Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
Tysiące wykopanych dołów na zboczu peruwiańskiej góry przez wieki intrygowało archeologów. Nowe badania rzucają światło na ich prawdziwe przeznaczenie.
Spis treści: Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Krajobraz jako narzędzie księgowe? Wzdłuż skalistej grani w Peru formacja ponad 5 tys. ściśle wyrównanych dołów wspina się po zboczu niczym wąż o długości około 1,6 km. Gdy archeolog Charles Stanish ujrzał ten gigantyczny „Pas Dziur” po raz pierwszy ponad dekadę temu, nie widział wcześniej nic podobnego. – To miejsce jest fascynujące – mówi. Miejsce to bywa nazywane także Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Od czasu ponownego odkrycia podczas amerykańskiej ekspedycji do Peru w 1931 roku intryguje archeologów i miłośników teorii spiskowych. Nowe badania zespołu Stanisha z University of South Florida mogą wreszcie rozwiązać zagadkę, po co zbudowano tę niezwykłą formację około tysiąca lat temu. Na podstawie mikrośladów roślin i ujęć z dronów badacze argumentują, że tysiące dołów mogły służyć do „księgowania” trybutów składanych przez grupy miejscowej ludności ich inkaskim zwierzchnikom. Analizę opublikowano 9 listopada w czasopiśmie „Antiquity”. Wskazuje ona także, że początki stanowiska mogą poprzedzać powstanie Imperium Inków. Dziś Monte Sierpe leży na uboczu, u podnóża Andów, około 32 km na wschód od południowoperuwiańskiego miasta Pisco. Nowe ustalenia sugerują jednak, że Inkowie przejęli to miejsce, ponieważ wcześniej było ono ośrodkiem spotkań, gdzie ludzie przychodzili, by wymieniać się żywnością, tkaninami, obsydianem i kamiennymi narzędziami. Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Archeolodzy uważają, że „Pas Dziur” ma około 1000 lat. Rdzenni mieszkańcy regionu – lud Chincha – trafili pod władzę Inków około 400 lat później. Chincha żyli w pobliżu, lecz archeolodzy nie wiedzą dokładnie, kto jako pierwszy zbudował tę formację. Do tego „Pas Dziur” znajduje się w pobliżu węzła starożytnych dróg łączących wybrzeże z andyjskim wyżynami. – To czyni ją dobrym kandydatem na targowisko wymienne – zauważa Bongers. – Logicznym miejscem spotkań różnych grup i wyspecjalizowanych kupców, którzy wymieniali towary. – Składanie dużych ilości dóbr w dołach mogło być sposobem publicznego prezentowania informacji: ile dóbr jest dostępnych i ile potrzeba dla uczciwej wymiany – wyjaśnia. – Na przykład określona liczba dołów wypełniona kukurydzą mogła odpowiadać określonej liczbie dołów z innym towarem, takim jak bawełna czy liście koki. Archeolożka Jordan Dalton z SUNY Oswego przychyla się do hipotezy, że Monte Sierpe mogło zacząć się jako targ. Jest ekspertką od gospodarki epoki inkaskiej. – To ważna strefa przejściowa między dolinami a wyżynami, gdzie spotykały się różne grupy etniczne – mówi. – To bardzo interesująca możliwość. Krajobraz jako narzędzie księgowe? Oprócz analizy roślinnych resztek w dołach badacze wykorzystali drony, by udokumentować „Pas Dziur” z lotu ptaka. Zobaczyli, że ta licząca około 1,6 km struktura składa się z ponad 60 odrębnych „bloków” dołów, oddzielonych wąskimi pasami terenu. Poszczególne bloki różnią się liczbą rzędów i liczbą dołów w każdym rzędzie. – Jeden odcinek stanowiska ma co najmniej dziewięć kolejnych rzędów po osiem dołów. Inny ma sześć kolejnych rzędów po siedem dołów i jeden rząd z ośmioma dołami – razem 50 dołów – mówi Bongers. – Jeszcze inny fragment ma co najmniej 12 rzędów, w których liczby siedem i osiem naprzemiennie się powtarzają. Szczegóły nadal pozostają nieznane. Badacze sądzą jednak, że wzory liczbowe w dołach na Monte Sierpe mogą wiązać się z metodami liczenia znanymi z niektórych kipu – starożytnych pęków sznurów z węzłami, które najpewniej zapisywały liczby. Kipu kojarzone są z Inkami, ale ich początki sięgają wcześniejszych kultur andyjskich. W szczególności doły z Monte Sierpe mogły odpowiadać metodzie liczenia znanej z jednego starożytnego kipu, znalezionego na stanowisku zaledwie kilka kilometrów dalej. – W pewnym sensie Monte Sierpe mogło być „kipu krajobrazowym” – mówi Bongers. Inkowie mogli zawłaszczyć pierwotne targowisko, by oceniać trybuty należne od lokalnych grup. Wzory liczbowe mogły odzwierciedlać zarówno poziomy trybutu, jak i liczbę osób zobowiązanych do jego złożenia. Jeśli badacze mają rację, studium rodzi pytania o to, jak dawne społeczności modyfikowały krajobraz, by gromadzić ludzi i sprzyjać interakcjom. – Z każdą nową odkrytą przesłanką „Pas Dziur” staje się jeszcze bardziej intrygujący – dodaje Stanish. – Kolejne badania sprawdzą pochodzenie odnalezionych śladów roślin, z których część mogła mieć zastosowanie lecznicze. Źródło: National Geographic
Francisco Pizarro zapisał się w historii jako ten, który doprowadził do upadku państwa Inków
Francisco Pizarro zapisał się w historii jako człowiek, który złamał inkaską potęgę. Dysponując garstką ludzi, doprowadził do obalenia władcy. Konsekwencją tego był upadek wielkiego imperium. W jaki sposób Francisco Pizarro stał się jednym z najsłynniejszych konkwistadorów? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Syn chłopki i oficera Francisco Pizarro wyrusza na podbój Nowego Świata Podział w państwie Inków Siła podstępu połączona z siłą ognia Egzekucja władcy Inków Śmierć konkwistadora Przełom XV i XVI stulecia – czas wielkich odkryć geograficznych – ma swoje jasne i ciemne strony. To właśnie dzięki podróżom pierwszych odkrywców Europejczycy poznali i skolonizowali Nowy Świat. Z drugiej strony, zdobywanie nowych ziem było nieodłącznie związane z rzezią autochtonów na podbijanych obszarach. Nawet współcześnie nie brakuje głosów, że wyprawy odkrywców były motywowane przede wszystkim chęcią grabieży naturalnych dóbr. Jednym z bohaterów (lub „bohaterów”) tego okresu był Francisco Pizarro. Syn chłopki i oficera Kim był Francisco Pizarro? Przyszły konkwistador urodził się około 1471 roku (należy wspomnieć, że niektóre źródła wymieniają rok 1474, 1475 lub 1478), w hiszpańskim mieście Trujillo. O wczesnych latach jego życia wiadomo niewiele. Był nieślubnym synem pochodzącej z prostej rodziny chłopskiej Franciski González Mateos i kapitana hiszpańskiej armii Gonzalo Pizarro Rodrigueza. Wychowaniem chłopca zajęła się matka. Nie dbała o wykształcenie syna. Młodzieniec całymi dniami doglądał żywego inwentarza, przez co wyrósł na analfabetę (najprawdopodobniej także w dorosłym życiu nie nauczył się czytać i pisać). Osoba z jego pozycją społeczną nie miała zbyt wielu możliwości zrobienia kariery. Właściwie jedyną dostępną opcją było dla niego wyruszyć za ocean. Francisco Pizarro wyrusza na podbój Nowego Świata W 1508 roku Pizarro dołączył do Alonso de Hojeda w wyprawie do Nowego świata, ale ekspedycja zakończyła się niepowodzeniem. Udało się im założyć osadę San Sebastián de Urabá, ale pod naporem przeważających sił tubylców na początku 1510 roku przywódca ekspedycji musiał wyruszyć do Santo Domingo, by sprowadzić posiłki i zaopatrzenie. Ślad po nim zaginął i po 50 dniach Pizarro podjął decyzję, że wraz z ocalałymi uda się w tym samym kierunku. W Panamie połączył siły z Diego de Almagro. Doszły ich wieści o sukcesach Hernána Cortésa, co tylko podsyciło w nich pragnienie zdobycia wielkiego bogactwa. W latach 1524–1526 wspólnie odbyli dwie ekspedycje wzdłuż zachodniego wybrzeża Ameryki Południowej. Obie wyprawy zakończyły się niepowodzeniem. Jednak podczas drugiej trafili do inkaskiego miasta Tumbes. Tam Pizarro usłyszał o wielkim władcy w górach, co tylko utwierdziło konkwistadora w przekonaniu, że istniej inne niż azteckie imperium, w którym „wznoszą się złote góry”. Powrót do Europy i trzecia wyprawa konkwistadora Francisco Pizarro wrócił do Hiszpanii, by osobiście przekazać królowi te wieści. Karol I zgodził się na kolejną wyprawę, upoważnił go do podbicia państwa Inków i przyznał mu gubernatorstwo na zdobytych ziemiach. W 1530 roku z Sanlúcar wyruszyły trzy okręty, na pokładzie których znajdowało się 180 mężczyzn i 40 koni. Wraz z Francisco do Ameryki Południowej wyruszyli jego czterej bracia: Gonzalo, Hernando, Juan i Francisco Martín de Alcántara. Ekspedycja dotarła do wybrzeża dzisiejszego Ekwadoru, a w 1532 roku udała się Tumbes. Tam przekonali się, że w imperium Inków zapanował potężny kryzys. Podział w państwie Inków Gdy konkwistador przebywał w Europie, zmarł inkaski władca Huayna Capac. Przed śmiercią podzielił imperium między synów, co sprowokowało bratobójczą walkę. Starszy z braci, Huáscar, władał w Cuzco. Młodszy Atahualpa sprawował kontrolę nad Quito na północy. Popierali go nieprzychylni Huáscarowi dowódcy wojsk: Quisquis, Chalcuchima i Rumiñahui. Zwolennicy Huáscara i Atahualpy walczyli ze sobą w całym imperium. W drugiej połowie 1532 roku Quisquis ze swoimi ludźmi rozgromił wrogie siły i wziął przywódcę do niewoli. To był koniec wojny domowej, ale państwo znajdowało się w rozsypce. Siła podstępu połączona z siłą ognia Mimo że Pizarro dysponował garstką ludzi, przybył do Ameryki Południowej w dogodnym momencie. Atahualpa zignorował zagrożenie i pozwolił Hiszpanom przemieszczać się w głąb państwa. 15 listopada 1532 roku konkwistadorzy dotarli do Cajamarki. Stamtąd Pizarro wysłał delegację do inkaskiego władcy, a ten zgodził się na spotkanie. Najeźdźca nie zamierzał zawrzeć pokoju z tubylcami. Wiedział o miażdżącej przewadze wroga, więc ukrył swoich ludzi na dogodnych pozycjach, a sam udał się na spotkanie, dysponując tylko gwardią przyboczną. Spotkali się 16 listopada. Kapelan Vicente de Valverde próbował narzucić Atahualpie chrześcijaństwo, ale ten ani myślał zostać poddanym najeźdźców. Wtedy hiszpańskie oddziały rozpoczęły ostrzał z armat. Inkowie wcześniej nie widzieli tak potężnej broni. Zaczęli uciekać w popłochu. Nieliczni bronili władcy, ale nie mieli szans na wygraną. Król został pojmany. Egzekucja władcy Inków Hiszpanie zgodzili się uwolnić Atahualpę, jeżeli ten wypełni złotem komnatę, w której go przetrzymywano. Z całego państwa zaczęły napływać bogactwa. Konkwistadorzy nie mieli jednak zamiaru dotrzymać obietnicy. Urządzili proces, w którym oskarżyli inkaskiego króla o bunt i zabójstwo brata. Został skazany na śmierć przez spalenie na stosie, co w tradycji Inków było równoznaczne z wiecznym potępieniem. Żeby uniknąć przerażającego losu, Atahualpa zgodził się przyjąć chrześcijaństwo. Nie uniknął jednak śmierci. Latem 1533 roku został uduszony. Śmierć konkwistadora Po śmierci króla, kolejne inkaskie miasta padały łupem Hiszpanów. Im więcej posiadali, ty zachłanniejsi się stawali i to właśnie zachłanność okazała się problemem. Pizarro i jego brat wdali się w spór o władzę z de Almagro. Ten w 1537 roku przejął kontrolę nad Cuzco. Rok później odziały, którymi dowodził Hernando Pizarro zmierzyły się z de Almagro pod Salinas. Zwyciężył młodszy brat Francisco. To jednak nie zakończyło walk. Cztery lata później Francisco Pizarro zginął w Limie z rąk zwolenników straconego de Almagro. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znany polski polityk zginął w tajemniczych okolicznościach. Podobno szukał złota Inków
PRL-owski polityk wierzył, że jest potomkiem Inków i odziedziczył po przodkach wielki skarb. Sprawa jego śmierci brzmiała nieprawdopodobnie, jednak dowody mówiły coś zupełnie innego.
W tym artykule: Związki Inków z Niedzicą Testament zapisany pismem kipu Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami Śmierć Andrzeja Benesza Zwykły wypadek? Polacy w Peru Akt adopcji Inkasa Co ukrywał Inkas? Sprawa ta łączy się z jedną z najniezwyklejszych polskich legend. Opowiada o potomkach Inków, którzy uciekli przed Hiszpanami z Ameryki… na Spisz – pod skrzydła polsko-węgierskiego rodu Berzeviczych. Ich potomkiem miał być wicemarszałek Sejmu z czasów PRL Andrzej Benesz. Legenda ujrzała światło dzienne tuż po II wojnie światowej, gdy polityk był jeszcze postacią anonimową. Brzmiała nieprawdopodobnie, jednak wielu uważało, że musi w niej tkwić ziarno prawdy, bo Benesz miał w ręku żelazne dowody. Związki Inków z Niedzicą Wedle legendy w XVIII w. szlachcic Sebastian Berzeviczy popłynął do Ameryki Południowej i zawarł tam niecodzienną znajomość. „Poślubił Indiankę peruwiańską z wymierającego już wówczas narodu Inków. Córka tego stadła, Umina, wyszła za Amaru, potomka królewskiego rodu. Z tego całkiem egzotycznego małżeństwa pozostał syn Antonio z dodatkową nazwą Inkas, albowiem z pochodzenia w stu procentach przedstawiciel krwi wytraconego narodu tubylców peruwiańskich. Antoni mieszkał na zamku w Niedzicy. Jego prawnukiem jest obywatel Bochni Andrzej Benesz” – pisał poeta i gawędziarz Jalu Kurek. W 1947 r. jako jeden z pierwszych puścił w publiczny obieg informację o przedziwnej legendzie. Właściwie tworzyła się na jego oczach. Kurek pisał to bowiem w rok po dziwnym wydarzeniu w Niedzicy. 31 lipca 1946 r. w opuszczonym spiskim zamczysku zjawił się 28-letni Andrzej Benesz z zamiarem przeprowadzenia „prac odkrywczych”. Jak stwierdził w sprawozdaniu dla władz, były one „rezultatem odszukania w archiwum Kościoła św. Krzyża w Krakowie dokumentu adopcji ostatniego potomka emigracyjnego linii Inkasów przez rodzinę Benesz-Berzeviczych. Dokument ten, spisany dnia 21 czerwca 1797 r. na zamku w Niedzicy, między innymi określa ściśle miejsce, w którym ukryto, celem zachowania go, najcenniejszy skarb sieroty, będący przynależnym mu spadkiem, testament Inków”. Można sobie wyobrazić, jakie miny mieli urzędnicy wydający pozwolenie na takie poszukiwania rok po wojnie, w zniszczonym kraju, w którym ludzie żyli bardziej przyziemnymi sprawami. Inkowie w Niedzicy – to musiało brzmieć niczym majaki wariata! Niemniej Benesz pokazał odpis aktu adopcji (dziś znany ze zdjęć) i pozwolono mu przeprowadzić badania. Oczywiście nie mógł tego zrobić sam, więc zaczął od „zaproszenia miejscowego Sołtysa, przedstawicieli miejscowej Strażnicy Wojsk Ochrony Pogranicza oraz przedstawiciela miejscowego Leśnictwa Spiskiego”. W takiej asyście Benesz wraz z grupą przyjaciół wszedł 31 lipca na zamek. Winston Churchill: polityk i miłośnik cygar. Kim był najwybitniejszy Brytyjczyk wszech czasów? Był politykiem, mówcą, pisarzem nagrodzonym literacką Nagrodą Nobla. Żołnierzem, który wsławił się kilkoma brawurowymi akcjami, malarzem-amatorem, miłośnikiem whisky i cygar. Ale przed... Testament zapisany pismem kipu Co było dalej, wiemy z protokołu, zdjęć i wspomnień. „Prace właściwe zaczęto o godz. 11.45. Prowadzili je pod moim kierownictwem szeregowi W.O.P.” – relacjonował Benesz w protokole. Na cel wziął, zgodnie ze wskazówkami z aktu adopcji, ostatni stopień schodów pierwszej bramy górnego zamku. „Blok ten wpuszczony w wapnie pomiędzy podstawy renesansowych odrzwi bramy, był co najmniej od stu lat nie naruszony, wnioskując po stanie skruszenia zaprawy wapiennej, którą boki były zalane – opisywał Benesz. – Pierwszy przekop tego podłoża, rozpoczęty od lewej strony do przeciętnej głębokości 30 cm, nie dał rezultatów”. Lecz młody odkrywca nie poddawał się i drążył przekop. Wtedy zauważył „niewielki fragment ciemnego przedmiotu, przypominający kawałek zmurszałej gałęzi”. Jak pisał, rzekoma gałąź „okazała się długą na 18 cm, a na 3,5 cm grubą tubą, jak później stwierdzono ołowianą, na końcach spłaszczoną, pozawijaną i zaklepaną, a później, jak świadczą o tym zakrzepłe krople metalu, jeszcze raz roztopionym metalem oblewaną. Tuba ta była zupełnie sczerniała, miejscami rudawo przeświecająca”. Zaraz sprawdził, co kryje: „Po jej otwarciu (nożem uważnie odkrojono jeden z zaklepanych boków) ukazał się pęk zbutwiałych i jakby skwaśniałych rzemieni, powiązanych w różnorodne węzły. Rzemienie te na swych 12 końcówkach zaopatrzone były w sczerniałe blaszki. Później analiza wykazała, że jest to 13-karatowe złoto. Ogólna waga tych blaszek wynosi ok. 8 g. Było to bez wątpienia pismo kipu. Trzy wyraźnie odznaczające się grupy blaszek odnoszą się najprawdopodobniej do trzeciej części testamentu, o których wspomina akt adopcji”. Dalsze poszukiwania nic już nie przyniosły, spisano więc protokół z podpisami świadków. I tak odkryto wystarczająco dużo: treść testamentu mówiąca o złożonych w Niedzicy „nieużytych sumach” plus wykopane „kipu” mogły oznaczać, że gdzieś w pobliżu znajdował się skarb Inków. A że byli oni znani z bogactw, gra mogła toczyć się o wielką stawkę! Andrzej Benesz nigdy jednak się nie zająknął, by rozszyfrował kipu i odnalazł skarb (choć drążył ten temat, o czym świadczyło jego zainteresowanie pobliskim zamkiem w Tropsztynie). Zresztą sama tuba z węzełkami, choć utrwalono jej niewyraźny zarys na zdjęciu, nigdy nie została oficjalnie przebadana przez żadną instytucję naukową. Benesz zabezpieczył kipu, po czym… wyjechał na Pomorze i zajął się głównie działalnością polityczną. Złoto za wolfram. Jak Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą Portugalia i Hiszpania zarobiły na handlu z Trzecią Rzeszą kilkaset ton złota. Nie zwracały uwagi, skąd Niemcy brali cenny kruszec. Złota Inków z Niedzicy szukali potem rozmaici pasjonaci, bez efektu. Domniemany skarb inspirował twórców książek, komiksów, filmów. Zaczął też obrastać w dodatkowe legendy. Po pierwsze, że jest obłożony klątwą. Z osób, które były przy odkryciu kipu, wiele zginęło bowiem w tragicznych okolicznościach (np. sam Andrzej Benesz w roku 1976). Po drugie zaś powstała legenda, że w okolicach Niedzicy swoją bezpieczną przystań znalazł nie tylko „Antonio Inkas”, ale też Indianie z towarzyszącej mu świty, których potomkowie żyją tam do dzisiaj i strzegą tajemnicy. Badania genetyczne wykluczyły związek z Inkami W książce „Przeklęte łzy słońca” tropiący niedzicką tajemnicę Aleksander Rowiński wskazywał na prof. Stefana Topę jako możliwego przedstawiciela owej linii „strażników” ze świty Antonia. Profesor – naukowiec krakowskiej AGH – nabrał takich podejrzeń po badaniach nad pochodzeniem swojego nazwiska i rodziny. Dowiedział się np. że Topa może pochodzić od królewskiego inkaskiego nazwiska Tupac. Na dodatek przodkowie profesora pojawili się w miejscowości Dobczyce, 90 km od Niedzicy, pod koniec XVIII w.! Prof. Topa zgodził się przeprowadzić badania genetyczne. Jeśli bowiem Topowie pochodzili od Inków, to w zachowanej męskiej linii genetycznej powinna przetrwać haplogrupa chromosomu Y (dziedziczona tylko w linii ojcowskiej) inna od europejskich, a charakterystyczna dla amerykańskich Indian (haplogrupa Q lub C). W 2011 r. pobraliśmy próbki od profesora i przesłaliśmy do badań w Zakładzie Genetyki Molekularnej i Sądowej UMK w Toruniu. Efekt? „Chromosom Y oznaczony dla potrzeb niniejszego opracowania należy do haplogrupy R1a1a* i posiada haplotyp charakterystyczny dla populacji Słowian zamieszkujących Europę Centralną i Wschodnią” – wyjaśniała analiza podpisana przez prof. Tomasza Grzybowskiego i dr. Marcina Woźniaka. Czyli Stefan Topa i jego przodkowie nie mają z Inkami nic wspólnego. Śmierć Andrzeja Benesza A co z mitem, że nad sprawą niedzickich Inków ciąży klątwa? „Pierwsi zginęli świadkowie odkopania kipu – żołnierze WOP, potem w odmętach rzeki utonął kustosz niedzickiego zamku, w katastrofie kolejowej zginęło dwoje z węgierskiej rodziny Salamonów – ostatnich właścicieli budowli przed przejęciem go przez państwo polskie. Klątwa to czy przypadek?” – pytał podróżnik Jarosław Molenda w szkicu „Inka z PRL-u”. Lecz rodzina Salamonów nie ma wiele wspólnego z legendą. Co do kustosza, dlaczego klątwa dotknęłaby jego, a nie przyjaciół Benesza, którzy towarzyszyli mu w wykopywaniu kipu? A jeśli chodzi o wopistów, to w latach powojennych byli na celowniku działających w tym rejonie „żołnierzy wyklętych” (co w PRL przemilczano). Zabójczy skarb dyktatora. Czy Churchill przyczynił się do śmierci Mussoliniego? Nie tylko śmierć Mussoliniego była tajemnicza. Jej dalszym ciągiem było zagadkowe zaginięcie skarbca i archiwów duce. Czy przyczynili się do tego włoscy komuniści i Churchill? Pozostaje najbardziej znane z serii tych zdarzeń: śmierć Andrzeja Benesza. Zginął 26 lutego 1976 r. w wypadku samochodowym pod Kutnem. Był wówczas już nie byle kim, bo wicemarszałkiem Sejmu. Zawdzięczał to faktowi, że od 1973 r. szefował Stronnictwu Demokratycznemu – partii „satelickiej” wobec PZPR, jednak mającej w wielu kwestiach własne zdanie. Krążyły pogłoski, że okoliczności wypadku były podejrzane, wskazujące wręcz na zamach. Paru dawnych znajomych Benesza, których pytaliśmy o jego śmierć, wolało na ten temat się nie wypowiadać. Jedna z owych osób wyjaśniła tylko, że nie chce tej sprawy tykać, „bo tamci ludzie jeszcze żyją”. Kim są „tamci”, nie sprecyzowała. Czyżby ktoś postanowił usunąć zbyt samodzielnego polityka i zrzucić winę na „klątwę”? Albo ktoś ze specsłużb wierzył w historię o skarbach i chciał je przejąć? Zwykły wypadek? Dotarliśmy do informacji w sprawie katastrofy pod Kutnem ogłoszonej przez Prokuraturę Generalną w 1976 r. Jeśli jej wierzyć, w miejscowości Krzesin „na prostym odcinku drogi wydarzył się wypadek”, gdy peugeot Benesza wymijał samochód ciężarowy, a z naprzeciwka nadjechała wołga. Pojazdy zahaczyły o siebie. Kierowca Benesza stracił panowanie nad peugeotem i uderzył w ciężarówkę. Z dokumentu wynika, że nie ma podstaw sądzić, by Benesza zaatakowano w aucie albo wmanewrowano w kraksę. W peugeocie były trzy inne osoby: działacz SD, kierowca i ochroniarz. Zostały ranne. Trudno sobie wyobrazić, że naraziłyby życie świadomie. A jeśli zostały w coś wciągnięte, to czy milczałyby o tym tyle lat? Budzi jednak zastanowienie, że – jak wynika z „Czarnej księgi cenzury PRL” – władze ograniczały informacje o pogrzebie Benesza i procesie jego kierowcy. Być może partyjny „beton” z PZPR nie przepadał za zbyt „liberalnym” wicemarszałkiem z SD. A może swoje zrobił też fakt, że wołga, która wzięła udział w incydencie, należała do gen. Stanisława Antosa. Wojskowy ten „zasłynął” z brutalnego rozprawiania się z robotnikami na Wybrzeżu w roku 1970. Po co mieszać osobę tak niepopularną do sprawy śmierci popularnego polityka, któremu wróżono stanowisko w Radzie Państwa? Polacy w Peru Nawet jeśli przyjąć, że prokuratura w czasach PRL mogła być częścią spisku, nie pojawiły się żadne dowody na zamach. Klątwę można włożyć między bajki. Powstaje też pytanie, czy w samej legendzie z Niedzicy może tkwić jakieś ziarno prawdy. Po pierwsze, czy faktycznie niejaki Sebastian Berzeviczy wyjechał w XVIII w. do Peru i tam wżenił się w ród Inków? Nie ma na to dokumentów. Nie było to jednak niemożliwe. Pierwszym Polakiem w Peru był jezuita Stanisław Artel na przełomie XVII i XVIII w. Zaś za czasów króla Stasia trafił tam np. ekspert od wytopu metali Antoni Zachariasz Helm. Po drugie, czy po nieudanym powstaniu Tupaca Amaru II(zgładzonego przez Hiszpanów w 1781 r.) jego krewni schroniliby się właśnie w Europie? Teoretycznie łatwiej byłoby im skryć się w Andach. Faktem jednak jest, że szukano w Europie wsparcia dla sprawy Inków – np. peruwiański jezuita Juan Pablo Vizcardo y Guzmán agitował za nimi na dworze brytyjskim. Daleki Spisz mógł być bezpieczną kryjówką zarówno dla zbiegów, jak i emisariuszy, z dala od hiszpańskich agentów. I tu powstaje trzecie pytanie. Jeśli Inkowie sprowadzili się na Spisz, to gdzie są po nich ślady? Trop z prof. Topą okazał się błędny. Także wątek indiańskiej córki Sebastiana i matki Antonia – Uminy – prowadzi donikąd. Wedle testamentu Wacława Benesza de Berzeviczy miała zostać pochowana w Niedzicy „pod basztą kapliczną”. Takiego grobu nie znaleziono. Hermann Göring miał się za człowieka renesansu. Przede wszystkim jednak był zbrodniarzem As lotnictwa, dowódca, polityk, menedżer gospodarczy, myśliwy, narkoman, wielbiciel i grabieżca sztuki, sybaryta i ostatecznie zbrodniarz wojenny. Hermann Göring, człowiek nr 2 w Trzeciej Rze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/marszalek-rzeszy-hermann-goering-w-czasie-narady-ze-swoimi-oficerami-w-kwaterze-polowej-fot-wikimedia-commons-domena-publiczna-ce37545.jpg" width="938" height="666" alt="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" title="Marszałek Rzeszy Hermann Goering w czasie narady ze swoimi oficerami w kwaterze polowej (fot. Wikimedia Commons, domena publiczna)" /> Akt adopcji Inkasa Dokument z 1797 r. – jeżeli jest autentyczny – sygnował Wacław Benesz de Berzeviczy, bratanek Sebastiana. Po pierwsze zadeklarował wobec rodziny i emisariuszy Inków, że będzie „kuratorem i rzetelnym wychowawcą” osieroconego Antonia Inkasa. „Nazwisko nasze, tytuł i splendor rodu mu dać, by tem pewniej pochodzenie rzeczonego Antonia zakryć, a od pościgu i prześladowców uchronić – deklarował Benesz. – Takoż obliguję się wydać rzeczonego Antonia na każde wezwanie Prześwietnej Rady Inków”. Po drugie obiecał, że „gdyby żadne poselstwo rzeczonego Antonia Inkasa nie odebrało, a ten do swych leciech pełnych szczęśliwie doszedł, wszystko o krwi i pochodzeniu jego objaśnić, należny Mu testament bez żadnej opieszałości oddać”. Dotyczyło to także, jak podkreślił, wiedzy o zabezpieczonych na potrzeby rodu Antonia depozytach („nieużytych sumach”) zatopionych przez wysłanników Inków w jeziorze Titicaca w Peru, pod hiszpańskim Vigo i na Spiszu. Berzeviczy zobowiązał się powierzony mu Testament Inków ukryć „pod ostatnim stopniem pierwszej bramy górnego zamku” w Niedzicy, a „grób Uminy, Sebastianowej córki, a Antonia matki, pod basztą kapliczną w czułej mieć opiece”. Co ukrywał Inkas? Rodzi się więc ostatnie pytanie: czy to możliwe, że Andrzej Benesz wszystko to sobie wymyślił, podrzucił dokumenty i kipu? Jego znajomi wspominali, że był człowiekiem wykształconym, o wielkiej kulturze osobistej. Czy zatem ryzykowałby, że nieznająca się na żartach władza ludowa dobierze mu się do skóry za jakieś historyjki o skarbie Inków? Na dodatek miał za sobą przeszłość w AK, więc tym bardziej powinien uważać. Co więcej, już podczas wojny, w konspiracji, nosił dziwny pseudonim. Nieczytelnie wpisany w dokumentach, przez jednych odczytywany jest jako „Sukar” (?) – lecz równie dobrze można odcyfrować go jako „Inkas”. A to wskazywałoby, że sprawa chodziła Beneszowi po głowie od lat! Wiele wyjaśniłaby analiza samego „kipu” i badania genetyczne męskich potomków wicemarszałka. Rodzina Beneszów nie chciała jednak drążyć tych spraw, a na pewno nie publicznie. Legendzie dotyczącej zamku w Niedzicy i skarbu Inków taka tajemnica nie szkodzi – wręcz przeciwnie.
Ryty sprzed 2 tysięcy lat przedstawiają psychodeliczny rytuał. Zaskakujące odkrycie
Ryty znalezione w Peru przedstawiają tajemnicze rytuały sprzed 2 tysięcy lat. Ich najnowsza analiza odbiega od poprzednich hipotez. To, co uważano za węże, ma w rzeczywistości odpowiadać psychodelicznym pieśniom szamanów.
W tym artykule: Psychodeliczne odkrycie archeologiczne w Peru Co przedstawiają ryciny sprzed 2 tysięcy lat? Badacze na tropie zagadki Bogate dziedzictwo kulturowe Peru przyciąga nie tylko podróżników, ale też archeologów. Najważniejszym zabytkiem kraju jest oczywiście Machu Picchu. Położone wysoko w Andach starożytne miasto Inków odkryto niewiele ponad 100 lat temu. Nadal pozostaje więc owiane licznymi tajemnicami i niewiadomymi. Badacze co jakiś czas odkrywają intrygujące fakty z życia jego mieszkańców. Każdy, kto śledzi odkrycia archeologiczne w Peru, wie też pewnie, że kraj nazywany ojczyzną ziemniaka może konkurować z Egiptem, jeśli chodzi o liczbę odkryć dotyczących mumii. To właśnie tu badacze znaleźli zmumifikowane zwłoki w pozycji embrionalnej czy złożone w ofierze mumie nastolatka i młodszych dzieci. Psychodeliczne odkrycie archeologiczne w Peru Do listy archeologicznych cudów Peru dołączają ryty na głazach wulkanicznych znalezione w prowincji Castilla. Według badaczy mogą przedstawiać szamańskie rytuały sprzed 2000 lat, podczas których wykorzystano muzykę i halucynogenne rośliny. Na zachowanych rytach z Toro Muerto widać postacie ludzkie otoczone zygzakowatymi liniami i innymi formami geometrycznymi. Poprzednie próby ich interpretacji sugerowały, że przedstawiają węże, błyskawice lub wodę. Autorzy najnowszej analizy opisanej na łamach „Cambridge Archaeological Journal” wskazują jednak, że abstrakcyjne kształty mają odpowiadać pieśniom przenoszącym ludzi w inny stan świadomości. Najnowsza hipoteza opiera się na znaczącym podobieństwie między rytami z Toro Muerto a tradycyjnymi dziełami sztuki kultury Tukano, zamieszkującej kolumbijską część Amazonii. Tam z kolei wzory geometryczne miały według badaczy odpowiadać wizjom wywoływanym przez halucynogenny napar ayahuasca. Co przedstawiają ryciny sprzed 2 tysięcy lat? Aby lepiej zrozumieć zjawisko uwiecznione na rytach, archeolodzy wspierali się antropologicznymi analizami. Z tych wynika z kolei, że rytualne pieśni wykonywane przez szamanów miały służyć komunikowaniu się z bogami oraz odbywaniu duchowych podróży. Badania nad zygzakami w twórczości kultury Tukano wykazały, że miały to być „przedstawienia pieśni stanowiących integralną część rytuału [...] miały także moc sprawczą i stanowiły medium przeniesienia do mitycznego czasu początku”. Bardziej zbieracze niż łowcy. Poznaliśmy roślinną dietę pierwszych mieszkańców Ameryki Południowej Pierwsi mieszkańcy dzisiejszego Peru stawiali głównie na roślinną dietę. Mięso stanowiło tylko niewielki dodatek. To zaskoczenie dla naukowców. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bardziej-zbieracze-niz-lowcy-poznalismy-roslinna-diete-pierwszych-mieszkancow-ameryki-poludniowej-c24da83.png" width="938" height="492" alt="Bardziej zbieracze niż łowcy. Poznaliśmy roślinną dietę pierwszych mieszkańców Ameryki Południowej" title="Bardziej zbieracze niż łowcy. Poznaliśmy roślinną dietę pierwszych mieszkańców Ameryki Południowej" /> Badacze na tropie zagadki Stosując tę samą interpretację do rytów znalezionych w Toro Muerto, autorzy badania sugerują, że faliste linie otaczające na nich ludzi to tak naprawdę „pieśni będące źródłem przeniesienia do innego świata”. Jak podkreślają, ich teoria do pewnego stopnia opiera się na spekulacjach. Ustalili, że ryty „ilustrowały nieuchwytną graficznie sferę kultury: śpiew i pieśni”. – Kosmos stanowił przestrzeń, którą szaman eksplorował w swojej wizjonerskiej podróży, podczas gdy faliste i zygzakowate linie mogły być wizualizacjami pieśni przenoszących go do równoległej rzeczywistości – podsumowują autorzy artykułu. Źródło: Cambridge Archaeological Journal. Szukasz fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Niezniszczalny jak mózg. Dlaczego ludzkie mózgi potrafią przetrwać w nienaruszonym stanie nawet 12 tys. lat?
Naukowcy stworzyli bazę znalezionych na przestrzeni wieków ludzkich mózgów. Może ona pomóc wyjaśnić jedną z dziwnych zagadek naukowych. Co sprawia, że ludzkie mózgi potrafią przetrwać nawet tysiące lat, a inne tkanki miękkie – nie?
W tym artykule: 1300 najbardziej wyjątkowych mózgów świata Od króla do mnicha Dlaczego mózgi potrafią przetrwać stulecia? Znajdowano je w zatopionych wrakach statków. Na podmokłych cmentarzach. W bagnach. Na brzegu jezior, w kopalniach soli, a nawet na szczytach wulkanów w Andach. We wszystkich tych miejscach w ciągu ostatnich kilku stuleci natrafiano na dobrze zachowane ludzkie mózgi. Ich pierwszy katalog – czy też archiwum – opracowali właśnie badacze z University of Oxford. Wyjątkowa baza zawiera informacje o 4400 mózgach znalezionych na sześciu kontynentach. Najstarsze z opisanych organów mają aż 12 tys. lat. Katalog podważa popularne niegdyś przekonanie, że odkrycie na wykopaliskach dobrze zachowanego mózgu to absolutna rzadkość. Naukowcy z Oxfordu udowodnili, że dzieje się tak znacznie częściej, niż dotychczas przypuszczano. Dlaczego? Co takiego ludzki mózg ma w sobie, że może być jedyną tkanką miękką, która nie rozkłada się po upływie setek, a nawet tysięcy lat? 1300 najbardziej wyjątkowych mózgów świata Spośród opisanych znalezisk wyróżnia się grupa licząca 1300 mózgów. To te organy, które zachowały się jako jedyne oprócz kości. Inne tkanki miękkie nie przetrwały. Natomiast mózgi tak. – To bardzo, bardzo dziwne – przyznaje „New Scientistowi” Alexandra Morton-Hayward, antropolożka kryminalistyczna i doktorantka z Oksfordu. – Tego rodzaju mózgi, jedyne zachowane tkanki miękkie, znajdowano na zatopionych statkach albo podmokłych cmentarzach. W miejscach, gdzie kości dosłownie pływały w wodzie – opowiada badaczka. To o tyle zaskakujące, że mózg jest jednym z pierwszych organów, które w naturalnych warunkach zaczynają się rozkładać po śmierci. Od króla do mnicha W bazie brytyjskich badaczy znalazły się mózgi należące do ludzi z każdego piętra drabiny społecznej. Były to mózgi członków egipskich i koreańskich rodzin królewskich. Brytyjskich i duńskich mnichów. Odkrywców Arktyki i bezimiennych ofiar wojny. A także mózg świętej Jadwigi Śląskiej, pochowanej w 1243 r. w Trzebnicy. Kiedy jej ciało ekshumowano w XVII w., okazało się, że mózg świętej nie uległ rozkładowi. Uznano to za cud, dowód boskiej interwencji. Współcześni naukowcy znają wiele mechanizmów sprawiających, że mózgi zmarłych mogą przetrwać stulecia czy nawet tysiąclecia. Mózgi ludzi składanych w ofierze przez Inków ulegały liofilizacji: wysuszały się w ujemnych temperaturach. Znalezione na duńskim torfowisku zmumifikowane zwłoki człowieka z Tollund – pochodzące z IV w. p.n.e. – przeszły proces podobny do garbowania. Mózgi zabitych w czasie hiszpańskiej wojny domowej uległy saponifikacji. Zawarte w nich tłuszcze zamieniły się w formę mydła, tzw. tłuszczowosk. Opisane wyżej procesy mają wspólną cechę. Podlegają im wszystkie tkanki miękkie, nie tylko mózg. Co zatem wyróżnia właśnie ten organ? I dlaczego szczególne 1300 mózgów należą do najstarszych w bazie (niektóre pochodzą nawet z plejstocenu)? Jak bardzo zmienił się ludzki mózg przez 160 tys. lat? Prawie wcale. Co innego czaszki Ludzki mózg fascynuje nie tylko naukowców, ale też amatorów. W końcu to najbardziej złożony narząd w naszym organizmie. Czy współcześnie jest większy niż u Homo sapiens? Dlaczego mózgi potrafią przetrwać stulecia? Szukając odpowiedzi na te pytania, Alexandra Morton-Hayward postanowiła wykorzystać skaner MRI. Jak opowiada, okazało się to okropna pomyłką. Badaczka nie spodziewała się, że zachowane mózgi zawierają tak dużo żelaza. A żelazo, jako metal o właściwościach magnetycznych, nie powinno się znajdować w pobliżu bardzo mocnych magnesów skanera. Obecność tego pierwiastka naprowadziła ją jednak na trop hipotezy wyjaśniającą zagadkową odporność mózgów na upływ czasu. Zdaniem Morton-Hayward w pewnych warunkach żelazo może inicjować tworzenie się połączeń między białkami a lipidami. Tak mogłyby powstawać trwalsze molekuły odporne na rozkład. Kluczem do ich formowania się może być rodzaj białek i tłuszczów albo ich odpowiedni stosunek. Jak widać, ta robocza hipoteza obfituje w słowo „może” odmieniane przez wszystkie przypadki. Tak naprawdę naukowcy na razie nie wiedzą, dlaczego po śmierci właśnie ludzki mózg okazuje się zaskakująco trwały. Wysnuli jednak jeszcze jedno przypuszczenie. Ich zdaniem za zagadką może się kryć molekularny mechanizm istotny dla badań chorób neurodegeneracyjnych. Baza zachowanych mózgów została opisana w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B”. Źródła: Proceedings of the Royal Society B, New Scientist, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wiadomo, kto mieszkał w Machu Picchu. To nie byli tylko Inkowie
Najnowsze badania rzucają nowe światło na społeczność zamieszkującą Machu Picchu. Jak się okazuje, mogła być dość „kosmopolityczna”.
W tym artykule: Machu Picchu odsłania kolejne tajemnice Kto mieszkał w Machu Picchu? Ciekawostki o Machu Picchu Ruiny Machu Picchu znajdują się na wysokości około 2090–2400 m n.p.m. w peruwiańskich Andach. To jedno z najcenniejszych odkryć archeologicznych nie tylko w Peru, ale i całej Ameryce Południowej. Zaskakiwać może fakt, że pozostałości inkaskiego miasta odnaleziono dopiero na początku XX w. Dokładnie 24 lipca 1911 r. Dokonał tego Hiram Bingham, amerykański odkrywca, historyk i naukowiec wykładający na prestiżowym Uniwersytecie Yale. Machu Picchu odsłania kolejne tajemnice Jako że Machu Picchu jest stosunkowo świeżym odkryciem, badacze co jakiś czas docierają do nowych faktów związanych z tą historyczną społecznością. Niedawno naukowcy ustalili, że w rzeczywistości miasto mogło być starsze, niż pierwotnie zakładano. Według dokumentów spisanych przez hiszpańskich konkwistadorów wzniesiono je mniej więcej w połowie XV w. Antropolodzy z Yale twierdzą jednak, że Machu Picchu stanęło kilkadziesiąt lat wcześniej. Nie tylko wiek Machu Picchu pozostaje kwestią sporną. Najnowsze badania sugerują, że pochodzenie społeczności również nie jest oczywiste. Analiza DNA z pochówków wykazuje, że nie wszyscy mieszkańcy byli Inkami. Naukowcy poszli nawet o krok dalej i nazwali Machu Picchu „kosmopolitycznym miastem”. Wygląda na to, że rzeczywiście tak było. Oczywiście na miarę ówczesnych czasów i trudnej lokalizacji. Machu Picchu zamieszkiwali nie tylko członkowie rodziny królewskiej i elity, ale także służący oraz robotnicy. Jak się okazuje, przedstawiciele niższych warstw społecznych nie pochodzili z tego samego regionu. Cytowany przez serwis phys.org.Jason Nesbitt, profesor nadzwyczajny archeologii na Tulane University School of Liberal Arts, podkreśla, że analiza genetyczna dotyczyła wyłącznie szczątków tzw. ludności pomocniczej, nie arystokracji. Kto mieszkał w Machu Picchu? W ramach badań naukowcy porównali DNA 34 osób pochowanych w Machu Picchu z materiałem genetycznym pozyskanym w innych miejscach dawnego imperium Inków. Aby ustalić stopień ich pokrewieństwa, wykorzystano również genomy współczesnych mieszkańców Ameryki Południowej. Analiza wykazała, że pochowani pochodzili z różnych miejsc. Najbardziej odległe tropy prowadzą aż do Amazonii. Co ważne, zmarli rzadko kiedy dzielili to samo DNA. Oznacza to, że trafiali do Machu Picchu pojedynczo, a nie całymi rodzinami czy grupami społecznymi. – Genetyka nie przekłada się na pochodzenie etniczne czy podobne relacje, ale pokazuje, że ludzie mieli różne pochodzenie w różnych częściach Imperium Inków – tłumaczy profesor Nesbitt. Badanie wpisuje się w większy projekt naukowy, mający na celu połączenie tradycyjnych technik archeologicznych z nowymi technologiami i sposobami analiz. W ten sposób badacze chcą lepiej zrozumieć dotychczasowe odkrycia w Machu Picchu. Cuzco, czyli pępek świata. Co wiemy o owianej legendą stolicy państwa Inków? Cuzco przez 200 lat było stolicą wielkiego imperium Inków, ale artefakty świadczą o tym, że tereny te były zamieszkałe już tysiąc lat przed naszą erą. Cuzco jest też miejscem założen... Ciekawostki o Machu Picchu Machu Picchu to jedna z najważniejszych atrakcji turystycznych w Peru. Wycieczka w Andy wymaga nie tylko odpowiedniej kondycji, ale też nakładów finansowych. Zwłaszcza jeśli mówimy o osobach podróżujących z odległej Europy. Sam lot do Peru może kosztować około 5 tys. zł w dwie strony. Co warto wiedzieć przed zwiedzaniem inkaskiego miasta? Zaskakiwać może to, że tak naprawdę nigdy nie było zaginione. Tak, świat usłyszał o nim dzięki amerykańskiemu wykładowcy, ale lokalni mieszkańcy doskonale wiedzieli, że w Andach znajdują się historyczne ruiny. Oto inne ciekawostki o Machu Picchu: Machu Picchu jest odporne na trzęsienia ziemi. Inkowie wznosili jego kamienne mury bez użycia zaprawy. Machu Picchu znaczy „Stara Góra”. Na miejscu można otrzymać stempel do paszportu. W obrębie ruin znajdują się dwa szczyty, które można zdobyć. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Świat do odkrycia Od czasów pierwszych żeglarzy, którzy odważali się przekraczać granice oswojonego świata, ciekawość pcha ludzi do odkrywania nieznanego. Wydawałoby się, że dziś niewiele już zostało do zbadania i że swoją planetę poznaliśmy gruntownie. Tymczasem – jak się szacuje – opisaliśmy zaledwie 7 proc. życia w oceanach. Także w deszczowych lasach i niedostępnych jaskiniach, a nawet pod naszymi stopami (mikroorganizmy!) wciąż czekają stworzenia do odkrycia. Badacze różnie szacują liczbę gatunków, które nie zostały jeszcze zidentyfikowane i zbadane, ale zawsze są one liczone w milionach. Dziś wielu ważnym i przełomowym wyprawom patronuje Towarzystwo National Geographic. Jego odkrywcy penetrują puszcze i schodzą w głębiny oceanów. Wyposażeni w narzędzia współczesnej inżynierii analizują geologiczną budowę naszej planety i tajniki różnych form życia, zmieniając ludzkie rozumienie skomplikowanego systemu, jakim jest Ziemia. Duch eksploracji wykracza jednak poza Ziemię, popychając ludzkość w kosmos. Astronauci stają się współczesnymi odkrywcami, wyruszającymi na ocean wszechświata. Niniejsze wydanie magazynu poświęciliśmy właśnie duchowi eksploracji i ludziom, którzy odpowiadają na jego wezwanie. Przedstawimy wam zatem dokonania Thomasa Peschaka, który rozpoczął dwuletnią wyprawę z biegiem Amazonki, badając w jej trakcie najstarszą sztukę naskalną obu Ameryk. Opowiemy, jak badacze próbują odbudować populacje rekinów w wodach Indonezji. Razem z Lee Bergerem spenetrujemy południowoafrykańską jaskinię, w której znaleziono kości dawnych krewnych człowieka. Pokażemy zdjęcia Yaela Martíneza, który, korzystając ze specjalnej techniki „interwencji”, portretuje meksykańskich imigrantów w USA. Opowiemy też o fragmencie własnej historii. W lipcu minie bowiem 70 lat od zakończenia odbudowy warszawskiej Starówki. Świat zarówno w czasie, jak i w przestrzeni wciąż czeka na dalsze odkrywanie. Zapraszam w tę podróż na naszych łamach. Łukasz Załuski redaktor naczelny Spis treści Eksploracje Powrót wilka tasmańskiego? Gatunek ten wyginął ponad sto lat temu, ale pozostaje żywy w kulturze i symbolice. Teraz kształtów zaczyna nabierać projekt odtworzenia genomu i wskrzeszenia wilka. Tekst K. Warne | s. 10 Ponadto Papugi bystre jak my Czaszki dla Ramzesa Wydanie eksploracyjne Reportaże Szukając drogi Dla człowieka era eksploracji nigdy się nie kończy. Świat ma jeszcze przecież tyle tajemnic... Tekst N. Strochlic, kolaże N. Jamieson | s. 20 Sztuka naskalna Amazonii Ekspedycja do wielkiej galerii pod gołym niebem w kolumbijskim lesie deszczowym. Tekst i zdjęcia T. Peschak | s. 34 Powrót do jaskini kości Niełatwo wcisnąć się do cmentarnej jaskini Homo naledi, odkrytej w Południowej Afryce. Tekst L. Berger | s. 52 Plan na rekiny Zasiedlić ocean rekinami rozmnożonymi w niewoli? Ten ambitny plan może się powieść. Tekst C. Welch, zdjęcia D. Doubilet i J. Hayes | s. 62 Świat na ludzką miarę Paul Salopek w swej pieszej podróży dookoła świata idzie przez ostatnie skrawki tradycyjnych Chin. Tekst P. Salopek, zdjęcia Zhou Na i G. Sabrié | s. 82 Światło emigrantów Fotograficzny projekt eksploruje kulturowe korzenie emigrantów z Meksyku. Tekst N. San Martín, zdjęcia Y. Martínez | s. 102 Warszawa odbudowana 70 lat temu warszawska Starówka znów odżyła. Tekst R. Kościelny | s. 112
Inkowie składali w ofierze bogom nieuleczalnie chorych ludzi? Być może praktykowali eutanazję
Czy kobieta, której mumifikowane szczątki znajdują się w muzeum w Monachium, została poddana eutanazji, czy też złożona w ofierze bogom? Naukowcy próbują rozwiązać zagadkę śmierci inkaskiej kobiety żyjącej w XVI wieku.
W tym artykule: Tajemnicza mumia z Monachium? W jaki sposób zmarła tajemnicza inkaska kobieta? Diagnoza po setkach lat Czy Inkowie składali w ofierze bogom nieuleczalnie chorych w ramach eutanazji? Mumia tajemniczej kobiety trafiła do bawarskich zbiorów na początku XX wieku. W wyniku bombardowań miast niemieckich podczas II wojny światowej mumia straciła obie nogi poniżej kolan. Początkowo przypuszczano, że szczątki pochodzą z jednego z prehistorycznych europejskich bagien. Tajemnicza mumia z Monachium? Badania stabilnych izotopów wodoru i azotu przeprowadzone przez niemieckich naukowców z różnych instytucji naukowych w Monachium pod kierownictwem Stephanie Panzer wykazały, że kobieta odżywiała się głównie pokarmem pochodzenia morskiego oraz m.in. kukurydzą. Tego typu dieta jest charakterystyczna dla mieszkańców wybrzeża Chile i Peru. Ponadto włosy kobiety związano tkaniną wykonaną z włókien sierści zwierząt z rodziny wielbłądowatych, takich jak lama i alpaka. W jaki sposób zmarła tajemnicza inkaska kobieta? Szczegółowe badania tomografem komputerowym pozwoliły ustalić, że kobieta została brutalnie zamordowana. Jej twarz zmiażdżono. Fragmenty kości twarzoczaszki znaleziono w tyle puszki mózgowej. Prawdopodobnie przemieściły się tam już po śmierci, kiedy dekompozycji uległa tkanka mózgowa. Kobieta miała też na czole ranę długości ok. 7 cm, powstałą mniej więcej w czasie śmierci. Charakter obrażeń sugeruje, że twarz nie została zmiażdżona po śmierci, np. podczas osuwania się ziemi w grobie. Pewne jest więc, że kobieta została zamordowana. Najprawdopodobniej narzędziem o zaokrąglonych krawędziach. Badacze początkowo przypuszczali, że mogła zostać złożona w ofierze. Podobne uszkodzenia twarzy odkryto na mumii chłopca z rejonu Titicaca w Boliwii, który został złożony w ofierze bogom. W wielu regionach Ameryki Południowej praktykowano składanie w ofierze dziewczynek i młodych kobiet. Qin Shi Huang – kim był pierwszy cesarz Chin? Qin Shi Huang zapisał się w historii jako pierwszy cesarz Chin. To za jego czasów rozpoczęły się prace nad Wielkim Murem Chińskim. Swoimi decyzjami odmienił zjednoczone Chiny. Jak został c... Diagnoza po setkach lat Jednak tomografia komputerowa wykazała również przerost mięśnia sercowego oraz zwłóknienia w okolicy jelita grubego i odbytu. Te objawy sugerują, że kobieta cierpiała na pasożytniczą chorobę Chagasa. Aby potwierdzić diagnozę, naukowcy przebadali pod mikroskopem fragmenty tkanki jelita oraz odbytu. Stwierdzili obecność międzykomórkowych pasożytów świdrowca amerykańskiego (Trypanosoma cruzi). Również badania DNA potwierdziły istnienie w tkankach kobiety materiału genetycznego pasożyta. Choroba Chagasa jest powszechna w Ameryce Południowej. Badania mumii wskazują, że dolegliwość była obecna już w czasach inkaskich. Osoby, u których choroba przebiega w postaci przewlekłej, mogą doświadczać objawów takich jak: kołatanie serca, zawroty głowy, bóle zamostkowe, duszności. Pasożyt atakujący układ pokarmowy często prowadzi do poszerzenia przełyku. To może prowadzić do niedożywienia, ulewania się pokarmu, a nawet do zapalenia płuc i innych objawów, takich jak nieustający kaszel lub czkawka. Czy Inkowie składali w ofierze bogom nieuleczalnie chorych w ramach eutanazji? Badania mumii kobiety wskazują, że choroba Chagasa była obecna u niej od dawna, a stopień zwłóknienia ścian odbytu sugeruje, że choroba ta mogła być przyczyną jej śmierci. Badacze uważają, że nawet gdyby nie została zamordowana, jej organizm byłby zbyt osłabiony, by walczyć z chorobą. Choroba Chagasa mogła dyskwalifikować kobietę jako potencjalną ofiarę dla inkaskich bogów. Zazwyczaj bowiem wybierano osoby bez widocznych oznak chorób lub uszkodzeń ciała. Jednak badania włosów kobiety sugerują, że kilka miesięcy przed śmiercią zaczęła jeść więcej pokarmów pochodzenia lądowego. To z kolei może sugerować, że była przygotowywana na ofiarę. Badania przeprowadzone na inkaskich mumiach wykazały, że osoby przeznaczone na ofiarę były karmione pokarmem bogatym w białka zwierząt lądowych, takich jak lamy. Dziś nie można jednoznacznie stwierdzić, czy kobieta, której mumia znajduje się w bawarskich zbiorach, została złożona w ofierze bogom, czy też ciosy w twarz miały skrócić jej cierpienia wywołane chorobą Chagasa. Ale istnieje możliwość, że Inkowie praktykowali eutanazję. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Ciekawostki o Peru. Poznaj historię tego fascynującego kraju
Peru to kraj, w którym wciąż żywa jest historia pradawnych kultur. To właśnie tam znajdują się jedne z najsłynniejszych struktur zbudowanych przez człowieka, takie jak Cuzco i Machu Picchu, a archeolodzy wciąż odkrywają kolejne ślady cywilizacji prekolumbijskich. Co warto wiedzieć o tym niezwykłym państwie?
W tym artykule: Peru – podstawowe informacje Peru – historia Państwo Inków znajdowało się na terytorium dzisiejszego Peru Machu Picchu odkryto dopiero w 1911 roku Peru – ciekawostki Peru to kraj położony na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej, nad Oceanem Spokojnym. To właśnie tutaj w okresie prekolumbijskim rozwinęło się kilka ważnych cywilizacji Mezoameryki. Niektóre z nich powstały na długo przed słynnym państwem Inków. Pamięć o dawnych kulturach jest w Peru wciąż żywa, ponieważ to część dziedzictwa i tożsamości jej współczesnych mieszkańców. Właśnie dlatego wciąż trwają tu wykopaliska archeologiczne. Peru – podstawowe informacje Graniczy z pięcioma krajami: Chile, Boliwią, Brazylią, Kolumbią i Ekwadorem. Powierzchnia całkowita kraju wynosi 1 285 216 km2, co oznacza, że jest to trzecie co do wielkości państwo kontynentu. Mieszkają tu ponad 33 miliony osób. Oficjalnym językiem Peru jest hiszpański, ale obowiązują tu również języki rdzennych społeczności, takie jak keczua i ajmara. Co ciekawe, keczua był w przeszłości urzędowym językiem państwa Inków. Stolicą Peru jest Lima, która jest również największym miastem kraju i siedzibą rządu. Położona jest na wybrzeżu Pacyfiku, w środkowo-zachodniej części państwa. Jest usytuowana w dolinie rzeki Rimac. Mieszka tam ponad 11 milionów osób. Miasto zostało założone przez hiszpańskiego konkwistadora Francisco Pizarro w 1535 roku jako Ciudad de los Reyes (Miasto Królów). Lima była ważnym ośrodkiem kolonialnym i stolicą hiszpańskiego wicekrólestwa Peru przez wiele lat. Z kolei miastem stołecznym republiki jest 1821 roku. Peru – historia Historia tego kraju sięga nawet kilku tysięcy lat. Na terenie dzisiejszego Peru rozwinęło się kilka dużych kultur i cywilizacji, które zostawiły po sobie niezwykłe zabytki i monumentalne miasta. Do najważniejszych należy zaliczyć: Kulturę Chavín, Nazca, Mochica, Chimú, Ajmara. Niestety, dawne społeczności nie zostawiły po sobie żadnych źródeł pisanych. Archeolodzy i historycy opierają swoją wiedzę głównie na artefaktach i pozostałościach budynków, które odkrywane są podczas wykopalisk. Cennym źródłem wiedzy o dawnych cywilizacjach są również mumie. Naukowcy podkreślają, że w zmumifikowanych szczątkach zachowują się tkanki miękkie, fragmenty organów, a także włosy lub paznokcie. Ich analiza połączona z danymi historycznymi i archeologicznymi często rzuca światło na wydarzenia z przeszłości. W ciągu ostatnich kilku lat naukowcy odnaleźli co najmniej kilkaset peruwiańskich grobowców. Ich analiza pokazała, jak wyglądały tradycje pogrzebowe dawnych mieszkańców Ameryki Południowej, a także jak mogła wyglądać wiara dawnych kultur. W tym kraju bowiem zupełnie inaczej postrzegano śmierć. Ludzi często składano w ofierze w nadziei, że przyniesie to przychylność bogów, a zmarli doświadczą lepszej opieki w nowym świecie. Państwo Inków znajdowało się na terytorium dzisiejszego Peru W IX wieku Państwo Aymara podbiło plemiona Kiczuanów, a zwycięzcy następnie tworzyli fundamenty pod nowe, potężne imperium. Państwo Inków zostało założone w XII wieku. Był to jeden z największych i najsilniejszych krajów Mezoameryki. Na początku wieku XVI obejmował większą część wybrzeża Oceanu Spokojnego wzdłuż Andów oraz tereny Peru i Boliwii. Rysunki z Nazca – największa tajemnica Peru Rysunki z Nazca układają się w w geometryczne wzory i kształty zwierząt. Na przestrzeni lat stały się inspiracją dla wielu teorii. Oto co o nich wiemy, a co pozostaje niewiadomą. W czasach swojej świetności w państwie Inków żyło ok. 12 milionów osób. Ludzie zajmowali się głównie rolnictwem. Uprawiali kukurydzę, ziemniaki, komosę ryżową, bawełnę i kokę. Hodowali lamy i alpaki. Inkowie wytwarzali również pięknie zdobione ceramiczne przedmioty, a także zostawili po sobie niezwykłe malowidła. Stolicą imperium było Cuzco. W 1524 roku do Peru dotarli Hiszpanie, którzy wykorzystali fakt, że Inkowie byli osłabieni wojną domową. Przybysze z Europy pod dowództwem Francisca Pizarra rozpoczęli konkwistę na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej. Rok później doszło do rozpadu imperium Inków. Konkwistadorzy pokonali inkaskie wojska i opanowali cały kraj. Atahualpa, ostatni władca imperium, został pojmany, a w roku 1533 zgładzony. W 1542 roku powstało wicekrólestwo Peru. Machu Picchu odkryto dopiero w 1911 roku Machu Picchu to jeden z najważniejszych symboli dawnego Peru. Dawne miasto Inków znajdowało się na wysokości 2400 m n.p.m. w niedostępnych partiach Andów. Zbudowano je na górskiej przełęczy pomiędzy dwoma szczytami, otoczone jest granitowym murem. Nie wiadomo jednak dokładnie, kiedy je wybudowano, ale historycy twierdzą, że po 1440 lub po 1450 roku. Machu Picchu – jak doszło do odkrycia zaginionego miasta Inków? 24 lipca 1911 roku wykładowca historii z Uniwersytetu Yale, Hiram Bingham III wspiął się na szczyt górskiego grzbietu w Peru i natknął się na jeden z najbardziej niezwykłych zespołów rui... Inicjatorem stworzenia Machu Picchu był Pachacutec, jeden z najwybitniejszych władców Inków. Pierwotnie miasto pełniło funkcję głównego centrum ceremonialnego, ale także gospodarczego i obronnego. Zamieszkiwali je głównie kapłani, arystokracja, żołnierze, a także opiekunowie inkaskich świątyń. Miasto zostało całkowicie opuszczone ok. 1537 roku. Ponownie odkryto je dopiero 374 lata później. Peru – ciekawostki Peru to jednak nie tylko kraj, który może poszczycić się historią i starożytnymi ruinami. To również kraina niezwykłej przyrody, fascynującej fauny i flory. To region o ogromnej bioróżnorodności. Państwo Leży w strefie klimatu równikowego i podrównikowego. Dzieli się je na 3 krainy geograficzne: Costa (wybrzeże), Sierra (góry), Selva (dżungla). W Republice Peru można podziwiać zarówno majestatyczne Andy i górskie szczyty, jak i amazońskie lasy, przepiękne parki narodowe, jeziora i wybrzeża Pacyfiku. To prawdziwy skarb natury, który gwarantuje wyjątkowe przeżycia turystom, którzy cenią sobie piękno Ziemi. Najważniejsze ciekawostki o Peru: Nie ma dostępu do równika, ale brakuje mu do niego 5 km w linii prostej. Według najpopularniejszej teorii nazwa kraju pochodzi od lokalnego słowa biru, co oznacza „rzeka”. Żyje tu ponad 1800 gatunków ptaków. Znajduje się tu jezioro Titicaca. To najwyżej położone jezioro żeglowne na świecie. Państwo jest położone wzdłuż Pacyficznego Pierścienia Ognia. To najaktywniejszy sejsmicznie rejon świata. Właśnie dlatego bardzo często dochodzi tu do wstrząsów i trzęsień ziemi. Ziemniaki pochodzą właśnie z Peru. Do Europy przywieźli je hiszpańscy konkwistadorzy. Kuchnia Peru liczy nawet 500 regionalnych potraw. Żyje tu najwięcej alpak na świecie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
To odkrycie w Andach wskazuje na intrygujące kulty. Trop prowadzi także do Inków
W co wierzyli Inkowie i jak wyglądały ich rytuały? Ostatnie odkrycie w Andach jest według archeologów wyjątkowe. Oto, czego się dowiadujemy.
W tym artykule: Archeolodzy na tropie Inków Zaskakujące odkrycie w Andach Kim byli Inkowie i co się z nimi stało? W ostatnich miesiącach archeolodzy prowadzący badania w Meksyku i Peru mieli ręce pełne roboty. Tak jest zresztą od lat. Oba kraje niezmiennie fascynują znawców i amatorów. W Peru najważniejszym zabytkiem jest oczywiście Machu Picchu. Kolejno odkrywane mumie również rozpalają wyobraźnię historyków. W Meksyku odkrycia archeologiczne są najczęściej powiązane z Majami. Tak jak kamienna tablica przedstawiająca wyniki rytualnej gry w piłkę. Archeolodzy na tropie Inków Tym razem uwaga archeologów została zwrócona na Boliwię. Tam, w wyżynnym regionie Carangas, badacze znaleźli zaskakujące punkty rytualne z czasów przedhiszpańskich. Odkrycie w Andach jest powiązane zarówno z Inkami, jak i z tzw. kultem wak'a. Łącznie naukowcy zidentyfikowali 135 ceremonialnych punktów. Jeden z nich wyróżnia się cechami niespotykanymi dla regionu Andów. Najpierw warto jednak przyjrzeć się istotnym podobieństwom. W każdym z odkrytych miejsc zespoły badawcze trafiły na ceramiczne elementy pochodzące z lat 1250–1600. W większości są to fragmenty misek, talerzy i małych słoiczków. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „Antiquity” twierdzą, że te tropy mogą wskazywać na kult wak'a. Zaskakujące odkrycie w Andach Kult wak'a to grupa tradycyjnych praktyk i wierzeń religijnych, praktykowanych przez rdzenną ludność regionu andyjskiego. Koncentrują się one przede wszystkim wokół czczenia świętych gór, znanych jako Apus, oraz Pachamamy, Matki Ziemi. Kulty te obejmują również rytualne ofiary i ceremonie oddawania czci siłom natury. Badaczy szczególnie zainteresowała okrągła konstrukcja o średnicy 140 m. Znaleziono ją w pobliżu rzeki Lauca niedaleko granicy boliwijsko-chilijskiej. Miejsce to jest wizualnie i przestrzennie związane z głównymi świętymi górami. Z badania wynika, że tworzy je 39 okrągłych konstrukcji ozdobionych wzorami imitującymi symbole Inków. Ponadto można stamtąd zobaczyć kilka innych miejsc kultu. Na podstawie tej analizy archeolodzy uważają, że to miejsce było „neutralną lub wspólną przestrzenią” dla władz, które gromadziły się i służyło jako „regionalne centrum ceremonialne”. Możliwe, że ta budowla została po raz pierwszy wymieniona w kronikach księdza Bartolomé Álvareza, który podróżował po regionie Carangas w latach osiemdziesiątych XVI wieku. Duchowny usłyszał o istnieniu „dużego okrągłego budynku”, w którym rdzenni przywódcy regionu spotykali się, aby w czerwcu odprawiać ceremonie ku czci Słońca. – To ceremonialne centrum dostarcza bogatego materiału do dalszych badań przedhiszpańskiej historii tej części Andów – obszaru, który był ogólnie niedostatecznie zbadany. Kolejne badania pozwolą naukowcom przetestować te wstępne hipotezy i interpretacje – podsumowują autorzy artykułu. Na dnie jeziora Titicaca Inkowie mieli ukryć swoje złoto. Naukowcy odkryli tam zatopioną świątynię Jezioro Titicaca wymieniane jest wśród największych atrakcji Ameryki Południowej. Nic dziwnego. Ogromny zbiornik wodny skrywa masę atrakcji dla przyjezdnych. Nie ulega wątpliwości, że tajem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bcf673ee881570e5b22e182c1b408e519295f800-b682ed6.jpg" width="938" height="627" alt="Jezioro Titicaca – jakie tajemnice skrywa to jezioro Ameryki Południowej? (fot. Laurent Guerinaud/AGB Photo Library/Universal Images Group via Getty Images)" title="Jezioro Titicaca – jakie tajemnice skrywa to jezioro Ameryki Południowej? (fot. Laurent Guerinaud/AGB Photo Library/Universal Images Group via Getty Images)" /> Kim byli Inkowie i co się z nimi stało? Imperium Inków było największym imperium prekolumbijskim w obu Amerykach. Istniało od początku XV wieku do podboju przez Hiszpanów w połowie XVI wieku. Społeczeństwo Inków było wysoce zorganizowane i ustrukturyzowane, ze scentralizowanym rządem i potężną armią. Terytorium ich panowania obejmowało większość zachodniej części Ameryki Południowej. W szczytowym okresie były to tereny od granic dzisiejszego Ekwadoru po Chile i od wybrzeża Pacyfiku po lasy deszczowe Amazonii. Najazd Hiszpanów oznaczał koniec inkaskiego panowania, prowadząc do dziesięcioleci kolonizacji oraz zdziesiątkowania rdzennych ludów i ich kultury. Inkowie pozostawili po sobie bogate dziedzictwo kulturowe, w tym muzykę, sztukę i wyjątkową architekturę. Źródło: Antiquity Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Na dnie jeziora Titicaca Inkowie mieli ukryć swoje złoto. Naukowcy odkryli tam zatopioną świątynię
Jezioro Titicaca wymieniane jest wśród największych atrakcji Ameryki Południowej. Nic dziwnego. Ogromny zbiornik wodny skrywa masę atrakcji dla przyjezdnych. Nie ulega wątpliwości, że tajemnicza Titicaca należy do tych miejsc, których po prostu nie można nie zobaczyć, zwiedzając Peru lub Boliwię. Gdzie leży jezioro? Z czego słynie i co oznacza jego nazwa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Gdzie leży jezioro Titicaca? Jezioro Titicaca – najważniejsze informacje Znaczenie nazwy Titicaca Z czego słynie jezioro Titicaca? Tajemnice jeziora Titicaca Podwodne miasto Wanaku Nie ulega wątpliwości, że w kontekście turystycznym Ameryka Południowa należy do najbardziej atrakcyjnych obszarów. Miasta, w których rozwijały się dawne cywilizacje, lasy deszczowe, zachwycające wodospady, rajskie plaże – atrakcje tego kontynentu można mnożyć niemal w nieskończoność. Jedną z największych jest jezioro Titicaca, prawdziwa perła w koronie malowniczego pasma Andów. Gdzie leży jezioro Titicaca? Malownicze jezioro Titicaca jest położone w samym sercu Andów Środkowych (w północnej części zagłębienia Altiplano, pomiędzy wschodnimi a zachodnimi pasmami), na peruwiańsko-boliwijskim pograniczu. Ogromny zbiornik wodny zajmuje powierzchnię ok. 8400 kilometrów kwadratowych. Żeby lepiej zobrazować jego wielkość, wystarczy wspomnieć, że województwo opolskie – najmniejsze ze wszystkich – jest większe zaledwie o ok. 1000 kilometrów kwadratowych. Mniej więcej 60 proc. powierzchni jeziora leży po stronie Peru. Choć gdyby zapytać o to przeciętnego Boliwijczyka, ten najprawdopodobniej wskaże na odwrotne proporcje. Po stronie peruwiańskiej, jezioro jest położone w departamencie Puno. Jezioro Titicaca – najważniejsze informacje Titicaca jest najwyżej położonym jeziorem żeglownym (i przy okazji – największym jeziorem wysokogórskim). Jego tafla rozlewa się na wysokości 3812 metrów n.p.m. Osiąga głębokość dochodzącą do 281 metrów (przeciętnie 140–180 metrów). Mimo że jezioro leży w strefie podzwrotnikowej, temperatura wody, wahająca się od 6 do 13 stopni Celsjusza (średnio 10 stopni Celsjusza), zdecydowanie nie zachęca do kąpieli. Nie szkodzi, bo Titicaca oferuje masę innych atrakcji. Znaczenie nazwy Titicaca Nazwa jeziora wywodzi się z indiańskiego języka keczua i oznacza pumę (titi) polującą na zająca (caca). Skąd wzięło się to oryginalne nazewnictwo? Żeby to zrozumieć, wystarczy spojrzeć na Titicacę z lotu ptaka. Linia brzegowa zbiornika układa się w charakterystyczny kształt, który rzeczywiście przypomina biegnącego dzikiego kota, próbującego pochwycić mniejszą od siebie zdobycz. Niektóre źródła wskazują na inne znaczenie nazwy jeziora. W języku Inków słowo „titicaca” ma oznaczać „skała pumy” lub „szara puma”. Właśnie tak dawne ludy określały świętą skałę na Wyspie Słońca, od której jezioro miało zaczerpnąć swoją nazwę. Z czego słynie jezioro Titicaca? Większość turystów rozpoczyna wycieczkę w peruwiańskim Puno – mieście położonym nad brzegiem jeziora, będącym stolicą departamentu o tej samej nazwie. Dojazd autobusem z Limy zajmuje ok. 20 godz. Podróż samolotem jest zdecydowanie krótsza. Ze stolicy kraju do lotniska w mieście Juliaca (ok. 42 km od Puno) trwa ok. 90 min. Już samo Puno stanowi niemałą atrakcję. Na uwagę zasługują przede wszystkim fantastyczne punkty widokowe. Miasteczko warto jednak potraktować jako wstęp do wycieczki, bo jezioro oferuje masę innych atrakcji. Imperialne drogi Inków. Poznaj historię dawnej potęgi Plac na wyspie Taquile na wielkim jeziorze Titicaca, w jego części należącej do Peru. Setki ludzi stoją w milczeniu, podczas gdy ksiądz odprawia nabożeństwo. Mieszkańcy Taquile to w du.. Jedną z najbardziej rozpoznawalnych są słynne wyspy Uros, położone w odległości kilkunastu kilometrów od miasteczka. Mowa o sztucznych wyspach, niemal w całości wykonanych z trzciny totora, będących żywym skansenem dawnej kultury ludu Uros (Uru). Samo słowo „pływające” należy traktować z lekkim przymrużeniem oka, bo wyspy w rzeczywistości nie dryfują swobodnie po tafli jeziora. Są unieruchomione przy pomocy kamieni i palików, wbitych w dno. Na kilkudziesięciu małych wysepkach żyje ok. 2 tys. osób. Jednak należy wspomnieć, że wszyscy, którzy liczą na autentyczne doświadczenie związane z obcowaniem z dawną kulturą, mogą poczuć się nieco rozczarowani. Obecnie wyspy Uros to miejsce typowo turystyczne, a wielu ich mieszkańców przebywa tam tylko okazjonalnie. Alternatywą dla Uros są pływające wyspy Titino. Zbudowane z tej samej odmiany trzciny, unoszą się na wodzie w pobliżu półwyspu Llachon. Jest ich znacznie mniej i mieszka na nich zaledwie kilka indiańskich rodów. Przy czym należy podkreślić, że w tym przypadku wyspy są ich autentyczną przestrzenią życiową. Dociera tam znacznie mniej turystów, a sama prezentacja prowadzona jest w sposób niespieszny. Titicaca to nie tylko sztuczne, ale także naturalne wyspy. Jedną z najciekawszych jest Wyspa Słońca (Isla del Sol), położona w boliwijskiej części jeziora. Skrawek lądu o powierzchni niespełna 21 kilometrów kwadratowych jest zamieszkały głównie przez Indian. Na wyspie można podziwiać liczne zabytki z okresu inkaskiego. Kompleks Chincana i Pilko Kaina zasługują na szczególną uwagę. Warto też odwiedzić muzeum w Challapampa, gdzie eksponowane są cenne znaleziska archeologiczne. Wytrwali piechurzy i miłośnicy górskiego trekkingu mogą zdobyć szczyt Cerro Chequesani (4076 metrów n.p.m.), z którego rozpościera się zachwycająca panorama jeziora. Zostańmy jeszcze przez chwilę po boliwijskiej części jeziora, a dokładnie – w departamencie La Paz. W pobliżu północnego brzegu malowniczego zbiornika można znaleźć niesamowite zabytki kultury andyjskiej. Mowa o mieście Tiahuanaco (lub w języku ajmara – Tiwanaku). W obszarze tego tajemniczego miejsca (geneza powstania i przyczyny upadku do dziś nie zostały dokładnie poznane) zachowało się wiele śladów cywilizacji, która rozwijała się zanim a Ameryce Północnej powstało imperium Inków. Słynna Brama Słońca to tylko jeden z wielu przykładów. Tajemnice jeziora Titicaca Z jeziorem Titicaca wiąże się wiele legend. Jedne z najsłynniejszych dotyczą wspomnianej wcześniej Wyspy Słońca, która dla Indian Ajmara i Keczua jest miejscem świętym. To właśnie tam miał narodzić się Viracocha (Wirakocza) – bóg, który stworzył wszechświat. Potężna istota miała wyłonić się z wody jeziora, stworzyć Słońce i ludzi. Tajemnice jeziora nie dotyczą wyłącznie wierzeń Indian. Na przestrzeni lat, badania archeologiczne ujawniły na jego dnie wiele fascynujących znalezisk – figurki przedstawiające lamy, kadzidła, wykonane z kamienia ofiarne pudełka i liczne ozdoby. W 2019 roku podwodni archeolodzy odkryli na dnie jeziora rytualne stanowisko (w rejonie rafy Khoa), gdzie składane były ofiary ze zwierząt. Jedno z najnowszych odkryć, ujawnione w 2020 roku, to kamienna skrzynka depozytowa (wykonana ze skały wulkanicznej), która na dnie jeziora przetrwała 500 lat. W jej wnętrzu znajdowała się ofiara dla bogów – figurka lamy i złota blaszka, prawdopodobnie część bransoletki. Podwodne miasto Wanaku Z jeziorem wiąże się jeszcze jedna interesująca legenda – o podwodnym mieście Wanaku, w którym ma być ukryte inkaskie złoto. Najbardziej prawdopodobną lokalizacją tego miejsca jest właśnie Titicaca. Inkowie mieli tam ukryć swój skarb, by chronić go przed chciwością konkwistadorów. O ile istnienie legendarnego skarbu Inków nigdy nie doczekało się potwierdzenia, to badania przeprowadzone w 2000 roku ujawniły ruiny świątyni na dnie jeziora. Zdaniem naukowców, obiekt ma być związany z kulturą Tiahuanaco i wzniesiono go jeszcze przed powstaniem inkaskiego imperium. W jaki sposób świątynia znalazła się na dnie? Ta kwestia nie doczekała się ostatecznego wyjaśnienia. Najbardziej prawdopodobna teza zakłada, że została zatopiona w wyniku naturalnej katastrofy, gdy wezbrała woda w jeziorze. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nim Inkowie stworzyli imperium, swój ślad w Andach odcisnęli Tiahuanaco. Z czego byli znani?
Tiahuanaco prowadzili zaawansowane obserwacje astronomiczne oraz parali się metalurgią. Do perfekcji doprowadzili umiejętność obróbki kamienia. Ich pochodzenie jest nieznane. To od nich najprawdopodobniej pochodzą Indianie Uros, po dziś zamieszkujący pływające trzcinowe wyspy na jeziorze Titicaca.
W tym artykule: Cywilizacja Tiahuanaco, inaczej Tiwanaku Rozwój kultury Tiahuanaco Rolnictwo Tiwanaku Jak wygląda Brama Słońca Tiahuanaco? Kiedy powstała Brama Słońca? Jezioro Titicaca ma ponad osiem tysięcy metrów kilometrów kwadratowych powierzchni i leży na wysokości niemal czterech tysięcy metrów nad poziomem morza. Okolice tego akwenu z jego licznymi wyspami stały się miejscem narodzin i upadku kilku kultur. W tym tej, która pozostawiła nam Bramę Słońca – ogromny monolit, będący symbolem Tiahuanaco. Cywilizacja Tiahuanaco, inaczej Tiwanaku Setki lat przed południowoamerykańskim imperium Inków, na terenach dzisiejszej Boliwii, północnego Chile i południowego Peru, rozwijała się inna cywilizacja. Państwo Tiahuanaco (nazwa z języka keczua) lub Tiwanaku (w języku ajmara) istniało od około 550 do 950 r. n.e. Było jedną z trzech głównych potęg pierwszego tysiąclecia w Andach. Pozostałymi dwoma regionalnymi mocarstwami w tym czasie były Wari i Moche, które kontrolowały terytorium na północ od Tiwanaku w dzisiejszym Peru. Dłużej, bo niemal tysiąc lat, rozwijała się cywilizacja Tiwanaku. Badania archeologiczne datują jej narodziny na III wiek naszej ery, a upadek na wiek XII. Chociaż centrum kultury Tiahuanaco znajdowało się w regionie jeziora Titicaca w dzisiejszym południowym Peru i zachodniej Boliwii, to wpływy kulturowe rozprzestrzeniły się na Boliwię oraz części Chile i Argentyny. Rozwój kultury Tiahuanaco Centralne miasto Tiwanaku w szczytowym momencie zamieszkiwało nawet 40 tysięcy mieszkańców. Głównie rolników, pasterzy lam, rybaków i rzemieślników. W ceremonialnej części osady znajdowała się wielopoziomowa piramida zwana Akapana oraz kompleks świątynny (Kalasasaya). Niektórzy są przekonani, że to jedno ze starożytnych miast, które mieli odwiedzić kosmici. Religia była ważną częścią cywilizacji. W wodach jeziora Titicaca odnaleziono cenne artefakty Tiahuanaco, w tym złote medaliony i kamienne rzeźby. Ikonografia religijna i lokalizacja obiektów sugerują, że ważną rolę w rozwoju tego wczesnego imperium odegrały pielgrzymki. Praktyka pielgrzymek została później przejęta przez cywilizację Inków. Kultura Tiwanaku uległa ogromnej transformacji w okresie około 800 r. n.e. Budownictwo przeniosło się z małych, zwartych budynków do dużych, otwartych przestrzeni publicznych – być może w celu dostosowania się do napływu ludności. Wzmożony ruch ludności można dostrzec, badając artefakty znalezione w wodach w pobliżu Wyspy Słońca. To miejsce leżące około 20 km od stolicy Tiahuanaco, które według archeologów mogło być ostatnim przystankiem pielgrzymów przed wejściem do miasta. Rolnictwo Tiwanaku Mieszkańcy Tiwanaku rozwinęli kulturę opartą na kilku filarach: hodowli lam, rybołówstwie i rolnictwie. Szczególnie pomysłowy był sposób uprawy roli. Tereny ludu Tiahuanaco nie są wymarzonym miejscem do tworzenia rozległych pól uprawnych. W dodatku trudny klimat i gwałtowne zmiany pogody nie sprzyjają rozwojowi rolnictwa. Jednak Tiwanaku wypracowali na to sposób. Ich pola, czy raczej poletka uprawne były specjalnie konstruowanymi kopcami. Spód kopców stanowiły kamienie, na nich dopiero znajdowała się warstwa ziemi. Między takimi spłaszczonymi kopcami prowadzono kanały. Woda zasilała uprawy, ale dawała też im ciepło i ochronę przed gwałtownym spadkiem temperatury. W ciągu dnia nagrzewała się do temperatury od kilkunastu do 20 stopni Celsjusza, by w nocy oddawać ciepło. W ten sam sposób rozgrzewały się też kamienie, które izolowały uprawy od gruntu. Zdarzało się, że kanały zarybiano. A gdy ziemia z kopca osypywała się, nadbudowywało się go bogatym w związki organiczne mułem z kanałów. Jak wygląda Brama Słońca Tiahuanaco? Jednak to imponujące kamienne budowle i pomniki są symbolem kultury Tiwanaku. Tym najbardziej charakterystycznym jest Brama Słońca, monolityczny portal wykuty w jednym bloku andezytu, twardej skały pochodzenia wulkanicznego. Brama została odkryty na głównym dziedzińcu miasta i mogła pierwotnie służyć jako portal do Puma Punku – jednej z najważniejszych publicznych świątyń w mieście. Portal zdobią płaskorzeźby. W środkowej części nadproża znajduje się płaskorzeźba Płaczącego Bóstwa, utożsamianego obecnie z Wirakoczą. Zachowany blok ma wymiary trzy na sześć metrów. Górną część monolitu zdobi skomplikowana płaskorzeźba, przez większość badaczy uznawana za kalendarz. Po obu stronach przejścia znajdują się dwa prostokątne „oczodoły”, które w przeszłości najprawdopodobniej wypełnione były jakimś drogocennym metalem – złotem lub srebrem. Po prawej stronie rzeźbiony fryz jest ukośnie pęknięty. Rewers bramy jest jeszcze bardziej skomplikowany niż jej front. Otwór drzwiowy został tam starannie obrysowany typową dla Tiahuanaco obwódką, która w górnej części rozszerza się i zmienia w charakterystyczne, potrójne „schodki”. Kiedy powstała Brama Słońca? Datowanie Bramy Słońca jest tak samo problematyczne, jak datowanie całego kompleksu ruin Tiahuanaco. Arthur Posnansky, urodzony w Wiedniu, lecz mający polskie korzenie archeolog i jeden z pierwszych specjalistów zajmujących się tamtym obszarem twierdził, że brama liczy nawet kilkanaście tysięcy lat. Współcześni archeolodzy mówią jednak o dwóch tysiącach lat i to w najbardziej optymistycznym przypadku. Nieznane jest również przeznaczenie miasta. Hipotetyczny pozostaje także cel, dla którego wykuto Bramę Słońca. Można tylko domniemywać, że Tiahuanaco było ważnym ośrodkiem kultowym, w którym prowadzono intensywne obserwacje astronomiczne. Większość budowli, w tym Kalasasaya, gdzie znajduje się legendarna brama, zostało zbudowanych zgodnie z kryteriami astronomicznymi. W związku z tym można uznać, iż sama Inti Punku – Brama Słońca – musiała odgrywać jakąś rolę w tych obserwacjach. Wydaje się jednak, że Brama Słońca wcale nie musi być zabytkiem unikatowym i jedynym w swoim rodzaju. Możliwe, że jest jedną z wielu podobnych bram, których w przeszłości w Tiahuanaco mogło być znacznie więcej. Pewno jest jedne – równo przycięte i precyzyjnie obrobione kamienne bloki wskazują na bardzo wysoki poziom rzemiosła tego ludu i kultury, która, po gwałtownym okresie rozwoju, zamilkła na zawsze. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Cuzco, czyli pępek świata. Co wiemy o owianej legendą stolicy państwa Inków?
Cuzco przez 200 lat było stolicą wielkiego imperium Inków, ale artefakty świadczą o tym, że tereny te były zamieszkałe już tysiąc lat przed naszą erą. Cuzco jest też miejscem założenia i końca wielkiego imperium Tawantinsuyu. W 1572 roku ostatnia twierdza Inków została zdobyta przez hiszpańskich najeźdźców, a ostatni władca, Tupac Amaru, syn Manco, został schwytany i stracony.
W tym artykule: Jak zostało zaprojektowane Cuzco? Skąd wzięła się nazwa Cuzco? Jak Pizarro podbił imperium Inków Konkwistadorzy zniszczyli budowle Cuzco Co zwiedzić w Cuzco? Cuzco, pisane też Cusco, jest położone w samym sercu środkowoperuwiańskich Andów, w leżącej na wysokości 3400 m n.p.m. żyznej dolinie aluwialnej zasilanej przez kilka rzek. Zbudowane na ruinach dawnego imperium, teraz żyje głównie z turystyki. Obecnie to najważniejszy punkt wycieczkowy w całym Peru. Jak zostało zaprojektowane Cuzco? Miasto było podzielone na dwie części: hanan, czyli część górną i hurin – dolną, które dawały wyraz podziałowi społeczeństwa Inków na wyższą i niższą klasę społeczną. Podział na dzielnice miał obrazować cztery części imperium. Odpowiednie części miasta mogli zamieszkiwać tylko ludzie pochodzący z terenów, które symbolizuje dana dzielnica. W ten sposób miasto było nie tylko miniaturową mapą całego inkaskiego imperium, ale też wyrażeniem mocy władców Inka w kształtowaniu i rządzeniu imperium. Cuzco zostało zaprojektowane tak, by kształtem przypominać leżącą pumę, zwierzę czczone przez cywilizację Inków. Zgodnie z układem tego tysiącletniego miasta, mury Sacsayhuaman były położone najwyżej i miały stanowić głowę pumy. Serce zwierzęcia znajdowałoby się na głównym placu. A dokładniej w Kiswarkancha, starożytnym pałacu Inków należącym do króla Wirakoczy. Natomiast Koricancha, czyli Świątynia Słońca, była częścią genitaliów pumy. Ogon pumy kończyłby się w dzielnicy Pumaqchupan. Czyli w miejscu, gdzie spotykają się rzeka Saphy i rzeka Tullumamo. Skąd wzięła się nazwa Cuzco? Inkowie określali swoje imperium jako Tawantinsuyu. W języku keczua Tawantin Suyu lub pisane łącznie – Tawantinsuyu – oznacza „cztery części razem”. Imperium Inków było podzielone na cztery suyu – prowincje, których skrajne, narożne części spotykały się w stolicy, czyli w Cusco. Lud imperium nie znał innych krajów, Inkowie nie wybierali się na morskie wyprawy, dlatego ich ziemia była całym światem, a Cuzco było centrum tego świata. To wyjaśnia jedną z wersji słowa „Cusco”. Można to przetłumaczyć jako „Centrum Świata” lub „Pępek Ziemi”. Inną wersją tłumaczenia nazwy jest „Miejsce Popiołów”, czyli miejsce rytualnej ofiary. Jest to związane z tym, że wszystkie główne świątynie Inków znajdowały się właśnie w Cusco. Tam odbywały się również wszystkie znaczące ceremonie religijne. Do czasu przybycia w 1533 roku do Cuzco hiszpańskich konkwistadorów, miasto kwitło. Było usiane wspaniałymi świątyniami, placami i bogatymi domami rodziny królewskiej. Jako stolica przeszło 12-milionowego imperium, pełniło funkcję centrum gospodarczego i handlowego. Mieszkańcy uprawiali kukurydzę, ziemniaki, komosę ryżową, bawełnę i kokę. Pola nawadniali przy pomocy sztucznych kanałów irygacyjnych. Domy budowali z cegły. Sam fakt, że żądni złota Hiszpanie znaleźli się w Ameryce Południowej, wiąże się z traktatem z Tordesillas z 1494 roku. Hiszpanie podzieli się w nim z Portugalczykami strefami wpływów. Traktat ten wyznaczył kierunki ekspansji obu państw. Hiszpania swoje wysiłki koncentrowała w Ameryce Południowej, poza obszarem współczesnej Brazylii, która przypadła Portugalii, a Portugalia w Afryce i Azji. Jak Pizarro podbił imperium Inków Dzisiejsze Peru, w którym leży Cuzco, zostało podbite przez żołnierzy dowodzonych przez Fransisca Pizarro. Pizarro wyprawiał się na te tereny trzykrotnie. Dwie pierwsze wyprawy nie przyniosły oczekiwanych sukcesów i wiele wskazywało na to, że przyszły zdobywca Cuzco już nie powróci do Ameryki Południowej. Ale żądny władzy i pieniędzy Pizarro wyprosił możliwość audiencji przed królem Karolem I Hiszpańskim. Roztoczył przed nim tak bajeczną opowieść o bogactwach Inków, że król oddał mu do dyspozycji statek i 180 zbrojnych. Na czele tej grupy Pizarro wyprawił się do Ameryki Południowej po raz trzeci. Hiszpanie mieli do dyspozycji broń palną, która budziła popłoch wśród Indian. Inną, znacznie potężniejszą bronią, jaką przywieźli ze sobą konkwistadorzy były patogeny. Gdy w 1532 roku Francisco Pizarro przybył do Peru, w kraju Inków trwała walka o tron po zmarłym niedawno władcy. Dziś wiemy, że zanim Pizarro dotarł do Cuzco, dostał się tam inny przybysz z Europy – czarna ospa. To ona prawdopodobnie odpowiadała za zgon władcy. Dzięki śmierci Huayna Capaca i wojnie o schedę po nim, kraj Inków stał się dla Pizarro i jego ludzi wyjątkowo łatwym łupem. Konkwistadorzy zniszczyli budowle Cuzco Pospolite europejskie choroby, jak ospa czy grypa, zdziesiątkowały Indian. Kolejni zmarli w skutek brutalnych praktyk przyjezdnych, ciężkiej pracy w kopalniach i na plantacjach oraz w wyniku działań zbrojnych. Potężne niegdyś imperium pokonały przybyłe zza oceanu patogeny. Po przybyciu do Cusco hiszpańscy najeźdźcy zmienili cały wizerunek miasta. Zniszczyli wiele inkaskich budynków, świątyń i pałaców. Pozostałe mury wykorzystali jako fundament pod budowę nowego miasta. Hiszpańskie kościoły zostały zbudowane przy użyciu kamieni z rozebranych budynków Inków. Niesamowite kolonialne konstrukcje zbudowane na fundamentach Inków stworzyły unikatowy styl architektoniczny, którego wpływ można zaobserwować w kulturze i sztuce miasta. Co zwiedzić w Cuzco? Oto najciekawsze atrakcje tego inkaskiego miasta: Ruiny twierdzy Sacsayhuamán – kompleks obronny, wybudowany w XV wieku na rozkaz dziewiątego króla Inków Pachacuteca. Coricancha – świątynia Słońca. Stanowiła sanktuarium oraz miejsce koronacji i pochówku panujących władców. Coricancha poświęcona była słońcu, bowiem Inkowie uważali się za potomków tej gwiazdy i czcili ją ponad swoich bogów. Poza miejscem kultu, świątynia była także wyznacznikiem czasu, gdyż posiadała kalendarz astrologiczny i kosmogram. Tambomachay – kompleks, którego pierwotne przeznaczenie nie jest pewne. Składają się na niego trzy kamienne tarasy z niszami wbudowanymi w boczne ściany. Obiekt powstał na naturalnym źródle, które doprowadza wodę do mniejszych kanałów, stanowiących część tarasów. Z tego powodu uznaje się, że mogło być to uzdrowisko lub miejsce kultu wody. Archikatedra w Cuzco – monumentalna Bazylika Katedralna Wniebowzięcia NPM, pochodząca z XVII wieku. Za czasów Imperium Inków w miejscu tym stała świątynia Kiswankarcha. Jednak po przejęciu miasta przez Hiszpanów utworzyli oni na jej miejscu kościół katolicki. Katedra powstała w nawiązaniu do renesansu i gotyku, posiada wiele artefaktów i ozdobnych grafik. Położona jest przy głównym placu Plaza de Armas. Od 1983 roku widnieje na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Cuzco to również świetna baza wypadowa do dalszego trekkingu po Andach lub wycieczek do innych inkaskich miast. Stamtąd można się wybrać między innymi do Machu Picchu, do Sacsayhuaman – gigantycznego kompleksu kamiennych murów, miejsca preinkaskiego kultu czy do Quenco – inkaskiego sanktuarium wykutego w skale, poświęconego Matce Ziemi. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Machu Picchu i szlaki Inków zostały zamknięte. Nasilają się protesty i zamieszki w Peru
Władze Peru postanowiły niezwłocznie zamknąć Machu Picchu i szlaki Inków po tym, jak nasiliły się antyrządowe protesty. Popularne zabytki będą niedostępne dla turystów do odwołania.
W tym artykule: W trakcie antyrządowych protestów zginęło już kilkadziesiąt osób Władze zdecydowały, że zamkną do odwołania najważniejszy kompleks zabytków Peru Protestujący zniszczyli tory kolejowe i zaatakowali lotniska Od kilku tygodni w Peru trwają krwawe i brutalne protesty. Wszystko zaczęło się, gdy z urzędu usunięto, a następnie aresztowano prezydenta Pedro Castillo. Głowa państwa w grudniu próbowała nielegalnie rozwiązać jednoizbowy Kongres. Manifestanci domagają się uwolnienia Castillo, odwołania nowej prezydent Diny Boluarte, rozwiązania parlamentu i zmian w konstytucji. W trakcie antyrządowych protestów zginęło już kilkadziesiąt osób To sytuacja bez precedensu, bo dotychczas w trakcie trwania antyrządowych protestów zginęło już ponad 55 osób, zarówno protestujących, jak i funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa. Ponadto w stolicy kraju dochodzi również do podpaleń. W wyniku pożarów zniszczono kilkanaście budynków, m.in. trzypiętrowy budynek Casa Martionelii w pobliżu Placu Św. Marcina w centrum Limy, który wybudowano na początku ubiegłego wieku. Machu Picchu jest starsze, niż zakładano. Nowe badania naukowców Machu Picchu fascynuje nie tylko ludzi nauki, ale też podróżników na całym na świecie. Wiele wskazuje na to, że inkaskie miasto skrywa jeszcze wiele tajemnic. Podczas ostatnich zamieszek policja aresztowała ponad 200 osób, które miały nielegalnie wedrzeć się na teren uniwersytetu w Limie – Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Sprawcy mieli dopuścić się przemocy wobec pracowników placówki akademickiej i przejąć kontrolę nad kampusem. Prokuratura stwierdziła, że bojówkarze chcieli ukraść sprzęt elektroniczny. Nawet 300 policjantów weszło na teren szkoły wyższej, aby z pomocą opancerzonego pojazdu usunąć protestujących. Władze użyły gazu łzawiącego, aby rozproszyć demonstrantów. Władze zdecydowały, że zamkną do odwołania najważniejszy kompleks zabytków Peru Ponadto nieznani sprawcy podpalili posterunek policji w Puno. Minister spraw wewnętrznych Vicente Romero Fernández przekazał w oświadczeniu, że manifestanci zaatakowali komisariaty, budynki rządowe i prywatne firmy w całym kraju. Od kilku dni demonstranci blokowali również dojazd do Machu Picchu. To jeden z największych zabytków kraju i symbol tożsamości rdzennej ludności. Doszło do starć z funkcjonariuszami, w wyniku których ucierpiało kilkadziesiąt osób. W związku z narastającym napięciem władze miasta Cusco zdecydowały, że starożytne miasto i szlaki Inków zostaną zamknięte do odwołania. Ministerstwo Kultury przekazało, że taka decyzja zapadła „ze względu na sytuację społeczną i w trosce o bezpieczeństwo odwiedzających”. Protestujący zniszczyli tory kolejowe i zaatakowali lotniska Co więcej, agencja informacyjna Andina poinformowała, że podczas zamieszek doszło do uszkodzenia części trasy kolejowej Urubamba-Ollantaytambo-Machu Picchu. Pociągi przestały jeździć, co spowodowało, że 418 turystów utknęło na terenie kompleksu zabytków. Władze przeprowadziły ewakuację i przetransportowały te osoby dwoma pociągami najpierw do miasta Piscacucho, a później autobusami do Cusco. W Peru odkryto szczątki 76 dzieci, które zostały złożone w ofierze. Wszystkie miały wyrwane serca Archeolodzy odnaleźli szczątki dzieci na stanowisku archeologicznym Pampa La Cruz, w regionie La Libertad, na zachodzie Peru. Badacze podejrzewają, że ofiary rytualnego mordu pochodziły z cywi... Jeden z lokalnych przewoźników postanowił zawiesić swoje usługi w związku z uszkodzeniem i blokowaniem torów. Peruwiańskie media poinformowały również o tym, że również lotniska na południu Peru zostały zaatakowane przez demonstrantów. Eksperci wyrażają zaniepokojenie tą sytuacją i twierdzą, że będzie miała bardzo negatywny wpływ na branżę turystyczną. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Machu Picchu – jak doszło do odkrycia zaginionego miasta Inków?
24 lipca 1911 roku wykładowca historii z Uniwersytetu Yale, Hiram Bingham III wspiął się na szczyt górskiego grzbietu w Peru i natknął się na jeden z najbardziej niezwykłych zespołów ruin na Ziemi: Machu Picchu.
W tym artykule: Odkrywca Machu Picchu – prawdziwy Indiana Jones Co próbował znaleźć Hiram Bingham? Odkrycie Machu Picchu Jak wygląda Machu Picchu? Zaginione miasto Inków Machu Picchu to najbardziej niezwykłe i tajemnicze miejsce w Peru. Jest położone na wysokości 2400 m n.p.m. w niedostępnych partiach Andów. Według dokumentów spisanych przez hiszpańskich konkwistadorów Machu Picchu zostało zbudowane po 1440 r. lub po 1450 r. Richard Burger, profesor antropologii na Uniwersytecie Yale, i jego współpracownicy są jednak przekonani, że miasto stanęło kilkadziesiąt lat wcześniej. Dziś to jedna z 10 najwyżej ocenianych atrakcji turystycznych na świecie. Dlaczego Inkowie zbudowali to miasto? Jaka była historia jego odkrycia? Na te pytania odpowiadamy poniżej. Odkrywca Machu Picchu – prawdziwy Indiana Jones Hiram Bingham był postacią jak z filmów o Indianie Jonesie. Amerykanin, odkrywca, naukowiec i historyk studiów południowoamerykańskich, wykładał na Uniwersytecie Yale. W późniejszym okresie życia został politykiem i pełnił funkcję gubernatora Connecticut oraz senatora Stanów Zjednoczonych. Po raz pierwszy zainteresował się inkaskimi ruinami podczas podróży do Chile, gdzie był delegatem na Pierwszy Panamerykański Kongres Naukowy w 1908 r. Wracał do USA przez Peru. Tam został zachęcony przez miejscowego prefekta do odwiedzenia prekolumbijskich ruin Choquequirao. Bardzo zafascynował się cywilizacją Inków i jej pozostałościami. Nowe znaleziska archeologiczne w Machu Picchu Kamienną posadzkę i rytualne inkaskie naczynie odkryli archeolodzy na stanowisku Machu Picchu w Peru – informuje serwis internetowy Peru This Week. Po powrocie Bingham przekonał Uniwersytet Yale do zorganizowania wspólnej ekspedycji z władzami peruwiańskimi w celu zbadania inkaskich stanowisk w regionie Cusco. Ekspedycja rozpoczęła się w 1911 roku, a Bingham był jej głównym odkrywcą. Perspektywa poszukiwania zaginionego miasta Inków była dla niego szczególnie ekscytująca. To wielkie odkrycie jednego z najsłynniejszych obecnie miejsc na świecie związanych z dawnymi cywilizacjami, nastąpiło jednak przypadkiem. Co próbował znaleźć Hiram Bingham? Bingham próbował bowiem znaleźć ostatnie stolice Inków: Vitcos i Vilcabambę. Był tak naprawdę pierwszą osobą spoza kraju, która udała się w ten region i zebrała jak najwięcej ustnych świadectw. Używając nazw miejsc wspomnianych w hiszpańskich kronikach i map dawnych peruwiańskich geografów, chodził od punktu do punktu i nigdy nie odrzucał ofert poszukiwania ruin. Pracował również z mapami co najmniej jednego innego odkrywcy, niejakiego Curtisa Farabee, który pracował wtedy na Uniwersytecie Harvarda. Bingham przybył najpierw do miasta Cusco – dawnej stolicy imperium Inków, które w czasie największego rozkwitu w XV w. obejmowało teren większy niż Rzeczpospolita Obojga Narodów w jakimkolwiek momencie. I było naprawdę dobrze funkcjonującym państwem z rozległą siecią dróg, sprawnie działającą pocztą i systemem spichlerzy służącym całej populacji swoimi zapasami. Bingham spotkał się z tam z Albertem Giesecke, rektorem Uniwersytetu Narodowego de San Antonio Abad. Giesecke wspomniał, że spotkał lokalnego rolnika Melchora Arteagę, który mówił o rozległych ruinach na wysoko położonym grzbiecie w pobliżu jego domu w dolinie rzeki Urubamba. 19 lipca 1911 roku ekspedycja Binghama wyruszyła z Cusco do Świętej Doliny, przez miasta Urubamba i Ollantaytambo, w poszukiwaniu inkaskich ruin Vitcos. Według kronik zaginione miasto Inków znajdowało się w pobliżu Vilcabamby, 2 dni drogi od Vitcos. Odkrycie Machu Picchu 23 lipca dotarli na farmę Melchora Arteagi. Następnego dnia farmer zaprowadził Binghama do Machu Picchu. Wspięli się do ruin w rzęsistym deszczu. Nikt inny z grupy Binghama nie okazał zainteresowania. Jednak Bingham, Arteaga i tłumacz, którym był lokalny policjant, spędzili dwie wyczerpujące godziny wspinając się na górę do małej chaty zajmowanej przez chłopów, którzy uprawiali tam zboże. Przywitali oni Amerykanina gościnnie i wysłali małego chłopca, aby pokazał mu zdumiewające rzeczy znajdujące się w pobliżu. Archeolodzy odkryli system kanałów w pobliżu Machu Picchu Choć Machu Picchu zostało odkryte już ponad 110 lat temu, to nadal poznajemy kolejne fakty o mieście Inków i okolicach. Wkrótce dotarli do tego, co Bingham nazwał „niespodziewanym widokiem, wielkim biegiem pięknie zbudowanych kamiennych tarasów, być może sto z nich, każdy długi na setki stóp i wysoki na 10 stóp”. Kontynuowali wędrówkę wzdłuż jednego z tarasów, co Bingham opisywał: „Nagle znalazłem się twarzą w twarz ze ścianami zrujnowanych domów zbudowanych z najlepszej jakości inkaskich kamieni. Ruiny były porośnięte drzewami, gąszczem pnączy i plątaniną winorośli oraz pokryte mchem, ale białe granitowe ściany były starannie wycięte i doskonale dopasowane do siebie, a cała scena zaparła mi dech w piersiach”. Niektórzy eksperci uważają, że części miasta, które Bingham nazwał Machu Picchu (Stary Szczyt), liczą sobie nawet 6000 lat. To czyniłoby je starszym o 1000 lat od starożytnego Babilonu! Jeśli jego interpretacja jest poprawna, Machu Picchu było jednocześnie niezdobytą fortecą i majestatyczną królewską stolicą wygnanej cywilizacji. Jak wygląda Machu Picchu? Machu Picchu, zbudowane na górskim siodle pomiędzy dwoma szczytami, otoczone jest granitowym murem. Można do niego wejść tylko przez jedną, główną bramę. Wewnątrz znajduje się labirynt tysiąca zrujnowanych domów, świątyń, pałaców i klatek schodowych. Wszystkie wykute są z białego granitu i zdominowane przez wielki granitowy zegar słoneczny. W Quechua, języku czczących słońce Inków i ich dzisiejszych potomków, zegar ten znany był jako Intihuatana. Czyli kamień, do którego przywiązywano Słońce. Co istotne, Hiszpanie, pomimo podbicia całego państwa Inków, nigdy nie trafili do Machu Picchu. Z czasem zostało ono po prostu opuszczone i zarośnięte. Pomimo wrażenia, jakie wywarło na nim to miejsce, Bingham nie był przekonany, że jest to ostatnia ukryta ostoja Inków. Nie pasowało do opisu Vitcos ani Vilcabamby. Zespół postanowił opuścić to miejsce i kontynuować wędrówkę na północny wschód, do doliny rzeki Vilcabamba. Nieco dalej, na szczycie wzgórza, odkryli Vitcos. Tam spotkali miejscowego rolnika, który zaprowadził ich do ruin w miejscu zwanym Espiritu Pampa. Po kilkudniowym badaniu tego miejsca Bingham doszedł do wniosku, że nie jest to miejsce ostatecznego spoczynku władców Inków, ponieważ jego architektura była zbyt surowa. Zaginione miasto Inków Zamiast tego uznał, że Machu Picchu musi być owym słynnym „zaginionym miastem Inków”. W następnych latach – 1912, 1914 i 1915 – powracał tam. Przy wsparciu Uniwersytetu Yale i Towarzystwa National Geographic prowadził wykopaliska i badał to miejsce. W kolejnych latach wykonał tysiące zdjęć. Władze kazały autorowi zdjąć ten film z YouTube. Był tak popularny Till Sonnemann nagrał film z przelotu dronem nad starożytnym miastem Machu Picchu. Widoki, które zarejestrował były przepiękne. Tak bardzo, że zainteresował się tym rząd Peru. Zabrał stamtąd również tysiące przedmiotów do Stanów Zjednoczonych w celu ich zbadania i przechowania. To jeszcze przez wiele lat miało być przyczyną sporów pomiędzy rządem peruwiańskim a Uniwersytetem Yale. W sumie z terenu wykopalisk wywieziono około 40 tys. artefaktów – mumii, kości i ceramiki. W 2007 roku, po wieloletnich dyskusjach i zabiegach dyplomatycznych, wiele artefaktów zostało zwróconych przez Yale rządowi peruwiańskiemu. Dziś eksperci twierdzą jednak, że Machu Picchu było jedynie wiejskim schronieniem dla arystokracji, a nie głównym ośrodkiem życia Inków. Mimo tego miejsce to jest jednym z najniezwyklejszych na świecie. Wykonane z precyzją, w niedostępnej lokalizacji, nigdy nie odkryte, a więc też nigdy nie zdewastowane przez hiszpańskich najeźdźców. Przetrwało opuszczone cztery stulecia i dzięki jednemu podróżnikowi o nieposkromionej ciekawości zajmuje dziś godne miejsce jako jedno z najwspanialszych miast dawnych cywilizacji.
Ciekawostki o Inkach – czy wiesz wszystko o tej starożytnej cywilizacji?
Wielkie państwo upadło, zanim nastąpił jego faktyczny rozkwit. Jak żyli Inkowie? Ciekawostki i intrygujące fakty na temat tej niezwykłej cywilizacji wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kim byli Inkowie? Jak żyli Inkowie? Czy w społeczeństwie Inków obowiązywała hierarchia? Co budowali Inkowie? Czy Inkowie składali ofiary z ludzi? Dlaczego cywilizacja Inków upadła? Pozostałe ciekawostki o Inkach W czasach prekolumbijskich Inkowie byli najpotężniejszą cywilizacją w Ameryce Południowej. W zaledwie kilka dekad, stworzyli ogromne imperium, które podporządkowało sobie znaczną część kontynentu. Wymieniając ciekawostki o Ameryce Południowej, nie można nie pochylić się nad najpotężniejszą cywilizacją, która zamieszkiwała tamtejsze ziemie. Początki rozwoju społeczeństwa Inków sięgają XI wieku, ale faktyczny rozwój imperium nastąpił po 1438 roku, gdy władzę w państwie objął Inka Pachacuti. Schyłek jednej z najpotężniejszych cywilizacji prekolumbijskich nastąpił niespełna 100 lat później. Inkowie nie znali pisma, więc nie istnieją żadne zapiski z czasów prekolumbijskich, które pozwoliłyby poznać nieco bliżej ich niezwykłą kulturę. Niemal wszystko, co dziś wiemy na ten temat, jest zasługą wytężonej pracy archeologów. Kim byli Inkowie? Inkowie to jedna z rdzennych cywilizacji prekolumbijskiej Ameryki Południowej. Ich przodkowie – Mochica – pojawili się tam jeszcze przed naszą erą. Jednak faktyczny początek dynamicznego rozwoju tej cywilizacji jest datowany na XI wiek. Maucallacta, czyli tajemnice wierzeń Inków. "Krążą legendy, iż ukryto tu okup za życie władcy Inków" Polscy archeolodzy u stóp andyjskich wulkanów odkryli jedną z inkaskich wyroczni. Co im przepowiedziała? Przed 1438 rokiem tworzyli królestwo Cuzco, usytuowane w malowniczej dolinie Andów. Wówczas państwo Inków zajmowało powierzchnię 40 tys. km kw. W wyniku podbojów zbrojnych i pokojowych traktatów, z czasem włączyli do swojego państwa ziemie dzisiejszego Peru i Ekwadoru oraz częściowo obszary dzisiejszego Chile, Kolumbii i Argentyny. W szczytowym okresie rozwoju, inkaskie imperium obejmowało większą część zachodniego wybrzeża Pacyfiku (wzdłuż pasma Andów). Zajmowało powierzchnię ok. 2 mln. km kw. Nowe wielkie państwo nazwano Tawantin Suyu, co można przetłumaczyć jako „cztery zjednoczone regiony”. Miasto Cuzco zyskało rangę stolicy królestwa. Jak żyli Inkowie? W okresie szczytowego rozwoju, państwo Inków było zamieszkane przez ok. 12 mln. osób. Mieszkańcy imperium trudnili się przede wszystkim rolnictwem. Uprawiali ziemniaki, kukurydzę, bawełnę, komosę ryżową i kokę. Część najniższych warstw społecznych trudniła się także hodowlą zwierząt – świnek morskich, lam i alpak. Chłopi najczęściej byli wolnymi ludźmi (choć warto wspomnieć, że część z nich pełniła funkcję służebną). Żyli w plemienno-terytorialnych wspólnotach i posiadali ziemię na własność. Każdy z nich był jednak zobowiązany do uiszczania daniny poprzez uprawę ziemi państwowej. Inkaskim zwyczajem było zawieranie związków małżeńskich w młodym wieku. Średni wiek dziewcząt wychodzących za mąż to 16 lat, natomiast mężczyzn – 20 lat. Tradycyjnie przedstawiciele wyższych klas mogli mieć kilka żon. Mężczyźni z niższych warstw społecznych żenili się tylko z jedną kobietą. Czy w społeczeństwie Inków obowiązywała hierarchia? Inkaskie społeczeństwo było ściśle zhierarchizowane. Na czele imperium stał cesarz – Sapa Inca. Władca był postrzegany jako istota boska. Drugą najważniejszą osobą w imperium był kapłan – Willaq Umu. Tę funkcję najczęściej pełnił brat panującego władcy lub inna spokrewniona z nim osoba. Syn cesarza był z kolei zwierzchnikiem sił zbrojnych. Lima: Podróż śladami Boga Słońca Peru Nad Limą unosi się gęsta szara mgła zwana garúa. Powstaje wskutek opadania zimnego powietrza, które nie może się przedrzeć przez barierę Andów. Peruwiańczycy wierzą, że to klątwa zes... Największym poważaniem w społeczeństwie cieszyła się warstwa inteligencka, którą tworzyli kapłani, poeci i filozofowie. Pełnili oni funkcję nauczycieli, nazywanych Amawtakuna. Należy jednak zaznaczyć, że edukacja była dostępna wyłącznie dla dzieci pochodzących z wyższych klas i potomków władców podbijanych terenów (Inkowie najczęściej zachowywali struktury władzy na zajmowanych ziemiach). Dzieci z niższych klas były nauczane przez swoich rodziców. Co budowali Inkowie? O poziomie rozwoju cywilizacyjnego Inków najlepiej świadczą wznoszone przez nich budowle. Mimo że nie znali koła i wozów, wybudowali mierzącą ok 40 tys. km sieć dróg, łączących poszczególne fragmenty imperium. Trakty brukowane wielokątnymi kamieniami znacząco ułatwiały komunikację i zarządzanie rozległymi terenami. Wzdłuż nich wznoszono składy żywności i tambos – gospody z miejscami noclegowymi. Imperium Inków w dużej mierze obejmowało tereny górskie, więc wiele części dróg trzeba było łączyć mostami. Te wznoszone przez Inków miały konstrukcję wiszącą. Liny nośne wykonywano z włókien agawy. O architektonicznym kunszcie tej niezwykłej cywilizacji świadczyły jednak nie drogi i mosty, a potężne budowle wznoszone z kamiennych bloków bez użycia zaprawy. Jak Inkowie budowali imponujące obiekty sakralne i budynki państwowe? Używali do tego kamieni o różnej wielkości. Bloki skalne były dzielone wzdłuż linii pęknięcia, następnie doszlifowywano je w taki sposób, żeby móc uzyskać odpowiednią powierzchnię styku poszczególnych elementów muru. Peru: tajemnice Machu Picchu Machu Picchu to najbardziej niezwykłe i tajemnicze miejsce w Peru. Dlaczego powstało i jaką pełniło funkcję? Co istotne, Inkowie nie używali zaprawy do łączenia bloków. Ściany budynków były nachylone pod odpowiednim kątem (średnie odchylenie wynosiło od 5 do 10 stopni). To, w połączeniu z precyzyjnym spasowaniem kamieni, zapewniało niebywałą stabilność. Obiekty nie ulegały odkształceniu nawet podczas trzęsień ziemi, które nie należą tam do rzadkości. Czy Inkowie składali ofiary z ludzi? Krwawe rytuały nie były niczym niezwykłym w państwie Inków. W Peru archeolodzy dość często odkrywają miejsca na szczytach gór i wulkanów, gdzie składane były ofiary z dzieci, w ramach rytuału capacocha. Inkowie wierzyli, że po rytualnej śmierci najmłodsi stają się kimś w rodzaju pośrednika między bogami a ludźmi. Ofiary składano z powodu klęsk żywiołowych, nieurodzaju lub koronacji nowego władcy. Przed śmiercią dzieci były odurzane liśćmi koki i środkami halucynogennymi. Dlaczego cywilizacja Inków upadła? Jak zginęli Inkowie? Upadek tej potężnej cywilizacji był wypadkową trzech czynników: najazdu konkwistadorów, epidemii ospy i wojny domowej. Pierwsze próby podbicia inkaskiego imperium przez oddziały, którym przewodził Francisco Pizarro, zakończyły się fiaskiem. Tej sztuki dokonał dopiero w 1532 roku, gdy kraj był zdziesiątkowany przez choroby i osłabiony krwawą wojną o sukcesję. Hiszpański przywódca łatwo pojmał sprawującego władzę Atahualpę, a gdy ten odmówił poddaństwa i nawrócenia na chrześcijaństwo, został stracony. W 1533 roku Hiszpanie zajęli stolicę imperium. W 1572 roku z rąk konkwistadorów zginął ostatni inkaski przywódca – Tupac Amaru. Pozostałe ciekawostki o Inkach W Peru znaleziono ludzkie kręgosłupy nawleczone na łodygi trzciny. Co to za przerażający rytuał? Kolejne niesamowite odkrycie archeologiczne w Peru. Kości z ludzkich kręgosłupów nawleczono na trzciny. Znaleziska mogą liczyć nawet pół tysiąca lat. Powyżej wymieniliśmy najważniejsze i najbardziej interesujące ciekawostki na temat Inków. To jednak nie koniec zaskakujących faktów dotyczących tej niezwykłej cywilizacji. Na początku XVI wieku, imperium Inków obejmowało niemal całe południowoamerykańskie wybrzeże Pacyfiku. Inkascy mężczyźni byli pozbawieni zarostu lub mieli tylko skromne owłosienie na twarzy. Właśnie dlatego, hiszpańskich konkwistadorów Inkowie nazywali „brodaczami”. Choroby, które do inkaskiego państwa przynieśli ze sobą Europejczycy, dosłownie dziesiątkowały populację Indian. Zdaniem ekspertów, zmniejszyły liczebność Inków o kilkadziesiąt procent. Należy więc uznać, że była to jedna z największych katastrof demograficznych w historii. Wbrew powszechnej opinii, epidemia ospy ogarnęła państwo Inków jeszcze przed najazdem konkwistadorów. Inkowie nie byli troskliwymi rodzicami i nie chodzi tu wyłącznie o składanie ofiar z własnego potomstwa. W czasach rozwoju imperium, śmiertelność wśród niemowląt kształtowała się na wysokim poziomie. Właśnie dlatego inkaskie małżeństwa skupiały się na wychowywaniu dzieci dopiero, gdy te osiągnęły trzeci rok życia. Inkowie budowali drogi, ale nie znali koła. Imperium Inków było potężniejsze niż państwo Azteków. Ci drudzy z łatwością podporządkowali sobie większość sąsiednich osad, ale nigdy nie poradzili sobie z żadnym z inkaskich miast. W dużej mierze wynikało to z faktu, że Aztekowie byli ludem znacznie bardziej prymitywnym niż Inkowie, a ich potęga miała charakter wyłącznie lokalny. Pierwsza próba podbicia Inków zakończyła się wielką porażką konkwistadorów. Francisco Pizarro był przekonany, że wyrusza na wojnę z małą społecznością. Szybko przekonał się, że przyjdzie mu walczyć z 12-milionową potęgą. Inkaskie państwo składało się z czterech regionów nazywanych suyu. Te z kolei były podzielone na prowincje. Granice wszystkich regionów przecinały się w stolicy państwa. Czy Inkowie znali żelazo? Otóż tak. Z tego metalu wykonywali niektóre zdobienia oraz narzędzia służące do obróbki kamiennych bloków. Inkaskie drogi były jednym z najważniejszych osiągnięć tej cywilizacji, ale paradoksalnie przyczyniły się też do jej upadku. Hiszpańscy konkwistadorzy mogli łatwo przemieszczać się po całym imperium, co znacząco przyczyniło się do rozprzestrzenienia epidemii ospy. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje?
Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje.
W tym artykule: Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Języki tocharskie (Azja Środkowa) Pismo cywilizacji Doliny Indusu Kipu (Imperium Inków) Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Wymyślony i używany w naszej cywilizacji alfabet, czyli pismo głoskowe, w którym kolejne symbole przedstawiają różne dźwięki ludzkiej mowy, to oczywiście nie jedyny sposób zapisywania informacji przez ludzi. W Azji choćby bardziej upowszechniło się pismo piktograficzne i ideograficzne. W nim do zapisu czynności i przedmiotów korzysta się z obrazków (piktogramów), a do zapisu idei i pojęć abstrakcyjnych – z tzw. ideogramów. Historia ludzkości zna jednak znacznie więcej systemów pisma. Niektórych z nich nadal nie potrafimy rozszyfrować. Oto 7 języków wciąż uznawanych za nieodczytane. Rongorongo (Wyspa Wielkanocna) To potoczna nazwa nierozszyfrowanego dotychczas pisma ludu Rapa Nui, rdzennie zamieszkującego Wyspę Wielkanocną. Nad jego odkodowaniem od ponad stu lat pracują lingwiści, archeolodzy, a ostatnio nawet informatycy. Do prac nad zrozumieniem tego starożytnego alfabetu zaprzęgnięto bowiem algorytmy komputerowe. Co prawda w wersji mówionej język rongorongo jest wciąż w użyciu, ale jego współczesna odmiana to mieszanka lokalnych słów z mnóstwem zapożyczeń z hiszpańskiego i francuskiego. Jednym z pierwszych odnalezionych zabytków pisma jest fragment traktatu z 1770 r., podpisanego przez starszyznę wyspy. Wówczas jednak nie zadbano o przygotowanie tłumaczenia na żaden z europejskich języków. W ten sposób zaprzepaszczono szansę na bezpośredni przekład i odczytanie pisma. Sto lat później, kiedy dokonano odkrycia większości tekstów rongorongo, jego rodzimi użytkownicy już dawno nie żyli lub zostali uprowadzeni do Europy. Pismo linearne A i dysk z Fajstos (Kreta) Cywilizacja minojska z Krety osiągnęła szczyt rozwoju 1500 lat przed naszą erą. Była jedną z najbardziej zaawansowanych kultur swoich czasów i jako jedna z pierwszych opracowała własne pismo, zwane dzisiaj linearnym A. Jednym z najsłynniejszych zabytków tego sposobu pisania jest słynny dysk z Fajstos. Na odnalezionym w 1908 r. naczyniu zapisano ciąg ideogramów, których do dzisiaj nie udało się odszyfrować. Cywilizacja minojska została zniszczona w wyniku wybuchu wulkanu Thira. Na jej gruzach powstało państwo Mykeńczyków, którzy opracowali nowy sposób zapisywania – pismo linearne B, odczytane w 1953 r. Pismo protoelamickie (dzisiejszy Iran) Elam to jedna z najmniej zbadanych starożytnych cywilizacji. Państwo Elamitów powstało ok. 2500 lat p.n.e. na terenie dzisiejszego Iranu, najbujniej rozwijając się na wybrzeżach Zatoki Perskiej. Do dziś nie udało się zakwalifikować języka elamickiego do jakiejkolwiek dużej grupy językowej. Wiadomo tylko, że zarówno starożytne języki Elamu, jak i pismo znajdowały się pod wpływem sąsiedniej kultury sumeryjskiej. Istnieje teoria, że elamicki mógł być spokrewniony z językami drawidyjskimi z terenów dzisiejszych Indii. Używane przez Elamitów pismo, mimo zachowanych zabytków w postaci tablic klinowych, nie zostało do dziś odczytane, pozostawiając szczegóły na temat życia codziennego cywilizacji tajemnicą. Piramidy na Antarktydzie: Skąd się wzięły tajemnicze struktury na szóstym kontynencie? Kiedy w 2016 roku fotografie tajemniczego obiektu na Antarktydzie obiegły świat, pojawiło się wiele pytań. Ogromny stożek jako żywo przypominał egipskie piramidy z płaskowyżu w Gizie. Czy... Języki tocharskie (Azja Środkowa) Tocharianie zamieszkiwali dorzecze Pamiru od ok. 2000 r p.n.e. Szczątki wielu przedstawicieli tego ludu odnaleziono zmumifikowane w piaskach tamtejszej pustyni. Naukowcy zgadzają się, że Tocharianie mogli być najdalej na wschód osiadłym ludem indoeuropejskim, spokrewnionym z Celtami. Do dziś kojarzeni są ze spiczastymi czapkami kobiet, które później spopularyzowały się również w średniowiecznej Europie. Pismo Tocharian wymarło prawdopodobnie w IX w. n.e., a tochariańskie manuskrypty wciąż w znacznym stopniu pozostają nierozszyfrowane. Pismo cywilizacji Doliny Indusu Znaki pisma z Doliny Indusu, znalezione na małych glinianych tabliczkach, pochodzą sprzed 4,5 tysiąca lat z pierwszej historycznej cywilizacji, jaka rozwinęła się na obszarze subkontynentu indyjskiego. Cywilizacja doliny Indusu powstawała prawie równocześnie z kulturą Mezopotamii i starożytnego Egiptu. Obrazki, symbole i znaki tzw. pisma cywilizacji Doliny Indusu zostały oficjalnie w 2004 r. uznane za piktogramy o znaczeniu religijnym i politycznym. Przeprowadzona analiza komputerowa dowiodła, że jest inaczej. Logiczna struktura pisma jest po prostu odzwierciedleniem języka mówionego. Badaczom jednak do dzisiaj nie udało się odszyfrować znaczenia poszczególnych znaków tego pisma. Kipu (Imperium Inków) Językiem używanym do powszechnej komunikacji w Państwie Inków był keczua – język do dzisiaj używany na terenie Peru, Boliwii i Ekwadoru. Inkowie nie używali jednak żadnego systemu pisania. Zamiast tego korzystali z kipu, czyli specjalnie zaszyfrowanych węzełków, do wysyłania wiadomości na duże odległości. Wraz z zagładą Inków przepadła możliwość odczytania tego niezwykłego sposobu szyfrowania informacji. Kolorowe sznurki z supełkami wykonane z bawełny lub włosia lamy i alpaki zachowały się do dziś. Nikt nie ma jednak pojęcia, jakie zapisano w nich wiadomości. Zagadka starożytnej chińskiej receptury rozwiązana. Pochodzi z księgi sprzed ponad 2300 lat Kao Gong Ji to najstarsza na świecie znana encyklopedia technologii i rzemiosła. Powstała w starożytnych Chinach. Znajdują się w niej opisy, jak wytwarzać przedmioty, takie jak broń czy ins... Manuskrypt Wojnicza (średniowieczna Europa) Manuskrypt Wojnicza to średniowieczna księga powstała między 1404 a 1438 rokiem. Przed zastosowaniem metody datowania radiowęglowego autorstwo manuskryptu przypisywano m.in. filozofowi Rogerowi Baconowi, alchemikowi Edwardowi Kelleyowi i okultyście Johnowi Dee. Do dnia dzisiejszego przetrwało 120 kart manuskryptu zawierających skomplikowane rysunki i opisane tajemniczym pismem. W 1912 roku manuskrypt odkrył Michał Wojnicz, znany też jako Wilfried M. Voynich – polsko-amerykański bibliofil i antykwariusz. Mimo wielu prób podjętych zarówno przez kryptologów, jak i amatorów, nikomu nie udało się rozszyfrować nawet krótkiego fragmentu Manuskryptu Wojnicza. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Boski dar dla turystów. Co skrywają liście koki?
Z dobrodziejstw koki korzystano już 4500 tys. lat temu. Sztukę uprawy krasnodrzewu do perfekcji doprowadzili Inkowie, którzy wynieśli liście koki na ołtarze. Ponieważ dodawała sił i ułatwiała oddychanie na dużych wysokościach, pomogła zbudować w górach całe miasta i monumentalne fortyfikacje.
W tym artykule: Liście koki na ołtarzach Koka i kokaina Białe zęby, mroczne rytuały Od koki do coli Szlak Salkantay, którym można przez góry dotrzeć do Machu Picchu, przebiega na wysokościach 2000–4600 m n.p.m. Wędrówka tą trasą wymaga aklimatyzacji, inaczej można narazić się na przykre skutki choroby wysokościowej. Osłabienie, zawroty głowy, trudności z oddychaniem, nudności – wszystkie te objawy mogą utrudnić, a nawet uniemożliwić wycieczkę jedną z piękniejszych dróg Andów. Chyba że zastosuje się starożytną metodę Inków i podczas marszu będzie się żuło liście koki. Nowe badania wykazały, że migrujące żółwie morskie nie do końca wiedzą, dokąd płyną Naukowcy odkryli, że żółwie szylkretowe często błądzą przez tysiące kilometrów, aby odnaleźć pobliską wyspę. Liście koki na ołtarzach Krasnodrzew pospolity (Erythroxylum coca Lam.), powszechnie zwanym w Ameryce Południowej koką, to popularna andyjska roślina. Nikt w Peru nie kojarzy jej z narkotykiem. Krzew najlepiej czuje się w wysokich górach, gdzie klimat jest suchy i surowy. Aby odnaleźć najbardziej wartościowe liście, trzeba udać się na wysokość 450–1800 m n.p.m., w miejsce, gdzie średnia temperatura waha się między 18 a 20°C. Liście krasnodrzewu łagodzą objawy choroby wysokościowej. Ja sam doświadczyłem tego podczas wędrówki szlakiem Salkantay – problemy z oddychaniem szybko zniknęły, zimno przestało mi dokuczać, a żołądek przez długi czas nie domagał się jedzenia. Z dobrodziejstw koki korzystano już 4500 tys. lat temu. Sztukę uprawy krasnodrzewu do perfekcji doprowadzili Inkowie, którzy wynieśli kokę na ołtarze. Ponieważ dodawała sił i ułatwiała oddychanie na dużych wysokościach, pomogła zbudować w górach całe miasta i monumentalne fortyfikacje. Inkowie wydrążyli w skałach tarasy pod uprawy i zbudowali skomplikowaną sieć dróg, które pokonywały sztafety szybkonogich kurierów zwanych chasquis. Ci znakomici sprinterzy nie poradziliby sobie z głodem, zimnem i zmęczeniem, gdyby nie koka. Gdy Inkowie odkryli, że oleista esencja z krasnodrzewu ma właściwości przeciwbólowe, specyfik ten zaczęli stosować ówcześni chirurdzy przy skomplikowanych operacjach, takich jak usuwanie guzów mózgu. Koka i kokaina Liście koki zawierają aż 14 czynnych alkaloidów, z których największą sławą okryta jest kokaina. Ten związek chemiczny poza tym, że uśmierza ból, działa jako bloker białek transportujących dopaminę, tzw. hormon przyjemności. Ta właściwość kokainy sprawia, że osoba, która przyjmie odpowiednią ilość narkotyku, czuje euforię i silny zastrzyk energii. Czy to oznacza, że andyjscy górale są bez przerwy odurzeni? Nic podobnego. W liściach krasnodrzewu stężenie kokainy waha się pomiędzy 0,5 a 1%. Nawet najwięksi miłośnicy tzw. chakchady (chakchar – w języku keczua oznacza żucie koki) nie byliby w stanie przeżuć wystarczająco dużo liści, aby odczuć narkotyczny efekt. A gdyby jakimś cudem znalazł się ktoś, kto podjąłby wyzwanie, jego wysiłek i tak poszedłby na marne – alkaloid w kontakcie ze śliną zamienia się w inny związek, ekgoninę. I to właśnie głównie jej działanie poczuje osoba żująca liście koki. Niemiecki farmakolog Otto Nieschulz wykazał, że ekgonina jest nawet 80 razy mniej toksyczna niż kokaina i w przeciwieństwie do niej nie uzależnia. Jak działa? Po 20 minutach od podania lekko podnosi się ciśnienie tętnicze, oddech staje się wolniejszy i delikatnie zwężają się źrenice. Rośnie też poziom glukozy we krwi, przez co zanika uczucie głodu i zmniejszają się objawy choroby wysokościowej. Obok ekgoniny na organizm wpływ wywierają również inne zawarte w koce alkaloidy i enzymy. Wśród nich jest np. działająca uspokajająco rezerpina – wyizolowana w 1952 roku, stosowana m.in. w tradycyjnej medycynie chińskiej. Ponieważ ma silne działanie przeciwpsychotyczne, stała się też pierwszym skutecznym lekiem stosowanym przy schizofrenii (została jednak wycofana z terapii ze względu na liczne efekty uboczne). Inne alkaloidy z koki to higryna, substancja usprawniająca krążenie krwi, oraz atropina – trucizna, która pobudza pracę serca, zmniejsza wydzielanie śluzu w płucach i rozkurcza mięśnie gładkie. W niewielkich dawkach sprawia, że dochodzi do lekkiego rozszerzenia oskrzeli, co ułatwia oddychanie i pozwalaprzyjąć więcej tlenu. Ma to ogromne znaczenie na dużych wysokościach, gdzie powietrze jest rozrzedzone, ubogie w tlen. Białe zęby, mroczne rytuały Indianie łączą kokę z „glinką” o nazwiellipta. To wymieszane z wapnem i namoczone w słonej wodzie sproszkowane ziarna komosy ryżowej. Taką papkę suszy się na słońcu i formuje kulki lub paski. Dodatek llipty rozmiękcza twarde i łykowate liście, ale przede wszystkim neutralizuje kwaśny odczyn soków żołądkowych, tym samym ułatwiając przyswajanie alkaloidów. Hiszpańscy kronikarze zauważyli coś jeszcze. „Sok z hayo (inna tradycyjna nazwa koki) musi być bardzo pomocny w utrzymywaniu zdrowych zębów, co jest zauważalne nawet u sędziwych Indian” – pisał Lucas Fernández de Piedrahíta, gubernator Panamy w XVII w. Rdzenni mieszkańcy Peru do dziś stosują liście koki jako środek przeciwbólowy przy zapaleniach zatok i bólach zębów. Efekt wzmacniający szkliwo zaś to zasługa dobrze przyswajalnego wapnia – w liściach krasnodrzewu jest go kilkanaście razy więcej niż w mleku! Dawkę tego mikroelementu Indianie przyjmują też w llipcie. Od koki do coli Europejczycy zainteresowali się krasnodrzewem w II poł. XIX wieku, gdy włoski neurolog dr Paolo Mantegazza opublikował pracę na temat właściwości jego liści. W 1860 r. niemiecki uczony Albert Niemann wyekstrahował z krasnodrzewu kokainę. Narkotyk zyskał popularność w pewnych kręgach, jego miłośnikiem był m.in. Zygmunt Freud. Historia napoju ze szczyptą kokainy. Jak powstała Coca-Cola? „Nowy popularny napój łączący właściwości cudownego krzewu koki i słynnych orzeszków kola!” – brzmiała pierwsza reklama Coca-Coli. Dziś jest to nie do pomyślenia, ale do 1903 roku... Jednak prawdziwy kokainowy szał ogarnął mieszkańców dużych europejskich miast, gdy w sklepach pojawił się wyskokowy napój Vin Mariani. Jego twórca, francuski chemik Angelo Mariani, połączył ekstrakt z liści koki z alkoholem. Tak więc produkt, którego głównym składnikiem było wino Bordeaux, odurzał i pobudzał jednocześnie. Można więc było po pijaku balować bez opamiętania, zarywając nawet kilka nocy z rzędu. Po kokainowe wino sięgał zarówno Thomas Edison, jaki i papież Leon XIII, którego wizerunkiem promowano trunek. Wkrótce na rynku pojawiło się sporo napojów inspirowanych recepturą Vin Mariani. Wśród nich znalazł się produkt aptekarza z Georgii w USA Johna Pembertona. Pemberton’s French Wine Coca różnił się od narkotycznych drinków m.in. dodatkiem ekstraktu z bogatych w kofeinę orzechów koli. Aby zdobyć więcej klientów, aptekarz wyprodukował też bezalkoholową wersję napitku. Kiedy w 1914 r. zakazano sprzedaży towarów spożywczych zawierających kokainę, firma Pembertona usunęła ze swojego produktu ten alkaloid. Narodziła się coca-cola. Dziś w Peru koka ma się dobrze. Za samo porównywanie jej do narkotyku można narazić się andyjskim góralom. Państwo ściśle kontroluje uprawy krasnodrzewu, by ukrócić działalność kokainowych karteli, a mieszkańcy Andów na każdym kroku żują liście świętego krzewu. Podają je nawet dzieciom, gdyż rozrzedzenie krwi jest niezbędne do życia na dużych wysokościach. Prędzej czy później przekonują się też o tym podróżujący po Ameryce Południowej turyści, z ulgą racząc się mate de coca, herbatką ze świeżych liści koki. Czytaj więcej fascynujących artykułów: Najstarszy dziki ptak świata wydał na świat kolejne pisklę Samica albatrosa o imieniu Wisdom ma 71 lat i przeżyła już swoich godowych partnerów, a nawet biologa, który w 1956 roku jako pierwszy ją “zaobrączkował”. Niedawno doczekała się kolej... Na Borneo znaleziono tajemniczą małpę. Naukowcy twierdzą, że to bardzo rzadka, przypadkowa hybryda Zwierzę jest krzyżówką dwóch zupełnie różnych gatunków małpy. Jak powstała ta rzadka hybryda? Oto megajezioro Paratetyda – największe jezioro w historii Ziemi. Dlaczego i kiedy wyschło? Megajezioro Paratetyda, zwane też Morzem Sarmackim, to największe jezioro, jakie kiedykolwiek istniało na Ziemi. Naukowcy szacują, że było w nim 10 razy więcej wody niż we wszystkich obecni...
Przerażające odkrycie w Peru. Dzieci Inków były narkotyzowane, a następnie składane w ofierze
W trakcie badań toksykologicznych naukowcy odkryli dowód na to, że inkaskie dzieci były odurzane narkotykami i substancjami halucynogennymi. Badacze twierdzą, że proces był częścią rytuału ofiarnego capacocha.
W tym artykule: Rytuał ofiarny capacocha był jednym z ważniejszych w świecie Inków W najnowsze badania zaangażowane były dwie polskie uczone Badania toksykologiczne wykazały obecność dwóch związków psychoaktywnych Kim byli Inkowie? Zespół naukowców z Polski, Peru i Stanów Zjednoczonych dokonał makabrycznego odkrycia. Badacze odnaleźli kolejne już szczątki dzieci, które najpierw były odurzane substancjami psychoaktywnymi, a następnie składane w ofierze w rytuale zwanym capacocha. Dzieci miały ok. 6-7 lat. Według uczonych kości pochodzą sprzed ok. 500 lat. Najnowsze badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego "Journal of Archeological Science: Reports". Rytuał ofiarny capacocha był jednym z ważniejszych w świecie Inków Capacocha był jednym z ważniejszych rytuałów ofiarnych w państwie Inków. Odbywał się zazwyczaj w inkaskich świątyniach. W ofierze składano dzieci obojga płci. Musiały być piękne i zdrowe. Wierzono, że w zaświaty muszą odejść jedynie nieskazitelne osoby, żeby przypodobać się złym duchom i umarłym. Zazwyczaj poświęcano je ku czci Sapa Inków, czyli władców, których wielbiono niemal jak bogów. Inkowie odurzali dzieci alkoholem i narkotykami Trzy mumie znalezione w pobliżu wulkanu Llullaillaco w Argentynie są dowodem na to, że dzieci Imperium Inków przed śmiercią odurzano alkoholem i kokainą W najnowszych badaniach naukowcy przeprowadzili testy toksykologiczne na kosmyku włosów i paznokciach dwójki dzieci, których szczątki odnaleziono podczas ekspedycji finansowanej przez National Geographic w 1995 roku. Znalezione zwłoki były pochowane w pozycji siedzącej w okolicy wulkanu Ampato, w południowym Peru. W najnowsze badania zaangażowane były dwie polskie uczone W badania zaangażowane były dwie polskie uczone. Dagmara Socha to bioarcheolog z Centrum Badań Andyjskich Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowczyni już od kilku lat bada szczątki dzięki poświęconych w ofierze. Współpracuje z Universidad Catolica Santa Maria w Peru. Marzena Sykutera to druga Polka, która jest współautorką odkrycia. Jest profesorką z Collegium Medicum UMK w Toruniu. Badacze ustalili, że małoletni byli odurzani liśćmi koki. Uczeni twierdzą, że działanie narkotyków miało sprawić, że uwaga ofiar zostanie odwrócona od bólu. Dagmara Socha z Uniwersytetu Warszawskiego podejrzewa, że mogło to również pomóc dzieciom znieść wędrówkę z nizin na sam szczyt wulkanu, gdzie odbywał się rytuał. Co jednak wyróżnia te badania od poprzednich, to wykrycie obecności innych narkotyków. Badania toksykologiczne wykazały obecność dwóch związków psychoaktywnych Testy wykazały obecność herminy i harmaliny. To psychodeliczne substancje psychoaktywne. Uczeni zwracają uwagę na to, że jedynym źródłem tych związków chemicznych jest Banisteriopsis caapi. To właśnie z tej południowoamerykańskiej rośliny wytwarzana jest Ayahuasca. W języku keczua oznacza „pnącze duchów”. Setki lat temu szamani wykorzystywali ją w różnego rodzaju ceremoniach oraz medycynie. Boski dar dla turystów. Co skrywają liście koki? Z dobrodziejstw koki korzystano już 4500 tys. lat temu. Sztukę uprawy krasnodrzewu do perfekcji doprowadzili Inkowie, którzy wynieśli liście koki na ołtarze. Ponieważ dodawała sił i ułatw... W artykule czytamy, że spożywanie Ayahuaski miało związek z połączeniem pomiędzy światem żywych i umarłych. To nie wszystko. Osobom, które przeprowadzały rytuał capacocha, zależało na tym, aby ofiary czuły mniejszy ból i stres związany z morderstwem. Naukowcy twierdzą, że Inkowie chcieli, aby dzieci były szczęśliwe w momencie, gdy spotkają bogów. Wierzono, że tylko wtedy rytuał może się udać. Do tej pory nie wiadomo, jak dokładnie umarły dzieci. Analiza szczątek wykazała, że ich ciała były wielokrotnie rażone piorunami. Naukowcy nie wiedzą jednak, czy doszło do tego w trakcie rytuału, czy już po śmierci. Kim byli Inkowie? Państwo Inków zostało założone w XII wieku naszej ery. Znajdowało się na terenie dzisiejszego Peru, Ekwadoru, Chile, Kolumbii, Argentyny i części Boliwii. Ludność żyła głównie z rolnictwa i górnictwa. Uprawiano tam głównie ziemniaki, kukurydzę, bawełnę i kokę. Inkowie byli niepiśmienni, dlatego wiedza o ich cywilizacji jest oparta głównie na źródłach archeologicznych. Mija 110 lat od odkrycia Machu Picchu 24 lipca 1911 roku wykładowca historii z Uniwersytetu Yale, Hiram Bingham III wspiął się na szczyt górskiego grzbietu w Peru i natknął się na jeden z najbardziej niezwykłych zespołów rui... Stolicą państwa Inków było miasto Cuzco, które położone jest w południowym Peru na wysokości 3326 m n.p.m. W 1911 roku odkryto jedną z najbardziej charakterystycznych i tajemniczych inkaskich osad - Machu Picchu. Do dziś nie wiadomo, dlaczego została całkowicie opuszczona jeszcze przed podbojem Hiszpanów. Źródło: Journal of Archeological Science: Reports
Starożytne miasta, które mieli odwiedzić kosmici. Czy można odnaleźć ich ślady?
Był rok 1954, kiedy Erich von Däniken, 19-latek z katolickim wykształceniem i pasjonat latających spodków, wspiął się na Wielką Piramidę w Gizie. Wówczas było to jeszcze dozwolone. Czternaście lat później opublikował książkę, w której przedstawił teorię o starożytnych kosmitach, którym zawdzięczamy światowe cuda architektury. Jego teoria wciąż ma się świetnie.
„Wspomnienia z przyszłości: nierozwiązane zagadki przeszłości” to książka, która ukazała się w 1968 roku. Von Däniken stwierdził w niej, że to istoty pozaziemskie wpłynęły na rozwój starożytnych cywilizacji i miały swój udział w budowie piramid, antycznych miast czy posągów. Wspaniałe piramidy w Gizie należą do najsłynniejszych starożytnych miejsc na świecie, są częścią rozległego obszaru wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO, które przyciąga turystów z całego świata. Odwiedzający mogą podziwiać ukryte komory grobowe, spotkać się z tajemniczym Sfinksem i oglądać najskrytsze zabytki Egiptu. Zdaniem von Dänikena – dzięki starożytnym kosmitom. Piramidy w Gizie miały być dziełem obcych. (Grant Faint/Getty Images) Archeolodzy głównego nurtu nie zgadzają się z von Dänikenem i zdecydowanie odrzucają teorię o udziale sił pozaziemskich w tworzeniu piramid czy innych zagadkowych budowli. Podkreślają, że starożytni Egipcjanie rozwinęli swoją niezwykłą tradycję budowlaną bez pomocy kosmitów. Ale chociaż naukowcy w większości są zgodni, teorie von Dänikena przetrwały, a książki i programy mówiące o „starożytnych kosmitach”, od których ma pochodzić życie i cywilizacja na Ziemi, wciąż są żywe. Zresztą von Däniken na swoich twierdzeniach zbił majątek. Napisał łącznie 32 tomy poświęcone wpływowi pozaziemskich cywilizacji na życie na Ziemi i sprzedał łącznie ponad 63 mln egzemplarzy książek. Penguin Random House, jego wydawca, twierdzi, że von Däniken jest „prawdopodobnie najczęściej czytanym i najczęściej kopiowanym pisarzem non-fiction na świecie”. A piramidy w Gizie nie są jedynym miejscem wpisanym na listę UNESCO, które pojawia się w jego teoriach lub w teoriach innych autorów, inspirowanych jego twierdzeniami. Zdaniem niektórych Teotihuacan – stanowisko archeologiczne położone na północny wschód od Meksyku – jest kosmicznym portem. Ma o tym świadczyć obecność miki i płynnej rtęci, których ślady znaleziono w starożytnych ruinach. Nazwa stanowiska pochodzi z języka nahuatl i można ją przetłumaczyć jako: miejsce, w którym ludzie stają się bogami. To tu swoje rządy sprawowali królowie Azteków. Naukowcy uważają, że miasto wyprzedza cywilizację Azteków, którzy mieszkali tam, kiedy Europejczycy przybyli do Meksyku. Archeolodzy, którzy przez stulecia przeprowadzali tu żmudne wykopaliska, uważają to za zwieńczenie słabo poznanej, jednak wciąż ziemskiej cywilizacji. Zamiast spoglądać w kosmos, kopią w ziemię – przez lata udało im się wykopać tunel, który poprowadził ich do komnat pełnych rytualnych ofiar, mających najpewniej symbolizować podziemny świat. Kolejny zagadkowy punkt, wpisany na listę UNESCO, który przyciąga zarówno miłośników archeologii, historii, i obcych to rysunki w Nazca w Peru. Zwiedzający odbywają loty widokowe, aby podziwiać gliniane obrazy zatopione w ziemi – zbyt masywne, aby objąć je wzrokiem z poziomu gruntu. Przez dziesięciolecia nie brakowało – i zapewne nadal nie brakuje – tych, którzy przypuszczali, że kształty są rodzajem starożytnego lotniska, przeznaczonego dla kosmicznych statków. Malowidła w Nazca uznawano za znaki przeznaczone dla kosmicznych statków (Aaron Oberlander/Getty Images) O ile peruwiańscy naukowcy zgadzają się, że linie Nazca są tajemnicze, to jednak uważają, że są one powiązane z rytuałami i wodą, a nie z pozaziemskimi cywilizacjami. W ostatnich latach naukowcy wykorzystali zdjęcia satelitarne do odkrycia ponad 140 dodatkowych geoglifów, starannie analizując dane, aby odszukać wzory ukryte w krajobrazie. Na liście entuzjastów teorii von Danikena nie może oczywiście zabraknąć Wyspy Wielkanocnej. Tutaj podróżnicy mogą dowiedzieć się, jak starożytni wyspiarze gotowali w glinianych piecach i budowali ogrody z kamiennymi ścianami. Jednak zwolennicy wizji „starożytnych kosmitów” przybywają tu, aby podziwiać dzieło obcej cywilizacji, za jakie uważają słynne postacie Moai. Zdaniem archeologów te niezwykłe posągi zawdzięczamy polinezyjskiej pomysłowości i sprytowi. Posągi Moai na Wyspie Wielkanocnej. Czy powstały dzięki ludzkiemu sprytowi czy kosmicznej sile? (traumlichtfabrik/Getty Images) Innym newralgicznym punktem jest kompleks świątynny w Denderze w Górnym Egipcie, gdzie można podziwiać starożytne malowidła ścienne. Niektórzy dopatrują się na nich dowodów, że starożytni Egipcjanie posiadali żarówki elektryczne – jako dar od kosmitów. Z kolei naukowcy twierdzą, że obraz przedstawia słup i kwiat lotosu. Archeolog Sarah Parcak prowadzi seminarium na temat obalania mitów i mistyfikacji archeologicznych na University of Alabama w Birmingham. Często musi mierzyć się z teoriami dotyczącymi starożytnych kosmitów. Uważa to za ważną pracę. – Wiara, że kosmici zbudowali piramidy, a właściwie jakikolwiek starożytny pomnik, jest głęboko rasistowska – mówi Parcak i zwraca uwagę, że to nie przypadek, że teorie na temat obcych koncentrują się na miejscach stworzonych przez rdzennych mieszkańców tych terenów. Mało tego, Parcak uważa, że „kosmici” odwracają uwagę od prawdziwych cudów archeologii. – To nie jest tajemnica, to łamigłówka. Układanie puzzli wymaga czasu – mówi Parcak. Poza tym archeologia pozwala spojrzeć nie tylko w przeszłość, ale i w przyszłość naszej cywilizacji. Po tysiącach lat od upadku naszego świata, gdy Ziemię zamieszkają kolejne pokolenia, będą głowić się nad zagadkami drapaczy chmur, podziemnych tunel i znalezionych w ziemi szczątków. Źródło: CNN Ttravel
Nad Limą unosi się gęsta szara mgła zwana garúa. Powstaje wskutek opadania zimnego powietrza, które nie może się przedrzeć przez barierę Andów. Peruwiańczycy wierzą, że to klątwa zesłana przez bóstwa na Hiszpanów. Za karę, że wymordowali ich lud, mieli już nigdy więcej nie zobaczyć słońca.
Nad Limą unosi się gęsta szara mgła zwana garúa. Powstaje wskutek opadania zimnego powietrza, które nie może się przedrzeć przez barierę Andów. Peruwiańczycy wierzą, że to klątwa zesłana przez bóstwa na Hiszpanów. Za karę, że wymordowali ich lud, mieli już nigdy więcej nie zobaczyć słońca. Olbrzymie ośmiomilionowe miasto atakuje zewsząd rykiem klaksonów i nieustannym nawoływaniem sprzedawców. W gęstym od mgły i spalin powietrzu daje się wyczuć zapach palonego kadzidła. Co roku w październiku procesje ubranych na fioletowo wiernych przechodzą ulicami na pamiątkę cudu, jaki miał miejsce właśnie w październiku 1655 r. Miasto zostało wówczas zrujnowane przez straszliwe trzęsienie ziemi, przetrwała jedynie ściana kościółka Nazarenas z malowidłem ukrzyżowanego Chrystusa. Mieszkańcy zanoszą teraz modły do Jezusa, prosząc go o ocalenie w czasie kolejnych trzęsień ziemi, które regularnie pustoszą ten piękny kraj. Większość z 43 dzielnic Limy to nowo powstałe obszary biedy, dokąd sprowadziła się ludność z odległych prowincji w poszukiwaniu lepszego życia. Miasto stanowi swoisty mikrokosmos, gdzie obok siebie egzystują światy nie mające ze sobą kontaktu – od peryferyjnych slumsów, gdzie ludzie mieszkają w nędzy, bez bieżącej wody i prądu, do opływających w luksusy dzielnic nadmorskich. Spaceruję po Plaza de Armas (Plaza Mayor), głównym placu miasta, gdy do moich uszu docierają znajome takty. Tak rozpoczyna się El condor pasa – nieformalny hymn Peru. Później okaże się, że podczas pobytu w tym kraju usłyszę tę melodię co najmniej sto razy – na ulicy, w restauracji, na statku, w autobusie, do znudzenia. Teraz jednak w euforii biegnę przed Pałac Prezydencki, skąd dochodzą dźwięki. Po chwili widzę uroczystą zmianę warty – ubrani na czerwono strażnicy maszerują w rytm orkiestry dętej. Zaledwie sześć godzin jazdy autobusem od Limy znajduje się największy obraz świata. Tak określono gigantyczne figury utworzone na płaskowyżu Nazca. Jaszczurka ma długość 180, małpa 100, a kondor 120 m. Pomiędzy nimi krzyżują się precyzyjnie wytyczone, idealnie proste linie, których długość dochodzi do 8 km. Ogółem geometryczne lub figuralne wzory pokrywają powierzchnię aż 500 km2. W 1926 r. widok ten zdumiał antropologów przypadkowo przelatujących nad pustynnym płaskowyżem: Amerykanina Alfreda Kroebera i Peruwiańczyka Mejia Xesspe, których uważa się za odkrywców tajemniczych geoglifów. Nadal bez odpowiedzi pozostają podstawowe pytania: jak i w jakim celu powstały te ogromne znaki? Jeśli stworzyli je ludzie, dlaczego zadali sobie trud rysowania figur, które widać tylko z lotu ptaka? A może były przeznaczone dla obiektów pozaziemskich i służyły im jako lądowisko? Autorem tej ostatniej teorii jest pisarz fantasta Erich von Däniken, ale przecież hipotez jest dużo więcej: to miejsce kultu religijnego, gigantyczny cmentarz, bieżnie do zawodów sportowych lub wielka księga astronomiczna. Najbardziej prawdopodobna wydaje się jednak teoria Marii Reiche, która całe życie poświęciła badaniu tajemniczych znaków. Niemiecka matematyczka stwierdziła, że obrazy stanowią kalendarz astronomiczny, w którym figury zwierząt odpowiadają określonym gwiazdozbiorom. Juan, jeden z uczniów Marii, kreśli przede mną patykiem na piasku dziwne znaki. – To małpa – wyjaśnia mi z uśmiechem. Jak się jej dobrze przyjrzeć, widać, że jedna łapa ma pięć palców, druga zaś – tylko cztery. A że Maria miała amputowany jeden palec, doszła do wniosku, iż przywiodło ją tutaj przeznaczenie. Postanowiła chronić zagadkowe linie, bo miejscowi ich nie szanowali. – Rozjeżdżali je samochodami, deptali – żali się Juan. – Drogę Panamerykańską wytyczono przez płaskowyż Nazca w taki sposób, że przecięła jedną z figur – pysk i przednie łapy jaszczurki zostały po jednej stronie autostrady, a ogon – po drugiej. Maria doczekała się miana czarownicy, ponieważ chodziła po pustyni z miotłą i naprawiała rozjechane znaki. Za to lubiły ją dzieci, bo opowiadała im historie o niezwykłych figurach. W końcu zaczęto ją doceniać, a po śmierci matematyczki w 1998 r. postawiono jej pomnik. To ona uświadomiła nam, jaki skarb posiadamy. Ja jestem jednym z tych dzieci – wzrusza się Juan. Na pamiątkę wręcza mi kamień z wymalowanym znakiem małpy o dziewięciu palcach i dziwacznie zakręconym ogonie. Autobus do Arequipy trzęsie się na wertepach, silnik huczy, dzieci płaczą, kury gdaczą, a kierowca na cały regulator puszcza muzykę. Bum, bum. Kakofonia dźwięków tłucze mi się w głowie. Piosenki z radia mieszają się z dialogiem i ze strzelaniną z filmu puszczanego na DVD. Prosto w oczy świecą mi mocne kolorowe światła. Choć muzyka nie cichnie przez całą noc, wszyscy tubylcy, o dziwo, śpią. Kierowca oparty ramionami na kierownicy także wygląda, jakby drzemał. Przednią szybę ma całą zawieszoną pstrokatymi ozdobami. Na jej środku tkwi wielka naklejka „Jezus mnie prowadzi”. To mnie trochę uspokaja. Naciskam mocniej kaptur na głowę i w końcu zasypiam. Gdy po dziesięciu godzinach podróży otwieram oczy, już świta, a przede mną roztacza się widok na kolonialne miasto, malowniczo położone u stóp trzech majestatycznych wulkanów. To Arequipa zwana „białym miastem” ze względu na kolor tufu wulkanicznego, z którego została zbudowana. Spoglądam w górę i w ostrych promieniach słońca rysuje się przede mną ośnieżony szczyt najwyższego wulkanu Ampato (6288 m n.p.m.). To na nim w 1995 r. Johan Reinhard znalazł mumię Juanity, nazywaną „lodową księżniczką”. Zginęła około 1400–1450 r. Dziewczynkę, prawdopodobnie w wieku 12–14 lat, najpierw doprowadzono na czele wystawnego orszaku na szczyt wulkanu, potem odurzono, a w końcu zabito uderzeniem w głowę. Ta ofiara miała udobruchać Apu Ampato (boga góry Ampato) i zapobiec kolejnym wybuchom wulkanu. W ostatnich latach na okolicznych szczytach znaleziono aż 17 mumii. Można je dziś oglądać w muzeum w Arequipie, podobnie jak zahibernowaną w olbrzymiej szklanej chłodni „lodową księżniczkę”. Jak wielka była wiara w potęgę gór, świadczy lokalny obyczaj zakazany dopiero przez Hiszpanów. Miejscowa ludność deformowała sobie czaszki ku czci bóstw – wulkanów. By głowy zyskały pożądany stożkowaty lub lekko spłaszczony kształt, małym dzieciom przywiązywano do nich deseczki, które potem ściśle owijano materiałem. O trzeciej w nocy wyjeżdżam z Arequipy do Cabanaconde. Droga serpentynami pnie się coraz wyżej i wyżej. Głowa staje się ciężka, w żołądku dziwnie ściska. Czyżby to były objawy choroby wysokościowej? Wszak już dawno przekroczyliśmy 4000 m n.p.m. Szybko sięgam po woreczek z koką i zaczynam powoli żuć gorzkie listki. Liście krasnodrzewu to cudowne zioło Inków. Dawniej przysługiwało tylko inkaskiej arystokracji, ponieważ dzięki koce mogła ona wchodzić w kontakt z siłami wyższymi. Roślina rozpowszechniła się po przybyciu Hiszpanów, mimo że w 1551 r. Kościół wyklął ją jako szatańskie ziele. Jej znieczulające właściwości pozwalały miejscowym przetrwać ciężkie warunki pracy w kopalniach, do której byli zmuszani przez konkwistadorów. I najbiedniejsi nadal ją żują, ponieważ znakomicie oszukuje głód i zmęczenie. Pod wpływem koki drętwieje mi szczęka. Popadam w ogólne otępienie i w takim stanie docieram do małej miejscowości Cabanaconde. W niej rozpoczyna się szlak trekkingowy do gigantycznej szczeliny w ziemi – kanionu Colca. Po kilku godzinach schodzenia, przy kolejnym ostrym uskoku, czuję silne szarpnięcie w nodze i moje kolano staje się nagle wiotkie i dziwnie obluzowane. Resztę drogi pokonuję na zmianę na czworakach albo podpierając się znalezionym przy ścieżce kijem. Wyczerpana docieram w końcu na dno kanionu, tysiąc metrów poniżej jego krawędzi. Majaczy tam oaza Llahuar – kilka skromnych trzcinowych chatek zbudowanych dla potrzeb turystów przez tutejszych osadników. Leży ona tuż nad rzeką Colca, przy cudownych gorących źródłach (ach! cóż za ulga dla ciała obolałego po męczącej wspinaczce). Co ciekawe, w oazie trwa wiosna – jest ciepło i zielono, kwitną drzewa owocowe. Ciężko siadam przy stole i zamawiam piwo, choć kosztuje ono trzy razy drożej niż na powierzchni kanionu. Wypijam je duszkiem. Jeszcze nigdy nie smakowało mi aż tak bardzo. Kolano też jeszcze nigdy tak bardzo mnie nie bolało. Zapamięta tę wyprawę na zawsze. Przez całą noc moja chatka trzeszczy i gnie się pod naporem wiatru. Drzwi przytrzymywane tylko słabym skoblem kilka razy otwierają się z impetem. We wnętrzu unoszą się tumany kurzu. Rano wraz z kocem zrzucam z siebie chyba z kilo naniesionego w nocy piachu. To ten ciężar dusił mnie przez sen. Zaczynam powrotną wspinaczkę, gdy jest jeszcze ciemno, ale za to rześko. Dzięki temu uniknę ostrych promieni słońca przypiekających między stromymi ścianami kanionu. Drogę pod górę, o dziwo, pokonuję znacznie szybciej, niż zajęło mi mozolne schodzenie. Mijam muły – stękają pod ciężarem turystów, którzy przecenili swoje możliwości. Pełni optymizmu zeszli na dno kanionu, ale nie starczyło im sił, by z niego wyjść. Kiedy w 1981 r. grupa siedmiu kajakarzy kierowana przez Piotra Chmielińskiego zapuściła się w głąb kanionu, Polacy nie wiedzieli jeszcze, że wyjdą z niego w glorii chwały. Udało im się bowiem, jako pierwszym na świecie, przepłynąć kanion Colca. Ten brawurowy wyczyn rozsławił nie tylko ich samych, lecz także spowodował naniesienie tego niezwykłego cudu natury na mapy atrakcji turystycznych świata. Pomiary zrobione przez Polaków wykazały, że kanion rzeki Colca jest jednym z najgłębszych na Ziemi – dochodzi nawet do 3400 m, a więc jest dwukrotnie głębszy od Wielkiego Kanionu Kolorado. Nasi odkrywcy zostali wpisani do Księgi rekordów Guinnessa, opisani w wielu prestiżowych gazetach, a nawet zaproszeni na prywatną audiencję do ówczesnego prezydenta Peru. Na pamiątkę tego wydarzenia jedna z ulic w miasteczku Chivay została ochrzczona nazwą naszego kraju – avenida Polonia. Żeby do niej dojść, kieruję się w stronę kanionu. Po drodze mijam lokalne kuriozum: pomnik klapka. (Indianie w Peru chodzą w sandałach uszytych z opon, bardzo wygodnych i praktycznych). W miasteczku jest także tablica upamiętniająca wyczyn naszych bohaterów i – jak słyszałam – pozostawiony przez nich kajak. Jednak gdy pytam miejscowych o sławnych Polaków, widzę tylko zdziwione spojrzenia. Niektórzy bardzo chcą mi pomóc i potakująco kiwają głowami. – Tak, tak. Polacos. Byli tu. – Kiedy? – Wczoraj. Sama widziałam. Kajak, jak się okazuje, też był, ale ktoś go ukradł. Tablicę odnajduję w centrum miasta. Codziennie mijają ją setki ludzi. I nikt nie słyszał o wyczynie kajakarzy z Polski? Niewiedza mieszkańców zapewne wynika z faktu, że większość nie potrafi czytać. Tak jak taksówkarz, któremu zadowolona wetknęłam wizytówkę hotelu, gdzie miał mnie zawieźć. Dopiero po kilku minutach jazdy, gdy uśmiechnięty kierowca zapytał mnie: „To dokąd jedziemy, senorita?”, zrozumiałam, że nie był w stanie przeczytać adresu. Stąd też w lokalnych autobusach poza kierowcą znajduje się jeszcze osoba, którą nazwałam „wołaczem”. Jej zadanie polega na rytmicznym wywrzaskiwaniu nazwy miejscowości docelowej. Pewnego dnia, po ośmiu godzinach słuchania monotonnego ryku „Puno, Puno, Puno!”, zaczęłam się zastanawiać, jakie prawo zezwala na zakłócanie spokoju w autobusie, na którym i tak widnieje napis „Puno”. Wytłumaczenie jest proste. Nie wszyscy potrafią czytać, a głos „wołacza” słychać z daleka. Dzięki niemu autobus do Puno zyskuje kolejnych pasażerów. Podczas częstych podróży po Peru dochodzę do kolejnych odkryć. Oto bowiem w zwykłym autobusie oprócz kierowcy i „wołacza” znajduje się cała grupa osób trudniących się nie-wiadomo-dokładnie-czym. Jest bagażowy, który pakuje nasze plecaki do luków, jest pomocnik bagażowego, który później często zostaje „wołaczem”. Jest bileter – sprzedaje nam bilety w autobusie, ale po sekundzie jak spod ziemi wyrasta kontroler, którego zadanie polega na starannym rozerwaniu biletu na pół. Na końcu przystępuje do działania… „kontroler kontrolera”, który sprawdza, czy wszystkie bilety zostały poprawnie naderwane. Na jeden autobus przypada więc około siedmiu osób z obsługi. Prawie jak w samolocie. Jeżeli to peruwiański sposób na zwiększenie zatrudnienia, to świetnie. Na dłuższych trasach dopatrzyłam się jeszcze jednej znaczącej funkcji. To „narzeczona kierowcy”. Ta wyjątkowa postać niemal przez całą długą podróż spoczywa na tobołku umieszczonym w przejściu, blisko siedzenia szofera. Czasami na kolanach trzyma zawiniątko, które po bliższych oględzinach okazuje się dzieckiem – zapewne kierowcy. Jaka jest funkcja „narzeczonej”? – długo się nad tym zastanawiałam, obserwując milczącą postać. Zrozumiałam dopiero wtedy, gdy w pewnym momencie kobieta podniosła się, rozwiązała tobołek służący jej za siedzisko, wyjęła ugotowaną kurzą nogę i wetknęła ją kierowcy w usta. Puno to niemal całkowicie wyludnione miasto, po którym hula przejmująco zimny wiatr. Po pustych ulicach błąkają się bezdomne kulawe psy. Indianki okutane w koce i w kilka warstw spódnic leniwie żują kokę i odsłaniają w uśmiechu złote koronki na zębach. – Puerto? Tam. Podążam we wskazanym kierunku. Wyprawa na wyspy rozsiane po jeziorze Titicaca musi się zacząć, oczywiście, w porcie. Jezioro Titicaca jest „naj” pod wieloma względami. To największe jezioro Ameryki Południowej (8287 km2), najwyżej położone żeglowne jezioro (3820 m n.p.m.) i zarazem największe z wysokogórskich jezior na świecie. Te dane są powszechnie znane, łatwo też można je sprawdzić. Ale mało kto wie, że przez długie lata dyrektorem żeglugi parowej na jeziorze Titicaca był zdolny polski inżynier Władysław Folkierski, uczestnik powstania styczniowego. Nazwa „Titicaca” dostarcza tematu do żartów w sąsiedzkich kłótniach pomiędzy Peru i Boliwią, które podzieliły się wodami jeziora. Caca po hiszpańsku oznacza ni mniej ni więcej tylko kupę. Peruwiańczycy często śmieją się, że do nich należy Titi, a pozostała część – do Boliwii. Oczywiście w Boliwii wszyscy twierdzą na odwrót. Skąd na jeziorze wzięły się wyspy? Indianie Uros mieli dość najazdów Inków, postanowili więc uciec na środek Titicaca i stworzyć tam pływające wyspy. Jak je zbudować? Wystarczy ściąć sitowie zwane totora porastające brzegi jeziora i ułożyć je w kilkumetrową warstwę. Dla bezpieczeństwa mocuje się je za pomocą zatopionych ciężkich brył mułu. Takich wysp powstało kilkadziesiąt. Odizolowane od wybrzeża mają własną szkołę, kościół, a nawet energię elektryczną – pozyskiwaną z baterii słonecznych. Są też, niestety, minusy takiego życia. Mieszkańcy wysp cierpią na chroniczny reumatyzm i dzień w dzień przeżywają istny najazd turystów. Na zgiętych nogach robię ostrożnie kilka kroków po miękkim, gąbczastym podłożu. Niziutcy i korpulentni Indianie Uros poruszają się o wiele zgrabniej ode mnie. Błyskawicznie otaczają nadpływający statek, witają przybyłych turystów i zanim człowiek zdąży zaprotestować, prowadzą do swoich straganów. – Kup coś. Pomóż mi – prosi Indianka. Na widok gromadki usmarkanych dzieciaczków, błagalnie wyciągających do mnie rączki, miękkie mam już nie tylko nogi, lecz także serce. W sekundę staję się posiadaczką trzcinowej łódeczki, wyszywanej makatki oraz glinianej miseczki. Potem okaże się, że grubo przepłaciłam. Po kolejnych dwóch godzinach rejsu dopływam na wyspę Taquile – jak najbardziej naturalną. Do centrum osady prowadzi ponad 500 stromych kamiennych stopni. To miejsce jest prawdziwym rajem dla domatorów. Zgodnie z wieloletnią tradycją ziemię uprawiają tu kobiety, za to mężczyźni oddają się… szydełkowaniu. Wszyscy mieszkańcy wyspy noszą kolorowe czapki z pomponami, co upodabnia ich do krasnali. W zależności od sposobu zakładania tego nakrycia głowy można dowiedzieć się, czy mężczyzna jest wolnego stanu. Ponoć kawaler osłania czapką swoje delikatne lico przed ostrym palącym słońcem. Co robi w takim razie żonaty? Czyżby było mu już wszystko jedno? Mieszkańcy wyspy, w liczbie około 2 tys., żyją w komunie. Dochody ze sprzedaży wyrobów są dzielone pomiędzy wszystkich obywateli. To jedyne miejsce w Peru, gdzie nie wypada się targować. Przysiadam się do migającego drutami pana. Trudno stwierdzić, czy jest kawalerem, bo czapkę ma jakoś dziwnie nasuniętą na bakier. Mimo to nawiązujemy rozmowę. Na hasło Polonia twarz mężczyzny rozjaśnia się w szerokim uśmiechu. Ciągnie mnie na siłę do swojego domu i z dumą pokazuje wiszący na ścianie dyplom. Czytam: „Za zajęcie I miejsca na Festiwalu Tańca w Zakopanem”. Zgodnie z legendą u zarania dziejów Słońce wyłoniło się z ciemności na maleńkiej wyspie jeziora Titicaca, nazwanej na tę cześć Wyspą Słońca. Do dzisiaj miejscowi pokazują odciśnięte w głazie ślady pierwszych promieni. Słońce wydało na świat pierwszą parę Inków. Manco Capac i Mama Ocllo wyruszyli w poszukiwaniu żyznej ziemi i miejsca, gdzie mogliby założyć miasto. Wkrótce potem znaleźli urodzajną dolinę, która szybko stała się pępkiem świata, czyli qosqo. Dziś Cuzco, jako najstarsze wciąż zamieszkane miasto kontynentu, jest uznawane za archeologiczną stolicę Ameryki. W obskurnej knajpie w Cuzco Indianka wita mnie uśmiechem i dla przełamania pierwszych lodów podaje gliniane naczynie, w którym przelewa się lepka, brunatna, sfermentowana breja o ostrym zapachu. W ciemnym kącie dostrzegam żarna do mielenia kukurydzy. Wstrzymuję oddech, zamykam oczy i pociągam długi łyk chichy. Zamawiam z wytłuszczonej karty pierwsze z brzegu danie i wracam do studiowania historii Inków. Najpotężniejszy lud Ameryki Południowej nie znał tak podstawowych wynalazków, jak pismo czy koło, posiadał za to olbrzymią i do tego świetnie zorganizowaną armię, która dzięki rozbudowanemu systemowi dróg mogła się błyskawicznie przemieszczać. To tłumaczy szybkość dokonywanych przez Inków podbojów. Poza tym państwo miało silnie scentralizowaną władzę, która działała za pomocą doskonałej administracji. Przywódca, zwany Sapa Inka, był synem Słońca i zarazem stanowił jego boskie przedstawicielstwo na Ziemi. Żeby nie skazić boskiej krwi, żoną Inki zostawała zazwyczaj jego rodzona siostra. Codziennie Król Słońce słał po swoim imperium posłańców, czyli chasqui, z wiadomościami dotyczącymi zasiewu, zbioru plonów czy planowanych wojen. Posłańcy co pewien czas zmieniali się, przekazując sobie pałeczkę z kipu – kolorowymi wełnianymi sznureczkami, będącymi pismem węzełkowym. Sztafeta potrafiła pokonać nawet 320 km w ciągu dnia. Kroniki wspominają, że ryba złowiona rankiem w oceanie na obiad trafiała na stół władcy znajdującego się w Cuzco. Z talerza szczerzy do mnie zęby drobniutkie stworzonko. Przed oczyma staje mi nagle jak żywa puchata pupilka moich małych kuzynek. Niestety, intuicja mnie nie myli. To świnka morska – znany przysmak Inków. Motyw tego zwierzęcia kilkakrotnie powraca podczas mojej podróży po Peru. Znajduję je nawet w kościele! W katedrze w Cuzco, w samym środku obrazu Ostatnia Wieczerza, Chrystus rozkłada ręce do modlitwy nad talerzem… ze świnką morską. No tak, logiczne. To właśnie świnka morska była „chlebem powszednim” mieszkańców Peru. Drżącą ręką biorę sterczącą łapkę do ust. Smakuje nieźle, choć mięsa na niej niewiele – sama skóra i kości. Ogryzając kosteczki, rozmyślam o inkaskich obyczajach i historii. Państwo Inków należało do tworów niezwykle biurokratycznych. Jego obywatele byli podzieleni na jednostki administracyjne liczące po dziesięć osób. Podstawę gospodarki stanowiło rolnictwo. Na tarasach zbudowanych na stokach gór uprawiano przede wszystkim ziemniaki i kukurydzę, a także fasolę, paprykę i chili. Każda rodzina otrzymywała też niewielki, wystarczający na skromne utrzymanie kawałek ziemi, z którego dziesiąta część plonów szła na potrzeby dworu. Spore zapasy gromadzone były jednak na wypadek wojny czy nieurodzaju, dlatego nikt nie głodował. Inkowie hodowali świnki morskie, które były ich przysmakiem, a także alpaki i lamy. Zajmowali się też tkactwem i rękodziełem, a ich wyroby, które tak jak płody rolne należały do króla, były rozdzielane między mieszkańców imperium. Ludzie byli biedni, ale wystarczało im to, co mieli. Dziś Peruwiańczycy także mają niewygórowane potrzeby. Nie interesuje ich masowa produkcja czy hodowla bydła. Każdy z mieszkańców wioski posiada niewielki kawałek pola, kilka zwierząt, maleńką chatkę. Tak żyli ich ojcowie, tak żyją oni i tak też będą żyły ich dzieci. Jak upadło olbrzymie państwo Inków? Przez 400 lat (od około 1100 r.) imperium rządziło kolejno 12 władców, którzy systematycznie je powiększali. „Złoty wiek” nastąpił za czasów Pachacuteca, dziewiątego króla Inków, panującego od 1438 do 1471 r. Dzięki podbojom i zręcznej polityce rozszerzył on obszar państwa o tereny obecnej Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii oraz północne krańce Argentyny i Chile. W 1525 r., po śmierci jedenastego władcy Inków Huayna Capaca, podzielone przez niego imperium odziedziczyli synowie: Huascar i Atahualpa, który w 1532 r., po zwycięstwie w krwawej wojnie domowej, zamordował brata. Niemal w tym samym czasie do wybrzeża kraju przybiły hiszpańskie okręty pod wodzą Francisca Pizarra. Konkwistador podstępem zwabił inkaskiego władcę, a gdy ten przyjął zaproszenie i dumnie został wniesiony w złotej lektyce przed jego oblicze, Hiszpanie zamordowali jego świtę, a samego Atahualpa wzięli do niewoli. Oskarżony o kazirodztwo – małżeństwo z siostrą, poligamię, wydanie wyroku śmierci na brata król miał ponieść śmierć na stosie. Próbował wykupić się z niewoli w zamian za złoto i srebro, którym można było wypełnić trzy sale. Z całego państwa spłynęły do skarbca drogocenne ozdoby. Hiszpanie wszystko przetapiali na wygodne do transportu sztaby i okrętami wysyłali do Europy. W sumie do Hiszpanii popłynęło 6 ton złota i 12 srebra. Mimo przekazania bezcennego okupu Atahualpę czekała śmierć. Aby uniknąć stosu, król w ostatniej chwili przyjął chrześcijaństwo i został uduszony garotą. Rok 1532 stał się symbolicznym końcem imperium Inków, choć walki o jego niepodległość trwały jeszcze około 40 lat – do dnia, w którym zginął ukrywający się w dżungli ostatni potomek rodziny królewskiej Tupac Amaru. Jak to możliwe, że Hiszpanom tak szybko udało się opanować inkaskie imperium? Na ten temat mnożą się domysły. Być może większość jego obywateli zobaczyła w konkwistadorach sprzymierzeńców w walce z ciemiężcą? Śmierć Atahualpy była przecież na rękę zarówno podbitym przez Inków plemionom, jak i zwolennikom zamordowanego Huascara. Istnieje również teoria mówiąca, że Inkowie w przerażających jeźdźcach rażących ogniem zobaczyli apokaliptyczną wizję zejścia na ziemię białego brodatego boga Słońca Wirakoczy. Do czasu przybycia Europejczyków na kontynent południowoamerykański nie znali oni bowiem ani koni, ani broni palnej, uciekali więc w popłochu z pola bitwy. Prawdopodobne jest też, że wraz z uwięzieniem króla przestały zapadać jakiekolwiek decyzje, sztafety chasqui nie przemierzały kraju, nastąpił zastój w przepływie informacji. Państwo Inków zamarło. Niedobitki wojsk inkaskich wraz z ostatnim królewskim potomkiem uciekły przed hiszpańskim pogromem w głąb dżungli i tam utworzyły królestwo Vilcabamby, swoją ostatnią stolicę. To w jej poszukiwaniu przybył tutaj w 1911 r. amerykański archeolog Hiram Bingham. Miejscowy wieśniak za jednego sola zaprowadził go na przełęcz góry Machu Picchu, gdzie oczom podróżnika ukazało się miasto leżące między dwoma szczytami, pokryte bujną roślinnością. Przekonany, że oto udało mu się odnaleźć dawną stolicę Inków, opisał swe dokonanie w dziele o znamiennym tytule Zagubione miasto Inków, wydanym w 1948 r. Teoria, że odkryte ruiny to pozostałości Vilcabamby, szybko jednak upadła. Podczas badań lokalnego cmentarza odnaleziono szczątki 173 osób, w tym aż 150 kobiet. Nie mogło to więc być zwykłe miasto, a raczej zapomniane miejsce kultu, być może klasztor Dziewic Słońca. Nie wspomina o nim niestety żadna kronika, co oznacza, że Hiszpanie nigdy tutaj nie dotarli. Ruiny są trudno dostępne i świetnie ukryte w gąszczu roślinności. Mimo to dzień w dzień przybywają tutaj (przede wszystkim pociągiem z Cuzco – cztery godziny jazdy) tysiące turystów z całego świata, aby napawać się niecodziennym widokiem. Niewiele jest osób, które nie słyszałyby o Machu Picchu. Nic dziwnego, że w 2007 r. inkaskie miasto zostało wybrane przez internautów jednym z siedmiu nowych cudów świata. Nie wiadomo, kiedy dokładnie powstało owo sanktuarium. W sferze domysłów pozostaje również przeznaczenie tego miejsca. Za kultem słońca przemawia bryła niezwykłego monolitu zwanego Intihuatana, co oznacza „słupek do przywiązywania Słońca”. Prawdopodobnie jest to przyrząd astronomiczny skonstruowany do obliczania ważnych dat, takich jak, na przykład, zrównanie dnia z nocą. Do symbolicznego „chwytania” Słońca służy też zbudowana z doskonale przylegających do siebie głazów Świątynia Słońca. W dniu przesilenia zimowego przez jej okno wpadają do wnętrza słoneczne promienie. Chodzę wzdłuż imponujących murów, wciąż nie mogąc się nadziwić umiejętnościom inkaskich budowniczych. Jak udało im się wznieść tak gigantyczne budowle w niedostępnych górach? Jakimi narzędziami się posługiwali? Wiadomo, że budowali bardzo dużo, ale zostało po nich zaskakująco mało narzędzi. Na dodatek te odnalezione są bardzo prymitywne – wykonane z kamienia lub brązu. W takim razie Inkowie musieli chyba mozolnie obrabiać kamień kamieniem, bo żelazo nie było przecież im znane. A jak transportowali ciężkie głazy tak wysoko? – Machu Picchu leży na ponad 2000 m n.p.m. Inkowie czcili kamienie, bo były dla nich symbolem wieczności i początku wszech rzeczy. Przede mną leży olbrzymi rozłupany głaz. Kto go tutaj przyniósł? To kolejne pytanie bez odpowiedzi. Nagle staję oko w oko z następną zagadką, w dodatku jak najbardziej żywą. Wąziutką kamienną ścieżkę zagradza mi lama. Spokrewniona z wielbłądem, przystosowana do życia na dużych wysokościach, od wieków służy miejscowej ludności jako zwierzę juczne, dostarcza też mięsa, mleka i wełny, niczym nasze owce. Wiem też, że lama nie jest, niestety, potulna jak owieczka, ma bardziej złośliwe usposobienie. Kiedy się zdenerwuje – pluje. I właśnie teraz, gdy dyskretnie, boczkiem próbuję ją wyminąć, nagle odwraca głowę w moją stronę i zaczyna podejrzanie ruszać szczęką. Na szczęście udaje mi się uskoczyć – strumień lepkiej śliny ląduje na szlachetnych inkaskich murach. Podobno po takim ataku nieprzyjemny zapach utrzymuje się przez kilka godzin. Do Cuzco wracam pociągiem. Malownicza trasa ciągnie się wzdłuż koryta rzeki Urubamba. Pociąg, aby pokonać góry, pnie się zygzakami to przodem, to tyłem. Wsłuchuję się w monotonny stukot kół. Tuk tuk. Zapadam w sen. Śni mi się, że siedzę w kamieniołomach i kamieniem mozolnie obrabiam wielki głaz. Tuk tuk. Tak już bez końca.
Maucallacta, czyli tajemnice wierzeń Inków. "Krążą legendy, iż ukryto tu okup za życie władcy Inków"
Polscy archeolodzy u stóp andyjskich wulkanów odkryli jedną z inkaskich wyroczni. Co im przepowiedziała?
Dziewczynka miała około 12 lat. Była śliczna, wybrana ze szlachetnego rodu. W tunice z najdelikatniejszej wełny alpaki, otulona w barwny szal, w sandałkach, drżała z zimna. Przenikliwy wiatr chłostał świat śnieżnym pyłem. Grzmiało. Bóg wulkanu Coropuna przemawiał gromami. Orszak Indian doszedł do platformy z kamieni i wykopanej w ziemi komory. Przyniósł ofiary: ozdoby ze szlachetnych metali, ptasie pióra z dżungli, figurki lam ze złota, srebra i muszli, gliniane talerzyki z liśćmi koki, naczynia z cziczą – piwem kukurydzianym. Dziewczynka, wyczerpana wędrówką, oszołomiona wysokością i napojem odurzającym, usiadła. Zasnęła. Kapłan długim, twardym paznokciem kciuka poderżnął gardło śwince morskiej. Krew spłynęła na ziemię. Potem uderzył maczugą w skroń dziecka. Martwą dziewczynkę uczestnicy ceremonii troskliwie owinęli ozdobnymi tkaninami i złożyli do komory grobowej. Z jakimi prośbami posłali ją do bogów – nie wiemy. Intencja musiała być ważna. Ofiary z dzieci składano rzadko i z ważnych powodów. Może miała zabiegać o pomyślność wyprawy wojennej, a może o odwrócenie klęski suszy, która od miesięcy nękała prowincję? Objuczeni ciężkimi plecakami, ostrożnie stąpamy po Coropuna Plaza, inkaskim placu ceremonialnym na wys. 4 600 m obrysowanym kamiennym murkiem. Ziemia usiana jest kawałkami garnków potłuczonych w ofierze ponad pół tysiąca lat temu. – To miejsce odnaleźliśmy w 2001 r. – mówi prof. Mariusz Ziółkowski, kierownik Ośrodka Badań Prekolumbijskich Uniwersytetu Warszawskiego i szef polsko-peruwiańskiej misji archeologicznej w Andach, z którą współpracowali także naukowcy z Argentyny, Hiszpanii, Niemiec, Holandii i Francji. – Zapewne tędy szedł w górę orszak z największą ofiarą, jaką można było złożyć bóstwu – królewską ofiarą z dziecka. A że Coropunie takie dary składano, wiemy choćby z rysunku inkaskiego kronikarza Guamana Pomy de Ayala. Chociaż zamarznięte ofiary z dzieci znaleziono na innych wulkanach tej części Andów: Sara Sara, Misti czy Ampato, to na Coropunie archeolodzy dotychczas nie zdołali na nie natrafić. Nic dziwnego. Czapa lodu i śniegu tego największego wulkanu Peru, do początku XX w. uważanego za najwyższy szczyt w Andach, rozciąga się na 130 km². Stanowisko Coropuna Plaza jest jednym ze 120, które zarejestrowała polsko-peruwiańska misja archeologiczna na ogromnym obszarze słabo zaludnionych i trudno dostępnych terenów prowincji Condesuyos i Castilla w departamencie Arequipa w południowym Peru. (Te prowincje stanowiły zachodnią ćwiartkę inkaskiego Imperium Tawantinsuyu, którego środkiem i stolicą było Cuzco, co w języku keczua znaczy „pępek”). Naukowcy w ciągu ponad 10 lat spenetrowali ok. 2,5 tys. km² wokół wulkanów Coropuna (6 425 m) i Solimana (6 093 m). Jedno z miejsc okazało się szczególne. – Od chwili gdy zobaczyliśmy to wzgórze, wtopione w południowe stoki masywu Coropuny, wiedzieliśmy, że jest niezwykłe. Miejscowi nazywali je Maucallacta, czyli Stara Osada, w języku keczua mówi się tak o wielu opuszczonych ruinach – wyjaśnia prof. Ziółkowski. Dziś wiedzą, że natrafili na zasypane ziemią, porośnięte krzakami pozostałości jednej z najważniejszych wyroczni całego imperium. – Głównego sanktuarium świętej góry Inków, Coropuny, szukaliśmy od 1996 r. – tłumaczy profesor. – Po czym rozpoznaliśmy, że to jest właśnie to miejsce? Żadne inne przebadane przez nas stanowisko na tym obszarze nie ma takiej liczby obiektów ani takiej ilości szczątków spalonych ofiar, ani nie jest tak potężne jak Maucallacta w dystrykcie Pampacolca! Schodzimy z Coropuna Plaza w stronę odległej o kilka godzin marszu Maucallakty zboczem dolinki, którą musiała wspinać się w XV w. procesja. Pasma gór ciągną się po horyzont. Opuszki palców boleśnie pękają w suchym, rozrzedzonym powietrzu. Palące słońce sprawia, że skóra dłoni, wspartych o kijki narciarskie, pokrywa się spieczoną skorupą. Dostrzegamy pasterzy lam. Profesor specjalnie zbacza z trasy, żeby do nich podejść. Przedstawia się, tłumaczy, czym się zajmuje, mówi, że... z wójtem pił wódkę. – Stwierdzenie, że piło się alkohol z alcalde, oznacza, że jest się osobą godną zaufania – wyjaśnia, widząc moje pytające spojrzenie. – Muszę ich uspokoić, żeby nie wzięli mnie za pishtaku, czyli zarzynacza. To groźne wierzenie wspominane było już w XVI w. kronikach. Pish-taku jest obcym mężczyzną, który napada na Indian i wytapia z nich tłuszcz. Kiedyś mniemano, że misjonarze używali tłuszczu Indian do wyrobu dzwonów, aby zapewnić im piękny dźwięk. Najnowsza wersja głosi, że obcy łapie i usypia Indian, żeby zabrać ich organy, którymi potem handluje. Lęk przed pishtaku bywa naprawdę wielki. To z jego powodu ucięto niegdyś głowy andynistom w rejonie najwyższego szczytu Peru, Huascaránu. Na wysokości 4 200 m przechodzimy przez niesamowity labirynt lasu Puya raimondii. Występujące rzadko i tylko w Andach, nazywane dinozaurem wśród roślin, wybuchające raz na sto lat słupem kwiatów zdolnym dosięgnąć dachu czteropiętrowego budynku. Właśnie kwitą. Równie wspaniała oprawa musiała towarzyszyć także procesjom Inków. Docieramy do cuchnącego siarką wrzącego mokradła, od którego zaczyna się bita droga wiodąca ku Maucallakcie i miejscowości Pampacolca. Gorące, lecznicze źródła pulsują bezużytecznie na trawiastym stoku. Na wielkim głazie nad bulgoczącą, parującą wodą ktoś przylepił grudkami tłuszczu z lam współczesne monety wartości jednego sola oraz liście koki – odwieczną ofiarę składaną bogom Andów. Pięć tysięcy pielgrzymów zgromadziło się na głównej platformie Maucallakty. Na jej skraju wznosił się kamienny podest. Tylko władca imperium Inków lub wyznaczony przez niego kapłan mogli odprawiać na nim obrzędy. Po obydwu stronach płonęły ogniska. Pomocnik kapłana przytrzymywał lamę za głowę. Kapłan nożem rozciął zwierzęciu bok i jednym ruchem ręki wyrwał serce wraz z tchawicą, w którą dmuchnął. Płuca zwierzęcia napełniły się powietrzem jak miechy. Tłum wydał okrzyk radości. Wróżba była pomyślna. Nadchodzący rok będzie dostatni! Zabito jeszcze wiele lam w ofierze. Ucztowano. Upieczone na ogniskach mięso zjadano, skórę i kości palono. Popiół zrzucano z krawędzi platformy. Dziś te wielometrowe warstwy pozostałości po ceremoniach pozwalają naukowcom odtworzyć przebieg uroczystości, liczebność składanych tu ofiar. Potwierdzają rangę ośrodka. Jak wynika z datowań radiowęglowych, sanktuarium funkcjonowało na długo, zanim ziemie te podbili Inkowie. Ofiary składano tu co najmniej od XI w. Potem nowi władcy przystosowali święte miejsce do własnych celów i ceremonii. Stoimy na wysokości 3 700 m na płaskim szczycie wzgórza porośniętego trawą, kolczastymi krzakami i kaktusami. Pod nogami mam piramidę kształtem naśladującą jeden z wierzchołków Coropuny, zbudowaną z kamieni przed przybyciem tu Inków. Przede mną na 30 hektarach ciągną się szeregi murów, labirynt pozostałości po ponad 200 budynkach i plac przypominający wielką scenę, z której roztacza się widok na górski amfiteatr: wulkan Coropuna i inne masywy zamykające horyzont. – Prace wykopaliskowe prowadzimy tu od 1998 r. Niestety, funduszy wystarcza nam jedynie na dwa miesiące działalności w roku – tłumaczy Gonzalo Presbítero Rodríguez, architekt i archeolog specjalizujący się w konserwacji, z ramienia Katolickiego Uniwersytetu Santa María w Arequipie współpracujący z polskimi naukowcami. Aby przebadać całe stanowisko, potrzebujemy jeszcze wielu lat. Archeolodzy nie chcą formułować ostatecznych wniosków. Każdy sezon przynosi nowe, ciekawe odkrycia. Prawdopodobnie na terenie Maucallakty mieszkało niewiele osób: kapłani, urzędnicy, towarzysząca im służba i kobiety zwane mamaconas, do których należał przywilej wytwarzania prestiżowych dóbr służących ceremoniom: tkanin i cziczy. Niektóre, spokrewnione z władcą, zajmowały wysokie miejsce w hierarchii. Pielgrzymi przybywali tu na ważne państwowe uroczystości, przynosili indywidualne prośby, pytali o przyszłość. Składali dary w postaci naczyń z ceramiki, złota i srebra, zwierząt, liści koki, cziczy i krwi. – Tutejsza wyrocznia była całoroczna i można ją porównać do greckich Delf – mówi prof. Ziółkowski. Wierni zatrzymywali się w dużych budynkach, zwanych kallankami, które skupione były wokół placów. Kilka z nich współcześni pasterze przebudowali na czasowe schrony, gdzie mieszkają podczas wypasu swoich stad. – Odkryliśmy także fragmenty kanałów, które zapewne doprowadzały wodę dla pielgrzymów – mówi archeolog Maciej Sobczyk, który przejął obecnie kierowanie badaniami w Maucallakcie. – Jeszcze nie udało nam się odnaleźć systemu odprowadzania ścieków, ale niewykluczone, że taki też istniał. W centralnej części sanktuarium znajdował się potężny budynek, który badacze nazwali Mauzoleum. Znaleźli w nim resztki mumii wyjątkowej osoby, być może głównego kapłana kultu Coropuny. Mogą to potwierdzać ofiary złożone w przedsionku. Pod kamiennym ołtarzem odkopano szczątki człowieka, obok którego umieszczono liczne naczynia: miseczki, talerzyki, czarki, butle na ofiarne płyny. Inkowie wielkim szacunkiem otaczali mumie wyjątkowych osób, np. władców. W rocznicę śmierci przebierali je w nowe szaty i obnosili w procesjach. Zostawiali im też jadło i napitek, rozmawiali z nimi. Gdy żyłeś, zwykłeś jeść i pić te oto potrawy i napitki; niechaj teraz przyjmie je twoja dusza i spożyje, gdziekolwiek jest. W czerwcu i lipcu 2007 r. archeolodzy wykopali w Maucallakcie tonę skorup naczyń złożonych bóstwu. Znaleźli też grzebyki z kości, używane prawdopodobnie do wyczesywania wełny z lam. Każdy wydobyty z ziemi fragment może stanowić źródło informacji. Wzory i kształt ceramiki pokazują, że przychodzili tu ludzie z wielu prowincji imperium, także z odległego wybrzeża, z okolic dzisiejszego Trujillo. Tylko nieliczne budynki Maucallakty mają sklepienie. Wpełzam do jednego z nich na łokciach i kolanach przez odrzwia ze skalnych bloków. Wewnątrz leżą sterty ludzkich kości, czaszki, widać ślady plądrowania. Promienie słońca wpadają przez otwór wyrąbany w sklepieniu. Po co ktoś tak się męczył? – Złodzieje boją się dostać do środka drogą, którą weszliśmy, i którą wprowadzano zmarłego – wyjaśnia prof. Ziółkowski. – Wierzą, iż mogliby zapaść na susto, co po hiszpańsku znaczy przestrach. Umiera się z lęku, że zostało się zaczarowanym. Niestety, rabunek grobów rozwinął się w Peru na skalę przemysłową. Poszukiwane są nie tylko złoto i srebro, ale także ceramika, kamienne rzeźby, tkaniny, na które jest wielki międzynarodowy popyt. Kroniki hiszpańskie wspominają, że Coropunę uważano za huaca pacarina – święte miejsce, z którego wyszli przodkowie ludności prowincji imperium Condesuyo i dokąd ich dusze podążają po śmierci. I gdzie mieszka bóg. Do dziś żyjący wokół tego wulkanu Indianie wierzą, iż w środku masywu znajduje się rajska dolina. Rosną w niej tropikalne kwiaty, fruwają papugi i kolibry, ludzie żyją wiecznie i są szczęśliwi. Słyszano, że pasterze znajdowali w potokach płynących z lodowca owoce pomarańczy. Rozłupane, wypełnione były złotem. Najważniejsze sanktuarium prowincji Condesuyo musiało być bogate. A królowie Peru razem z najznakomitszymi (dostojnikami) odwiedzali tę świątynię, składając dary i ofiary. (...) Było wiele ładunków złota i srebra i drogocennych kamieni, zakopanych w nieznanych dziś miejscach, a wiele też ukryli (ostatnio) Indianie z tego, co było przeznaczone dla idola i dla kapłanów oraz dla mamaconas (Wybranych Kobiet), których wiele posiadała świątynia – pisał Pedro Cieza de León, hiszpański kronikarz podróżujący po Peru w latach 1540. Tubylcy patrzą więc archeologom na ręce, zwłaszcza że krążą legendy, iż właśnie w Maucallakcie ukryto okup za życie władcy Inków Atahualpy. Wiozące go karawany właśnie tu zastała wieść o zgładzeniu monarchy przez Hiszpanów... Tutejsza ziemia skrywa też ponoć wspaniały złoty dzwon... Rankiem po nocy spędzonej w bazie archeologicznej w miasteczku Pampacolca, do którego dojeżdżamy na pace ciężarówki, w platformie Maucallakty widzimy nowe, wydrążone przez plądrujących dziury. – Zostałem na noc, by pilnować wydobywanych z ziemi naczyń ofiarnych – wspomina Maciej Sobczyk. – Nagle usłyszałem kroki. Zza załomu muru wyszły dwie Indianki. Mój widok zaskoczył je i przestraszył. Zaczęły tłumaczyć, że szukały zbłąkanych zwierząt... Nie miałem wątpliwości, że przyszły sprawdzić, czy nie wykopaliśmy złotego dzwonu albo innych kosztowności. – A znaleźliście złote przedmioty? – pytam. – Jeśli archeolog natrafi w Peru na złoto, to i tak nie może o tym mówić, żeby nie prowokować niebezpiecznego zainteresowania, które spowoduje kompletne zdewastowanie stanowiska – odpowiada prof. Ziółkowski. Wszystkie odnalezione przedmioty trafiają do Muzeum Archeologicznego Uniwersytetu Katolickiego Santa Maria w Arequipie, pod opiekę dr. Luisa Augusta Belana Franco, współkierownika polsko-peruwiańskiej misji. Rabunku dóbr kultury nauczyli tubylców Europejczycy. Od XVI w. Hiszpanie podpisywali z Koroną kontrakty na legalne rabowanie złota z grobów i świątyń. Jedna piąta wartości łupów zasilała kasę królewską – tłumaczy prof. Ziółkowski. – Przekonanie bardzo biednych ludzi, że naprawdę przyjechaliśmy tu, aby badać mury, wymaga czasu. Podobnie jak uświadomienie im, że same mury są dla nich cenne. – Kiedy wkroczyliśmy do pracy w Maucallakcie, zobaczyliśmy stosy kamieni przygotowane do transportu – dodaje Sobczyk. – Dziś w miejscowych budynkach nie ma ani jednego nadproża wyciosanego z dużego bloku kamiennego. Spotykamy je za to w postaci płyt chodnikowych albo progów domów w Pampacolce. Prof. Ziółkowski powtarza mieszkańcom jak mantrę: – Ile złota było w Machu Picchu? Nic. Dlaczego więc turyści przyjeżdżają tam i zostawiają pieniądze? Dlatego, że są to mury inkaskich budowli! Dla uwiarygodnienia tych słów profesor pomógł w ubiegłym roku zorganizować pod egidą polskiego oddziału The Explorers Club wizytę pierwszej grupy turystów w Maucallakcie. Grupa Polek zainaugurowała ruch turystyczny. Jedna z nich boleśnie przekonała się o tym, czym są andyjskie wysokości. Do Maucallakty musiała wjechać konno w masce tlenowej. – Polacy mają dobrą rękę do tego terenu – mówi prof. Ziółkowski. – Z Maucallackty widać wylot kanionu Colca. Blisko trzy dekady temu krakowska wyprawa kajakarzy jako pierwsza przepłynęła go, odkrywając dla świata. Dziś kanion przynosi Peru największe po Machu Picchu dochody z turystyki. Zależy nam, by okolice Coropuny również „odkryto”. W 2007 r. dzięki funduszom polskiego MSZ-u archeolodzy zaczęli wytyczać w Maucallakcie turystyczne ścieżki. – Gdyby stać nas było na całoroczne prace, wstępny etap jej konserwacji zakończylibyśmy w ciągu trzech lat – mówi Gonzalo Presbítero Rodríguez. – Chcemy wykarczować krzewy, oczyścić z ziemi i trawy ok. 60 proc. zabudowań. Zrekonstruujemy ok. 8 proc. budynków: największy grobowiec, pomieszczenia przy Mauzoleum, dom pielgrzymów. Reszta będzie zakonserwowaną ruiną do wysokości zachowanych murów. Nie możemy odtworzyć czegoś, wyglądu czego nie znamy. Nie chcemy powielać fikcji, jaką zrobiono dla turystów bajkowymi „rekonstrukcjami” niektórych znanych stanowisk inkaskich. Imperium Inków za czasów swojej świetności, czyli w XV–XVI w., rozciągało się na ok. 6 tys. km wzdłuż i do 1,6 tys. km wszerz Ameryki Południowej. Obejmowało: część obecnej Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile i Argentyny. Zamieszkiwało je 10–15 mln ludzi mówiących kilkuset językami. Jak doszło do upadku tego wielkiego państwa? Szczęśliwie dla Hiszpanów ich przybycie zbiegło się z wojną domową wywołaną konfliktem o władzę między przyrodnimi braćmi Huscarem i Atahulapą. Podbój trwał 40 lat, a zakończył się w 1572 r. Po latach walk konkwistadorzy zawarli z andyjskimi elitami porozumienie. Władzę nad imperium miał przejąć król Hiszpanii, katolicki Inka, którego misją było nauczyć mieszkańców chrześcijaństwa. Ugoda nie zapobiegła klęsce imperium. Indian zdziesiątkowały głód i epidemie przywleczonych przez konkwistadorów chorób. – W wielu miejscach Maucallakty znaleźliśmy ślady po pożarach. Nie wiemy, czy były efektem działań wojennych, walk z hiszpańskimi najeźdźcami czy jakiegoś kataklizmu – mówi Sobczyk. – Część przejść między placami i budynkami została zamknięta kamiennymi rumowiskami. Nie potrafimy jeszcze odpowiedzieć, kiedy i po co. Archeolodzy odkryli na terenie stanowiska ślady potężniej erupcji odległego wulkanu Huayna Putina, który wybuchł 19 lutego 1600 r. Towarzyszyło jej silne trzęsienie ziemi. Prawdopodobnie w Peru zginęły wtedy dziesiątki tysięcy ludzi. – Badane przez nas zawalone mury pokryte są pyłem wulkanicznym – dodaje Sobczyk. – Oznacza to, że w chwili eksplozji Maucallacta była już opuszczona. DZIEJE PAŃSTWA INKÓW XI w. - Powstają najstarsze odkryte budowle wyroczni Maucallakty. Upadek zajmującego ten teren państwa Tiahuanaco. XI – XII w. - Zalążek imperium Inków, jego budowę ułatwia obecna w świadomości Indian tradycja wielkiego państwa panandyjskiego. 1498 - Krzysztof Kolumb przypływa w pobliże delty Orinoko. Chociaż jest przekonany, że przybył do Indii, jego podróż uznawana jest za odkrycie Ameryki Południowej. XV – XVI w. - Podboje inkaskich władców. Ich imperium zajmuje ok. 1,5 mln km²: część obecnej Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Argentyny i Chile. 1527 / 1528 - Śmierć Huayny Capaca, ostatniego z trzech inkaskich królów-zdobywców. Początek walki o władzę między jego synami Huascarem i Atahuallpą. 1532 / 1533 - Do imperium wkraczają konkwistadorzy Francisca Pizarra. Pojmują Atahuallpę (który każe zgładzić Huascara). Osiem miesięcy później Hiszpanie zabijają Atahuallpę. 1536 - Armia indiańska, zebrana w tajemnicy przez arcykapłana Słońca Vilaomę oraz władcę imperium Manco Inkę, podejmuje nieudaną próbę wyparcia konkwistadorów i ich indiańskich sojuszników ze stolicy imperium – Cuzco. 1572 - Ścięcie ostatniego władcy imperium Tupaca Amaru na rynku w Cuzco. Kres państwa Inków. Monika Rogozińska, 2009
Przez pół tysiąca lat zaginione miasto Inków ukryte było wysoko w Andach.
Tajemnicze Machu Picchu leży wyżej niż szczyt polskich Rysów. Ruiny miasta (dobrze zachowane) odnaleziono dopiero w 1911 r. Do dziś nie wiadomo, dlaczego Inkowie zbudowali je tak wysoko, odcinając od reszty świata, a mieszkańców skazując na przymusową samowystarczalność. Na co dzień przebywało tutaj tylko tysiąc ludzi. Kim byli? Warto zadumać się nad minioną cywilizacją, stojąc na stromym szczycie Wayna Picchu lub Machu Picchu Peak. Widać stąd całą historyczną osadę: dwieście budynków, wśród nich domy, świątynie, wieże i pałac. Wokół rozciąga się skalisty krajobraz porośnięty wyjątkowo bujną puszczą. Tym, którzy chcieliby widzieć Machu Picchu rano po przebudzeniu, polecamy hotel Machu Picchu Sanctuary Lodge, jedyny ulokowany tak blisko tajemniczego miasta Inków. (JZ) NO TO W DROGĘ: KIEDY ■ Zwiedzanie jest możliwe od 6 do 18. WARTO WIEDZIEĆ ■ Samo wejście na jego teren to koszt 45 dol. Prywatny przewodnik to wydatek ok. 20 dol. Noclegi w okolicy od 100 zł do 2 tys. zł. Machu Picchu leży wysoko w górach, warto urządzić sobie kilkudniowy trekking po Andach. Po kilku dniach takiego marszu widoki są jeszcze bardziej ekscytujące.
Nowe znalezisko w Peru. Tu Inkowie chowali swoich zmarłych?
Pozostałości nieznanych wcześniej budowli wzniesionych przez Inków odkryli archeolodzy na stanowisku w południowym Peru.
Odkrycia dokonano na terenie parku archeologicznego Ollantaytambo, położonego w prowincji Urubamba w regionie Cuzco - 60 kilometrów na północny zachód od miasta Cuzco.| Archeolodzy prowadzący prace konserwacyjne w rejonie Penas, w pobliżu drogi łączącej miejscowości Abra Malaga i Quillabamba, odkryli pozostałości kompleksu platform, magazynów i budowli ceremonialnych, wzniesionych w czasach rozkwitu państwa Inków (XII-XV w.). Jak poinformował archeolog Oskar Montufar, nieznane wcześniej naukowcom pozostałości inkaskich budowli znajdowały się na górzystym terenie porośniętym bujną roślinnością. Odkryte platformy, rozrzucone na obszarze o powierzchni ok. 5 hektarów, mają różne rozmiary i znajdują się na różnych wysokościach. Każda z nich wyposażona była w schody, istniała też ścieżka, umożliwiająca przejście na kolejne platformy. Zdaniem ekspertów platformy mogły mieć związek z rolnictwem i powiększać areał ziemi uprawnej Inków w trudnym, górzystym terenie. Archeolodzy odsłonili też na stanowisku konstrukcje zbudowane z kamieni prawdopodobnie w celach ceremonialnych, oraz odkryli nisze skalne, służące do odprawiania rytuałów pogrzebowych, a także mocno zniszczone pozostałości budynków magazynowych. Montufar poinformował, że stanowisko zostało gruntownie oczyszczone z roślinności i przygotowane do prowadzenia szczegółowych prac badawczych i wykopalisk. Park archeologiczny Ollantaytambo znajduje się w północnej części tzw. Świętej Doliny Inków w Andach Peruwiańskich, utworzonej przez rzekę Urubamba i jej dopływy. Dolina była prawdopodobnie miejscem, gdzie rozwijała się cywilizacja Inków i stała się później rdzeniem ich imperium. Źródło: PAP
Kiedy my świętujemy pierwszy dzień lata, w Peru tłumy hucznie witają zimę.
24 czerwca w okolice peruwiańskiego miasta Cusco przybywają tłumy, by uczestniczyć w święcie Inti Raymi. Jego tradycja wywodzi się z czasów Inków, którzy bali się, że pewnego dnia słońce zgaśnie na zawsze. Aby tak się nie stało, co roku w pierwszy dzień zimy składali ofiary Bogu Słońca i prosili go, by powrócił wraz z nadejściem lata. Tradycję tę wskrzeszono pod koniec XX w. I szybko stała się jednym z najważniejszych wydarzeń kulturalnych w kraju. Główne obrzędy odbywają się w starożytnych ruinach Inków Sacsayhuamán. Ceremonia odprawiana jest w języku keczua. Punktem kulminacyjnym jest przeniesienie kapłana na złotym tronie. Wszystko odbywa się więc tak jak kiedyś. Z jednym wyjątkiem – nie ma już rytualnej rzezi zwierząt.