Najstarszy ojciec na świecie doczekał się syna w wieku 94 lat. Nigdy nie stracił wiary
Najstarszy ojciec na świecie miał grubo ponad 90 lat, gdy doczekał się narodzin pierworodnego syna. Ta historia, choć brzmi jak scenariusz filmu, zdarzyła się naprawdę. Niestety, nie miała happy endu.
W tym artykule: Historia najstarszego ojca na świecie Najstarsi ojcowie na świecie Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Najstarsza matka świata udowodniła, że na macierzyństwo nigdy nie jest za późno. María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii, bo o niej mowa, została mamą dzięki metodzie in vitro, mając 67 lat. Niewiele młodsza była najstarsza matka w Polsce, czyli Barbara Sienkiewicz. Aktora w 2015 roku, tuż przed 60. urodzinami, urodziła bliźnięta. Choć oba przypadki budzą skrajne emocje, to i tak nic w porównaniu z wiekiem najstarszego ojca na świecie, który upragnionego potomka doczekał się grubo po 90-tce. Jego historia to gotowy scenariusz na film, ale bez szczęśliwego zakończenia. Historia najstarszego ojca na świecie Chociaż trudno w to uwierzyć, najstarszy ojciec na świecie miał 94 lata, gdy doczekał się narodzin – co warto zaznaczyć – pierwszego dziecka. Ramjeet Ragav, mieszkaniec miasta Kharkhoda w pobliżu Nowego Delhi, trafił na nagłówki gazet w 2010 r. Wówczas jego młodsza o ponad trzy dekady żona urodziła mu upragnionego syna. Dwa lata później Hinuds ponownie został tatą, poprawiając tym samym własny rekord. Radość z rodzicielstwa nie trwała jednak długo. W 2013 r. najstarszy syn pary, Raghava, padł ofiarą porywaczy i nigdy nie udało się go odnaleźć. Po kilku miesiącach od tych wydarzeń najstarszy ojciec świata musiał pogodzić się nie tylko z utratą pociechy, ale także żony. Shakuntala postanowiła odejść od sędziwego męża, zabierając ze sobą drugiego syna. Ramjeet Ragav zmarł w lutym 2020 r. wskutek obrażeń, jakich doznał podczas pożaru domu. Mężczyzna przez przypadek zaprószył ogień, paląc fajkę w łóżku. Mimo natychmiastowej reakcji sąsiadów 104-latka nie udało się uratować. Najstarsi ojcowie na świecie Wiele źródeł podaje, że najstarszym ojcem w historii był James E. Smith. Amerykanin, jak sam twierdził, został tatą w wieku 101 lat. Nie ma jednak żadnych oficjalnych potwierdzeń na ten temat. Według Księgi Rekordów Guinnessa najstarszy ojciec na świecie to Australijczyk Les Colley (1898 – 1998). Mężczyzna w momencie narodzin swojego dziewiątego dziecka, syna o imieniu Oswald, miał 92 lata i 10 miesięcy. Matką chłopca była o wiele młodsza od Colleya mieszkanka Fidżi, którą staruszek zapoznał za pośrednictwem biura matrymonialnego, mając wówczas 90 lat. Podobnych przypadków jest jednak znacznie więcej. W 2017 r. pochodzący z Palestyny Mahmoud al-Adam został ojcem po raz dwunasty, gdy również miał 92 lata. Z kolei w 2019 r. włoskie media donosiły, że w jednym ze szpitali w regionie Apulia, w walentynkowy poranek na świat przyszło dziecko, którego ojcem był 93-latek. Nieco młodszy był Julio Iglesias, dziadek hiszpańskiego piosenkarza Enrique Iglesiasa, który w wieku 88 lat ponownie cieszył się z bycia tatą. W grudniu 2005 r. Julio Sr. poinformował, że wraz z ukochaną spodziewa się ich drugiego dziecka. Słynny ginekolog niestety nie doczekał narodzin kolejnej pociechy. Ruth Iglesias urodziła się 26 lipca 2006 r., a więc siedem miesięcy po śmierci swojego ojca. Ile lat ma najstarszy ojciec w Polsce? Andrzej Słupecki z Pasymia (woj. warmińsko-mazurskie) to najstarszy ojciec w Polsce. Mężczyzna w 2009 r. na jednym z portali internetowych poznał swoją żonę, Beatę, a 4 lata później para postanowiła sformalizować związek. Owocem ich miłości jest syn Piotruś, który przyszedł na świat 12 kwietnia 2017 r. Jego tata miał wówczas 81 lat. Przypomnijmy, że poprzednim rekordzistą był pan Zenon z Pustówki (woj. zachodniopomorskie), który został ojcem w wieku 75 lat. Są kuzynami, ale genetycznie to rodzeństwo. Ich rodzice pobrali się z bliźniętami Bliźnięta jednojajowe niezwykle rzadko wiążą się z innymi identycznymi bliźniętami. Dzieci takich par to prawdziwy fenomen genetyczny. Są kuzynami, czy może jednak rodzeństwem? Niektórz... „Ojcowskie” rekordy i ciekawostki Amerykanin Samuel S. Mast w dniu swojej śmierci miał aż 824 żyjących potomków: 11 dzieci, 97 wnuków, 634 prawnuków oraz 82 praprawnuków; Za najmłodszego ojca w historii (choć nie ma oficjalnego potwierdzenia) uznawany jest 9-latek z Chin; Legenda głosi, że Mulaj Ismail, drugi sułtan Maroka z dynastii Alawitów, miał spłodzić 525 synów i 342 córki; John Tyler, 10. prezydent Stanów Zjednoczonych, 15-krotnie zostawał ojcem, co czyni go najbardziej płodnym spośród wszystkich amerykańskich przywódców; George Washington uważany jest za ojca narodu amerykańskiego. Co ciekawe, sam nigdy nie doczekał się własnego potomstwa. Wychowywał jedynie dwójkę dzieci z poprzedniego małżeństwa swojej żony. Źródła: biurorekordow.pl; ilfattoquotidiano.it; english.alarabiya.net; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Żmija łańcuszkowa jest mistrzynią kamuflażu i śmiertelnie skutecznym drapieżnikiem
Żmija łańcuszkowa jest zaliczana do tzw. wielkiej czwórki jadowitych węży Indii. Gatunek ten odpowiada za tysiące ukąszeń rocznie, jednak nie można nie wspomnieć także o nieocenionej roli, jaką te gady pełnią w ekosystemie. Jak wygląda żmija łańcuszkowa? Jakie tereny preferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Taksonomia żmii łańcuszkowej Naturalny kamuflaż Zasięg występowania i siedlisko Zwyczaje i behawior Pożywienie i techniki łowieckie Potężna broń żmii łańcuszkowej Żmija łańcuszkowa doprowadziła sztukę kamuflażu do prawdziwej perfekcji. Jej jad sieje spustoszenie w organizmie, a syk budzi autentyczną grozę wśród ludzi. Z drugiej strony, ten śmiertelnie niebezpieczny wąż pełni funkcję kluczowego regulatora populacji gryzoni, które dziesiątkują plony. Taksonomia żmii łańcuszkowej Naukowa nazwa tego gatunku – Daboia russelii – honoruje Patricka Russella, szkockiego przyrodnika i lekarza, który pod koniec XVIII wieku poświęcił życie dokumentowaniu gadów Indii. To on jako pierwszy zauważył, że ten konkretny wąż jest odpowiedzialny za lwią część tragicznych w skutkach spotkań z ludźmi. Naukowy opis gatunku pojawił się w 1797 roku dzięki pracy George’a Shawa i Fredericka Polydore’a Noddera. Przez długi czas żmija ta figurowała w podręcznikach jako Vipera russelii, jednak badania wykazały, że zasługuje ona na własny, odrębny rodzaj – Daboia. Słowo to wywodzi się z języka hindi i oznacza „tego, który się ukrywa” lub „czyhającego”, co idealnie oddaje strategię łowiecką tego zwierzęcia. Współczesna taksonomia dokonała jeszcze jednego istotnego podziału. Dawniej uznawano żmiję łańcuszkową za jeden gatunek o ogromnym zasięgu. Dziś wiemy, że mamy do czynienia z dwoma odrębnymi, choć blisko spokrewnionymi gatunkami – formą zachodnią (Daboia russelii) występującą głównie w Indiach, Pakistanie i na Sri Lance, i formą wschodnią (Daboia siamensis), zamieszkującą Azję Południowo-Wschodnią, południowe Chiny i Tajwan. Naturalny kamuflaż Wąż ten cechuje się krępą, masywną budową ciała. Przeciętny dorosły osobnik osiąga ok. 120 cm długości, jednak niektóre mierzą nawet 185 cm. Co ciekawe, istnieje wyraźna zmienność regionalna w rozmiarach. Populacje zamieszkujące Sri Lankę są zazwyczaj mniejsze, osiągając średnio 90 cm. Głowa gada jest spłaszczona, wyraźnie trójkątna i szeroka, co sprawia, że wyraźnie odcina się od stosunkowo cienkiej szyi. Pysk jest tępy, zaokrąglony i nieco zadarty, co nadaje wężowi charakterystyczny profil. Oczy są duże, z pionowymi, eliptycznymi źrenicami, a ich tęczówka mienią się odcieniami złota lub żółci. Charakterystycznym elementem są wystające łuski nadoczne, którym zwierzę zawdzięcza swoje groźne spojrzenie. Najcharakterystyczniejszą cechą żmii łańcuszkowej jest jej ubarwienie. Tło ciała waha się od ciemnożółtego przez brązowe aż po szare. Na nim wyróżniają się trzy rzędy dużych owali, ciemnobrązowych lub czerwonawych. Każdy z nich jest otoczony czarnym marginesem z białą lub kremową obwódką. W wielu przypadkach wzory łączą się ze sobą, tworząc formację przypominającą łańcuch. To charakterystyczne ubarwienie sprawia, że wśród suchych traw, opadłych liści lub na skraju zaoranego pola, zwinięta w kłębek żmija jest praktycznie niewidoczna. Zasięg występowania i siedlisko Daboia russelii to gatunek, który opanował niemal cały subkontynent indyjski i jego sąsiedztwo. Tego niebezpiecznego gada można spotkać w Indiach (gdzie jest wyjątkowo pospolita w Pendżabie i na południu kraju), Pakistanie, Sri Lance, Bangladeszu i Nepalu. O ile żmija łańcuszkowa nie jest specjalnie wybredna w kwestii wyboru siedliska, to należy podkreślić, że ma w tej kwestii pewne preferencje. Nie występuje w gęstych lasach deszczowych i rzadko pojawia się na terenach o ekstremalnej wilgotności, takich jak bagna czy namorzyny. Preferuje obszary otwarte, trawiaste, zarośla krzewiaste i o charakterze sawanny. Najbardziej upodobała sobie krajobraz przekształcony przez człowieka. Pola uprawne, szczególnie plantacje trzciny cukrowej i pola ryżowe, to dla niej prawdziwy raj. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta – to właśnie tam znajduje najwięcej ofiar. Obfitość myszy i szczurów sprawia, że żmije ochoczo osiedlają się w pobliżu wiosek, a nawet w miastach, chowając się w stertach drewna, szczelinach murów czy starych kopcach termitów. Mimo że jest kojarzona przede wszystkim z nizinami, żmija łańcuszkowa potrafi wspinać się wysoko. Jej obecność odnotowano w górskich dolinach na wysokościach od 2300 do nawet 3000 metrów n.p.m. Zwyczaje i behawior Żmija łańcuszkowa prowadzi przede wszystkim nocny tryb życia, choć warto zaznaczyć, że nie jest to ścisłą regułą. W gorące dni spędza czas w ukryciu, chroniąc się przed palącym słońcem w norach gryzoni, pod kamieniami lub w gęstej trawie. Aktywuje się tuż po zachodzie słońca, kiedy temperatura nieco spada, a jej ofiary wyruszają na żer. W chłodniejszych okresach roku lub na większych wysokościach, zwierzę zmienia swój harmonogram i staje się bardziej aktywne w ciągu dnia, wygrzewając się na słońcu, by przyspieszyć metabolizm. Dorosłe osobniki poruszają się powoli i nie wykazują agresji, jeżeli nie zostaną sprowokowane. Trzeba jednak zaznaczyć, że „flegmatyczne” usposobienie tych węży jest złudne. Kiedy gad czuje się zagrożony, staje się szybki jak błyskawica, a przy tym – śmiertelnie niebezpieczny. Mechanizmy obronne Podstawą jego systemu obronnego jest syk. Żmija łańcuszkowa wydaje głośny i przenikliwy dźwięk, który w Indiach zyskał miano „gwizdu śmierci”. Jest on często porównywany do dźwięku pary uchodzącej pod wysokim ciśnieniem z szybkowaru. Jeżeli sygnał dźwiękowy nie odstraszy potencjalnego agresora, żmija przechodzi do ataku. Jej wyrzut ciała jest jednym z najszybszych w świecie gadów. Atakuje z ogromną furią i siłą. Duże osobniki mogą na moment całkowicie oderwać się od podłoża. To właśnie determinacja sprawia, że jest ona tak groźna – rzadko chybia, a siła uderzenia ułatwia głęboką penetrację zębami jadowymi. Warto wspomnieć o jeszcze jednej ciekawej cesze – żmija łańcuszkowa doskonale radzi sobie z wykrywaniem ciepła. Badania anatomiczne wykazały obecność tzw. woreczka nadnosowego, który jest gęsto unerwiony i prawdopodobnie pełni funkcję receptora podczerwieni. Pozwala to drapieżnikowi na precyzyjne lokalizowanie stałocieplnych ofiar w całkowitych ciemnościach, co czyni ją niemal idealnym nocnym łowcą. Pożywienie i techniki łowieckie Żmija łańcuszkowa pożre niemal wszystko, co zmieści się w jej gardle, jednak fundamentem jej diety są gryzonie. Szczury polne, myszy, ryjówki i paseczniki palmowe stanowią większość jej posiłków, co czyni ją nieocenionym sojusznikiem człowieka w walce ze szkodnikami niszczącymi plony. Jadłospis tego gatunku jest jednak znacznie bogatszy, zwłaszcza w przypadku młodych osobników, które muszą zadowolić się nieco mniejszą zdobyczą. Ofiarą Daboia russelii padają między innymi jaszczurki, żaby i ropuchy. Sezonowo drapieżniki te polują na ptaki gniazdujące na ziemi. Nie gardzą też dużymi owadami. Strategia łowiecka żmii łańcuszkowej opiera się na cierpliwości. Jako drapieżnik polujący z zasadzki, potrafi godzinami tkwić w bezruchu, polegając na kamuflażu. Kiedy ofiara zbliży się na odpowiednią odległość, następuje błyskawiczne uderzenie. Po zaaplikowaniu jadu, wycofuje się, pozwalając toksynie zadziałać. Potężna broń żmii łańcuszkowej W Indiach żmija łańcuszkowa odpowiada za więcej zgonów niż kobra indyjska. Jad tego drapieżnika jest przede wszystkim hemotoksyczny i cytotoksyczny. Składa się z koktajlu enzymów, takich jak metaloproteinazy, serynowe proteazy i fosfolipazy A2. Kluczowym składnikiem jest RVV-X – białko wywołujące w organizmie ofiary gwałtowne krzepnięcie krwi wewnątrz naczyń. Krew zużywa wszystkie swoje zasoby krzepnięcia w niekontrolowany sposób, co prowadzi do stanu, w którym pojawia się krwawienie ze wszystkich możliwych miejsc – dziąseł, nosa, starych ran, a nawet do narządów wewnętrznych i mózgu. Dawka jadu wstrzykiwana podczas jednego ukąszenia jest ogromna. Żmija potrafi wstrzyknąć jednorazowo ponad 150 mg toksycznego koktajlu, co stanowi wielokrotność dawki potrzebnej do zabicia dorosłego mężczyzny. Odwrócone dojrzewanie Jednym z najdziwniejszych aspektów działania jadu jest jego wpływ na układ hormonalny. U części osób, które przeżyły ostre stadium zatrucia, wiele miesięcy a nawet lat później zaobserwowano niezwykłe objawy. Mowa o martwicy przysadki mózgowej, czego efektem jest tzw. odwrócone dojrzewanie. Mężczyźni tracą owłosienie na ciele, ich głos staje się wyższy, zanika popęd płciowy, a mięśnie wiotczeją. U kobiet dochodzi do zaniku miesiączki i braku laktacji. Pojawia się skrajne osłabienie, apatia i zmiany w teksturze skóry, która staje się cienka i woskowata. Istnieją udokumentowane przypadki, gdzie diagnoza została postawiona dopiero 15 lat po ukąszeniu, gdy pacjent zgłosił się z powodu skrajnego wycieńczenia i braku cech męskich. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Safari już bez selfie i nagrywania? Ten zakaz zmienia sposób obserwowania dzikich zwierząt
Coraz więcej miejsc na świecie ogranicza korzystanie z telefonów podczas kontaktu z dziką przyrodą, a indyjskie safari idą o krok dalej i całkowicie zakazują ich używania. Dlaczego władze decydują się na tak radykalne rozwiązania i co to oznacza dla turystów?
Media społecznościowe od lat wpływają na kierunki podróży, a popularność konkretnych miejsc często rośnie dzięki viralowym zdjęciom i filmom. Ten mechanizm sprawia jednak, że doświadczenie natury coraz częściej ustępuje potrzebie jej dokumentowania. W odpowiedzi na rosnącą presję turystyczną i zmieniające się zachowania odwiedzających w niektórych regionach zaczęto wprowadzać nowe zasady. Jednym z najbardziej radykalnych przykładów są indyjskie safari, gdzie ograniczono możliwość korzystania z telefonów komórkowych. Za tą decyzją stoi kilka istotnych powodów. Dlaczego Indie zakazały telefonów na safari? Bezpieczeństwo ludzi i ochrona tygrysów Indie są dziś kluczowym miejscem dla ochrony tygrysa bengalskiego – żyje tu ponad 3600 osobników, czyli około 75% światowej populacji dzikich tygrysów. Większość z nich zamieszkuje jeden z 58 oficjalnych rezerwatów, m.in. Park Narodowy Ranthambore czy Park Narodowy Jim Corbett. Choć działania ochronne przyniosły wyraźne efekty i liczebność tych drapieżników znacząco wzrosła w ostatnich latach, równolegle nasilił się inny problem – rosnąca presja turystyczna. Safari w Indiach odbywają się najczęściej w otwartych jeepach, które poruszają się wyznaczonymi trasami przez tereny zamieszkiwane przez dzikie zwierzęta. W teorii mają one umożliwiać obserwację przyrody z zachowaniem bezpiecznego dystansu, jednak w praktyce coraz częściej dochodzi do sytuacji, w których granice te są przekraczane. Turyści, chcąc uchwycić wyjątkowe ujęcia, nagrywają filmy, robią zdjęcia i publikują je w mediach społecznościowych, co prowadzi do zjawiska tzw. „safari jam”, czyli korków złożonych z pojazdów otaczających jedno zwierzę. Nagrania pokazujące tygrysy zmuszone do ucieczki między jeepami obiegły internet i wywołały szeroką dyskusję. Problemem są jednak nie tylko zakłócenia w zachowaniu zwierząt, ale również realne zagrożenie dla ludzi. W ciągu ostatnich pięciu lat tygrysy były przyczyną 418 przypadkowych zgonów w Indiach. Dodatkowo, jak zauważył indyjski dziennikarz Charukesi Ramadurai, „ludzie byli lekkomyślni, robiąc sobie zdjęcia ze zwierzętami”, a zdarzały się sytuacje, w których telefony wypadały z rąk, zmuszając przewodników do wychodzenia z pojazdów. Podczas jednego z incydentów dziecko wypadło z jeepa, gdy jego matka robiła selfie, co pokazuje, jak łatwo o niebezpieczne sytuacje. Do tego dochodzą komunikatory i geotagi, które przyczyniają się do szybkiego gromadzenia się pojazdów w jednym miejscu i zakłócania naturalnego środowiska tygrysów. Nowe zasady safari w Indiach. Zakaz telefonów i nocnych przejazdów W odpowiedzi na narastające problemy Sąd Najwyższy Indii wprowadził nowe regulacje, które znacząco zmieniają zasady funkcjonowania safari. Kluczową zmianą jest zakaz korzystania z telefonów komórkowych w głównych strefach turystycznych rezerwatów tygrysów. Odwiedzający są zobowiązani do zdeponowania urządzeń w specjalnych pudełkach przed wjazdem lub ich całkowitego wyciszenia i schowania do torby. Celem tych działań jest ograniczenie rozproszenia uwagi turystów oraz zmniejszenie presji na zwierzęta. Wprowadzono również zakaz poruszania się po drogach rezerwatów od zmierzchu do świtu, z wyjątkiem pojazdów uprzywilejowanych, co ma zapobiegać płoszeniu zwierząt w czasie ich największej aktywności. Zmiany obejmują także obszary wokół rezerwatów, gdzie ograniczono rozwój infrastruktury turystycznej, aby uniknąć nadmiernej ingerencji w środowisko. Jak podkreśla Ritu Makhija, konsultantka ds. zrównoważonej turystyki, „zasada jest prosta i konieczna: ochrona przyrody jest priorytetem”. Nowe przepisy mają również wymusić zmianę podejścia całej branży – od operatorów safari po właścicieli noclegów. – Operatorzy muszą projektować doświadczenia wykraczające poza samo obserwowanie tygrysów – zaznacza ekspertka, wskazując na potrzebę bardziej świadomego i mniej inwazyjnego kontaktu z naturą. W dłuższej perspektywie regulacje te mają nie tylko poprawić bezpieczeństwo, ale również zmienić sposób, w jaki turyści postrzegają dziką przyrodę – nie jako tło do zdjęć, lecz jako środowisko wymagające szacunku i ochrony. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Mohendżo Daro – starożytne miasto z kanalizacją, które wyprzedziło swoje czasy
Mohendżo Daro w dolinie Indusu było architektonicznym fenomen starożytności. Standaryzowane cegły, piętrowe domy i system kanalizacji świadczą o niespotykanym poziomie organizacji. Mimo to około 1800 roku p.n.e. życie w mieście zamarło. Naukowcy spierają się do dziś, jak zniknęła ta jedna z najbardziej zagadkowych cywilizacji.
Spis treści: Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Jak wyglądało Mohendżo Daro? Innowacje w Mohendżo Daro Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? Dzięki życiodajnym rzekom, Sumerowie i Egipcjanie stworzyli niezwykle rozwinięte cywilizacje. To jednak nic w porównaniu z dokonaniami mieszkańców Mohendżo Daro. Pod niektórymi względami, starożytna metropolia była bardziej rozwinięta niż XIX-wieczna Warszawa. Tym bardziej zaskakujące wydaje się, że tak rozwinięta cywilizacja nagle po prostu przestała istnieć. Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu Mohendżo Daro, starożytne miasto w pobliżu brzegu Indusu, rozciągało się na terenie dzisiejszego Pakistanu i zajmowało obszar o powierzchni ok. 250 ha. W praktyce jego zasięg był znacznie większy. Należy bowiem podkreślić, że wraz z sąsiednią Harappą stanowiło centrum, wokół którego wyrosła potężna cywilizacja doliny Indusu. Poza wymienionymi, w żyznej wówczas dolinie powstało jeszcze kilka dużych i kilkadziesiąt średnich miast, otoczonych przez setki wsi i osad. Każdy z większych ośrodków najprawdopodobniej zachowywał autonomię, jednak istnieje wystarczająco dużo dowodów, by stwierdzić, że łączył je wspólny etos. Zdaniem archeologów, wpływ kultury Mohendżo Daro obejmował obszar o powierzchni 1,5 mln km. O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Mohendżo Daro, co można przetłumaczyć jako „kopiec umarłych”, powstało około 5 tysięcy lat temu, podobnie jak pozostałe protomiejskie osady w dolinie Indusu. Mówimy tu zatem o jednej z najstarszych cywilizacji. Mimo to o istnieniu starożytnego miasta świat dowiedział się niedawno, bo dopiero w XX wieku. Należy wspomnieć, że już w XIX stuleciu było pewne, że teren dzisiejszego Pakistanu zasiedlał rozwinięty lud. Charles Masson (a właściwie James Lewis), dezerter armii Kompanii Wschodnioindyjskiej, podczas trwającej kilka lat wędrówki natknął się na ślady starożytnych zabudowań. Uznał wówczas, że ma do czynienia z ruinami zamku. Gdy kilka lat później jego odkryciu przyjrzał się brytyjski archeolog Alexander Cunningham, stało się jasne, że Masson natknął się na znacznie cenniejsze znalezisko. Mimo to, pierwsza poważna ekspedycja naukowa wyruszyła tam dopiero w XX wieku. W 1922 roku zespół archeologów pod przewodnictwem Johna Marshalla odkrył ruiny starożytnego miasta, któremu nadano nazwę Mohendżo Daro. Wówczas stało się jasne, że natrafiono na wyrazisty ślad jednej z najstarszych cywilizacji, być może nawet najstarszej. Jak wyglądało Mohendżo Daro? Miasto otaczał masywny mur, jednak najprawdopodobniej umocnienia nie miały charakteru obronnego. Zdaniem badaczy, wzniesiono je w celu ochrony miasta przed wylewami Indusu. Rzeka była niczym arteria utrzymująca przy życiu ten skomplikowany organizm, ale niszczycielski żywioł w jednej chwili mógł położyć kres jego istnieniu. Podobnie jak sąsiednie osady protomiejskie, Mohendżo Daro było podzielone na dwie części, tzw. górną i dolną. Każda z nich miała realizować zupełnie inne zadania. Górne miasto Górne miasto, wybudowane na sztucznym wzniesieniu, składało się z obiektów użyteczności publicznej i zabudowań strategicznych, warunkujących sprawne funkcjonowanie niemałej osady. Odkryto tam ruiny tzw. Wielkiej Łaźni, czyli kompleksu łazienek okalających basen o wymiarach 12x7x2,5 m. Kolejnym ważnym miejscem był Dom Zgromadzeń. Pod tą nazwą kryje się budynek składający się z mierzącej 900 metrów kwadratowych sali i reprezentacyjnej izby. Kolejną ważną budowlą był Wielki Spichlerz, czyli kompleks magazynów do przechowywania zboża. Dolne miasto W górnym mieście toczyło się życie publiczne i polityczne. Dolne stanowiło coś w rodzaju dzisiejszych przedmieść i „sypialni” – było kompleksem osiedli mieszkalnych. Obszar ten był podzielony na prostokąty o bokach 360 na 250 metrów, przedzielanych drogami i deptakami. Wzdłuż nich usytuowane były domy mieszkańców. Innowacje w Mohendżo Daro Większość domostw była wyposażona we własne ujęcie wody i system kanalizacji. Mieszkańcy zawsze mieli do dyspozycji świeżą wodę i mogli korzystać z prywatnych łazienek i toalet. Przypominamy, mówimy tu o osadzie, która powstała kilka tysięcy lat temu, a przecież takie udogodnienia nie były niczym oczywistym nawet w XIX-wiecznej Warszawie. Wody Indusu były dostarczane nie tylko do miejskich wodociągów. Nawadniały także pola i ogrody, zapewniając mieszkańcom dostatek pożywienia. O cywilizacyjnym zaawansowaniu miasta nie świadczy tylko mistrzowskie wykorzystanie naturalnego bogactwa, płynącego korytem rzeki. Także tamtejsza architektura prezentowała wysoki poziom. Domy były wznoszone z wypalanej cegły o ustandaryzowanych wymiarach, co świadczy o produkcji na dużą skalę. Podłoga w łazienkach była wykładana ceglaną posadzką. Wielki Spichlerz wybudowano na platformie składającej się z 27 bloków, pomiędzy którymi znajdowały się kanały wentylacyjne, zapewniające pożądaną wymianę powietrza. Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Badania na tym obszarze wciąż są kontynuowane. Mimo że naukowcy wiedzą coraz więcej o życiu w starożytnej metropolii, to ten temat wciąż jeszcze skrywa więcej pytań niż odpowiedzi. W szczytowym okresie w mieście mogło mieszkać nawet 40 tysięcy osób. Najprawdopodobniej obowiązywał tam podział na klasy społeczne. Wskazuje na to choćby różna liczba pomieszczeń w poszczególnych domach. Na czele miasta stał władca, jednak inaczej niż w starożytnym Egipcie, najprawdopodobniej nie obowiązywał tam kult panującego. Archeolodzy nie natrafili tam na monumentalne pałace, świątynie czy grobowce, które mogłyby na to wskazywać. Ten fakt stał się podstawą twierdzenia, że panował tam ustrój podobny do republikańskiego. Pokojowe współistnienie? Co ciekawe, wśród archeologicznych odkryć brakuje broni i innych atrybutów armii. Wygląda więc na to, że w dolinie Indusu panował pokój, a cywilizacji Mohendżo Daro nie zagrażał zewnętrzny wróg. To w połączeniu z korzystnym położeniem mogło zadecydować o dynamicznym rozwoju starożytnej cywilizacji, ale czy wyjaśnia także jej kres? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? To jedno z tych pytań, na które naukowcy wciąż jeszcze nie poznali odpowiedzi. Należy bowiem podkreślić, że do dziś nie udało się rozszyfrować pisma cywilizacji znad Indusu. Takie odkrycie z całą pewnością rzuciłoby więcej światła na tajemnice życia w Mohendżo Daro. Być może uchyliłoby nawet rąbka tajemnicy w kwestii końca istnienia starożytnej metropolii, ale póki co nie udało się to nikomu. Czy ogłoszona przez władze Tamilnadu nagroda w wysokości miliona dolarów, którą otrzyma osoba, która odczyta starożytne inskrypcje, przyspieszy ten proces? Czas pokaże. Na razie cała wiedza na temat upadku miasta opiera się na hipotezach. Najazd Ariów Zdaniem badaczy, Mohendżo Daro przestało istnieć w okolicach 1800–1700 roku p.n.e. Przez długi czas sądzono, że do końca miasta i sąsiednich osad przyczyniły się najazdy Ariów, którzy przybyli tam z terenu dzisiejszego Iranu. Żadne z archeologicznych odkryć nie ujawniło jednak śladów walki czy nawet wymiany ludności. W związku z tym, należy domniemywać, że ten pogląd jest błędny. Upadek obyczajów Inna teza zakłada, że ze względu na przeludnienie w mieście nastąpił cywilizacyjny regres. Nastąpił upadek obyczajów i autorytetów, a ludzie zastąpili zaawansowane formy pracy znacznie prostszymi, aż w końcu porzucili wspaniałe niegdyś miasta. Wielka susza Skoro nie wojna i cywilizacyjny regres, to może przyczyną była katastrofa naturalna? Tak, to prawdopodobne. Nie chodzi jednak o wielki pożar czy powódź, bo badacze nie natrafili na ślady działalności niszczycielskich żywiołów. Obecnie dominuje pogląd, że kres istnieniu miasta położyła susza. W 2023 roku, badając stalagmity w jednej z himalajskich jaskiń, naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge natrafili na ślady długoletniej suszy, która najprawdopodobniej wystąpiła w czasie, kiedy upadło Mohendżo Daro. Tę tezę znacząco uprawdopodobnia fakt, że miasto upadło mniej więcej w tym samym czasie, co inne osady w dolinie Indusu. Więcej na temat Mohendżo Daro można przeczytać w majowym wydaniu National Geographic Polska (maj 2026). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Trzecie największe miasto Indii jednych zachwyca, a innych przytłacza. Najlepiej poznawać je przez historie kobiet
Kalkuta to miasto pełne kontrastów, w którym przeszłość wciąż przeplata się z nowoczesnością. Od kolonialnych budynków po tętniące życiem ulice – sprawdź, co wyróżnia to miejsce na tle innych indyjskich metropolii.
Spis treści: Miasto między przeszłością a nowoczesnością Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Smaki i codzienność Bengalu Duchowość i kontrasty życia 3 sposoby na tanie Indie Kalkuta, na tle innych wielkich indyjskich metropolii, wyróżnia się swoją tożsamością. W przeciwieństwie do dynamicznego Delhi czy technologicznego Bangaluru, to miasto zachowuje nostalgiczny charakter dawnej epoki, który wciąż definiuje jego rytm. Miasto między przeszłością a nowoczesnością W przeciwieństwie do Delhi, które przypomina brutalnie rozpychającego się mężczyznę, czy Bangaluru, któremu bliżej do nastolatka wpatrzonego w ekran smartfona, Kalkuta jest kobietą. Stateczną damą, która nosi stare koronki, choć już zmurszały i przydałoby się cerowanie. Jest najmłodszym z wielkich indyjskich miast, ale tylko ona ma w sobie wdzięk wspaniałego wczoraj. Inni pędzą ku przyszłości. Delhi się rozrasta, buduje satelickie miasta. Mumbaj pnie się wzwyż, bo nowoczesność musi się pomieścić z biedą. A Kalkuta drepcze, próbując dogonić postęp. Przeszła ostatnio rozległy lifting i kilka zabiegów upiększających. Wzdłuż centralnej alei Chowringhee leżą nowe chodniki, pyszni się kwitnący park, w którym jeszcze kilka lat temu na ubitej ziemi przysypiały bezpańskie psy. Lśniący gmach Victoria Memorial, pamiątka po brytyjskim panowaniu, jest symbolicznym śladem kolonialnej historii – onieśmielający i obcy, jak obiekt pozostawiony przez kosmitów. Przed odrestaurowanym ceglanym budynkiem głównego targowiska New Market szumią nowe fontanny – zadziwiający dowód troski o komfort mieszkańców w mieście, w którym w wielu miejscach wciąż trudno o stały dostęp do bieżącej wody. Dawne rezydencje Brytyjczyków, o pałacowych kopułach zdobionych zegarami, przechodzą metamorfozę. Otoczone rusztowaniami z bambusa cierpliwie czekają, aż bosonodzy mężczyźni odmalują ich frontony. Robota ciągnie się miesiącami, a odzyskana uroda i tak uleci z pierwszym atakiem monsunu. Mimo to sprawa została przesądzona – Kalkuta zdecydowała się na nowoczesność. By szybciej ku niej iść, wszczepiła sobie swoistą „endoprotezę” – w dzielnicy Salt Lake, niedaleko sennego lotniska i wiecznie zakorkowanej obwodnicy, przyjął się nowy byt: nowoczesne osiedla z centrami handlowymi i multipleksami. Również w śródmieściu, przy Park Street i Esplanade, przybywa klimatyzowanych salonów z telefonami i kawiarni z mrożoną kawą. Serce Kalkuty, które zatrzymało czas Jedno, czego indyjska Kalkuta nie odmładza, to jej serce, bijące w najstarszej, północnej części. Tu zegary wciąż pokazują XIX wiek. W wąskich uliczkach rzemieślnicy wykuwają metalowe dzwonki dla rikszarzy, którzy pobiegną z drewnianym wózkiem nawet w najcięższą ulewę. W małych świątyniach tlą się kadzidła, a handlarze przekrzykują się, negocjując ceny. Wysyłają tragarzy, by na głowach przenieśli kopy twardych guaw i delikatnych, czerwieniejących mango. Wokół poczty głównej przy dawnym placu Dalhousiego kucają pakowacze – obszywają przesyłki płótnem, kaligrafują adres, lakują, stemplują. Tradycyjne metody pakowania wciąż funkcjonują obok nowoczesnej logistyki lotniczej. Wokół domu Rabindranatha Tagorego, nagrodzonego Noblem geniusza literatury i muzyki, rozciąga się nieregularna sieć uliczek. Zabłądzić w którąkolwiek to zanurzyć się w opowieść, która toczy się od wieków. Smaki i codzienność Bengalu W małych knajpach ze stołami z surowego drewna leżą umyte liście bananowca. Wąsaty kelner wyrzuca na nie górę sypkiego ryżu, kawałki ryby w marynacie, duszone warzywa – wszystko, co oferuje tradycyjna kuchnia bengalska. Obok, w gęstym syropie, pływa gorący gulab dźamun albo biała roszogula – życie jeszcze nigdy nie było tak słodkie. Nieopodal, w położonej nad brzegiem Hugli dzielnicy Kumartuli, rzeźbiarze budzą do życia ukochane bóstwa. Słomiany szkielet otulają miękką gliną – spod ich dłoni wyłaniają się krągłe piersi, słoniowe trąby i ostre tygrysie kły. To właśnie tutaj powstają figury wykorzystywane podczas religijnych festiwali Durga Puja. Kiedy wyschną, zostaną pomalowane na jaskrawe barwy widoczne nawet nocą, podczas upojnych religijnych festiwali. Duchowość i kontrasty życia Szybki przejazd metrem na południe to podróż po jeszcze silniejsze przeżycia. W świątyni Kali, sąsiadującej z najstarszym wciąż działającym przytułkiem założonym przez Matkę Teresę, drżą młode kozy. Jeszcze chwila i zostaną złożone w ofierze – to element lokalnych rytuałów religijnych, które wciąż są obecne w przestrzeni miasta. Znużeni kwiaciarze wyplatają girlandy – czerwone kwiaty przypominają krople krwi. Przed świątynią zamieszanie – trwa handel nadzieją na lepsze jutro. Z dachu restauracji w jedynym wieżowcu przy New Market widać miasto, które właśnie się przebudziło. Zrzuca z siebie pleśń i upalny letarg. Warto je zobaczyć, zanim gwałtowna modernizacja całkowicie zmieni jego oblicze. 3 sposoby na tanie Indie Loty z Europy do Kalkuty są drogie. Lepiej w Delhi przesiąść się na linie indyjskie lub kolej – to często tańsza alternatywa podróży. Jeden kurs żółtą taksówką wystarczy, by poczuć urok jazdy słynnym ambasadorem. Potem warto wybrać autobusy i tramwaje – transport publiczny jest bardzo tani (całe miasto nawet za 10 rupii). Tanią i dobrą knajpkę najłatwiej znaleźć w porze lunchu, podążając za tłumem. Je się w tłoku, ale świeżo i lokalnie, często bez użycia sztućców. Źródło: National Geographic Traveler
W Dolinie Królów w Egipcie odkryto zagadkowe inskrypcje. „Niektóre wyglądały dziwnie”
Przez stulecia nikt nie zwracał większej uwagi na część znaków widocznych w grobowcach faraonów w Dolinie Królów. Dopiero dokładna analiza wykazała, że niektóre napisy pochodzą aż z Indii. To może być jeden z najciekawszych śladów po starożytnych podróżach do Egiptu. Odczytane inskrypcje pokazują, że do Doliny Królów docierali także przybysze spoza świata śródziemnomorskiego.
Dolina Królów należy dziś do największych atrakcji turystycznych Egiptu. Leży na zachodnim brzegu Nilu, niedaleko współczesnego Luksoru. W skalnych grobowcach złożono tam kilkudziesięciu faraonów. Pierwsze groby wykuto wśród skalnych rozpadlin w połowie II tysiąclecia p.n.e. Zakładano, że w ten sposób będą lepiej chronione przed rabusiami. Większość z nich padła jednak łupem złodziei jeszcze w starożytności. Dolina Królów przyciągała przybyszy już w starożytności Wiemy, że zarówno piramidy, jak i Dolina Królów były celem „turystów” już w starożytności. Zachowały się tam liczne inskrypcje pozostawione w języku greckim, co było naturalną konsekwencją podboju kraju faraonów przez Aleksandra Wielkiego. Również dziś turyści chcą zobaczyć Dolinę Królów. To właśnie tam znajduje się słynny grobowiec Tutanchamona. Jednym ze zwiedzających w ostatnich latach był prof. Ingo Strauch z Uniwersytetu w Lozannie w Szwajcarii. W swojej pracy naukowej specjalizuje się w studiach nad sanskrytem oraz buddyzmem. Dziwne znaki na ścianach grobowców zaskoczyły badacza Podczas oglądania ścian grobowców, pokrytych tysiącami greckich i łacińskich graffiti, Strauch zauważył znaki, które wydały mu się dziwne i niepasujące do alfabetu greckiego. Jako specjalista od indyjskiej epigrafiki rozpoznał w nich cechy pisma z Indii. Kluczem do rozwiązania zagadki była specyficzna litera „n”, typowa dla południowych Indii i języka tamilskiego. Okazało się, że napisy te umykały egiptologom przez stulecia, ponieważ badacze Egiptu nie znają pisma indyjskiego. Prof. Strauch razem z dr Charlotte Schmid zidentyfikowali łącznie około 30 takich inskrypcji, ukrytych w dziesięciu różnych grobowcach. Wynikami analiz podzielili się w lutym na konferencji naukowej w Indiach. Żeglarze i kupcy z Indii docierali do Egiptu regularnie Dzięki ostatnim badaniom wiemy, że między I a IV wiekiem n.e. indyjscy żeglarze regularnie przemierzali morskie szlaki do Egiptu. Szukali złota, przypraw i innych rzadkich towarów. Pierwsze ślady obecności osób z Indii w Egipcie odkrył polsko-amerykański zespół naukowców w porcie Berenike nad Morzem Czerwonym. Wśród znalezisk znalazł się między innymi posąg Buddy. Wygląda więc na to, że kupcy z dalekiego kontynentu nie tylko handlowali, ale byli też ciekawi świata. W wolnych chwilach mogli zapuszczać się głęboko do serca Egiptu. Cikai Korran zostawił po sobie podpisy w kilku grobowcach Praktyka podpisywania się na zabytkach jest stara jak świat, co dobrze pokazuje ten „indyjski” przypadek. Dziś uznajemy ją za naganną. Jednym z niesfornych indyjskich turystów był człowiek o imieniu Cikai Korran. Jego imię pojawia się aż osiem razy w pięciu różnych grobowcach w Dolinie Królów. Korran używał tamilskiej formuły „vara kanta”, co oznacza „przyszedł i zobaczył”. To wyraźne nawiązanie do greckich napisów turystycznych. Sugeruje ono, że indyjscy przybysze znali lokalne zwyczaje i zwiedzali nekropolię podobnie jak inni odwiedzający. Szczególną uwagę badaczy zwróciła lokalizacja napisów indyjskiego przybysza. W grobowcu Ramzesa IX jego podpis widnieje na wysokości ponad pięciu metrów nad wejściem. Z kolei w grobowcu nr 14 napis Korrana jest jedynym odkrytym graffiti, co może świadczyć o jego determinacji, by uwiecznić swoją obecność. Do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale też wysłannicy władców Kolejną ważną postacią jest Indranandin, którego sanskrycka inskrypcja znajduje się w grobowcu nr 1, czyli KV1. Podpisał się on jako posłaniec króla Kshaharaty, władcy z zachodnich Indii. To wskazuje, że do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale także oficjalni dyplomaci. Starożytny Egipt był bardziej otwarty na świat, niż długo sądzono Inskrypcje na grobowcach pokazują, że obecność mieszkańców Indii w starożytnym Egipcie mogła być znacznie szersza, niż dotąd przypuszczano. Wygląda na to, że prawie dwa tysiące lat temu w Dolinie Królów spotykali się przedstawiciele różnych królestw i odległych krain. Możliwe, że w tym miejscu, podobnie jak dziś, słychać było wiele języków, a między zwiedzającymi dochodziło do kontaktów i wymiany doświadczeń. Źródła: Międzynarodowa Konferencja Tamilskiej Epigrafiki, SmithsonianMag Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten zjadliwy wirus zainspirował film „Contagion". Teraz znów pojawił się w Indiach
Groźny wirus Nipah znów daje o sobie znać. W Indiach zarażeni są lekarze i pielęgniarki, a inne kraje Azji wprowadzają środki ostrożności podobne do tych z czasów COVID-19.
W Indiach, w stanie Bengal Zachodni, odnotowano niepokojące ognisko bardzo groźnego wirusa Nipah. Do tej pory potwierdzono pięć przypadków zachorowań. Wśród zakażonych znalazł się personel medyczny, w tym lekarz oraz dwie pielęgniarki, które pracowały wspólnie na zmianie pod koniec grudnia. Nipah atakuje w Indiach U pielęgniarek szybko rozwinęła się wysoka gorączka i trudności z oddychaniem, a stan jednej z nich pogorszył się do tego stopnia, że zapadła w śpiączkę. W reakcji na zagrożenie władze poddały kwarantannie około 100 osób, a pacjenci są leczeni w izolacji w okolicach Kolkaty. Indyjskie służby zdrowia przeprowadziły testy u 180 osób z bliskiego otoczenia chorych, a także poddały badaniom PCR nietoperze z lokalnego ogrodu zoologicznego i różnych regionów stanu – bo Nipah to wirus pochodzenia zwierzęcego. Choć obecnie ryzyko dla szerszej populacji uznaje się za niskie, Nipah regularnie pojawia się w Indiach – w samym stanie Kerala w latach 2018–2025 odnotowano dziewięć ognisk tej choroby, często o bardzo wysokiej śmiertelności. Ministerstwo Zdrowia Indii apeluje o zachowanie szczególnej ostrożności, w tym dokładne mycie owoców, picie przegotowanej wody i unikanie kontaktu z nietoperzami. Azja w stanie gotowości Ognisko Nipah w Indiach wywołało natychmiastową reakcję w innych krajach azjatyckich, które wprowadziły procedury przypominające te z czasów pandemii COVID-19. Tajlandia zintensyfikowała kontrolę pasażerów przybywających z Bengalu Zachodniego na lotniskach Suvarnabhumi, Don Mueang oraz Phuket. Podróżni są monitorowani pod kątem gorączki, otrzymują specjalne karty ostrzegawcze, a osoby z objawami są kierowane na kwarantannę. Tajlandzkie władze wydały również zalecenia dla turystów odwiedzających m.in. jaskinie pod hasłem: „nie poluj, nie zbieraj, nie jedz”. Nepal wzmocnił kontrole na międzynarodowym lotnisku w Katmandu oraz na lądowych przejściach granicznych z Indiami. Tajwan planuje zakwalifikować infekcję Nipah jako chorobę zakaźną kategorii 5, co jest najwyższym stopniem zagrożenia wymagającym natychmiastowego raportowania i specjalnych środków kontroli. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) umieściła Nipah na liście patogenów wymagających pilnych badań, ze względu na ich ogromny potencjał epidemiczny. Wirus Nipah: zjadliwy i nieuleczalny Wirus Nipah to groźny patogen z rodziny paramyksowirusów, którego naturalnym rezerwuarem są owocożerne nietoperze z rodzaju rudawek (Pteropus). Do zakażenia ludzi dochodzi poprzez bezpośredni kontakt z chorymi zwierzętami (nietoperzami, a także np. świniami), spożycie skażonej żywności – np. soku palmowego lub owoców zanieczyszczonych wydzielinami nietoperzy – oraz poprzez bliski kontakt z płynami ustrojowymi zakażonego człowieka. Choroba charakteryzuje się bardzo wysoką śmiertelnością, szacowaną na 40 do 75 procent w zależności od ogniska. Początkowe objawy są niespecyficzne: gorączka, ból głowy, bóle mięśni i wymioty. W miarę postępu infekcji może dojść do ostrej niewydolności oddechowej oraz zapalenia mózgu, co objawia się dezorientacją, sennością, a ostatecznie śpiączką. Okres wylęgania wirusa wynosi zazwyczaj od 4 do 14 dni, choć odnotowano przypadki sięgające nawet 45 dni. U ozdrowieńców często występują trwałe powikłania neurologiczne, takie jak nawracające drgawki czy zmiany osobowości. Obecnie nie istnieje ani szczepionka, ani lekarstwo na wirusa Nipah, a zarażeni mogą liczyć jedynie na leczenie objawowe. Ze względu na swoją zjadliwość, wirus ten stał się inspiracją dla twórców filmu „Contagion” z 2011 roku, ukazującego globalną pandemię. Źródła: Independent, Onet, The Nation, WHO Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Dlaczego upadła cywilizacja Doliny Indusu? To nie była równa walka
Upadek cywilizacji Doliny Indusu od lat fascynuje badaczy. W ruinach nie znaleziono śladów bitwy, ognia ani masowej śmierci. A mimo to – miasta się wyludniły. Co zatem doprowadziło do końca jednego z najstarszych miejskich społeczeństw świata?
Cywilizacja doliny Indusu, określana też kulturą harappańską lub kulturą Mohendżo-Daro, była jedną z najwcześniejszych kultur miejskich, istniejącą między 5000 a 3500 lat temu wzdłuż rzeki Indus i jej dopływów. Jest to obszar współczesnego Pakistanu i północno-zachodnich Indii. W szczytowym okresie, między 4500 a 3900 lat temu, cywilizacja ta charakteryzowała się rozwiniętymi miastami i zaawansowanymi systemami gospodarki wodnej. Przyczyny jej upadku nie są jednak w pełni poznane. Zespół badaczy z Indii i z USA postanowił ponownie przeanalizować to zagadnienie. Tym razem nie były to jednak badania terenowe czy wykopaliska. Efekty prac opublikowano na łamach „Communications Earth & Environment”. Jak zbadać koniec cywilizacji? Naukowcy postanowili przyjrzeć się bliżej zmianom klimatu w czasach upadku cywilizacji Doliny Indusu. Ale jak to zrobić? Zastosowano kilka metod, wśród nich: symulacje komputerowe klimatu – naukowcy wykorzystali trzy zaawansowane modele komputerowe do odtworzenia warunków pogodowych, jakie panowały w rejonie Indusu 5000 do 3000 lat temu; zebranie danych o pogodzie z przeszłości – wyniki symulacji porównano z rzeczywistymi danymi paleoklimatycznymi, które pochodziły z osadów jeziornych oraz minerałów (stalaktytów i stalagmitów) znalezionych w jaskiniach indyjskich; modelowanie przepływu rzek – meteorologiczne dane z symulacji (takie jak opady i temperatura) wprowadzono do specjalistycznego modelu hydrologicznego, aby obliczyć, jak zmieniał się przepływ rzek w pobliżu 17 najważniejszych miast cywilizacji harappańskiej. Naukowcy porównali tak uzyskane dane z danymi archeologicznymi, aby zobaczyć, kiedy i jak ludzie zmieniali miejsca swojego zamieszkania. Jak upadło Mohendżo Daro? Autorzy zidentyfikowali cztery długotrwałe susze w okresie między 4450 a 3400 lat temu, z których każda trwała ponad 85 lat i dotknęła od 65% do 91% obszaru regionu. Jednocześnie doszło do wzrostu średniej temperatury o pół stopnia Celsjusza i spadku średnich rocznych opadów w regionie o 10–20%. Wydaje się, że te ustalenia pomagają wyjaśnić, dlaczego ta ważna starożytna cywilizacja – współczesna starożytnemu Egiptowi, położona w pobliżu współczesnej granicy indyjsko-pakistańskiej – powoli podupadała. Wygląda na to, że czynniki środowiskowe odegrały tutaj ważną rolę. Migracje ku wodzie? Autorzy artykułu sugerują, że susze wpłynęły na wybór lokalizacji osad. Między 5000 a 4500 lat temu koncentrowały się one na obszarach o większych opadach deszczu. Jednak od 4500 lat temu osady przesunęły się bliżej rzeki Indus, prawdopodobnie w związku z tym, że susze zaczęły wpływać na dostępność wody. Ostatnia, ponad 100-letnia susza między ok. 3500 a 3400 lat temu, zbiegła się z archeologicznymi dowodami na poważną dezurbanizację. Upadek cywilizacji postępował zatem stopniowo, a przedłużające się susze były głównym czynnikiem przyczyniającym się do tego zjawiska. O tym, jak wielkie były miasta wznoszenie przez tę cywilizację, można się przekonać wizytując kluczowe miejsce – Mohendżo Daro na terenie Pakistanu. Znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Źródło: Nature Communications Earth & Environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wąż Steve'a Irwina. Poznaj historię nowego gatunku nazwanego na cześć „łowcy krokodyli”
Pamiętacie Steve’a Irwina? To on pokazał nam piękno świata i znaczenie dzikiej przyrody w swoim programie „Łowca krokodyli”. Jego legenda trwa do dziś, a teraz ma swoją kolejną, żywą reprezentację – badacze ochrzcili nowy gatunek pięknego, rzadkiego węża właśnie jego imieniem. Jaki jest Lycodon irwini?
Historia węża Steve’a Irwina, czyli Lycodon irwini, zaczyna się na Wielkich Wyspach Nikobarskich w Indiach. To tam naukowcy odkryli nowego, unikatowego przedstawiciela herpetofauny. Nazwali go na cześć legendarnego australijskiego przyrodnika, podkreślając jego ogromny wkład w promowanie ochrony przyrody na całym świecie. Czym wyróżnia się ten nieznany wcześniej nauce wąż i czemu budzi takie zainteresowanie? Kim był Steve Irwin? Nazwanie nowego gatunku na cześć Irwina ma wymiar symboliczny. Był znanym na całym świecie edukatorem, popularyzatorem przyrody i aktywnym „stróżem” środowiska naturalnego, za którym potrafił stanąć murem. Pokazywał piękno otaczającego świata tak, jak udało się tylko kilku osobom w historii. Otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego biologii. Jego działalność, zarówno w Australii, jak i na forum międzynarodowym, przyczyniła się do zwiększenie świadomości o potrzebie ochrony dzikiej przyrody i zwrócenia uwagi na zagrożenia, przed którymi stoją endemiczne gatunki zwierząt. To pasja i poświęcenie Irwina do inspirowania kolejnych pokoleń przyrodników – według badaczy – była motorem do uhonorowania go nieśmiertelnością zaklętą w nazwie nowego gatunku. Jak zginął Steve Irwin? Niestety, odwaga i determinacja przyrodnika przyczyniła się do jego tragicznej śmierci. W 2006 roku pracował on przy programie poświęconym najbardziej zabójczym zwierzętom, a na planie doszło do straszliwego wypadku – podczas kręcenia materiału o australijskiej Wielkiej Rafie Koralowej został ugodzony w przez jadowitą płaszczkę. Jej wypełniony trucizną kolec wbił się w serce, co doprowadziło do niemal natychmiastowej śmierci. Jaki jest nowy wąż Lycodon irwini? Lycodon irwini wyróżnia się błyszczącym, czarnym ubarwieniem. Mierzy około metra i jest niejadowity, a jego budowa przypomina inne gatunki z rodzaju Lycodon, określanego potocznie „wilczymi wężami”. Preferuje wilgotne, leśne siedliska, które zapewniają mu spokój i dostęp do pokarmu. Poluje głównie na drobne gady, płazy oraz niewielkie ssaki. Jest niegroźny dla ludzi. Wąż Steve’a Irwina występuje wyłącznie na Wielkiej Wyspie Nikobarskiej, jest więc gatunkiem endemicznym. Obszar ten słynie z unikalnej bioróżnorodności, ale wciąż pozostaje w dużej mierze niezbadany, zwłaszcza jeśli chodzi o herpetofaunę, czyli płazy i gady. Inne gatunki nazwane na cześć „Łowcy krokodyli” Lycodon irwini nie jest jedynym gatunkiem nazwanym na cześć australijskiego przyrodnika. W 1990 roku Steve Irwin sam odkrył nowy gatunek żółwia wężoszyjnego, który później otrzymał nazwę Elseya irwini. Żółw ten zamieszkuje zaledwie dwa odcinki australijskich rzek i jest równie rzadki, co nowo odkryty wąż. W 2009 roku australijscy naukowcy opisali także nowy gatunek ślimaka: Crikey steveiriwni. Nazwa nawiązuje do słynnego okrzyku Irwina „Crikey!” i podkreśla oryginalność oraz wpływ jego działalności na współczesną biologię. Legenda przyrodnika trwa więc z nami do dziś i jest kontynuowana przez jego dzieci. Między innymi syn Steve’a, Robert Irwin, także prowadzi własne programy telewizyjne i zajmuje się fotografią przyrodniczą. Źródło: Evolutionary Systematics, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Otwarto indyjskie megalotnisko. Ten futurystyczny port ma obsługiwać 90 mln pasażerów rocznie
Po niemal 20 latach Indie otworzyły jedno z najbardziej ambitnych lotnisk świata. Międzynarodowy Port Lotniczy Navi Mumbai ma w najbliższych latach stać się jednym z największych centrów komunikacyjnych w Azji. To projekt, który łączy nowoczesną architekturę, zaawansowaną technologię i ekologiczne rozwiązania.
Spis treści: Nowe lotnisko w Mumbaju oficjalnie otwarte Drugie lotnisko Mumbaju ma obsługiwać 90 mln pasażerów rocznie Biuro Zaha Hadid Architects zaprojektowało futurystyczny terminal Po latach planowania, przesunięć i wyzwań logistycznych, Mumbaj wkracza w nową erę transportu lotniczego. Nowy Międzynarodowy Port Lotniczy Navi Mumbai obiecuje podróżnym krótsze kolejki, więcej lotów i znacznie płynniejszą obsługę niż dotychczasowe lotnisko. Dla miasta, które od dekad zmaga się z przeciążeniem ruchem i ograniczoną przepustowością, otwarcie drugiego portu to nie tylko ulga dla pasażerów, lecz także symbol postępu technologicznego i inżynieryjnego Indii. Nowe lotnisko w Mumbaju oficjalnie otwarte Po blisko dwóch dekadach planowania, opóźnień i wyzwań logistycznych, 8 października 2025 roku premier Narendra Modi uroczyście otworzył Międzynarodowe Lotnisko Navi Mumbai (NMIA) – inwestycję, która ma całkowicie odmienić system transportu lotniczego w Indiach. Projekt, realizowany w ramach koncepcji Viksit Bharat (czyli wizji nowoczesnych, rozwiniętych Indii), powstał jako odpowiedź na przeciążenie głównego portu Chhatrapati Shivaji Maharaj w Mumbaju, który w 2024 roku obsłużył ponad 54 miliony pasażerów i stał się jednym z najbardziej zatłoczonych lotnisk Azji. Dynamiczny rozwój gospodarczy, rosnąca liczba podróżnych i szybkie powiększanie się klasy średniej sprawiły, że dotychczasowa infrastruktura przestała wystarczać. Właśnie te czynniki doprowadziły do rozpoczęcia budowy drugiego portu, który dziś symbolizuje nie tylko odciążenie dla miasta, ale także postęp technologiczny całego kraju. Podczas ceremonii otwarcia premier Modi przypomniał też, że w 2014 roku Indie miały zaledwie 74 lotniska, a dziś jest ich już ponad 160, co czyni kraj trzecim co do wielkości rynkiem lotnictwa krajowego na świecie. Nowy port Navi Mumbai ma być kolejnym krokiem w tej transformacji – nie tylko zwiększając przepustowość, ale także wprowadzając nowy standard podróżowania dzięki w pełni cyfrowemu systemowi odprawy z wykorzystaniem danych biometrycznych. Drugie lotnisko Mumbaju ma obsługiwać 90 mln pasażerów rocznie Pierwsza faza projektu pozwoli na obsługę około 20 milionów pasażerów rocznie, co już teraz znacząco odciąży główny port lotniczy Mumbaju. W kolejnych etapach, do 2032 roku, lotnisko ma zostać rozbudowane o cztery terminale o łącznej przepustowości 90 milionów podróżnych rocznie. Tak duża inwestycja nie tylko zmieni układ komunikacyjny metropolii, ale również wzmocni pozycję Indii w globalnym sektorze lotniczym. Władze podkreślają, że NMIA ma stać się impulsem dla rozwoju regionu, ponieważ dzięki nowym połączeniom eksportowym rolnicy i rybacy zyskają możliwość szybszego dostarczania swoich produktów na rynki w Europie i na Bliskim Wschodzie. W ten sposób port Navi Mumbai stanie się nie tylko węzłem transportowym, lecz także narzędziem rozwoju społeczno-gospodarczego, łącząc ambicje kraju z realnymi korzyściami dla mieszkańców. Biuro Zaha Hadid Architects zaprojektowało futurystyczny terminal Nowy terminal Międzynarodowego Lotniska Navi Mumbai, zaprojektowany przez londyńską pracownię Zaha Hadid Architects, przyciąga uwagę futurystyczną formą i śmiałą konstrukcją. Jego bryła inspirowana jest lotosem (narodowym kwiatem Indii), którego kształt wykorzystano do stworzenia charakterystycznego dachu z nakładających się na siebie „płatków”. Architekci połączyli w ten sposób symbolikę z praktycznym podejściem: każdy segment zadaszenia zaprojektowano tak, by optymalnie wykorzystywał światło dzienne, regulował cyrkulację powietrza i odprowadzał wodę w czasie monsunu. Centralne atrium, przypominające „staw lotosu”, pełni funkcję otwartej przestrzeni publicznej i naturalnego punktu orientacyjnego. Projekt przyznany w 2018 roku jest największym zleceniem Zaha Hadid Architects w Indiach i jednym z najbardziej ambitnych przedsięwzięć lotniskowych na świecie. Warto dodać, że październikowa inauguracja miała charakter symboliczny, gdyż pełne uruchomienie lotniska nastąpi dopiero po zakończeniu testów operacyjnych, przeszkoleniu personelu i przydzieleniu slotów liniom lotniczym. Pierwsze loty komercyjne zaplanowano na grudzień 2025 roku, kiedy terminal będzie w pełni gotowy do przyjmowania pasażerów. Władze podkreślają, że dzięki połączeniu nowoczesnej architektury, technologii i rozwiązań proekologicznych NMIA stanie się jednym z najbardziej zaawansowanych i zrównoważonych portów lotniczych w Azji. Źródła: CNN, Architectural Digest, Construction World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ganges wysycha w bezprecedensowym tempie. Jaka będzie przyszłość świętej rzeki?
Ganges to święta rzeka hinduizmu, od której zależne są miliony mieszkańców Indii. I zarazem temat rzeka. Duże emocje wzbudza jej ogromne zanieczyszczenie, za które odpowiadają trafiające do nurtu tysiące ton odpadów przemysłowych czy niedopalone ciała zmarłych. Największa rzeka płynąca w Indiach ma też jednak inny problem: wysycha w bezprecedensowym tempie, co przeraża lokalną ludność.
Od Gangesu zależy przetrwanie niemal 600 milionów ludzi w Indiach i krajach sąsiednich. W dolinie położonej wzdłuż 2500-kilometrowej rzeki od stanu wody uzależnione jest życie nie tylko ludzi – to najgęściej zaludnione dorzecze na świecie – ale także całej fauny i flory. Doświadcza ona obecnie najgorszego okresu suszy od 1300 lat, a naukowcy z Uniwersytetu Arizony i IIT Gandhinagar udowodnili, że przyczyną tego stanu rzeczy jest działalność człowieka. Tak źle jeszcze nie było Badania na temat Gangesu zostały opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Naukowcy najpierw zrekonstruowali przepływ rzeki przez ostatnie 1300 lat. Pracy było sporo, bo na tapet wzięli okres od 700 do 2020 roku n.e. W oszacowaniu jej przebiegu pomogły im słoje starych drzew. Następnie porównali dane z udokumentowanymi historycznie suszami czy klęskami głodu w Indiach. Okazało się, że wysychanie rzeki z lat 1991–2020 jest zdecydowanie bardziej intensywne niż wszystkie dotychczasowe. Susza jest o 76% gorsza niż ta z XVI wieku, czyli do tej pory największa w historii pomiarów. Nie chodzi tylko o skalę suszy, ale także o częstość jej występowania i długość trwania. Bardziej suche okresy zdarzały się zawsze, ale nigdy jeszcze nie były tak dotkliwe. Jaki jest powód wysychania Gangesu? Wysychanie świętej rzeki zdaniem naukowców ma podłoże antropogeniczne, czyli spowodowane jest przez człowieka. Głównym powodem jest między innymi ocieplenie Oceanu Indyjskiego i zanieczyszczenie aerozolami – kropelkami cieczy z drobnymi cząstkami stałymi pochodzącymi z setek okolicznych fabryk, pojazdów czy elektrowni. Te hamują monsunowe opady deszczu, od których zależny jest region. – Ostatnie susze wykraczają poza zakres zmienności klimatu ostatniego tysiąclecia. Nasze odkrycia podkreślają pilną potrzebę głębszego zbadania interakcji między czynnikami kontrolującymi opady monsunowe w okresie letnim – ostrzegają autorzy badania. Jak zapobiec wysychaniu rzeki? Badacze apelują, by korzystając z ich badań, tworzyć bardziej wiarygodne modele klimatyczne. Obecne nie przewidywały bowiem skali suszy, z jaką mamy dziś do czynienia. Według nich uwzględnienie regionalnego wpływu działalności człowieka umożliwi skuteczniejszą walkę z żywiołem. W dolinie Gangesu jest to szczególnie ważne, bo od stanu rzeki zależą miliony istnień. To źródło wody pitnej, ale wód z Gangesu korzysta także rolnictwo i przemysł. Naukowcy zalecają jak najszybsze wdrożenia nowych, lepiej zaadaptowanych strategii zarządzania w celu złagodzenia niedoborów wody. Jeśli to się nie wydarzy, dolina Gangesu może się wkrótce bardzo zmienić. Źródło: PNAS, WWF Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Praca z laptopem na plaży za grosze? Oto najtańsze destynacje dla cyfrowych nomadów w 2025 roku
Marzysz o pracy z laptopem w egzotycznej kawiarni albo na plaży bez wydawania fortuny? W 2025 roku cyfrowi nomadzi mają do wyboru miejsca, które łączą piękne widoki z niskimi kosztami życia i wygodną infrastrukturą. Eksperci wskazali destynacje, gdzie praca zdalna naprawdę się opłaca.
Rosnąca popularność pracy zdalnej sprawiła, że coraz więcej osób wybiera styl życia cyfrowych nomadów. Wraz z tym trendem pojawiła się potrzeba wskazania miejsc, które oferują nie tylko sprzyjające warunki do pracy, lecz także przystępne koszty życia. Tu z pomocą zainteresowanym przychodzi Global Digital Nomad Report 2025 przygotowany przez Global Citizen Solutions i udostępniony magazynowi „Travel + Leisure”. Analiza ekspertów objęła m.in. wydatki na mieszkanie, żywność, transport, a także koszty coworkingu i biurek typu hot desk. – Fenomen cyfrowych nomadów ewoluował od niszowego wyboru stylu życia do jednego z głównych czynników napędzających gospodarkę – podkreśliła Laura Madrid Sartorett, główna badaczka w jednostce Intelligence Unit. Gdzie zatem w 2025 roku cyfrowi nomadzi znajdą najlepsze warunki do pracy i życia? Najlepsze miejsce do życia dla cyfrowych nomadów W raporcie Global Digital Nomad przeanalizowano rozwiązania wizowe dla pracowników zdalnych w 64 krajach. Wyniki pokazały, że aż 91 procent z nich wprowadzono po 2020 roku, co stanowi wyraźny dowód, że globalny wymiar temu trendowi nadały pandemia i rewolucja cyfrowa. W efekcie wiele państw zaczęło tworzyć programy dostosowane do krótkoterminowych pobytów. Równocześnie część poszła o krok dalej – w 14 krajach można ubiegać się o prawo stałego pobytu, a w trzech dostępna jest nawet bezpośrednia ścieżka do obywatelstwa. – W ciągu ostatnich dwóch dekad rosnąca dostępność szybkiego internetu, technologii mobilnych i normalizacja pracy zdalnej przekształciły tę niegdyś niszową koncepcję w ruch o zasięgu globalnym – podkreśliła Patricia Casaburi, dyrektorka generalna Global Citizen Solutions. Jak dodała, rewolucja cyfrowa i pandemia sprawiły, że praca z dowolnego miejsca na świecie stała się zjawiskiem masowym. W tym kontekście raport wskazał też kierunki, które są szczególnie atrakcyjne dla cyfrowych nomadów pod względem kosztów. Okazało się, że najbardziej przystępną cenowo destynacją są Indie. Eksperci zwrócili uwagę, że Delhi i Bombaj łączą dynamiczną kulturę z relatywnie niskimi kosztami życia, a Goa przyciąga zarówno plażami i unikalną kuchnią z portugalskimi wpływami, jak i zabytkami wpisanymi na listę UNESCO. Praca zdalna za granicą. Te kraje są najtańsze Tuż za Indiami uplasowały się Ekwador, Malezja, Indonezja i Kolumbia. Państwa te przyciągają niskimi kosztami utrzymania i rozwijającą się infrastrukturą dla pracowników zdalnych, co czyni je realną alternatywą dla Azji Południowej. Na przeciwnym biegunie znalazły się kraje nordyckie, takie jak Islandia czy Norwegia. Choć oferują wysoki poziom bezpieczeństwa i komfortu życia, ich ceny skutecznie ograniczają dostępność dla większości nomadów. Z kolei Holandia zajęła pierwsze miejsce w kategorii jakości życia, łącząc sprawną infrastrukturę publiczną, bogactwo kulturalne i rozbudowany system opieki społecznej oraz zdrowotnej. Analiza raportu pokazała również, że programy wizowe dla pracowników zdalnych popularne są przede wszystkim w obu Amerykach, które odpowiadają za 36% wszystkich inicjatyw. Europa zajmuje drugą pozycję, z udziałem na poziomie 33%, a Azja pozostaje w tyle z zaledwie 9%. Lista 10 najbardziej przystępnych cenowo miejsc dla cyfrowych nomadów według Global Citizen Solutions 2025: Indie Ekwador Malezja Indonezja Kolumbia Namibia Republika Południowej Afryki Armenia Mauritius Serbia Źródła: Travel + Leisure, Global Digital Nomad Report 2025 Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak trafiłem do indyjskiej Wenecji – to jeden z podróżniczych hitów tego roku
Kerala to wyjątkowe miejsce. Zachwycające rozlewiska, wyjątkowa fauna i kolorowe lokalne festiwale – to ściąga turystów w indyjskie tropiki.
Spis treści: Pływające hotele Historia Kerali Kraina Bogów Morskie imperium i chińskie sieci Parada słoni Kerala – informacje praktyczne Wstaję wcześnie rano. Jedziemy do Alappuzhy, które nazywane jest czasem indyjską Wenecją. Niebawem melduję się na niewielkiej przystani, skąd ruszam na wycieczkę łodzią po słynnych keralskich rozlewiskach (backwaters). Z grupą kilkunastu innych cudzoziemców płyniemy trzema czółnami wśród soczyście zielonego buszu. Z obu stron co chwilę wyłaniają się chaty wieśniaków. Dla nich backwaters mają całkiem inne znaczenie niż dla nas, zbieraniny przybyszów z całego świata. Jeszcze całkiem niedawno to one stanowiły podstawową sieć transportową w regionie. Zresztą do dzisiaj z nich korzystają. Podwożąc sąsiada do leżącej obok wioski czy jadąc na zakupy do miasta. Miejscowych widzimy zazwyczaj przy pracy. Tkają nici z kokosowego włosia, rozłupują kokosowe orzechy i wykładają je na trawie do suszenia. Wszystko tu kręci się wokół kokosa. Miąższ służy jako pożywienie, ale też materiał do produkcji kosmetyków i lekarstw, ze skorup rzemieślnicy dłubią sztućce, zabawki i suweniry, z kokosowej „wełny” powstają liny. Zanim przesiądziemy się do większej, zadaszonej łodzi, zjemy obiad pod daszkiem z wysuszonej trzciny cukrowej. Na potężnych liściach bananowca pasta kokosowa, warzywa, ryż. Plus toddy, czyli miejscowe piwo z – jakże by inaczej – palmy kokosowej. Smakuje niespecjalnie. Taki ryżowy bimber z niedokończonej fermentacji. Ale raz w życiu warto spróbować. A o tym, że ten indyjski stan kokosem stoi, niech świadczy nawet jego nazwa, która pochodzi od słów kera („palma kokosowa”) i alam („kraj”). Pływające hotele Backwaters, a więc wszelakie kanały, laguny, groble, przesmyki czy umiejscowione w tropikalnym lesie stawy i jeziora, rozciągają się między miastami Koczin i Kollam, a cała ich sieć liczy sobie 900 km. Większość z nich powstała naturalnie, na skutek cofania się wody w głąb lądu; z czasem mieszkańcy poszerzyli i pogłębili część z wodnych dróg, wiele z nich także łącząc ze sobą. Słona woda z Morza Lakkadiwskiego miesza się tu ze słodką, spływającą z aż 38 rzek, które swój bieg rozpoczynają w Ghatach Zachodnich – niedalekim paśmie górskim, u którego podnóża uprawia się herbatę, kawę i przyprawy. Już przed wiekami to tędy transportowano ryż, przyprawy czy kokosy. Do przewozów wykorzystywano mieszkalne barki kettuvallam. Potrafiły przyjąć na pokład tony towaru, a przy okazji były domem dla handlowców. Dziś ich rolę w większości przejęły prężna indyjska kolej i ciężarówki. Charakterystyczne kettuvallam – długie na 25 m, drewniane, z zadartym dziobem i obłym kształtem części mieszkalnej – to dziś spora atrakcja turystyczna Kerali. Lokalni biznesmeni otwierają w nich np. pływające hotele. Takich houseboatów jest tu ponad 2 tys. W jednym z nich spędzę kolejne trzy noce. Jezioro Vembanad, gdzie wsiadam na pokład, to największy zbiornik wodny w całym stanie. W mieszkalnych barkach można tu przebierać. Moja ma trzy pokoje, niewielką kuchnię, jadalnię, toalety i klimatyzację. Jest więc całkiem wygodnie. Płyniemy po jeziorze, potem wbijamy się w kanały. Na noc zatrzymujemy się w niewielkich portach. Możemy zjeść coś na ciepło, pospacerować albo skorzystać z usług ajurwedyjskiego masażysty. Prowincja słynie z najlepszej w kraju medycyny ajurwedyjskiej. Podczas keralskiego masażu możecie być pewni, że wasza skóra przyjmie pewnie z litr wszelakich zdrowotnych olejów. Historia Kerali Dinnan, jeden z masażystów, podpytuje mnie o Polskę, o naszą historię, zmiany polityczne, obyczaje. Sam rewanżuje się swoimi opiniami na temat szans ogólnoświatowej rewolucji uciemiężonych ludów świata, ale również historią Kerali w pigułce. Opowiada o portugalskich, holenderskich i brytyjskich kolonizatorach, którzy przez wieki tu urzędowali. O języku malajalam, którym posługuje się blisko 100 proc. obywateli. O niezwykłej przyrodzie, z której wszyscy są tu dumni. O eksporcie kilku gatunków pieprzu, ale też cynamonu czy kardamonu. Wreszcie o sukcesach lokalnych komunistów, którzy często stanowili rząd stanowy i dzięki którym tropikalny stan chwali się teraz jednym z najwyższych w całych Indiach poziomów edukacji i służby zdrowia. Niemal każdy Keralczyk potrafi czytać i pisać, co na subkontynencie nadal nie jest normą. Co więcej, na skutek reformy rolnej swój kawałek ziemi posiada też tutaj niemal każdy rolnik, a przeciętny Keralczyk żyje najdłużej w Indiach. Kraina Bogów Jadę w głąb lądu, do Parku Narodowego Periyar (PNP), zwanego też Thekkady. Stworzono go wokół największej lokalnej rzeki – Periyar. Został objęty ochroną już w 1834 r. dzięki staraniom maharadży z Travancore, a oficjalnie rezerwatem stał się po odzyskaniu przez Indie niepodległości (1947 r.). To prawdziwe królestwo zwierząt. Są tutaj m.in. tygrysy i słonie azjatyckie. Ja mam szansę podglądać tylko te ostatnie, ale nie czuję rozczarowania. Thekkady to miejsce, w którym można zaznać wyjątkowej ciszy i spokoju. Nie bez przyczyny Kerala zwana jest czasem Krainą Bogów. Zresztą widok szczytu Kotta Malai (2019 m n.p.m.) o świcie rekompensuje mi brak widoku tygrysa przed maską dżipa. Morskie imperium i chińskie sieci Wracam nad morze, a potem Wybrzeżem Malabarskim dojeżdżam do Fortu Koczi, zabytkowej części Koczinu. Niegdyś była to enklawa portugalska, potem holenderska i brytyjska w Indiach. I ten postkolonialny klimat czuć tutaj do dziś. W oczy rzucają się katolickie kościoły i protestanckie zbory. Jest też XVI-wieczna synagoga Paradesi wciśnięta w klimatyczną małą ulicę. Diaspora żydowska żyje w Indiach od VIII w. i to stąd ta kultura promieniowała na inne stany. Nadal widać tu ślady po dawnych faktoriach kupieckich, które przez wieki pracowały tu pełną parą. Od XIV w. był to wielki węzeł handlu przyprawami. W 1503 r. Portugalia założyła tu pierwszą europejską kolonię w całych Indiach i przez następne półtora wieku był to strategiczny punkt na mapie tego morskiego imperium. Morskie tradycje widać też w porcie i na nabrzeżu, gdzie stoją słynne Chińskie Sieci Rybackie, imponująca konstrukcja, która pozwalała niegdyś na znaczne zwiększenie skali połowów. I wciąż pełni swoją rolę! Chińczycy dotarli tu 600 lat temu – sieci są spadkiem po nich. Wieczorem kupuję od pracujących tu rybaków pełną reklamówkę owoców morza. Są tam: homar, ośmiornica, kilka królewskich krewetek i parę innych, drobniejszych skorupiaków. Płacę równowartość kilku dolarów. Wszystko niosę do małej okolicznej knajpy. Przyrządzają to w kwadrans za kolejne kilka dolarów. Smakuje wybornie i jest tego tak dużo, że w konsumpcji muszą mi pomóc poznani chwilę wcześniej backpackerzy z Holandii i Japonii. Parada słoni Kerala od wieków słynie z festiwali kulturalnych i obchodów świąt religijnych. Dumą stanu jest klasyczny teatr kathakali, w którym fantazyjnie przebrani i wymalowani aktorzy jedynie ruchem i gestem ilustrują opowieści z indyjskich eposów. Podobnie sanskrycki dramat kutiyattam. Bardzo znana w Indiach jest też keralska sztuka walki kalarippayattu oraz taniec rytualny tejjam. Elementy tych wszystkich sztuk podziwiam podczas festynu w Ernakulam, części Koczinu położonej po drugiej stronie zatoki – w stosunku do Fortu Koczi. To niby nadal to samo miasto, choć atmosfera zupełnie inna. Tego dnia na ulicach panują chaos i hałas. Koczin hucznie obchodzi właśnie święto Śiwy. Kluczowe dla wszelki obchodów świąt w tym regionie są słonie. Od świtu chłopcy szorują i pucują te zwierzęta, a następnie stroją w odświętna „ubrania”. To słonie idą na czele spektakularnej, kolorowej procesji przemierzającej miasto. Za nimi tłum rozmodlonych i rozśpiewanych ludzi. Przyglądam się ekipom przypisanym do kilku z tych wielkich zwierząt. Na ich grzbietach w transowym tańcu wyginają się kapłani. Przed nimi dostojnie kroczą muzycy. Grają na trąbkach, biją w bębny, dmą w fujary. A gdy wreszcie korowód się zatrzymuje na jednym z placów, kilku staruszków błyskawicznie wchodzi pod zwierzęta. Mają za zadanie powściągać elephantusy, by za bardzo nie udzieliła się im świąteczna atmosfera i nie stratowały kilku setek ludzi, którzy przyszli tu na nabożeństwo. Do poskramiania panowie używają drewnianych kijków, a pomagają im w tym również łańcuchy, którymi spętano im ogromne nogi. Ale tak naprawdę nie ma wielkich powodów do obaw. Gdy patrzę na tę scenę, nie mam wątpliwości: słonie mają to wszystko w trąbie. Kerala – informacje praktyczne Kiedy Warto tu przyjechać przez cały rok. Z tym że od czerwca do września w Kerali jest bardzo gorąco i deszczowo. Najlepiej więc dotrzeć tu pomiędzy listopadem a marcem. Dojazd Z Europy najłatwiej dolecieć do Mumbaju (2,5–3,5 tys. zł), a następnie przesiąść się do pociągu (35–120 zł; 21–27 godz.) lub samolotu lokalnych tanich linii (250–600 zł; 1 godz.). Transport Najłatwiej i najtaniej poruszać się po mieście rikszą. Przejazd kosztuje zwykle kilka złotych. Rikszarze proponują też darmowe trasy – w zamian za zapoznanie się z ofertą zaprzyjaźnionych lokalnych sklepów. Nie trzeba niczego kupować, wystarczy wizyta. Nocleg Ceny noclegu na barce mieszkalnej na rozlewiskach w okolicach Alappuzhy zaczynają się od 100 zł za os. za noc. Wybór jest duży, a koszt – zależnie od standardu – może wzrosnąć nawet pięcio- czy sześciokrotnie. Venice Premium Houseboats Alleppey – wygodny i czysty houseboat w sercu backwaters. Od 260 zł za noc. B Hostel w Fort Koczi, od 32 zł w sali wieloosobowej. Marari Blue Whale Beach House, Alappuzha, od 54 zł. Jedzenie Warto spróbować tu ryb i owoców morza w pikantnych masalach, np. w sosie mango. Najlepiej wybrać się na nabrzeże w Forcie Koczi, do jednej z knajpek przy porcie i Chińskich Sieciach – je się tu na zewnątrz i zawsze jest pysznie. Restauracja Mosaic; Fort Koczi, XI/641A Kundanoor Junction. Miejscowi szefowie serwują tu przegląd najciekawszych dań z kuchni południowych Indii. Dużo opcji wege. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Maciej Wesołowski Reporter. Redaktor prowadzący magazynu National Geographic Traveler. Autor książek reporterskich: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie” oraz „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii”, współautor zbiorów reportaży „Tu drzwi trzeba otwierać powoli”, „Grzech jest kobietą”, „Warszawa nocą”. Publikował m.in. w Dużym Formacie Gazety Wyborczej, Przekroju, Wprost, Rzeczpospolitej, Tylko Rocku, Machinie, Podróżach, Wirtualnej Polsce i Onecie. Nominowany do nagród dziennikarskich, m.in. Grand Press, MediaTory, nagrody im. Teresy Torańskiej. Kaszëba z pochodzenia, kociewiak z urodzenia, suwalczanin z wychowania, warszawiak z wyboru. Uzależniony od podróży, spotkań z ludźmi, ekstrawaganckiej kuchni i muzyki Radiohead. Uwielbia kulturowe transgresje i etniczne koktajle Mołotowa.
To zdjęcie łamie serca. Dramatyczna historia rodziny, która zginęła w katastrofie samolotu w Indiach
Mieli rozpocząć nowe życie w Londynie. On – lekarz z wieloletnim doświadczeniem, ona – szanowana specjalistka, a także ich pełne marzeń dzieci. Zginęli wszyscy, gdy samolot Air India tuż po starcie runął na budynek. Ich historia poruszyła tysiące ludzi.
Spis treści: Katastrofa samolotu w Indiach Tragedia rodziny dr. Pratika Joshi’ego W czwartek, 12 czerwca br., doszło do wielkiej tragedii, która błyskawicznie obiegła media na całym świecie. Boeing 787 Dreamliner, należący do narodowego przewoźnika indyjskiego Air India, spadł tuż po starcie z Sardar Vallabhbhai Patel International Airport w Ahmedabadzie. W wyniku jego zderzenia z budynkiem zginęło ponad 290 osób. Wśród nich była rodzina, która leciała do Londynu, by rozpocząć nowe życie. Katastrofa samolotu w Indiach Samolot Boeing 787 Dreamliner spadł w pobliżu lotniska w Ahmadabadzie około godziny 14 czasu lokalnego (czyli 10 w Polsce) i uderzył w hostel dla studentów. Na opublikowanym przez Reutersa nagraniu z monitoringu widać, jak zaraz po starcie maszyna, która ma nadal wysunięte koła, zaczyna obniżać lot. Następnie wlatuje w budynek i dochodzi do potężnej eksplozji. Flightradar24 poinformował, że maszyna straciła sygnał zaledwie kilka sekund po oderwaniu się od pasa startowego. Zanim runęła na ziemię, kapitan Sumeet Sabharwal — posiadający 8200 godzin nalotu — podniósł alarm i w desperacji nadał komunikat: „Mayday... Brak ciągu, utrata mocy, nie można się unieść”. Towarzyszył mu drugi pilot, Clive Kundar, który miał 1100 godzin doświadczenia w lataniu. Dotychczas władze potwierdziły śmierć ponad 290 osób: 241 pasażerów i członków załogi (jedna osoba przeżyła), a także studentów i pracowników uczelni znajdujących się w budynku. Co najmniej 50 osób zostało rannych. Jak poinformowało biuro prasowe linii Air India, wśród pasażerów było 169 obywateli Indii, 53 Brytyjczyków, siedmiu Portugalczyków i jeden Kanadyjczyk. Tragedia rodziny dr. Pratika Joshi’ego Wiadomo już, że wśród ofiar znalazła się m.in. pięcioosobowa rodzina, której historia szczególnie porusza opinię publiczną. Dr Pratik Joshi od sześciu lat mieszkał samotnie w Londynie, budując karierę i przygotowując się do sprowadzenia swojej rodziny. Wreszcie, po wielu trudnych rozmowach, wizowych przeszkodach i miesiącach oczekiwania, jego najbliżsi mieli do niego dołączyć. Według doniesień, jego żona dr Komi Vyas — szanowana lekarka w Pacific Hospital w Udaipur — zrezygnowała z pracy zaledwie dwa dni przed podróżą, by rozpocząć nowe życie za granicą. Ich dzieci — pięcioletni bliźniacy Nakul i Pradyut oraz ośmioletnia córka Miraya — nie mogły się doczekać przeprowadzki do Londynu. Niestety, nigdy tam nie dotarli. Teraz w mediach sąsiedzi i przyjaciele wspominają parę nie tylko przez pryzmat ich osiągnięć, ale również życzliwości i wyznawanych wartości. — Całe miasto jest w szoku. Byli ciepłą, ambitną parą, która chciała jak najlepiej dla swoich dzieci — powiedział w rozmowie z News18 bliski przyjaciel rodziny. Inni z kolei w mediach społecznościowych podkreślają, że ich historia to brutalne przypomnienie, że życie jest przerażająco kruche. W komentarzach czytamy: „Wszystko, co budujesz, wszystko, na co masz nadzieję, wszystko, co kochasz, wisi na włosku. Więc póki możesz, żyj, kochaj i nie czekaj, aż szczęście zacznie się jutro”. Źródła: livemint.com, i.pl, LinkedIn Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi reakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Viswashkumar Ramesh to jedyny ocalały z lotu AI171. Przypadek czy spryt?
30 sekund po starcie samolot uderzył w budynek i eksplodował. Przeżycie graniczyło z cudem, a jednak jeden pasażer przeżył. Czy uratowało go miejsce przy wyjściu awaryjnym?
Spis treści: Katastrofa samolotu w Indiach Mit „najbezpieczniejszego miejsca” Pokłosie tragedii Do katastrof w ruchu lotniczym dochodzi bardzo rzadko. Każda z nich odbija się jednak głośnym echem w mediach. Przede wszystkim dlatego, że w wypadkach lotniczych zazwyczaj giną wszyscy pasażerowie. Do tego dochodzą ewentualne ofiary na ziemi. Katastrofa samolotu w Indiach 12 czerwca samolot linii Air India rozbił się kilkadziesiąt sekund po starcie z Ahmedabadu. Na pokładzie były 242 osoby. Tylko jeden pasażer ocalał. Viswashkumar Ramesh, 40-letni Brytyjczyk indyjskiego pochodzenia, miał ogromne szczęście. Czy uratowało go miejsce, w którym siedział? Z relacji świadków wynika, że maszyna rozbiła się po pokonaniu około 200 metrów. 30 sekund po starcie samolot uderzył w akademik B.J. Medical College. Ogromna siła uderzenia i eksplozja paliwa utrudniły akcję ratunkową. Lokalne służby musiały działać w warunkach skrajnego zagrożenia termicznego. Na pokładzie feralnego lotu był Viswashkumar Ramesh. Siedział na miejscu 11A – tuż za klasą biznes, obok wyjścia awaryjnego. Dzięki temu udało mu się otworzyć drzwi awaryjne i wyskoczyć z samolotu. Mężczyzna otrzymał opatrunek, a następnie przewieziono go do szpitala w stanie stabilnym. Mit „najbezpieczniejszego miejsca” Fotel 11A błyskawicznie został okrzyknięty najbezpieczniejszym miejscem w samolocie. Czy stoi za tym przypadek, czy rzeczywiście można to wytłumaczyć w logiczny sposób? Statystycznie największe szanse na przeżycie ma się, siedząc w tylnym pasażu lub w promieniu pięciu rzędów od wyjść awaryjnych. Niemniej to typ katastrofy decyduje o szansach pasażerów na przeżycie. W przypadku Viswashkumara Ramesha przeżycie zagwarantował mu zbieg kilku czynników. Jego miejsce znajdowało się w sekcji klasy ekonomicznej premium, tuż za środkową częścią kabiny i w bezpośredniej bliskości wyjścia awaryjnego. Choć to nie jest statystycznie najbezpieczniejszy obszar samolotu, w tej konkretnej katastrofie mogło to stworzyć unikatowy „korytarz przeżycia”, czyli przestrzeń wolną od największej siły uderzenia i ognia. Najwięcej ofiar śmiertelnych w katastrofach lotniczych przypada na środkową część kabiny, czyli w okolicach skrzydeł. Osoby siedzące w tylnej części samolotu mają zazwyczaj większe szanse na przeżycie. Ocalenie Ramesha wynikało prawdopodobnie z relatywnie mniejszego przeciążenia w jego sektorze i natychmiastowej reakcji. To zawsze zwiększa szansę przeżycia. 40-latek ma doświadczenie w sytuacjach stresowych. Wcześniej pracował jako ratownik medyczny w Wielkiej Brytanii. To mogło wpłynąć na jego szybką i racjonalną reakcję. Pokłosie tragedii Katastrofa AI171 to największa tragedia lotnicza w Indiach od 1996 roku. W jej wyniku zapowiedziano już śledztwa oraz zmiany w wewnętrznych procedurach szkoleniowych Air India. Również producenci samolotów – Boeing i GE Aviation – zostali wezwani do rewizji systemów ostrzegania i zarządzania awariami. Źródła: The Times of India, New York Post
Kaszmir to Szwajcaria subkontynentu indyjskiego. Czym ten położony w Indiach i Pakistanie region przyciągał turystów?
Majestatyczne szczyty, turkusowe górskie jeziora, doskonałe tereny narciarskie, żyzne zielone doliny i kulturowe bogactwo – trudno się dziwić że Dżammu i Kaszmir od dawna powoduje szybsze bicie serca u podróżników z całego świata.
Spis treści: Dżammu: świątynie, pałace i paralotnie Dolina Kaszmiru: wielokulturowość, górskie jeziora i domy na wodzie Gulmarg: narty w puchu z widokiem na Himalaje Leżący na pograniczu Indii, Pakistanu i Chin Dżammu i Kaszmir to region o niezwykłym bogactwie przyrodniczym i kulturowym, przez niektórych określany jako „raj na ziemi”. Jego spektakularny krajobraz – od malowniczych dolin po czterotysięczniki Małych Himalajów – słusznie przyciągał zarówno lokalnych turystów, jak i poszukiwaczy wrażeń z innych krajów. Dżammu: świątynie, pałace i paralotnie Region Dżammu leży w północnych Indiach. To obszar o dużym zróżnicowaniu geograficznym i kulturowym – zobaczymy tu zarówno nizinne równiny, jak i spektakularne tereny przedgórza Himalajów. Dżammu to też ważne centrum religijne hinduizmu. Świątynia Vaishno Devi, to jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych w Indiach, odwiedzane co roku przez miliony wiernych. Stolica regionu, miasto Dżammu, kryje liczne zabytki, m.in. Raghunath – kompleks siedmiu świątyń poświęconych bogu Ramie, a także eklektyczny pałac Mubarak Mandi, dawną rezydencję maharadżów. To także centrum aktywnej turystyki. Malownicze miejscowości, takie jak jak Patnitop czy Sanasar przyciągają turystów szukających spokoju oraz entuzjastów paralotniarstwa i trekkingu. Miejscowość Bhaderwah i jej okolice zachwycają zielonymi dolinami i chłodnym klimatem. Dolina Kaszmiru: wielokulturowość, górskie jeziora i domy na wodzie Dolina Kaszmiru to prawdziwa turystyczna perła. Leżąca na wysokości około 1 600 m n.p.m., otoczona pasmami górskimi Pir Pandżal i Himalajami, urzeka zielenią, kwitnącymi sadami i turkusowymi jeziorami. Sercem doliny jest Śrinagar, stolica regionu, znana z malowniczego jeziora Dal, po którym można pływać tradycyjnymi łodziami shikara lub zatrzymać się w jednym z urokliwych domów na wodzie. Szlak jezior Kaszmiru to jeden z najbardziej spektakularnych trekkingów w tej części Azji. Trasa wiedzie przez wysoko położone doliny, przełęcze i łąki. Oferuje zapierające dech w piersiach widoki na kilkanaście górskich jezior, z których najbardziej znane to Vishansar, Krishansar, Gadsar, Satsar, Gangbal i Nundkol. Wszystkie leżą na wysokości od około 3 500 do 4 200 m n.p.m. Są otoczone lodowcami i krystalicznie czyste. Walory przyrodnicze Doliny Kaszmiru uzupełnia niezwykła kultura regionu, łącząca wpływy islamu, hinduizmu i buddyzmu. Gościnność mieszkańców, regionalne potrawy (np. rogan josh) i tradycyjna architektura drewniana tworzą wyjątkowy klimat. Gulmarg: narty w puchu z widokiem na Himalaje O każdej porze roku Dżammu i Kaszmir prezentuje inne oblicze. Zimą jego doliny zamieniają się w raj dla narciarzy i miłośników sportów zimowych. Zwłaszcza w Gulmarg – najbardziej znanym ośrodku narciarskim regionu, z jedną z najwyżej położonych kolejek linowych na świecie. Kurort leży na wysokości 2 650 m n.p.m. w zachodniej części Kaszmiru, z widokiem na potężny masyw górski Pir Pandżal – część masywu Małych Himalajów. Gulmarg słynie z obfitych opadów śniegu, długiego sezonu narciarskiego (od grudnia do marca), oraz doskonałych warunków do jazdy w puchu. To jednak tylko mała część atrakcji jakie oferuje Dżammu i Kaszmir. Niestety konflikt między Indiami a Pakistanem już nie tylko utrudnia, ale niemal uniemożliwia turystykę w tym zachwycającym regionie. Pozostaje mieć nadzieję, że w to miejsce szybko powróci pokój i bezpieczeństwo. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
13-letni Suri widział początek tragedii, która do dziś dzieli Pakistan i Indie
Podział Indii i Pakistanu z 1947 roku to nie tylko data w kalendarzu – to wspomnienia przelanej krwi, złamanych rodzin i nierozwiązanych konfliktów. Artykuł przedstawia nie tylko kontekst historyczny, ale również pokazuje, jak ten moment wciąż kształtuje rzeczywistość milionów ludzi.
Spis treści: Dlaczego podział doprowadził do masowej przemocy? Jakie były konsekwencje decyzji Brytyjczyków? Czy trauma podziału wciąż jest żywa? Jakie są współczesne skutki podziału? Ludzie ćwiczą w indyjskim obozie dla uchodźców, aby odpędzić rozpacz po podziale Indii i Pakistanu w 1947 roku. Kurukshetra była jednym z największych obozów ze względu na bliskość pospiesznie wytyczonej granicy, która wydzieliła dwa niepodległe państwa z byłej brytyjskiej kolonii. W nocy 13 sierpnia 1947 roku trzynastoletni Suri Sehgal był tak podekscytowany, że nie mógł zasnąć. Następnego dnia miał oglądać opuszczenie brytyjskiej flagi i wciągnięcie nowej w swojej rodzinnej prowincji Pendżab. Sehgal pamięta stację kolejową Lalamusa, gdzie odbyła się ceremonia z flagą Pakistanu, optymistyczny nastrój i specjalny posiłek, który dzielił z rodziną i przyjaciółmi. „Wszyscy świętowaliśmy razem” – wspominał w 2016 roku. Już po kilku godzinach długo oczekiwane przekazanie władzy zamieniło się w koszmar. Tego wieczoru Sehgal z przerażeniem patrzył, jak setki ludzi niosących noże przebiegały obok, polując na Hindusów. Dlaczego podział doprowadził do masowej przemocy? Sehgal był jednym z milionów Hindusów i Pakistańczyków, których życie zostało zakłócone. Utworzenie w sierpniu 1947 roku dwóch państw było pozornym zwycięstwem, ale fatalnie zarządzona transformacja doprowadziła do krwawej łaźni. Kolonialne korzenie Podziału sięgają XVII wieku, gdy Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zaczęła przejmować indyjskie ziemie. W 1857 roku bunt żołnierzy doprowadził do ustanowienia Brytyjskiego Raju. Administracja kolonialna celowo podkreślała różnice religijne. W 1905 roku Lord Curzon podzielił Bengal według kryteriów religijnych, co pobudziło zarówno Indyjski Kongres Narodowy, jak i Ligę Muzułmańską. Jakie były konsekwencje decyzji Brytyjczyków? W latach 40. XX wieku Mahatma Gandhi oraz Jawaharlal Nehru dążyli do zjednoczenia, ale Muhammad Ali Jinnah domagał się oddzielnego państwa. Gdy w 1946 roku rozmowy się załamały, Jinnah wezwał do protestów, które przerodziły się w zamieszki w Kalkucie. W 1947 roku lord Mountbatten przyspieszył wycofanie się Brytyjczyków. Brytyjski prawnik Cyril Radcliffe miał zaledwie pięć tygodni na wytyczenie granic, nie mając wiedzy o Indiach ani doświadczenia w kartografii. Wytyczenie granicy doprowadziło do największej migracji ludności w historii. Nawet 18 milionów ludzi musiało opuścić swoje domy. Czy trauma podziału wciąż jest żywa? Przemoc była szczególnie okrutna w Pendżabie i Bengalu. Tysiące kobiet zostało porwanych i zgwałconych, a ludzie mordowali się nawzajem. Wielka Brytania nie próbowała powstrzymać przemocy. Do 1950 roku od jednego do dwóch milionów ludzi zginęło. Gandhi został zamordowany przez hinduistycznego nacjonalistę, który uważał go za zbyt prorozsądkowego wobec muzułmanów. Wschodni Pakistan był marginalizowany i w 1971 roku wybuchła wojna, która doprowadziła do powstania Bangladeszu. Władze bengalskie szacują, że w ludobójstwie zginęły nawet trzy miliony ludzi. Jakie są współczesne skutki podziału? W ciągu 75 lat od Podziału Indie i Pakistan toczyły cztery wojny, a relacje między państwami wciąż są napięte. Dla świadków tych wydarzeń, takich jak Sehgal, trauma pozostała żywa. Choć jego rodzina się odnalazła, miliony ludzi straciły bliskich. Wspomnienia przemocy i chaosu wciąż kształtują tożsamość i relacje między narodami Azji Południowej. autor: Erin Blakemore źródło: National Geographic
W Indiach tygrys jest zwierzęciem świętym, symbolem narodowym. Według wielu ma takie prawa jak człowiek
– Spotkanie z tygrysem to doświadczenie mistyczne, hipnotyzujące – opowiada Marta Sawicka-Danielak, autorka książki „Oko tygrysa. O bestii, którą stworzył człowiek”. W rozmowie z Maciejem Wesołowskim zdradza, jakie emocje towarzyszyły jej spotkaniom z tym zwierzęciem i dlaczego ludzie w Indiach wciąż padają ich ofiarą.
Spis treści: Tygrysy kontra ludzie Tygrys – zwierzę potężne, zwierzę święte Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Obecnie na świecie dziko żyje zaledwie około 5,5 tysiąca tygrysów (dużo więcej w niewoli), z czego większość w Indiach. W tym kraju to potężne, ważące czasem ponad 400 kilogramów i mierzące blisko 3 metry, zwierzę jest już narodowym symbolem. Wykorzystują je politycy w celach propagandowych czy na przykład sprzedawcy wszelakich towarów. Tygrys jest modnym i wdzięcznym nośnikiem reklamy. Tygrysy kontra ludzie Na Sunderbanach w indyjskim Bengalu Zachodnim żyje ich blisko setka. Mimo że to miejsce objęte ścisłą ochroną i z zakazem wstępu dla człowieka, odwiedzają je miejscowi zbieracze miodu. Stu pięćdziesięciu z nich rocznie nie wróci do swoich domów. Dlaczego tygrys, dla którego człowiek nie jest typowym pożywieniem, ich atakuje? Co sprawiło, że tygrys w kulturze masowej zyskał miano ludojada? Jak żyje się na styku świata ludzi i zwierząt? I dlaczego dla mieszkańców Sunderbanów to tygrys jest na końcu łańcucha pokarmowego, a nie człowiek, i ma dokładnie takie same prawa, jak człowiek? Tygrys – zwierzę potężne, zwierzę święte – Spotkanie z tygrysem to doświadczenie mistyczne, hipnotyzujące. Spotkanie z tak potężnym zwierzęciem, spojrzenie mu w oczy z odległości dwóch metrów, i to nie jest zoo, tylko jego naturalne środowisko, rodzi tak ogromny lęk, że trudno nad nim zapanować. Towarzyszył temu wielki ładunek emocjonalny i przekonanie, że to zwierzę nade mną dominuje – opowiada Marta Sawicka-Danielak, autorka książki „Oko tygrysa. O bestii, którą stworzył człowiek”. – W Azji tygrys zawsze pełnił jakąś funkcję metafizyczną. Niezależnie od kraju był on zwierzęciem świętym. Był bogiem, był duchem przodków. Zawsze pełnił jakąś funkcję religijną. Dlatego budzi respekt, grozę i atawistyczny wręcz lęk. Jest utożsamiany z mocą. Dlatego też dla kolonialistów, głównie dla Brytyjczyków, zwycięstwo nad tygrysem było swego czasu było symbolicznym zwycięstwem nad naturą. Dziką, nieokiełznaną naturą – dodaje pisarka. Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Aby dowiedzieć się więcej o tygrysach, posłuchajcie nowego odcinka podcastu. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"
Youtuber wtargnął na zakazaną wyspę. Miał szczęście, że nie spotkał tubylców
Niektóre miejsca na Ziemi są poza zasięgiem cywilizacji – i tak ma pozostać. Amerykański youtuber postanowił jednak zignorować zakazy i wyruszyć na spotkanie z jednym z ostatnich izolowanych plemion. Jego podróż na wyspę Sentinel Północny mogła zakończyć się tragicznie.
Spis treści: Ryzykowny rejs na zakazaną wyspę Niebezpieczeństwo dla obu stron Jedną z najbardziej fascynujących rzeczy o naszej planecie jest to, że prawdopodobnie nigdy nie poznamy o niej całej prawdy. To tyczy się nie tylko dzikich zwierząt zamieszkujących tereny trudno dostępne dla badaczy, ale też nas samych. Z niedawnych badań wynika, że szacunki dotyczące populacji ludzi są niedokładne. Ma być nas na Ziemi znacznie więcej niż 8 miliardów. W tej grupie są też rdzenne ludy opierające się tzw. postępowi cywilizacyjnemu. Kontakt z nimi może skończyć się aresztowaniem. Przekonał się o tym amerykański youtuber Mykhailo Polyakov. Ryzykowny rejs na zakazaną wyspę Często słyszymy o skrajnie nieodpowiedzialnych zachowaniach w podróży. Zazwyczaj wynikają one z niewiedzy turystów. Wygląda jednak na to, że Mykhailo Polyakov celowo łamie zasady. Sam mówi o sobie, że jest „niebezpiecznym turystą”. Tym razem się doigrał. 24-latek został aresztowany w Indiach po próbie dotarcia do Sentinelczyków. To jedno z ostatnich izolowanych plemion na świecie. Jego „ekspedycja” obejmowała tygodnie przygotowań, a kulminacją był rejs przez wody Oceanu Indyjskiego na pontonie z wbudowanym silnikiem. Po dotarciu na wyspę Sentinel Północny Polyakov spędził kilka minut na plaży. Zostawił kokosy i puszkę coli jako prezenty, a następnie odpłynął. Wszystko to nagrywał za pomocą kamerki GoPro. Na jego szczęście nikt z wyspiarskiego plemienia nie przyszedł się przywitać. Kontakt z Sentinelczykami jest skrajnie niebezpieczny i może skończyć się śmiercią. Mieszkańcy Sentinelu Północnego wrogo reagują na jakikolwiek próby kontaktu z nimi. W ciągu ostatnich dwóch dekad zabili przynajmniej trzech intruzów. To odizolowane plemię zamieszkuje wyspę od ponad 50 tys. lat i jest objęte ścisłą ochroną. Jego liczebność, w zależności od źródeł, jest szacowana na kilkaset osób. Niebezpieczeństwo dla obu stron Społeczności odizolowane od reszty świata są niezwykle podatne na nieznane im patogeny. Nie mają odporności na powszechne (wśród nas) choroby, takie jak grypa. Dla rdzennych mogłoby to być śmiertelne zagrożenie. – To przechodzi ludzkie pojęcie, że ktoś może być tak lekkomyślny i idiotyczny. Tymi działaniami naraził na niebezpieczeństwo własne życie, a także życie całego plemienia Sentinelczyków – komentuje Caroline Pearce, dyrektor organizacji non-profit Survival International. Na razie nie wiadomo, jaki los czeka Polyakova. W Indiach nie tylko kontakt z izolowanymi plemionami jest zabroniony. Nielegalne jest też ich filmowanie i fotografowanie. Jeśli 24-latek zostanie uznany za winnego, jego „przygoda” może zakończyć się karą od 3 do 5 lat więzienia. Źródło: The Washington Post Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Najstarsza znana uczta, na której jedzono słonie. Odkrycie w Indiach sprzed 400 tysięcy lat
Archeolodzy odkryli najstarsze w Indiach ślady po wielkiej uczcie sprzed prawie pół miliona lat. Przodkowie człowieka raczyli się na niej szpikiem kostnym słoni. Obok kości leżały dziesiątki pradziejowych „widelców”, czyli narzędzi kamiennych.
Spis treści: Czas na ucztę ze słoni. Kto je zjadł? Zagadkowy człowiek z Narmady – to on konsumował słoniowy szpik Uczta człowieka z Narmady. Czy żywił się padliną? Nowe odkrycie z Indii jest ciekawe nie tylko jako dowód na zjadanie słoni. Ważne jest również z tego powodu, że udało się znaleźć najbardziej kompletny szkielet rzadko odkrywanych wymarłych słoni z rodzaju Palaeoloxodon. Jego przedstawiciele ważyli dwa razy tyle co dzisiejsze słonie afrykańskie. Czas na ucztę ze słoni. Kto je zjadł? Archeolodzy z Indii i USA opublikowali właśnie wyniki wykopalisk przeprowadzonych niedaleko miasta Pampore (Kaszmir) w Indiach. W środkowym plejstocenie, jakieś 300-400 tysięcy lat temu, co najmniej trzech starożytnych krewniaków współczesnych słoni padło w pobliżu rzeki. Niedługo potem zostały one pokryte osadem i zachowane wraz z 87 kamiennymi narzędziami wykonanymi przez przodków współczesnych ludzi. Na kościach słoni widać ślady po zastosowaniu kamiennych narzędzi. Celem – zdaniem badaczy – było dostanie się do szpiku kostnego, do czego doszło 300-400 tysięcy lat temu. To najwcześniejszy dowód na takie działanie znany z terenu Indii. Do tej pory najwcześniejsze dowody na prostą obróbkę zwierząt pochodziły sprzed mniej niż dziesięciu tysięcy lat. Przodkowie człowieka współczesnego cenili szpik, którym objadali się w postaci surowej. I nic dziwnego. Szpik kostny jest uważany za bombę energetyczną i witaminową. Obecnie promowane jest jego spożywanie w tzw. diecie paleo. Ciekawostką jest to, że jeden ze znalezionych słoni był chorowity. Wnętrze jego czaszki wykazywało nieprawidłowy wzrost kości, który prawdopodobnie był skutkiem przewlekłej infekcji zatok. Zagadkowy człowiek z Narmady – to on konsumował słoniowy szpik Mimo że przy kościach słoni leżało sporo prostych kamiennych narzędzi, to o ludziach, którzy ich używali, wiemy naprawdę niewiele. Do tej pory na subkontynencie indyjskim znaleziono tylko jednego kopalnego hominina – tzw. człowieka z Narmady. Z analizy jego kości widać mieszankę cech starszych i późniejszych gatunków homininów. Wskazuje to na ważną rolę tego obszaru we wczesnym rozprzestrzenianiu się człowieka. – Pytanie brzmi więc, kim są te homininy? Co robią w krajobrazie i czy polują na dużą zwierzynę, czy nie. Teraz wiemy na pewno, że przynajmniej w dolinie Kaszmiru te homininy jadły słonie – mówi jeden z autorów badań, dr Advait M. Jukar z Muzeum Historii Naturalnej na Florydzie. Dr Jukar jest nieco zdziwiony, że do tej pory nie było dowodów na spożywanie w pradziejowych Indiach dużych zwierząt. Ale – jak sam przyznaje – być może nie udało się po prostu znaleźć miejsc, gdzie takie dowody się skrywają. Uczta człowieka z Narmady. Czy żywił się padliną? Archeolodzy nie mają jasności, czy słonie, które spożywali praludzie w Kaszmirze, zostały przez nich upolowane. Na kościach nie widać takich śladów. Nie można jednak tego wykluczyć. Homininy mogły zabić słonia lub po prostu znaleźć już padłego. Być może był to osobnik osłabiony przewlekłą infekcją zatok. Archeolodzy spekulują, że utknął w miękkich osadach w pobliżu rzeki Jhelum, gdzie ostatecznie znaleźli go naukowcy – a wcześniej wygłodniałe homininy. Biorąc pod uwagę, że homininy jedzą mięso od milionów lat, dr Jukar przypuszcza, że o wiele więcej dowodów na bardziej zaawansowane rzeźnictwo po prostu czeka na odkrycie przez archeologów. Wymaga to jednak sporo skrupulatności. – W czasach, gdy ludzie zbierali skamieniałości, kolekcjonowali tylko dobrze zachowane czaszki lub kości kończyn. Nie gromadzili wszystkich zniszczonych kości, które mogą bardziej wskazywać (…) na złamania dokonane przez ludzi – podkreśla dr Jukar. Źródła: Quaternary Science Reviews, Journal of Vertebrate Paleontology. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Indie pomogły mi zbudować swoje życie od nowa. To miejsce jedyne w swoim rodzaju
Pojechałem do Indii, by przemeblować swoje życie. Nie wszystko się udało. Ale bez wątpienia było to doświadczenie formacyjne.
W tym artykule: W drodze po Indiach Przygody w Indiach Podróż, która zmienia spojrzenie na życie Różnorodność Indii Indie pomagają zrozumieć innego człowieka Młody żołnierz szybkim krokiem ruszył w stronę granicy. Po nim kolejny. I kolejny. Najpierw drobiąc, potem przyspieszając, wydłużając krok, wreszcie biorąc potężny zamach i zarzucając stopę nad głowę! Co najmniej kilkanaście kolejnych metrów pokonał, wykonując te imponujące – jak to na własny użytek nazwałem – szpagaty w pionie. Cała moja trybuna poderwała się na równe nogi, krzycząc i klaszcząc. Niektórzy nie potrafili powstrzymać śmiechu. W drodze po Indiach A był to dopiero początek show. Przepięknie wystrojone oddziały wykonywały przed nami całe skomplikowane układy choreograficzne. Były tam podbiegi i gwałtowne zatrzymania, nieoczekiwane zwroty i obroty, saluty i stukanie obcasami. Siedziałem na betonowej trybunie w miejscowości Attari w indyjskim Pendżabie, tuż przy granicy Indii i Pakistanu. A cała ceremonia towarzyszyła zamknięciu na noc przejścia granicznego pomiędzy tymi dwoma nieprzepadającymi za sobą krajami. Od blisko dwóch miesięcy byłem w drodze po Indiach. Było mi to potrzebne, by skończyć jeden etap w życiu i zacząć drugi. Chciałem pobyć sam ze sobą. Potrzebowałem odcięcia, wyjścia poza – uwielbiam ten termin – strefę komfortu, a więc swoje dość wygodne warszawskie życie. I znalazłem to, co chciałem. Na subkontynencie spałem w hotelach za 2 dol. Kąpałem się – tak jak miejscowi – polewając się zimną wodą z plastikowego kubełka. Przemieszczałem się pociągami w najtańszych klasach. Próbowałem lokalnych specjałów na ulicznych stoiskach i wreszcie cierpiałem z powodu poważnego zatrucia pokarmowego. Ale o wszelkich niedogodnościach tej podróży błyskawicznie zapominałem. Z jednego prostego powodu. To, co dla turysty jest udręką, dla reportera nierzadko staje się wspaniałym prezentem od losu. Zawodową pożywką i inspiracją. Przygody w Indiach Z granicy wróciłem do Amritsaru. Dla dominujących tu sikhów to miasto szczególne; znajduje się tu Harmandir Sahib – Złota Świątynia, do której pielgrzymują wyznawcy sikhizmu z całego świata. A przy tym miejsce, w którym dobrze poczuje się w zasadzie każdy, niezależnie od swojej wiary (lub niewiary), pochodzenia, statusu społecznego czy koloru skóry. Żyjący na przełomie XV i XVI w. twórca sikhizmu, Guru Nanak, głosił, że pobożny wyznawca tej religii musi mieć bezwzględny szacunek dla każdego stworzenia. Ma obowiązek dzielić się z każdym bliźnim, z każdym potrzebującym. I ma go traktować jak siostrę czy brata. Również dlatego i ja czułem się tu znakomicie. Gdy podziwiałem spektakularną gurudwarę (świątynię sikhijską), słuchałem kirtanów (religijnych hymnów). Ale też gdy byłem zapraszany na darmowy posiłek do wielkiej stołówki, która działała 24 godz. na dobę i w tym czasie karmiła podobno 100 tys. osób! Z Pendżabu pojechałem do stanu Uttarakhand. W Riszikeszu odwiedziłem aśram, w którym w 1968 r. mieszkali Beatlesi. W Haridwarze wziąłem udział w Kumbh Meli, czyli hinduistycznym Święcie Dzbana, monstrualnym wydarzeniu religijnym, które co 12 lat przyciąga tu miliony ludzi. Dyskutowałem z pielgrzymami o ich religii, o łańcuchu sansary, czyli wędrówce dusz, o mokszy (jedności z bogiem) i znaczeniu rytualnych kąpieli. Podziwiałem paradę sadhu, czyli świętych mężów, i dawałem się ponieść tłumowi, który nieustannie parł w stronę świętego Gangesu. Jechałem przez Indie niespiesznie. Zatrzymując się w miejscach, w których nie planowałem się zatrzymać. Robiąc rzeczy, które czasem mnie samego zaskakiwały. Ot, choćby wizyty u wróżów. Chodziłem na te spotkania jako sceptyk, z ironicznym uśmiechem na ustach. Jedynie dlatego, by lepiej zrozumieć zakochanych w astrologii Hindusów. A teraz, wiele lat później, wciąż dudnią mi w uszach słowa, które usłyszałem w dniu moich urodzin gdzieś na pięterku u gurudźiego (mistrza) przy zatęchłej ciemnej ulicy Waranasi. Wciąż trudno mi w to wszystko uwierzyć, ale ironiczny uśmiech dawno już zniknął z mojej twarzy. Podróż, która zmienia spojrzenie na życie Wizyta w Waranasi była przeżyciem formacyjnym. Widok na całodobowy stos całopalny, jaki miałem z hostelowego tarasu, dziesiątki sędziwych pielgrzymów marzących o dobrej śmierci w tym świętym dla hinduistów mieście. Setki mieszkańców obmywających się codziennie o świcie w „najbrudniejszej rzece świata”, jak często mawia się o Gangesie na wysokości dawnego Benares. Staruszkowie plujący przez zęby czerwoną, betelową śliną. Ale też widowiskowe pudźe (hinduistyczne nabożeństwa) oglądane wprost z zacumowanej na rzece łodzi… To były obrazki, które wryły się w moją pamięć na zawsze. Bardzo chciałem poznać i zrozumieć ludzi, których oglądałem. Przesiąknąć tą starożytną kulturą. Stać się częścią tego życia. Dlatego też wracałem. Do Waranasi i do Indii. I rozmawiałem, rozmawiałem, rozmawiałem. Ale też podglądałem. Ot, choćby tana rikszarzy z Kalkuty, którzy zaprzężeni do dyszli siłą własnych ramion i nóg transportowali turystów np. do domu Matki Teresy przy Ripon Street. Albo stomatologów (tak!) i fryzjerów przyjmujących klientów na miejskim chodniku. Pisarczyków rozkładających staroświeckie maszyny do pisania w kalkuckich zaułkach. Właścicieli przenośnych garkuchni. Czyścicieli butów i czyścicieli uszu (tak, tak, panowie z długimi cienkimi prętami i zestawami ajurwedyjskich maści to w Indiach poważny zawód). Sprzedawców warzyw, książek, grzebieni, breloczków, blaszanych misek, łańcuchów, scyzoryków i tysięcy innych rzeczy. Czy wreszcie brodatych mężczyzn z namaszczeniem nakładających na siebie ogromne obłoki piany i spłukujących się na tymże chodniku, tuż obok tego całego wesołego tłumu. Różnorodność Indii Podczas tej podróży bawiłem się na dwóch weselach: w Agrze i Chandigarze. Oglądałem krwawą ceremonię poświęconą bogini Kali. Godzinami słuchałem opowieści gurkhowskich separatystów z Dardżylingu. Spierałem się o Marksa i Mao z zaangażowanym politycznie ajurwedyjskim masażystą z Fort Kochi. Razem z całą widownią głośno komentowałem kolejne sceny bollywoodzkiego hitu podczas 4-godzinnego seansu w Bombaju. Wspinałem się wysoko w Himalajach. Testowałem najlepszą herbatę świata. Walczyłem z małpami, które chciałby pozbawić mnie odzieży wierzchniej w Radżastanie. Pomachałem wyjeżdżającemu na spotkanie z Obamą Dalajlamie w McLeod Ganj (również pomachał). Pływałem czółnem po rozlewiskach Kerali i wylegiwałem się na plażach Goa. Czytałem miejscową prasę (Indie były wówczas jedynym krajem na świecie, w którym nakłady papierowych gazet rosły) i dowiadywałem się coraz więcej o hinduskich marzeniach. Choćby tym o podróży poślubnej nad jezioro Pichola w Udajpurze, gdzie m.in. kręcono film „Octopussy„ – oczywiście z serii bondowskiej. Jeśli chodzi o indyjskich nowożeńców – nic się z taką wycieczką nie równa. Poznawałem Hindusów – wszelkich wyznań i kast, pochodzących z różnych części kraju, o różnym poziomie wykształcenia. Ale też backpackerów. Z całego świata. Izraelczyków podczas gap year, wyznawców Kryszny z Anglii, profesorów z Kalifornii, robotników z Norwegii, młode Japonki szukające przygód, Rosjan okupujących plaże w północnym Goa, wiecznie zdziwionych Australijczyków… W tym wielobarwnym towarzystwie świat stawał się mały i bliski. A ludzie z różnych stron – wbrew pozorom i stereotypom – bardzo do siebie podobni. Mający te same pragnienia, pasje, tęsknoty. Indie pomagają zrozumieć innego człowieka Po dwóch miesiącach w drodze byłem 9 kg lżejszy, nieco zmęczony i stęskniony za domem. Ale to, co przywoziłem ze sobą z tej podróży, było bezcenne. Ostatecznie zdałem sobie sprawę, że w jakimś poprzednim życiu musiałem być nomadą. Wiedziałem już, że moim żywiołem jest przemieszczanie się, zmiana krajobrazu, poznawanie ludzi, z ich obyczajowością, kulturą, historią, wierzeniami i stylem bycia. Czym bardziej różnili się oni ode mnie, tym bardziej to doceniałem. Bo tym, co tak naprawdę nas rozwija, są wyzwania, ciągłe przekraczanie własnych granic. I nieustająca chęć zrozumienia Innego. Efektem tej wyprawy – ale też kilku innych – było kilkadziesiąt reportaży, które przez dekadę ukazywały się w polskiej prasie, oraz książka „Szpagat w pionie”. W drodze przez Indie. Ale też konkluzja, że niewiele jest w życiu rzeczy, które sprawiają mi większą frajdę niż bycie w drodze. Od tego czasu nic się nie zmieniło.
Podróż w Himalaje może odmienić życie. Podcast National Geographic Polska
Czy jedna podróż może zmienić życie? Podróżnik, pisarz i fotograf Piotr Trybalski w najnowszym podcaście National Geographic odpowiada zdecydowanie „tak” i zabiera nas na wyprawę do Azji.
W tym artykule: Kiedy podróżowanie było twórcze Zderzenie z Orientem Wesele w Pakistanie Skradzione dokumenty Łatwo, tanio i nieautentycznie Podróż do Azji Piotra Trybalskiego, jednego z dziennikarzy magazynu „National Geographic Traveler”, odbyła się w końcówce lat 90. Jej celem były Himalaje. Dlaczego ta wyprawa w gronie przyjaciół zmieniła jego życie? Jak się wtedy do niej przygotowywał, i jak od tamtego czasu zmieniło się podróżowanie? Czy komercjalizacja zabija przygodę i autentyczność? – To był ostatni rok studiów na geografii. Pamiętam ten jeden moment, kiedy wróciłem z mojej pierwszej poważnej wyprawy do Azji. Siedziałem w akademiku w Krakowie i myślałem, o tym, co przeżyłem i co chcę robić w życiu. Moje wcześniejsze plany, które dotyczyły uczelni, gdzie chciałem pracować i zajmować się górami oraz lodowcami, nagle prysły. Zapragnąłem żyć dla podróżowania i fotografowania – wspomina Piotr Trybalski. Kiedy podróżowanie było twórcze Była ich piątka: Jarek, pomysłodawca wyjazdu, Piotr i trzy koleżanki ze studiów: Ewelina, Ewa i Ania. Każde z nich zabrało ze sobą marzenie. Piotra było banalne – dotrzeć szlakiem lądowym do stóp najwyższych gór, Himalajów, a potem wspiąć się jak najwyżej się da. Indie różnorodne. Święto Dzbana, katolicy i angielski zamiast języka hindi Indie to marzenie niejednego podróżnika. Wiele osób decyduje się odkrywać ten ogromny kraj solo z plecakiem. Czego spodziewać się na miejscu? Miejscami Indie potrafią bardzo zaskoczyć. Wprawdzie po słynnym Hippie Trailu – eksplorowanym 20 lat wcześniej szlaku hipisów – pozostały już wyłącznie literackie opowieści, ale dla Piotra ta podróż miała podobny wymiar. Też chciał tanio, czym się da, bez rezerwacji, adresów hotelów – po prostu puścić się na Wschód, dotknąć Orientu, egzotyki. Bez biletu z powrotem. – W latach 90. podróżowanie nie było takie łatwe jak teraz. Wiedzieliśmy jedynie, że musimy złapać jakiś pociąg lub autobus, gdzieś kupić bilety. To wszystko było twórcze. Dziś się tak nie da, bo siadamy do komputera i w pół godziny taką podróż zaplanujemy ze szczegółami – opowiada Trybalski. Zderzenie z Orientem Do Turcji jadą pociągiem przez Ukrainę, Rumunię, potem autobusem do Stambułu. Tu Piotr zderzył swoje wyobrażenia Orientu z jego namacalnym wymiarem. Poczuł zapachy korzennych bazarów, głowę wypełniały mu obrazy uliczek i bogactwo odwiedzanych zabytków, gdy w wesołym autobusie wspólnie z przyjaciółmi mknął w kierunku wschodnich rubieży Turcji. – Niestety, w meczecie ukradziono mi buty – śmieje się podróżnik. Potem blask Orientu zaczął blednąć coraz bardziej, właściwie z każdą godziną zbliżającą ich do irańskiej granicy. – Na trasie do Teheranu handlarki i handlarze, bo wiózł nas autobus dedykowany irańskiemu małemu biznesowi, zmienili się w karawan smutnych, wystraszonych ludzi. Był regularnie zatrzymywany i kontrolowany – wspomina Trybalski. Wesele w Pakistanie W Taftanie, po drugiej stronie granicy, przywitali ich młodzi mężczyźni w tradycyjnych strojach salwar kamiz, w klapkach, z reklamówką dolarów trzymaną w dłoni. – Prawdopodobnie chcieli z nami pohandlować, myśmy jednak nie zwrócili na nich szczególnej uwagi i pojechaliśmy dalej – wspomina Trybalski. – Chyba wtedy nie zdawałem sobie sprawy z niebezpieczeństw, prowadziła mnie tylko ciekawość. Zresztą całą naszą grupę przede wszystkim ciekawili ludzie, a my ich. Nieco później, w Pakistanie zostaliśmy nawet zaproszeni na wesele pewnego zapaśnika, którego spotkaliśmy w pociągu. Byliśmy dla niego atrakcją – opowiada. Skradzione dokumenty Od Nepalu, finału ich marzeń i upragnionego poczucia spełnienia, dzielił ich jedynie pas niczyjej ziemi na przejściu granicznym w Sonauli i parę godzin w autobusie do Pokhary. Minęło już kilka tygodni, odkąd ruszyli z Krakowa, pokonali blisko 9 tys. km. Prawdziwi podróżnicy! Jak się okazało, to nie zrobiło żadnego wrażenia na przygranicznych kieszonkowcach, którzy połasili się na „nerkę” Ani, zabierając i wszystkie pieniądze, i dwa paszporty. Sytuacja była trudna, a los wystawił ich na kolejną próbę. Ania i Jarek – byli parą – musieli wracać do Delhi załatwić nowe paszporty i pożyczkę konsularną. Umówili się, że spotkają się znów za kilka tygodni w Indiach, w Waranasi, w pewnym znanym i popularnym hostelu. Piotr z resztą grupy ruszył dalej w Himalaje. Czy rzeczywiście te parę tygodni później udało im się spotkać i co działo się potem? Łatwo, tanio i nieautentycznie Dziś taka podróż byłaby niemożliwa – mówi Trybalski – Zmieniło się wszystko, m.in. bariera wejścia, czyli podróżujemy masowo, bo możemy wyjeżdżać taniej i prawie wszędzie. Łatwo dziś taką wyprawę zorganizować samemu lub skorzystać z usług biura podróży, które podaje nam wszystko na tacy. I, niestety, przez to coraz trudniej znaleźć miejsca, w których życie jest autentyczne i nie jest przystosowane do potrzeb turystów. Po resztę tej opowieści odsyłamy was do podcastu. Przypominamy, że kolejne odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Traveler.
Bombaj, czyli Mumbaj to miasto miliarda kolorów i wrażeń. Mieszkają tu aż 23 mln ludzi
Bombaj jest jak bollywoodzkie filmy. Pełen rozmachu, kolorów, emocji. Przywiązani do tradycji mieszkańcy nie zaakceptowali nowej nazwy „Mumbaj”.
W tym artykule: Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Największe miasto na świecie? Miasto jak z Bollywood Eklektyczny Bombaj Jak kupuje się czas w Bombaju Napięcia społeczne Bombaj – informacje praktyczne Jadąc do Bombaju pierwszy raz, w głowie miałam fragmenty książek Salmana Rushdiego. Każda z jego magicznych powieści chociaż częściowo rozgrywa się w tym mieście. Rushdie nie mieszka w Indiach od lat, ale miasto jego dzieciństwa odcisnęło na nim wyraźne piętno. Tak sugestywnie opisywał rezydencje bogaczy na wzgórzu malabarskim, „wieczorny naszyjnik alei Marine Drive”, zatłoczoną plażę miejską – Chowpatty Beach, ekskluzywne antykwariaty w Kolabie i tanie czynszówki w Kurli, że marzyłam, żeby to wszystko zobaczyć na własne oczy. Bombaj – tu wszystkiego jest za dużo Bombaj z „Dzieci północy” i „Szatańskich wersetów” nie był innym miastem niż to, które zobaczyłam. Moje rozczarowanie wynikało raczej z tego, że nie urzekło, tylko przytłoczyło. Myślę, że tak może się czuć niemowlak w czasie pierwszych dni życia, którego codziennie przychodzą oglądać wszystkie ciocie, babcie i znajomi rodziców. Każdy przynosi mu jakiś prezent, każdy do niego zagaduje, chce zwrócić na siebie jego uwagę. Podręczniki do wychowywania dzieci nazywają taką sytuację: „zbyt wiele bodźców”. Wieczorem nieszczęsny malec nie chce już nic więcej czuć ani widzieć. Ma ochotę zasnąć, ale jest tak rozedrgany i pobudzony, że potrafi tylko ryczeć bezsilnie. Ja w Bombaju miałam podobnie. Wszystkiego było za dużo. Nie bez powodów hindusko-amerykański dziennikarz Suketu Mehta swoją genialną książkę o tej metropolii zatytułował „Maximum City”. Największe miasto na świecie? Bombaj to największe miasto na świecie. Tak przynajmniej lubią powtarzać bombajczycy. Statystyki mówią różnie. W niektórych rankingach faktycznie zajmuje pierwsze miejsce, w innych ledwo się mieści w światowej pierwszej dziesiątce, wyprzedzany nie tylko przez Tokio i Szanghaj czy Karaczi, ale nawet przez indyjską stolicę New Delhi. Bo czy za miasto uznaje się też jego dalekie peryferie? Czy mieszkańcy to tylko oficjalnie zarejestrowani rezydenci, czy po prostu wszyscy ludzie przebywający w mieście? Starożytne Indie – życie, kultura i osiągnięcia w starożytnych Indiach Starożytne Indie to miejsce, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych cywilizacji świata. Choć o osiągnięciach najdawniejszych ludów zamieszkujących subkontynent indyjski mówi się n... Te dane są oczywiście ważne dla demografów, ale dla podróżnych odwiedzających Bombaj liczy się co innego. Tutaj naprawdę można się poczuć jak w największej metropolii świata. Bo tutaj wszystko jest naj. Na każdym kroku natykałam się na jakiś światowy rekord. A to największy slums na świecie, a to najdroższy hotel, najdłuższy most czy największą szwalnię przerobioną na największe centrum handlowe. Miasto jak z Bollywood Bombaj jest taki jak hinduskie filmy. Shahrukh Khan, zwany w Indiach SRK, największa gwiazda bollywoodzkiego kina, mieszka oczywiście w Bombaju. Ma w tamtejszej dzielnicy Bandra West dom, który jest, a jakże, największym domem jednorodzinnym w mieście. Kiedyś wyznał indyjskiemu dziennikowi Times of India, że jego celem „jest robić tak cholernie wielkie filmy, żeby jego rodzice [wcześnie go osierocili], którzy siedzą sobie gdzieś w niebie, też mogli patrzeć na swojego syna i mówić: widzimy stąd jego filmy lepiej niż Mur Chiński i wszystko inne ma ziemi”. Rzeczywiście, czego jak czego, ale rozmachu indyjskim filmom odmówić nie można. A SRK jest chyba rzeczywiście największą gwiazdą na świecie, przynajmniej jeśli chodzi o liczbę fanów. Każdego dnia 14 mln Hindusów ogląda filmy w 13 tys. kin. Na hinduskie filmy sprzedaje się rocznie miliard biletów więcej niż na hollywoodzkie! Dzięki filmom – pisze Suketu Mehta – Hindusi zawsze żyją w Bombaju, nawet ci, którzy tak naprawdę nigdy tu nie byli. Szeroki łuk Marine Drive, plaża w Juhu, brama na Zachód, jaką jest lotnisko w Andheri – są rozpoznawalne w mgnieniu oka, od Kanpuru po Keralę. Bombaj jest też mityczny w sposób, w jaki Los Angeles być nie może. Hollywood dysponuje budżetami pozwalającymi na tworzenie całych miast w studiach, podczas gdy indyjski przemysł filmowy musi poprzestać na prawdziwych ulicach, plażach i wieżowcach. Eklektyczny Bombaj Także realia przedstawione w tych filmach są po bombajsku prawdziwe, choć mogą wydawać się absurdalne. Przemysł filmowy zdominowali muzułmanie, ale bohaterowie przeżywają przygody, jakie przydarzały się hinduistycznym bogom i półbogom z Ramajany i Mahabharaty. Na dodatek w jednej scenie, odziani w doti i sari tańczą tradycyjne tańce, by w następnej, już w europejskich kreacjach, sączyć colę w zaciszu nowoczesnego apartamentu. W Bombaju też jest ta niesamowita mieszanka stylów. Poczynając od eklektycznej wiktoriańskiej architektury, poprzez smaki tutejszych potraw, aż po kreacje miejscowych piękności. Wszystko to atakuje przepychem i nadmiarem. Jest jednocześnie skromne i wyuzdane, piękne i tandetne. I przez to strasznie męczące na dłuższą metę. Indie od kuchni, czyli co znajdziemy na hinduskim talerzu Indie słyną z dobrej kuchni i niepowtarzalnych smaków. Czego szczególnie warto spróbować podczas pobytu w Azji Południowej? Poznaj najbardziej popularne dania kuchni hinduskiej. Teraz, kiedy wspominam to miasto, potrafię z natłoku wrażeń wyłuskać poszczególne chwile, konkretne smaki i kolory, pojedyncze wątki opowieści. Dzięki upływowi czasu już nie rzucają się na mnie jednocześnie ze wszystkich stron, tylko snują się w mojej głowie, każda we właściwym sobie rytmie. Restauracja Britannia Na przykład staroświeckie, ciemnawe wnętrze restauracji Britannia. I jej właściciel, pan Kuhe Nur, który przy znakomitym baranim pilawie, a potem już tylko przy kolejnych szklankach lemon soda opowiadał mi dzieje swojej rodziny. Jego przodkowie byli irańskimi zaratustrianami, pochodzili z Jazdu i pod koniec XIX w. przyjechali do Bombaju. Przez kilkadziesiąt lat, do rewolucji islamskiej, Kuhe Nurowie funkcjonowali między oboma krajami: handlowali w Indiach, mieli ziemię w Iranie. Teraz stary restaurator nadal ma irańskie obywatelstwo, ale nie myśli ruszać się z Bombaju. Wsiąkł w środowisko tutejszych parsów (zaratustrian żyjących w Indiach, przybyłych z Persji kilkaset lat wcześniej). Choć wciąż myśli po persku, to tu mówi w gudżarati, hindi i po angielsku. Kolacja u pisarza Albo kolacja u pisarza Kirana Nagarkara. W uroczym starym domu przy eleganckiej Nepean Sea Road, który jego żona odziedziczyła po swoich znakomitych przodkach. Jedliśmy rękami z dokładnie takich samych tacek i miseczek, jakie są w każdym indyjskim barze, tylko że wszystko zamiast z taniego metalu było ze srebra. Indyjskie świątynie Khajuraho słyną z bardzo śmiałych zdobień. Jaką rolę pełniły? W Europie zachowało się wiele wspaniałych świątyń z czasów średniowiecza. W analogicznym okresie, w odległych Indiach również wznoszono niezwykłe obiekty sakralne, której jednak znacz.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/khajuraho-co-wiemy-o-tych-indyjskich-swiatyniach-z-listy-unesco-fot-rahul-sharma-indiapicture-universal-images-group-via-getty-images-f412d13.jpg" width="938" height="626" alt="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" title="Khajuraho – co wiemy o tych indyjskich świątyniach z listy UNESCO? (fot. Rahul Sharma/ INDIAPICTURE/Universal Images Group via Getty Images)" /> Idąc do nich, mijałam cukiernię pełną finezyjnych czekoladek, która wyglądała jak żywcem przeniesiona z brukselskiego Grand Place. A przecież mieszkali tylko o kilkanaście przecznic od zatłoczonego Dworca Wiktorii i niewiele dalej od gigantycznego slumsu Dharavi. Wizyta u parsyjki Przypomina mi się też zagracone mieszkanie Mehr Moos, starej parsyjki. Godzinami opowiadała mi, jak w poszukiwaniu miejsca narodzin proroka Zaratustry jeździła do Tadżykistanu i żaliła się na złe stosunki z konserwatywnymi parsyjskimi kapłanami w Bombaju. Ci mieli jej za złe, że zadaje się z rosyjskimi neofitami. Ich zdaniem zaratustryzmu nie można przyjąć, zaratustrianinem trzeba się urodzić. – To bzdura! – grzmiała staruszka, przytomnie zauważając, że takie podejście wkrótce doprowadzi do całkowitego wymarcia tej religii. Na pożegnanie dała mi stosy spleśniałych książek i artykułów. Obiecałam, że to wszystko przestudiuję. Przyznam szczerze, że część lektur wyrzuciłam zaraz za rogiem. Kilka najmniej zniszczonych i śmierdzących wzięłam do Warszawy. Wciąż czekają, aż będę miała więcej czasu. Jak kupuje się czas w Bombaju O kupowaniu sobie czasu w Bombaju rozmawiała ze mną Samira Khan, muzułmanka. Spotkałyśmy się u niej w mieszkaniu, po którym kręciło się aż troje służących. Samira nie należała wcale do finansowej elity miasta. Jako dziennikarka była raczej typową przedstawicielką tutejszej klasy średniej. Godzina jej pracy była jednak warta kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt razy więcej niż godzina pracy niewykwalifikowanych mężczyzn i kobiet, zasiedlających liczne bombajskie slumsy. To dzięki temu Samira mogła sobie pozwolić na wynajęcie niańki do dziecka, kucharza i kierowcy. Ten ostatni dowoził ją codziennie jej własnym samochodem z przedmieścia do centrum miasta, gdzie znajdowała się jej redakcja. W Bombaju prawie każdy posiadacz samochodu ma kierowcę. Przekonałam się o tym na parkingu pod jednym z centrów handlowych. Między samochodami kręciło się mnóstwo mężczyzn, którzy wyglądali, jakby na kogoś czekali. Nie od razu wpadłam, że czekają na państwa robiących zakupy. Dopiero później dowiedziałam się, że pensja takiego kierowcy to kilkadziesiąt dolarów miesięcznie. Urzędnikom, prawnikom i lekarzom opłaca się tyle wydać. Stojąc w gigantycznych bombajskich korkach, mogą w końcu zająć się swoimi sprawami. Napięcia społeczne Teraz co prawda korki są już mniejsze. W Bombaju pobudowano kilometry kładek i wiaduktów. To uczyniło znośniejszym dojazdy do centrum, ale też przyczyniło się do gettoizacji. Jedna z kładek odseparowała od reszty miasta obszar Bhendi Bazaar. Ta dzielnica, zamieszkana głównie przez biednych muzułmanów, znajduje się w samym centrum. Poznałam wielu hinduskich bombajczyków, którzy w życiu w niej nie byli, a na samą wieść, że się tam wybieram, radzili mi zachować ostrożność. Wzajemna nieufność jest pokłosiem zamieszek z początku lat 90. Rozruchy zaczęły się od serii zamachów bombowych zaplanowanych przez potężnego lokalnego gangstera, muzułmanina. Wybuchy ponoć miały być odwetem za zburzony w zupełnie innej części Indii meczet. Podkładaczy bomb szybko wyłapała policja. Za to hinduska biedota, podburzana z kolei przez hinduskich gangsterów, rzuciła się w zemście na swoich muzułmańskich sąsiadów. Gwałty, rabowanie i podpalanie trwały wiele dni. Zginęło blisko tysiąc osób, w większości muzułmanów. Sari. Zaskakująca historia indyjskiego stroju Od wieków kobiety z Azji Południowej okrywają się kolorowymi jedwabiami i bawełnami. Sposób ich wykonania i noszenia jest olśniewający i różnorodny. Słowo "sari" oznacza w sanskrycie "pa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-fabryce-sari-w-radzastanie-pracownica-wiesza-swiezo-ufarbowane-tkaniny-na-sloncu-aby-wyschly-przed-zlozeniem-ich-do-transportu-photograph-by-tuul-and-bruno-morandi-145864a.png" width="938" height="532" alt="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" title="W fabryce sari w Radżastanie pracownica wiesza świeżo ufarbowane tkaniny na słońcu, aby wyschły przed złożeniem ich do transportu (PHOTOGRAPH BY TUUL AND BRUNO MORANDI)" /> Od tego czasu wzrastała w mieście fala etnicznych i religijnych szowinizmów. Hindusi z odmiennych grup etnicznych i kast, parsowie i muzułmanie różnych wyznań zamknęli się w swoich małych społecznościach. Także przegłosowana w 1995 r. zmiana nazwy z Bombaj na Mumbaj jest wyrazem partykularyzmów. Hinduska większość w radzie miasta chciała odciąć się od kolonialnej tradycji i podkreślić narodowy charakter metropolii. Jednak liberalna bombajska inteligencja do dziś demonstracyjnie używa starej nazwy. Tego miasta nie da się zmienić jedną urzędową decyzją w coś, czym nigdy nie było. Bombaj pozostanie tyglem kultur, wybuchową mieszanką wibrującą tysiącem pomysłów. Tu w kilka godzin można dostać zawrotu głowy. Od smrodu, od pieniędzy, od natłoku wrażeń. Teraz to już wiem na pewno: kocham Bombaj, choć nie była to miłość od pierwszego wejrzenia. I chcę tam jeszcze pojechać. A smak lodów kulfi – pistacjowy, kardamonowy, korzenny – serwowanych na papierowych tackach w budkach przy Chowpatty Beach śni mi się czasem po nocach, jeśli głodna położę się spać. Bombaj – informacje praktyczne Kiedy przyjechać? W przeciwieństwie do Delhi czy Kalkuty tu pogoda jest stabilna – temperatura oscyluje wokół 30–35 stopni. Kto nie lubi ciepłych deszczów, niech nie zjawia się w czerwcu i lipcu. Komunikacja Metro i kolej miejska pozwalają podróżować tanio i szybko, ale w godzinach szczytu oznaczają walkę o przetrwanie. Kto ma czas, niech wybiera autobusy. Co zjeść? Miasto słynie z kramów z przekąskami. Najsłynniejszą jest bhel puri – ostro przyprawiona mieszanka dmuchanego ryżu, prażonych orzechów i ziemniaków, Gdzie kupować? Wzdłuż Colaba Causeway stoją dziesiątki straganów i sklepów – tu można się zaopatrzyć w upominki dla całej rodziny. Po wyższej jakości towary (biżuteria, materiały, ubrania, meble) w lepszej cenie warto udać się na duże bazary, np. przy Mohammed Ali Road. Źródło: archiwum NG.
Pułapki na turystów. Jak się nie dać nabrać podczas podróży do Indii
Podróżni odwiedzający Indie wpadają w wymyślne sidła zastawione przez agentów lokalnych biur podróży, jubilerów i przypadkowo poznane osoby. Jak się przed nimi uchronić? „Turysta to wygodny cel. Roześmiany, szastający pieniędzmi i beztroski. Na wakacjach ludzie tracą głowę i zdrowy rozsądek. Sami jesteśmy sobie winni”.
W tym artykule: Uwaga na oszustów Przekręt stary jak świat W indyjskich miastach wszystko dzieje się bardzo szybko Wkręt na diamenty „Przez takich ludzi turyści myślą, że Hindusi są nieuczciwi” Biznes z Polakami W samym tylko 2023 roku Indie odwiedziło ponad 9 milionów turystów. Ten jeden z najbardziej fascynujących krajów świata słynie m.in. z barwnych strojów, festiwalu Diwali oraz monumentalnych świątyń. Podróż podróży do Indii warto jednak zachować ostrożność – o czym informuje również polski MSZ – i uważać na kradzieże kieszonkowe w miejscach tłumnie odwiedzanych przez turystów. Problemem są też nieuczciwi sprzedawcy, kierowcy riksz i taksówek. O tym, jak nie paść ofiarą oszustów, piszemy poniżej. Uwaga na oszustów Stacja kolejowa Nowe Delhi. Z riksz i taksówek wylewa się strumień podróżnych i pędzi w stronę wejścia. Dwójka turystów stojących przed wejściem do dworca pod tablicą „International Tourist Bureau” rozgląda się bezradnie. Schodzą z drogi kulisom, tragarzom w czerwonych koszulach z walizami na głowach. Opędzają się przed żebrzącymi dziećmi. Jest gorąco, duszno i turyści są już naprawdę zmęczeni. A przecież dopiero co wyszli z hostelu na słynnym Pahargandżu, zagłębiu tanich noclegów, kilkaset metrów od dworca. Nagle mężczyzna w białej koszuli, z wytartym identyfikatorem Indyjskich Kolei Państwowych, prosi o okazanie biletu. „A gdzie karta pokładowa?” – pyta. „Bez tego nie można wejść na peron! Trzeba iść do biura biletowego dla obcokrajowców” – ostro dodaje. Nagle robi się mało czasu, trzeba się śpieszyć, zaraz odjeżdża pociąg. „To niedaleko. Kilka minut jazdy rikszą” – wtrąca się uśmiechnięty przypadkowy przechodzień. Dobry angielski, zatroskany wyraz twarzy – przeciwieństwo urzędnika kolei indyjskich, którego interesują tylko przepisy. Oferuje, że wytłumaczy kierowcy, gdzie jest biuro. W mig wyrobią kartę pokładową i zdążą na pociąg. „Tak” – potwierdza ktoś obok. „Biura biletowego dla obcokrajowców nie ma na stacji”. Szybka decyzja. Pięć minut później, nad wejściem do biura biletowego dla obcokrajowców na ulicy Connaught Circus, turyści odczytują szyld „Delhi Tours Centre”. Ale niezrażony niczym rikszarz twierdzi, że to właściwe biuro, nie ma pomyłki i prowadzi do środka. Za biurkiem czeka już pan Narendra Sharma. Prosi, by usiąść, on wszystko załatwi. Pada seria pytań i odpowiedzi. Czy to aby na pewno biuro biletowe dla obcokrajowców? Tak, oczywiście. Państwowych kolei? Tak, autoryzowane i licencjonowane przez rząd. Sharma uprzejmie odpowiada, lecz za chwilę kontratakuje serią pytań. „A skąd jesteście? Dokąd jedziecie? Bilet już robimy. A może jeszcze zarezerwować hotel? Może wycieczkę? Bardzo śpieszycie się na pociąg?” – bierze oddech, by obwieścić złą nowinę. „Ależ nie ma pośpiechu. Ten pociąg został odwołany! Będzie inny. Tyle pociągów jeździ w Indiach”. Przekręt stary jak świat – Chyba każdy z nas, backpackerów, dał się na to nabrać. Nawet ten człowiek z identyfikatorem sprawdzający bilety brał udział w spisku – śmieje się Marco Lombardi z Włoch, który od kilkunastu lat odwiedza Indie. „Najgorsze, co można zrobić w Nowym Delhi, to wyjść przed stację i się rozglądać, zaraz doskoczy kilkunastu agentów” – wtóruje Robert „Robb” Maciąg, autor książek podróżniczych i laureat Travelerów, nagrody „National Geographic”. „Kiedy byłem pierwszy raz w Indiach, myślałem, że wszystko jest oszustwem. Wpadłem w taką paranoję, że bałem się cokolwiek kupować” – dodaje. „Za każdym razem tutejsze agencje turystyczne i naganiacze wymyślają coś nowego. Człowiek sam nie wie, jak ląduje w tych biurach” – mówi Marco. Jego zdaniem Hindusi są świetnymi psychologami i często działają w grupach. Jedna osoba stawia ofiarę w sytuacji zagrożenia, druga niby ratuje z opresji. W indyjskich miastach wszystko dzieje się bardzo szybko „Na dworcach kolejowych i autobusowych to tempo jeszcze się zwiększa” – tłumaczy Lombardi. „Nic dziwnego, że turyści czują się niepewnie. A zdarza się, że agenci po prostu zastraszają opornych” – opowiada Włoch. Sam kilka razy znalazł się w takiej sytuacji, ale nie dał sobie wcisnąć drugiego biletu lub wycieczki. „I nagle ci uprzejmi agenci turystyczni stają się bardzo agresywni. Krzyczą, obrażają się lub obojętnieją na nasz los” – wylicza repertuar trików. „Człowiek jest w jakimś zapyziałym biurze nie wiadomo gdzie i chce stamtąd jak najszybciej wyjść. Takie nieoczywiste, dwuznaczne groźby są dla agentów ostatnią deską ratunku, której się chwytają, żeby zarobić” – podkreśla. Chyba najgłośniejszym przypadkiem z ostatnich lat była sprawa małżeństwa Trostrumów z Bonn. Taksówkarz, zamiast do zarezerwowanego hotelu na Pahargandżu, zawiózł parę do agencji turystycznej. Z biura wyszli już z kilkudniową wycieczką do Dżajpuru za 160 tys. rupii (9,5 tys. zł). Po powrocie do Delhi para zgłosiła się do ambasady, a oszustów ujęto. Szacuje się, że w centrum Delhi działa około 500 oszustów-naganiaczy. W popularnym wśród turystów Dżajpurze w ostatnich dwóch latach złapano ich prawie 1000. Właśnie tam opracowano tzw. przekręt dżajpurski, który rozprzestrzenił się do Agry słynącej z mauzoleum Tadż Mahal i na wypoczynkowe Goa. Sharma przyparty do muru w końcu potwierdza, że pracuje w agencji turystycznej, a nie w oddziale państwowych kolei. Wije się, mówi, że został po prostu źle zrozumiany – przecież jego biuro ma państwową licencję. Wciąż twierdzi, że biuro biletowe tego dnia było zamknięte. W rzeczywistości jest otwarte siedem dni w tygodniu. Oskarżony o kłamstwo nie odpowiada, w końcu wyprasza z biura. Turyści nie kupią tej wycieczki. Wkręt na diamenty Pod koniec 2013 roku 28-letnia Brytyjka z Surrey straciła w Indiach oszczędności życia – 6,5 tys. funtów. Na plażach Goa poznała dwójkę Hindusów. Dobrze wykształceni, uprzejmi, zabawni. Szybko się zaprzyjaźnili. Okazało się, że żyją z handlu biżuterią, którą eksportują do Europy. Jednak wysokie cło utrudniało im biznes, więc poprosili Brytyjkę o wysłanie paczki do Berlina, gdzie mieli swojego współpracownika. Twierdzili, że cło nie obejmowało paczek wysłanych przez turystów do wartości 10 tys. funtów. Zresztą inni obcokrajowcy już im tak pomagali i szlak był przetarty. Co więcej, Brytyjka miała zarobić aż 4 tys. funtów, niczym nie ryzykując. Ot, luka w systemie. Suma przeważyła szalę. Paczka została zapakowana w jej obecności i nadana przez nią na poczcie. Teraz należało poczekać kilka dni na kontrolę celną. Po dwóch dniach Brytyjka odebrała telefon z urzędu celnego. Urzędnik oskarżył ją o przemyt i zażądał paragonu poświadczającego zakup biżuterii. Hinduscy koledzy wpadli w panikę. Przekonali Brytyjkę, że musi uciekać z kraju, ale wcześniej należy pozbyć się kłopotu z urzędem, czyli zapłacić za biżuterię kartą kredytową, aby zdobyć rachunek. Pieniądze mieli jej oddać, gdy tylko odbierze paczkę w Berlinie. Zapłacili nawet za jej bilet lotniczy do Niemiec i dali 500 euro na tamtejszy hotel. Po przylocie do Berlina okazało się, że paczka nie doszła, pieniądze z karty kredytowej nie wróciły na konto, a telefony indyjskich przyjaciół zamilkły. „Przekręt z biżuterią czy dywanami polega zawsze na tym samym” – tłumaczy znany polski podróżnik Tomek Michniewicz. „Sprzedawca wmawia turyście, że może mu sprzedać coś niezwykle cennego (diamenty, rubiny) za dużo niższą cenę, bo potrzebuje na gwałt pieniędzy, rynek jest już nasycony, nie sprzeda towaru oficjalnie bez odpowiedniego certyfikatu. Wyjaśnień jest mnóstwo. Turysta sprawdza ceny w okolicy, a potem w internecie, i okazuje się, że może kupić diament za 200 dolarów, a sprzedać w Londynie za tysiąc. Kupuje zadowolony z siebie, że zrobił znakomity interes, ale w Londynie niestety się okazuje, że kupił kawałek szkła”. Michniewicz zaznacza, że ofiarą oszustów padają naiwne osoby z Zachodu, zarówno turyści na zorganizowanych wycieczkach, jak i indywidualni. „Po prostu włącza nam się chciwość i wyłącza zdrowy rozsądek, bo mamy w głowach obraz uduchowionych Indii” – dodaje Robert Maciąg. Podaje przykład buddyjskiej Mjanmy, gdzie naciąganie turystów jest codziennością. Mówi się, że jest stolicą wschodniej Polski. Klimatem przypomina niejedno włoskie miasto „Polska Jest Najpiękniejsza” to stały cykl serwisu National-Geographic.pl i magazynu „National Geographic Traveler”, w którym wybieramy miejsce miesiąca. Wraz z początkiem wakacji obi... W podobnych sprawach jak niby wysyłka diamentów inni obcokrajowcy potracili po kilkadziesiąt tysięcy euro. Shekhar Prabhudessai, wysokiej rangi policjant z Goa, przyznał, że trudno walczyć z tym procederem, skoro turyści nie zgłaszają takich spraw. „To wstyd tak dać się oszukać. Mnie niemal przekonał do takiego biznesu jubiler w Katmandu w Nepalu” – nie ukrywa zażenowania Iika Hartikainen z Finlandii. „Ale ten człowiek wydawał się godny zaufania i miały to być łatwe pieniądze” – podkreśla. Iika nie weszła w taki biznes tylko dzięki interwencji przyjaciółki, której to wszystko wydawało się zbyt piękne, żeby było prawdziwe. „Przez takich ludzi turyści myślą, że Hindusi są nieuczciwi” „Strasznie mi przykro, że tak oszukują turystów” – mówi Jagdish Parekh, przewodnik turystyczny, i zaprasza na herbatę u kuzyna. „Przez takich ludzi obcokrajowcy myślą, że Hindusi są nieuczciwi i tylko chcą was oszukać na każdym kroku” – dodaje. Jagdish sam pracował w tej branży dla biur turystycznych i zna wszystkie triki. „Tutaj jest taka konkurencja o turystę, że naganiacze zrobią wszystko, żeby zwabić do agencji. I wycisnąć z biedaka jak najwięcej kasy” – tłumaczy. Dodaje, że to też trochę wina turystów. „Nie zachowujecie się tutaj racjonalnie, nie znacie cen, łatwo ulegacie emocjom” – wylicza. Wyciąga gruby zeszyt z wpisami spotkanych podróżnych. „Też jestem przewodnikiem, ale pracuję na własny rachunek” – uśmiecha się, potwierdzając, że brulion z wpisami turystów jest jednym z popularnych indyjskich trików. „Tyle że te są prawdziwe. Tu są adresy mailowe i numery telefonów, można je sprawdzić. O, są też Polacy!” – wskazuje na długi wpis od Doroty i Wojtka. Para przyznaje, że na początku nic nie zapowiadało tego, jak wspaniałym przewodnikiem jest Jagdish. „Niestrudzenie działał w naszym interesie, pokazywał nam najciekawsze miejsca, nie pozwalał przepłacać za jedzenie i taksówki”. „Zatrzymaj się u mnie w domu. Pokażę ci, jak żyją ludzie w Ahmedabadzie, jak naprawdę ludzie żyją w Indiach. Tego żadna agencja turystyczna nie ma w swojej ofercie. Zapłacisz mi tyle, ile uważasz za stosowne, możesz zrezygnować w każdej chwili” – oferuje Jagdish. Mieszka samotnie w niskim budynku na starym mieście. Warunki są spartańskie, woda jest tylko przez dwie godziny rano, ale dom i okolica mają niepowtarzalną atmosferę. Żona Jagdisha zmarła dawno temu przy porodzie, a on długo nie mógł się z tego otrząsnąć. Mówi, że nie czuje się samotny, bo wciąż poznaje nowych ludzi, a obcokrajowcy i ich zwyczaje są ciekawe. Że nie jest to dla niego zwykła praca, ale sposób na życie. Indie różnorodne. Święto Dzbana, katolicy i angielski zamiast języka hindi Indie to marzenie niejednego podróżnika. Wiele osób decyduje się odkrywać ten ogromny kraj solo z plecakiem. Czego spodziewać się na miejscu? Miejscami Indie potrafią bardzo zaskoczyć. Biznes z Polakami „Wiesz, że kiedyś co drugi obcokrajowiec tutaj, na Pahargandżu, był Polakiem?” – pyta Rakesh Arora, rozsiadając się wygodnie w fotelu, w swoim sklepie z ciuchami blisko stacji Nowe Delhi. Opowiada (płynną polszczyzną), jak to miał 27 lat, ani grosza przy duszy i żadnego pomysłu na życie. Polacy przywozili na handel zegarki, parasole, golarki i kryształy. Kupowali odzież, wyroby skórzane i sztuczną biżuterię. Na początku lat 90. wszystko w Polsce szło jak woda. „Ale wciąż, mimo ostrych targów, przepłacali! Dla nas każdy obcokrajowiec to bogaty Amerykanin z workiem dolarów. Dlatego kupcy oszukują” – śmieje się. Opowiada, jak to na samym początku, niewiele myśląc, zaoferował Polakom uczciwą cenę, tylko dwie rupie wyższą od tego co sam zapłacił. „Byłem głupi, bo Polacy chcieli stargować o połowę. Nikt nie chciał uwierzyć, że to uczciwa cena” – pan Rakesh mówi, że w końcu się udało i tak rozkręcił swój biznes. Wkrótce zaczął nawet regularnie odwiedzać Polskę. Ma tam wielu przyjaciół. „Czy Hindusi oszukują bardziej niż inni?” – pytam Arorę. „Nie. To jest biznes, przede wszystkim trzeba znać cenę, a tę ustalają przecież obie strony. Mnie też kiedyś w Polsce oszukano, nie mam o to pretensji. Wszystko jest wpisane w ryzyko biznesowe” – tłumaczy. „A te wszystkie triki biorą się z ogromnej konkurencji. Są ludzie, którzy nie mają wyboru. Żeby przeżyć, łapią się każdego sposobu. Tutaj życie nie jest łatwe”. „Problem w tym, że nagle przyjeżdżasz do kraju, gdzie jesteś »profilowany« pod kątem bogactwa. Trudno nam zrozumieć, że kto ma więcej, ten płaci więcej” – uważa Robert Maciąg. Jego zdaniem człowiek, który walczy o przetrwanie i negocjuje wyższą cenę od turysty, nie jest oszustem, chociaż często wrzuca się go do tego samego wora, co „zwykłych cwaniaków”, wyspecjalizowanych oszustów. „To taka gra. Przyjeżdżam do Indii od 18 lat i nic się pod tym względem nie zmieniło” – dodaje. „Poza tym turysta to wygodny cel. Roześmiany, szastający pieniędzmi i beztroski. Na wakacjach ludzie tracą głowę i zdrowy rozsądek. Sami jesteśmy sobie winni” – komentuje Tomek Michniewicz.
Pociągiem przez Radżastan. Każdy przejechany kilometr był jak z bajki
Kolej jadąca do Dźajsalmeru zabiera mnie do świata królewskich miast i ogromnej pustyni. Pięknymi trasami kolejowymi jeździłem już nie raz, ale ta przez Radżastan wyjątkowo mocno zapadła mi w pamięć.
W tym artykule: Studnie schodkowe Dźodhpur: miasto z błękitnymi domami Uroki Radżastanu Koleją przez Radżastan Złote miasto Dźajsalmer Pustynia Thar Przez sekundę zapada cisza zakończona pluskiem wody odbijającym się w kamiennej studni. Wyglądam za barierkę, by na zielonej tafli dostrzec wynurzającego się nastolatka. Chłopak oddał właśnie nielegalny skok z 20 m wprost do Toorji Ka Jhalra. Czyli zbudowanej połowie XVIII w. studni schodkowej w Dźodhpurze w indyjskim Radżastanie. Region jest ich pełen, ponoć przeciętne miasto w stanie ma ok. 40 takich studni. W samym Dźodhpurze działało ich aż 100. Studnie schodkowe Wraz z pojawieniem się sieci wodociągowej większość popadła w zapomnienie. Toorj Ka Jhalra spotkał podobny los. Niedawno jednak właściciele pobliskiego hotelu, znajdując wsparcie maharadży Dźodhpuru, oczyścili i odnowili studnię. I choć nie jest już źródłem pitnej wody, pełni funkcję przyjemnego miejskiego basenu. Skoki ze szczytu budowli są jednak zakazane. Tutejsze nastolatki nieustannie bawią się więc ze strażnikami w kotka i myszkę. Sama budowla urzeka formą. Tworzące zygzak kamienne schody otaczają prostokątny otwór studni z każdego boku. Schodzą aż do poziomu tafli, pod której powierzchnią znikają. Niezależnie od aktualnej wysokości wody zawsze da się do niej dotrzeć suchą stopą. Dźodhpur: miasto z błękitnymi domami Dźodhpur jeszcze bardziej niż ze schodkowych studni znane jest jednak z domów w kolorze indygo. By je zobaczyć, wspinam się na szczyt wzgórza Bhaurcheeria, do fortu Mehrangarh. Jego masywna ciężka bryła góruje nad miastem widoczna niemal z każdego punktu. Budynek wzniósł ok. 1460 r. założyciel Dźodhpuru, Rao Jodha, i do dziś pozostaje jednym z największych i najwspanialszych fortów w Indiach. Z punktu widokowego przy twierdzy rozciągające się w dole miasto wygląda niczym udekorowany skomplikowanymi wzorami błękitny dywan. Niebieskich domów jest na tyle dużo, że dominują w krajobrazie Dźodhpuru. Ponoć zwyczaj malowania ścian na ten kolor wziął się z pragmatyki. Barwnik pozyskiwany z liści krzewów indygowca ma zapach odstraszający komary. Gdy jednak kilka kwadransów później wędruję pomiędzy błękitnymi domami z miętowozielonymi okiennicami i pocieram palcami pomalowane ściany, nie czuję żadnego zapachu. Z wyjątkiem aromatu przygotowywanych obiadów napływającego z domowych kuchni. Uroki Radżastanu Dźodhpur nie jest wyjątkiem – cały Radżastan słynie z wyjątkowego bogactwa kolorów i architektury. Przez region przebiegały najważniejsze szlaki handlowe, którymi podążały z Persji karawany do sułtanatów na północy krajów. Wraz z kupcami płynęły też pieniądze, czyniąc z tutejszych władców – najpierw Wielkich Mogołów, a później radżów i maharadżów – prawdziwych bogaczy. Dzięki wypełnionym po brzegi skarbcom mogli oni nie tylko prowadzić wygodne, luksusowe życie. Ale też wznosić kolejne pałace, świątynie, mauzolea, które do dziś zachwycają niewiarygodnym kunsztem rzemieślniczym. Pojechałem pociągiem z Warszawy do Bukaresztu. Podróż rumuńską koleją to przeżycie jedyne w swoim rodzaju Jak dojechać pociągiem z Polski do Rumunii i gdzie spać po drodze? W najnowszym Podcaście National Geographic Polska usłyszysz praktyczne wskazówki na zorganizowanie eurotripu w mniej oczywis... Koleją przez Radżastan Następnego dnia zostawiam tętniący życiem Dźodhpur. Wskakuję do pociągu mającego mnie zabrać do Dźajsalmeru. W wagonach tłoczą się Hindusi. Zanim każdy znajdzie miejsce, odbywa się synchroniczny taniec przesuwania się na kanapach, wstawania, przysiadania, dociskania do współpasażerów i zajmowania każdego wolnego centymetra. Wiatr zmienia się w pęd gorącego powietrza. Wraz z nim przez okno wpada kurz, który opada mi na twarz i włosy. Pociąg ma swoje lata, a za klimatyzację służą wiecznie otwarte okna. Turkoczemy coraz szybciej, wciskając się w przestrzeń upstrzoną pojedynczymi domami. Wokół nich kręcą się spętane sznurami wielbłądy. Grupki kobiet pracują przy formowaniu cegieł suszonych na palącym radżastańskim słońcu. Trasa do Dźajsalmeru to boczna odnoga. Miasto leży na peryferiach popularnej wśród turystów Krainy Królów, na krańcu zachodniego Radżastanu. Dotarcie tu jest dużo trudniejsze niż do Dźajpuru, Udaipuru czy Dźodhpuru. Do celu nie kursują szybkie pociągi, a podstawiane składy nie mają wagonów restauracyjnych ani numerowanych miejsc. Sześciogodzinna podróż przypomina mi te, które odbywał Paul Theroux, brytyjski pisarz. Wybierał właśnie wolno toczące się ciuchcie, wiedząc, że to one zapewniają najlepszą sposobność na podpatrzenie krajobrazu, ludzi i świata wokół. I rzeczywiście tak jest. Siedzę przy oknie, za którym przewijają się kolejne sekwencje. Stadka kóz prowadzone przez pasterzy, kobiety przygotowujące posiłek na paleniskach przed drzwiami domów, lśniące blaskiem metalu kosy wcinające się w zboże. Mijamy krzewy kauczukowe i opustoszałe przestrzenie. Bliskość pustyni Thar, ku której zmierzamy, staje się niemal namacalna. Gdy głód daje o sobie znać, jak na zawołanie pojawia się ćajwala, sprzedawca herbaty nalewający napar z kadzi targanej na plecach. A zaraz za nim mężczyzna oferujący ciepłe jeszcze omlety zwinięte w pakiecik kryjący pikantne warzywa. Teren za oknem staje się złoty nie tylko przez coraz niżej wiszące słońce, ale też przez warstwy piachu, które sukcesywnie zastępują rdzawą kamienistą ziemię, przez którą jechaliśmy wcześniej. Zwalniamy, na wyciągnięcie ręki pojawia się surowy kształt fortu Dźajsalmer. Wślizgujemy się z piskiem kół na stację. Złote miasto Dźajsalmer Dźajsalmer nie bez powodu nazywane jest „złotym miastem”. Budynki wzniesione z piaskowca mienią się niczym cenny kruszec. Jego początki sięgają XII w. Podobno powstało z przypadku i złości. Rawal Jaisal, najstarszy dziedzic króla Rawala Dusaja z Deoraju, został pominięty w drodze na tron, a jego miejsce zajął młodszy przyrodni brat. Nie okazał się on zbyt lojalny i wypędził Jaisala z królestwa. Ten, pełen rozgoryczenia i wściekłości, zaczął się rozglądać za miejscem na założenie nowej stolicy. Kierując się przepowiednią mędrców, wzniósł w 1156 r. u progu pustyni miasto, które nazwał swoim imieniem. Pierwszym budynkiem był właśnie fort, wówczas jeszcze ulepiony z suszonego na słońcu błota. Dziś jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO i stanowi główny punkt miasta. Do twierdzy ściągają nie tylko turyści – fort jest w zasadzie odrębnym minimiastem. Na jego terenie działają sklepy, punkty usługowe i świątynie, a w tradycyjnych domach (haweli) toczy się codzienne życie. Jakimś szczęśliwym zrządzeniem losu, pomimo upływu wieków, to miejsce nie zamieniło się w martwy zabytek, który zachwyca tylko miłośników architektury i historii. Pustynia Thar Dźajsalmer nie daje zapomnieć, że jesteśmy na pustyni. Przechadzam się pomiędzy kolejnymi punktami miasta: Nathmal Ji Ki Haveli, budynkiem z XIX w.; Mandir Palace wzniesionym przez muzułmańskich rzemieślników; Patwon Ki Haveli, najbogaciej zdobionym tradycyjnym domem w aglomeracji. Delikatny wiatr nawiewa pył. W oddali, w prześwitach pomiędzy budynkami, widzę otwartą przestrzeń, po której suną karawany wielbłądów niosące turystów. By poznać Thar lepiej, następnego dnia wybieram się z przewodnikiem, Musą Khanem, do Pustynnego Parku Narodowego wytyczonego ok. 40 km za miastem. To świat pofalowanych wydm, postrzępionych skał, ale też pojedynczych oczek wypełnionych gęstą słoną wodą. – Zimą w parku pojawiają się drapieżne ptaki wędrowne, himalajski sęp, orzeł cesarski i raróg – mówi Musa, gdy wbijamy się jego dżipem w piaszczyste wzniesienia. – Jeżeli ma się szczęście, można się natknąć na dropia indyjskiego, acz on preferuje obrzeża parku, gdzie rosną trawy – dodaje. Gatunek uznany jest za krytycznie zagrożony, nie robię więc sobie dużych nadziei na jego zobaczenie. Podczas kilku godzin spędzonych na pustyni udaje nam się jednak spotkać czarne kozły, płochliwe gazele indyjskie (chinkary) oraz lisy pustynne. A czeka nas jednak jeszcze dodatkowa przyjemność – noc spędzona pod gwiazdami. Pustynia Thar ma klimat podobny do Sahary. Gdy zachodzi słońce, temperatura gwałtownie spada, dlatego trzeba mieć ciepłą kurtkę. Kilka godzin później wślizguję się do namiotu postawionego na piaszczystej wydmie, a zanim wsunę się do śpiwora, zakładam na siebie kolejne warstwy ubrań. Przez uchylone wejście mojej tymczasowej kryjówki patrzę na blask ogniska, przy którym jedliśmy przed chwilą kolację, i ciemną płachtę nieba opadającą gdzieś na piach w oddali. Gdy udaje mi się wreszcie rozgrzać, ogarnia mnie spokój. Do snu kołysze mnie cisza, tak absolutna, jaka panuje już w bardzo niewielu miejscach na świecie. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".