boku. Ile psów wzięło udział w testach? Naukowczynie pracowały z ponad tysiącem psów należących do 13 różnych ras. – Większość ras psów ma swoje mocne i słabe strony – powiedziała Saara Junttila, jedna z autorek pracy, dla „Telegraph”. – Na przykład labrador retriever bardzo dobrze radzi sobie z rozumieniem ludzkich gestów, a znacznie gorzej z rozwiązywaniem problemów przestrzennych. Inne psy – jak owczarki szetlandzkie – we wszystkich zadaniach wypadają średnio – dodała. Zwierzęta miały wykonać dziesięć różnych zadań. Mogły za nie zdobyć w sumie 39 punktów. Zwycięzca – owczarek belgijski Malinois – uzyskał 35 punktów na 39 możliwych. – Wyróżniał się w większości testów poznawczych i osiągnął dobre wyniki we wszystkich – mówi Katriina Tiira. 10 super mądrych zwierzaków. Zaskoczą cię swoim intelektem Te zwierzaki nie raz wprawiały ludzi w osłupienie. Który jest najinteligentniejszy? Zobacz nasze zwierzęce "1 z 10". Na drugim miejscu – z 26 punktami – znalazł się border collie. Na trzecim, tylko z jednym punktem mniej – niemiecka rasa Hovawart. Owczarki belgijskie to średniej wielkości psy o spiczastych uszach i krótkiej sierści. Zalicza się je do psów pasterskich. Są to psy pracujące, z powodu swojej inteligencji często wykorzystywane w służbach mundurowych. Są bardzo sprawne fizycznie, czujne i aktywne. Poleca się je wyłącznie doświadczonym opiekunom, którzy będą umieli zadbać o ich prawidłowy – fizyczny i intelektualny – rozwój. Źródła: phys.org, Scientific Reports, FCI, Telegraph. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pierwszy humanoidalny robot wystąpił przed Brytyjskim Parlamentem. Zachowanie Ai-Dy zaskoczyło polityków
Czy sztuczna inteligencja to nasza przyszłość? Wiele wskazuje na to, że tak. Pierwszy humanoidalny robot zabrał głos w Brytyjskim Parlamencie. Mówił o szansach i zagrożeniach.
W tym artykule: Pierwszy humanoidalny robot w Brytyjskim Parlamencie Ai-Da: robot artysta. Co mówi o technologii w sztuce? Historyczne wystąpienie Czy nam się to podoba, czy nie, humanoidalne roboty coraz częściej pojawiają się w przestrzeni publicznej. Najnowsze wynalazki wyglądem bardziej przypominają żywych ludzi niż maszyny z wbudowaną sztuczną inteligencją. Już kilka lat temu robot Sophia był gościem w popularnym programie „The Tonight Show with Jimmy Fallon”. Niedawno kolejny humanoidalny robot zapisał się na kartach historii. Tym razem już nie w rozrywce, a w polityce. Pierwszy humanoidalny robot w Brytyjskim Parlamencie Ai-Da to pierwszy robot, który przemawiał przed brytyjskim parlamentem. Imitacja kobiety, ubrana w jasnopomarańczową koszulę i dżinsowy kombinezon, odpowiadała na pytania Komisji ds. Komunikacji i Cyfrowej Izby Lordów. Tematem sesji było omówienie roli technologii w sztuce. Humanoidalny robot został stworzony w 2019 roku przez Aidana Mellera, specjalistę od sztuki nowoczesnej i współczesnej, wraz z zespołem naukowców z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Nazwano go na cześć Ady Lovelave, brytyjskiej matematyczki i poetki. Warto wspomnieć, że humanoidalne roboty mają różne zastosowania. Przykładowo Sophia z programu Fallona została przedstawiona jako robot społeczny. Dzięki sztucznej inteligencji jest w stanie rozmawiać z ludźmi i nawiązywać relacje. Ai-Da to z kolei artystka. Maluje portrety członków rodziny królewskiej i gwiazd popkultury. Na warsztat wzięła już między innymi wizerunki Elżbiety II i Billie Eilish. Jej prace były wystawiane na ekspozycjach ONZ i podczas festiwalu filmowego Biennale w Wenecji. Ai-Da: robot artysta. Co mówi o technologii w sztuce? Jak to wygląda od kuchni, a raczej od przewodów? Robot opiera się na danych ze sztucznej inteligencji, algorytmach i aparatach wbudowanych w oczy. Mechaniczne ramiona zostały zaprojektowane tak, aby mogły operować pędzlem. I trzeba przyznać, że wychodzi im to bardzo dobrze. Artystyczna działalność Ai-Dy nie kończy się na malarstwie. Robot pisze również poezję za pomocą sztucznej inteligencji. Jest to możliwe dzięki algorytmom przetwarzającym i syntetyzującym istniejące już wiersze. Ai-Da ma dostęp do różnych stylów pisania i tematów. Na początku sesji przewodnicząca komisji Tina Stowell podkreśliła, że „robot dostarcza dowodów, ale nie jest sam w sobie świadkiem i nie ma takiego samego statusu jak człowiek”. Zwróciła też do autora Ai-Dy. – Jako twórca jesteś ostatecznie odpowiedzialny za [jej] doświadczenia. Robot wydaje się świadomy swoich ograniczeń i możliwości. – Jestem programami komputerowymi i algorytmami, zależę od nich. Chociaż nie żyję, nadal mogę tworzyć sztukę – padło podczas sesji. Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata? Czy koniec świata to rzeczywiście odległa wizja? Selfie wygenerowane przez sztuczną inteligencję skłaniają do refleksji. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuczna-inteligencja-wygenerowala-ostatnie-selfie-ludzi-czy-tak-bedzie-wygladal-koniec-swiata-c50e3d5.jpeg" width="938" height="528" alt="Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata?" title="Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata?" /> Historyczne wystąpienie Dyskusja nie obyła się bez drobnej wpadki. W pewnym momencie robot całkowicie się wyłączył i trzeba było go ponownie uruchomić. Brytyjczycy żartowali, że Ai-Da po prostu zasnęła z nudów. W trakcie restartowania Meller założył na twarz robota ciemne okulary. Tłumaczył, że podczas ponownego włączania, może robić „interesujące miny”. Samo pojawienie się robota na sesji było sugestywnym komentarzem do zmiany sposobu, w jaki ludzie myślą o sztuce i twórcach oraz zmieniających się wpływach na kulturę i świadomość. – Rola technologii w tworzeniu sztuki będzie nadal rosła. W miarę, jak artyści będą znajdować nowe sposoby wykorzystywania technologii do wyrażania siebie oraz refleksji i odkrywania relacji między technologią, społeczeństwem i kulturą – powiedziała Ai-Da Komisji. Dodała również, że „technologia może być zarówno zagrożeniem, jak i szansą dla artystów”. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.