Średniowieczni Indianie też trzymali w domach papugi. Po co?
Okazało się, że trzymanie w domu kolorowych ptaków nie jest jedynie domeną współczesnych ludzi. Indianie Pueblo z terenów dzisiejszej Arizony i Nowego Meksyku hodowali ary i inne papugi w specjalnych, ogrzewanych pomieszczeniach. Miały wyjątkowe miejsce w codziennym życiu.
Związek pradawnych Indian z ptakami został właśnie potwierdzony. Badania archeologiczne prowadzone w Kanionie Chaco w Nowym Meksyku udowodnił, że papugi nie były tylko zwykłymi zwierzętami domowymi – ich obecność wiązała się z głęboką symboliką, ceremoniami i wysokim statusem społecznym. Czemu były aż tak cenione? Kolorowe ptaki w indiańskich domach – skąd się tam wzięły? Zespół badaczy pod kierownictwem dr Katelyn Bishop postanowił poddać reanalizie archiwalne i zooarcheologiczne dane dotyczących szczątków papug odnalezionych w Kanionie Chaco – jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w całych Stanach Zjednoczonych. To słynący z monumentalnych budowli, ogromny kompleks zabudowań zamieszkiwanym przez Indian z kultury Pueblo od około 800 do 1150 roku naszej ery. Celem było zrozumienie, jaką rolę ptaki odgrywały w ich życiu. Zidentyfikowano łącznie 45 ptaków: 42 ary żółtoskrzydłe i 3 meksykanki czerwonoczelne. Co ciekawe, żadna z nich naturalnie nie występuje w tym regionie. Musiały zostać specjalnie sprowadzone z Meksyku czy innych regionów Ameryki Środkowej. Naukowcy sugerują, że ptaki te były przeznaczone do celów ceremonialnych i odgrywały rolę w mitologii oraz religii Puebloan. Analiza ponad 2 481 kości wykazała brak jakichkolwiek śladów rozczłonkowania. Ptaki nie były rzeźne – nie stanowiły pożywienia. Składano je w całości, co ponownie sugeruje rytualne znaczenie. Kto mógł sobie pozwolić na papugi? Szczątki ptaków odnaleziono w specjalnie przygotowanych pomieszczeniach w tzw. wielkich domach. Były one wyposażone w tynkowane ściany oraz elementy grzewcze, co wskazuje na troskę o dobrostan ptaków, szczególnie w chłodniejszym klimacie regionu. Trzymanie papug w wielkich domach wskazuje na ich wyjątkowy status. Odkryto, że wiele osobników zostało pochowanych w sposób intencjonalny, a niektóre szczątki znaleziono w warstwach odchodów i resztek pokarmu, co wskazuje, że ptaki żyły tam długi czas. Papugi hodowano przez około 250 lat, a ich wiek wahał się od 11–12 miesięcy do ponad 25 lat. Wyjątkowa symbolika ptaków w kulturze Indian Dr Bishop przywołała dane etnograficzne i etnohistoryczne, według których kolor czerwony ar był kojarzony ze słońcem, a barwa niebieska i żółta – z tęczą, deszczem i siłami przyrody. Wierzono, że obecność papugi przynosi pomyślność, a jej pióra mają właściwości ochronne i magiczne. Symbolem niektórych klanów były właśnie ary. Naukowcy uważają, że papugi były wykorzystywane podczas specjalnych ceremonii religijnych, a ich piór używano jako amuletów, ozdób czy przedmiotów ofiarnych. Z uwagi na ich umiejętność naśladowania ludzkiej mowy i dźwięków, ptaki te postrzegano jako pośredników między światem ludzi i duchów. Zwyczaje trzymania ptaków w innych częściach świata Tradycja trzymania papug w domach nie ogranicza się tylko do Ameryki Północnej. Już w pierwszym tysiącleciu p.n.e. papugi udomowiono w Indiach, Chinach i Persji. Szczególnie w Indiach papugi były czczone jako święte ptaki, towarzyszyły elitom i często pojawiały się w sztuce oraz literaturze. Badanie poświęcone papugom z Kanionu Chaco jest częścią większego projektu związanego z ptakami. Oprócz ar ważne były również indyki, orły, jastrzębie, żurawie, gołębie, dzięcioły, przepiórki czy różnorodne ptaki śpiewające. Wszystko wskazuje na szerokie znaczenie ptaków w życiu duchowym i codziennym pradawnych Indian Pueblo. W ptakach jest coś, co nas – ludzi – niezmiennie, od tysiącleci, inspiruje. Źródło: KIVA, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odkrycie w Michigan: starożytne pola uprawne zmieniają nasze spojrzenie na historię
Skomplikowany system pól uprawnych o powierzchni blisko 300 hektarów odkryli archeolodzy w stanie Michigan w USA. Pochodzi sprzed 1000 lat. Nikt nie przypuszczał, że rdzenne społeczności trudniły się rolnictwem.
Spis treści: Zagadkowe garby wśród lasów Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Gdy myślimy o rdzennych mieszkańcach Ameryki Północnej, przed oczami stają nam wielkie prerie, bizony i ich mieszkańcy – trudniący się polowaniem i zbieractwem. Stereotypowi Indianie nie trudnili się rolnictwem. To miało być ograniczone jedynie do bardziej scentralizowanych cywilizacji, na przykład Majów w Ameryce Środkowej, które rozkwitały w tym czasie. Zagadkowe garby wśród lasów W odkryciu pól uprawnych pomocne było wykorzystanie LiDAR-u. Na zobrazowaniach z terenu Półwyspu Górnego w stanie Michigan, a więc w północno-wschodniej części USA, naukowcy dostrzegli zagadkowe grzbiety, układające się w pasma. Jest to stanowisko archeologiczne Sixty Islands, obecnie zagrożone zniszczeniem przez przemysł wydobywczy. Zaintrygowani badacze udali się w teren. Przeprowadzili wykopaliska, a wnioski z nich opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma „Science”. Okazało się, że są to pozostałości po polach o powierzchni blisko 300 hektarów! Uprawiano na nich kukurydzę, fasolę i dynię. Badania potwierdziły, że rolnicy używali kompostu i prawdopodobnie zbierali żyzną glebę z pobliskich terenów podmokłych, aby poprawić jakość ziemi. Datowanie radiowęglowe węgla drzewnego wykazało, że pola funkcjonowały między 1000 a 1600 r. n.e. A zatem uprawy kwitły pół tysiąca lat przed przybyciem Europejczyków. Z kolei charakterystyczne grzbiety, o wysokości od 10 do 35 centymetrów, pełniły funkcję podwyższonych grządek, które zatrzymywały wilgoć i ciepło. To z kolei zapewniało nieco dłuższy i bardziej produktywny sezon wegetacyjny niż w przypadku tradycyjnych pól. Zdaniem badaczy fakt, że grzbiety miały różną długość i orientację sugeruje, że stworzyły je różne grupy na przestrzeni kilku stuleci. Dlaczego rolnictwo Indian to zaskoczenie? Wyniki badań ujawniają rozległy przedkolonialny krajobraz rolniczy na Półwyspie Górnym stanu Michigan. Oznacza to, że społeczności rdzennych Amerykanów intensywnie uprawiały m.in. kukurydzę w latach 1000–1600 n.e., pomimo niesprzyjających w tym miejscu warunków klimatycznych i środowiskowych: gęstych lasów i krótkiego sezonu wegetacyjnego. Polom uprawnym towarzyszyły relikty domostw, kurhany i ceremonialne fortyfikacje ziemne. Bezpośrednie dowody na intensywne rolnictwo w czasach przedkolonialnych w większości wschodnich Stanów Zjednoczonych są niezwykle rzadkie. Przyczyna? Większość rdzennych krajobrazów została nieodwracalnie zmieniona przez kolonizatorów, ich działalność rolniczą i przemysłową. Z tego powodu być może nigdy nie poznamy pełnej skali upraw rdzennej ludności Ameryki Północnej. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wizz Air planuje polecieć do Azji. Tego kraju nie było jeszcze w siatce połączeń
Wizz Air i Rynair to jedne z ulubionych tanich linii Polaków. Przewoźnicy oferują podróże w przystępnych cenach, co ułatwia planowanie wakacji w Europie. Niebawem węgierski gigant lotniczy planuje jednak poszerzyć siatkę połączeń o międzykontynentalną trasę. To może być prawdziwy hit wśród podróżnych.
Spis treści: Wizz Air poleci do Indii Rewolucja w tanich liniach lotniczych Czym Indie przyciągają turystów? Nie jest tajemnicą, że duży udział w rosnącej popularności podróży samolotem mają tanie linie lotnicze. Polacy najczęściej korzystają z usług Wizz Aira i Rynaira. Obaj przewoźnicy skupiają się na połączeniach realizowanych w (administracyjnych) granicach Europy. Od jakiegoś czasu słyszymy jednak zapowiedzi, jakoby tanie linie miały zacząć obsługiwać trasy międzykontynentalne. Nareszcie pojawiły się konkrety. Wizz Air poleci do Indii Wizz Air ogłosił uruchomienie bezpośrednich lotów do Indii. Pierwszym celem będzie Bombaj. Regularne loty mają rozpocząć się jeszcze w tym roku. Nowe połączenie z Budapesztu do Bombaju będzie obsługiwane codziennie. Na wstępie warto uspokoić wszystkich tych (szczególnie wysokich), którym podróże tanimi liniami kojarzą się z ograniczonym miejscem na nogi. Na międzykontynentalnej trasie latać będą nowoczesne samoloty Airbus A321XLR, przystosowane do podróży dalekiego zasięgu. Pierwsza maszyna w barwach Wizz Air przeszła już lot testowy i wkrótce zasili flotę węgierskiego przewoźnika. Péter Szijjártó, węgierski minister spraw zagranicznych i handlu, podkreślił, że nowe połączenie będzie miało istotne znaczenie dla relacji handlowych, naukowych i turystycznych między Węgrami a Indiami. Największe indyjskie firmy zatrudniają na Węgrzech dziesiątki tysięcy pracowników. Ich inwestycje coraz bardziej przenoszą się z produkcji do badań i rozwoju, tworząc miejsca pracy dla węgierskich badaczy i inżynierów. Wizz Air nie zamierza poprzestać na Bombaju. Węgierski rząd prowadzi rozmowy w sprawie otwarcia bezpośrednich lotów z Budapesztu do Delhi. Rewolucja w tanich liniach lotniczych Indie stają się coraz popularniejszym kierunkiem podróży. Zainteresowanie uruchomieniem nowych połączeń do tego kraju wyraża również Lotnisko Chopina w Warszawie. Możliwe więc, że w przyszłości także inne europejskie, w tym polskie, porty lotnicze zyskają bezpośrednie tanie połączenia do Indii. Jeśli Wizz Air rozszerzy swoją siatkę o Delhi, może to być początek rewolucji w dalekodystansowych tanich lotach. Już samo bezpośrednie połączenie z Budapesztu do Bombaju będzie alternatywą dla podróżnych z Polski. Dzięki dogodnym połączeniom lotniczym i kolejowym z Warszawy, Katowic czy Krakowa do stolicy Węgier, podróż do Indii stanie się bardziej przystępna cenowo. Do tej pory podróżujący do Bombaju mogli korzystać z ofert tradycyjnych linii lotniczych, takich jak LOT (z Warszawy), Lufthansa (z Monachium i Frankfurtu) czy Air India. Wizz Air, jako przewoźnik niskokosztowy, może stać się atrakcyjną alternatywą dla pasażerów poszukujących tańszych lotów do Indii. Podobnie było w przypadku lotów do Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Arabii Saudyjskiej. Czym Indie przyciągają turystów? Indie niemal od zawsze były popularnym kierunkiem podróży. W końcu chciał tam dotrzeć sam Krzysztof Kolumb. Od kilku lat najludniejszy kraj na Ziemi odnotowuje znaczący wzrost liczby odwiedzających. W 2023 roku Indie odwiedziło 9,24 miliona zagranicznych turystów, co oznacza wzrost o 43,5% w porównaniu z rokiem poprzednim. W pierwszej połowie 2024 roku liczba turystów zagranicznych wyniosła prawie 4,8 miliona. To wskazuje na utrzymującą się tendencję wzrostową. Badania przeprowadzone na rynkach europejskich, takich jak Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy i Hiszpania, wskazują na rosnące zainteresowanie turystyką opartą na doświadczeniach. Europejscy turyści odwiedzający Indie poszukują przede wszystkim autentycznych doświadczeń kulturowych i unikatowego dziedzictwa kraju. Ponadto około 40,8% popytu koncentruje się na aktywnych formach wypoczynku, łączących kontakt z naturą, aktywność fizyczną i odnowę biologiczną. Źródła: Obserwator Logistyczny, Travel and Tour World Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już dosyć ludzi, którzy przychodzą i zawracają mi głowę jakimiś bredniami”. Ni:ne McComber jest szefową marketingu w lokalnej gazecie Mohawków „The Eastern Door”. Od lat zmaga się z kolejnymi dziennikarzami, którzy przyjeżdżają do Kahnawake weryfikować fantastyczną legendę, która – jak się okazuje – nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. „Nie było w naszej rodzinie Ukraińca, moja mama jest Jugosłowianką. Cała ta legenda wzięła się stąd, że ojciec znał kilka słów w praktycznie każdym języku. Przyjeżdżali turyści i uczył się od nich. W czasie EXPO ’67 przyjechali też jacyś Rosjanie czy Ukraińcy i jakoś się z nim porozumiewali. I ubzdurali sobie, że on jest jakimś ukraińskim pilotem”. Ni:ne opowiada mi, jak próbowała tłumaczyć ukraińskim filmowcom, że cała historia o Dacence Mohawku nie ma sensu. Pokazywała im rodzinne dokumenty i papiery. Tłumaczyła, że muzeum Indian Village w Kahnawake założył Poking Fire już w latach 30., więc nie mógł tego zrobić ukraiński pilot zestrzelony nad Lwowem w 1944 r. „Wszystko na próżno. Oni przytakiwali, po czym wracali do siebie i dalej opowiadali te bzdury. Przestałam reagować”. Historia Dacenki jest jedną z bardziej kuriozalnych wariacji na temat przyjmowania i nadawania tożsamości indiańskiej przez ludzi, którzy z Indianami nie mają nic wspólnego – poza tym może, że przeczytali o nich parę książek. Nie tylko zresztą białych pociągały w XX w. tego typu pomysły. Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Jedna z najbardziej znanych historii wcieleniowych dotyczy Sylvestra Clarka Longa (1890–1932). Pochodził z rodziny byłych niewolników. W młodości podróżował z trupą cyrkową, a ponieważ miał nieco jaśniejszy kolor skóry niż typowi czarni, brano go za Indianina. Nie zaprzeczał, jego rodzice też twierdzili, że są Indianami, argumentując, że rdzennych Amerykanów biali także brali do niewoli – co jest prawdą. Pochodzenie indiańskie otwierało przed Sylvestrem znacznie więcej możliwości życiowych niż przed czarnym Amerykaninem. Clark skorzystał z szansy. W 1912 r. ukończył z wyróżnieniem szkołę rezydencyjną dla Indian i już jako Czirokez rozpoczął naukę w St John’s Military Academy. Z każdą zmianą miejsca pobytu jego indiańska tożsamość umacniała się, przyjął imię Long Lance (Długa Lanca), a jego biali koledzy traktowali go jak indiańskiego wodza. Long Lance był doskonałym kadetem, skończył szkołę z wyróżnieniem i szykował się do nauki w Akademii West Point. W podaniu na studia przedstawiał się jako pełnej krwi Czirokez, jednak nie zdał egzaminów. Być może przestraszył się ujawnienia tożsamości, które mogłoby nastąpić w trakcie weryfikacji jego danych, być może po prostu nie był wystarczająco przygotowany do nauki w elitarnej amerykańskiej akademii. Nie przeszkodziło mu to jednak dodawać faktu ukończenia szkoły do swojego CV. Zaciągnął się do armii kanadyjskiej, walczył w I wojnie światowej we Francji, gdzie został dwukrotnie ranny i dochrapał się stopnia sierżanta. Po wojnie osiedlił się w Calgary, stolicy kanadyjskiej Alberty, skąd jako reporter lokalnej gazety regularnie odwiedzał okoliczne indiańskie rezerwaty. Występował zdecydowanie w obronie praw Indian, krytykując m.in. system asymilacji Indian i stając się rzecznikiem ich praw. W 1922 r. Long został zaadoptowany przez plemię Czarnych Stóp i otrzymał imię Mały Bizon, pod którym przeszedł do historii. Również polskiej – wiele lat później Arkady Fiedler napisał „Małego Bizona”, książkę opartą na wspomnieniach Clarka spisanych w 1928 r. Fiedler przepisał całe fragmenty książki, zapewne nie wiedząc, że korzysta z pamiętnika fałszerza. Wspomnienia Long Lance’a, oparte na rzeczach zasłyszanych od innych, stały się bestsellerem. A jego autor jako pierwszy rdzenny Amerykanin został członkiem prestiżowego nowojorskiego Klubu Podróżników. Fałszerstwo wyszło na jaw (m.in. po tym, gdy na planie filmu Long Lance skonfrontował się z Indianami znającymi swe tradycje – przyp. red.) i Clark został odrzucony przez amerykańską socjetę równie żarliwie jak wcześniej został przez nią przygarnięty. Pogrążony w depresji popełnił samobójstwo w 1932 r. Od uwielbienia do pogardy Nieco inny przypadek stanowił Archibald Belaney – Brytyjczyk, który twierdził, że jego ojcem był Szkot, a matką Apaczka. W rzeczywistości to zwykły angielski chłopiec urodzony w Hastings, który w dzieciństwie naczytał się książek o Indianach i postanowił zostać jednym z nich. W 1906 r. wyemigrował do Kanady, gdzie początkowo żył jak wielu innych białych traperów. Wkrótce jednak przyjął imię Szara Sowa. Romansował, zmieniał żony (miał ich w sumie pięć). Zasłynął jako pisarz i obrońca przyrody. Zrobił wiele dobrego nie tylko dla Indian – to w dużym stopniu dzięki jego zabiegom udało się ocalić populację bobrów w Kanadzie. Wydawał książki, w których opisywał swoje życie i walkę o ratowanie zwierząt, stał się popularny w całym świecie anglosaskim i nie tylko. Jego tournée po Wielkiej Brytanii w 1935 r. okazało się oszałamiającym sukcesem. Gazety nazywały go „Indiańskim świętym Franciszkiem”, tłumy waliły na jego wykłady. Podobnie jak Mały Bizon, Szara Sowa żył jednak w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem. Po tym, gdy opuściła go indiańska żona, popadł w alkoholizm i zmarł w wieku niecałych 50 lat. Krótko po jego śmierci prawdziwą tożsamość Szarej Sowy wyjawiła światu jego pierwsza żona (Angele Egwuna z plemienia Odżibwejów). Podobnie jak w przypadku Long Lance’a opinia publiczna z łatwością przeszła od gloryfikowania niedawnego bohatera do szyderstw i oskarżeń wobec „kłamcy” i „mitomana”. W 2001 r., we Włoszech ukazała się książka Ernesto Ferrero „Rok Indianina”. To historia Białego Łosia, wodza Indian Tuscarora, żyjącego w Kanadzie. Odwiedził Włochy w 1924 r. i nawet spotkał się z Mussolinim. Biały Łoś twierdził, że jego ojcem jest biały mężczyzna, a matką Czerwony Koc – córka wodza Tuscarorów. Według innego autora Christiana Feesta w istocie był on włoskim Amerykaninem i nazywał się Edgardo Laplante. Podbił Włochy (Mussolini obiecał mu ponoć, że wspomoże walkę jego narodu o wolność) i nie tylko: w Nicei spotkał dwie austriackie hrabianki (matkę i córkę), które się w nim zakochały i z chęcią utrzymywały. On nie protestował. Sielanka trwała do czasu, gdy pojawiły się zarzuty o nadużycia finansowe i uczuciowe. Ci sami, którzy jeszcze niedawno wychwalali Białego Łosia, odwracali się od niego z niesmakiem. Ostatecznie Laplante trafił na dwa lata do więzienia, a potem został wydalony z Włoch. Podszywanie się pod indiańską tożsamość Przez cały XX w. wcielanie się w rolę Indianina było niezwykle atrakcyjnym i popłatnym pomysłem na życie. Realizowali go nie tylko zawodowi oszuści, mitomani i marzyciele, a także pisarze – i to nieźli. W amerykańskiej literaturze istnieje bogata lista autorów, którzy podszywali się pod indiańską tożsamość. I co najmniej kilku z nich udało się, aczkolwiek do czasu, przekonać opinię publiczną, że są prawdziwymi rdzennymi Amerykanami. „Biali Indianie” byli obecni nie tylko w literaturze amerykańskiej, co prowadzi do wspomnianej na początku mojej wizyty w rezerwacie Kahnawake pod Montrealem. Szukałem tam śladów po najsłynniejszym „polskim Indianinie”. Sat Okh, czyli Stanisław Supłatowicz (zmarł w 2003 r. w Gdańsku), twierdził, że był synem rewolucjonistki z Radomia zesłanej na Sybir po rewolucji 1905 r. oraz Wysokiego Orła, wodza Szaunisów (Supłatowicz wymyślił niestosowane wcześniej określenie „Szewanezów” używane potem przez wielu jego czytelników). Stanisława Supłatowicz miała uciec z Syberii na Alaskę przez Cieśninę Beringa, następnie trafić do obozu Szewanezów gdzieś między Jeziorem Niewolniczym a Jeziorem Niedźwiedzim na północy Kanady. Po poślubieniu Wysokiego Orła, wodza wioski, urodziła troje dzieci, z których Sat Okh, Długie Pióro, Stanisław Supłatowicz był najmłodszy. Tuż przed II wojną światową matka z synem wracają do Polski. Potem Supłatowicz wstępuje do konspiracji, zostaje aresztowany przez gestapo, trafia do tego samego radomskiego więzienia (mało tego – tej samej celi!), gdzie trzydzieści lat wcześniej przebywała gnębiona przez carat matka. Po kilku miesiącach tortur zostaje skierowany do Auschwitz, jednak ucieka z transportu, trafia do leśnych oddziałów AK, gdzie walczy do końca wojny. Potem służy w marynarce. Zaczyna pisać książki o życiu wśród Indian, zdobywając ogromną popularność w Polsce i jeszcze większą w ZSRR. Tam historia jego i matki staje się podstawą legendy łączącej w sobie elementy walki o wyzwolenie Indian spod ucisku imperialnej Ameryki oraz Polaków – spod władzy caratu, a potem z sanacyjnej opresji. Pracując jako motorzysta na „Batorym”, Supłatowicz odwiedza swoją indiańską rodzinę w Montrealu. W wywiadach i artykułach opisuje własne życie, dorzucając coraz smakowitsze kawałki. Wszyscy go słuchają z wypiekami na twarzy. Do końca lat 90. XX w. nikt publicznie nie kwestionował legendy Sat Okha. Kiedy w 1997 r. Janusz Ryszkowski w „Wieczorze Wybrzeża” podał w wątpliwość niektóre jej wątki, spotkała go fala krytyki. A jednak legenda Sat Okha nie ma wiele wspólnego z prawdą o nim. Jego matka nie była rewolucjonistką (z caratem walczył jej mąż i to on został zesłany na Sybir), nigdy nie uciekła z Rosji na Alaskę. W 1928 r. ochrzciła Stanisława w radomskiej farze, twierdząc, że to syn jej i Leona Supłatowicza, urodzony trzy lata wcześniej w Kirieńsku w Rosji. Nie wiadomo, czy tak było w rzeczywistości; być może Stanisław został adoptowany na Syberii, być może urodził się już po powrocie rodziny do Polski. W 1932 r. Stanisław poszedł do szkoły podstawowej w Radomiu, ukończył ją w 1939 r. Na początku wojny nie wstąpił do konspiracji, w każdym razie nie ma na to żadnych dowodów. Owszem, siedział przez dziesięć miesięcy w niemieckim więzieniu, ale nie – jak twierdził – za działalność konspiracyjną albo „nieczystość rasową”, lecz za pospolitą kradzież. Nie uciekł też z transportu do Auschwitz, a w AK walczył przez kilka miesięcy w 1944 r. Nie miał krewnych w Ameryce, a Kanadyjczycy, których przedstawiał jako swoją siostrę i szwagra, to jego znajomi (zresztą rzekoma siostra nie była nawet Indianką). Nie był wybitnym pisarzem – najbardziej znane książki napisał z pomocą lepszych od siebie literatów. Był za to rewelacyjnym gawędziarzem, któremu w nieprawdopodobny sposób udało się utrzymać mit o swoim pochodzeniu przez całe dorosłe życie. Europejczycy szukali nowej tożsamości? Dlaczego? Po co ludzie wcielają się w Indian, tworzą fałszywe tożsamości? Może jeszcze ciekawszym pytaniem jest inne: dlaczego przez lata opinia publiczna tak łatwo akceptowała fantazje fałszywych Indian? Steve Bonspiel jest właścicielem gazety „The Eastern Door” wydawanej w rezerwacie Mohawków Kahnawake. Zadałem mu to pytanie. „Pewnie biali Europejczycy szukają innej tożsamości, bo nie są szczęśliwi będąc sobą. To się dzieje w wielu miejscach na świecie, wśród Polaków, Niemców, Rosjan. Organizują własne Pow Wow, czyli festiwale indiańskie. Twierdzą też, że mają jakieś tajemnicze związki z Indianami. Problem polega na tym, że to są związki z Indianami sprzed pięciuset lat. Jak widzisz, tutaj życie wygląda nieco inaczej niż niektórym się wydaje. Polak czy Niemiec mówi: »My też mieszkamy w tipi, nosimy pióropusze, stajemy się Indianami«. Tylko że my Mohawkowie nie mieszkamy w tipi ani wigwamach. A wy tworzycie sobie własne wyobrażenia na nasz temat, tworzycie romantyczną wizję Indian, którzy nigdy nie istnieli – odparł. – Powiedziałbym takim ludziom: jeśli chcecie żyć jak Indianie, to przyjedźcie do Kanady, zobaczcie, jak żyją Indianie w rezerwatach. Nie spodobałoby wam się, nie chcielibyście żyć tak, jak my żyjemy dziś. Tutaj w Kahnawake mamy szczęście. Uważa się nas za bogatą wspólnotę. Nie jesteśmy tacy znowu bogaci, ale niech będzie. Jeśli pojedziesz na północ, zobaczysz rezerwaty, które żyją w nieopisanej nędzy. Zobaczysz 16-osobowe rodziny żyjące w jednym domu bez dostępu do pitnej wody, bez kanalizacji. Pewnie wasi Indianie nie chcieliby doświadczyć tej części indiańskiego życia”. Andrew Delisle Senior kiedyś przewodził Radzie Plemiennej w Kahnawake, dziś kieruje fundacją dobroczynną Kanien’kehá:ka. „Kiedy byłem liderem Rady, czterech ludzi przyszło do mnie, twierdząc, że ich ojciec jest Indianinem. Byli o tym przekonani w stu procentach. Nie wiem, skąd to się bierze, ale się domyślam. Co polscy rodzice odpowiadają swoim dzieciom, kiedy te pytają ich, skąd się biorą dzieci?” – zapytał mnie. „Bocian je przynosi” – odparłem. „Tutaj niektórzy mówią dziecku: przyniósł cię indiański wódz. Potem te dzieciaki dorastają, ich rodziny się rozpadają, ale dawne słowa zostają w głowie. Niektóre po prostu wierzą, że ich ojcem jest indiański wódz. My o takich Indianach mówimy, że pochodzą z plemienia Wannabe. Dla nas to trochę miłe, trochę irytujące, bo ci ludzie traktują nas jak zabawki, jak obiekt swojej romantycznej miłości. Ludzie myślą, że fajnie jest mieć Indianina jako przodka, więc wpisują go sobie w drzewo genealogiczne” – powiedział. Nasz nieposkromiony apetyt na cudowną baśń z czasów dzieciństwa – to tłumaczy popularność takich postaci jak Dacenko-Poking Fire, Szara Sowa czy Sat Okh. Oni w realnym życiu spełniali swoje marzenia, a my akceptując ich wiarygodność jako Indian, staliśmy się częścią ich świata. To, że fakty się nie zgadzają, nie ma znaczenia. W gruncie rzeczy mało kogo interesuje, które plemiona noszą pióropusze, a które kastowa, które mieszkają w wigwamach, a które w tipi. Potrzeba współuczestnictwa w magicznym świecie indiańskich obyczajów i rytuałów staje się ostatecznym usprawiedliwieniem kłamstwa i ignorancji. A że tworzenie mitu „szlachetnego dzikusa” może być obraźliwe i upokarzające dla prawdziwych ludzi – rdzennych Amerykanów i Kanadyjczyków? Co z tego? Przecież to nie o nich chodzi, a o nas. Wybaczamy naszym rodzimym Indianom, bo wolimy, żeby tacy ludzie jak Sat Okh istnieli naprawdę.
Park Narodowy Mesa Verde to archeologiczny skarb. Można tu podziwiać osiedla zbudowane w ścianie kanionu
Archeolodzy zlokalizowali około 600 domostw w ścianach klifów w Parku Narodowym Mesa Verde w Kolorado. Można tu podziwiać rozbudowane wioski zamieszkiwane niegdyś przez przodków ludu Pueblo.
Spis treści: Mesa Verde i lud Pueblo Odkrycie Mesa Verde Zagadkowe osady Mesa Verde – informacje praktyczne Mesa Verde po hiszpańsku oznacza „zielony stół”. Taką nazwę nadali temu płaskowyżowi Hiszpanie w XVIII wieku. Znajduje się on w południowo-zachodniej części stanu Kolorado. 29 czerwca 1906 roku teren ten został uznany za park narodowy. Wielopiętrowe domostwa wypełniają tu wnęki skalne nad doliną Montezuma. Niesamowicie zachowane domy w ścianach klifów skupiają się w kanionach, które przecinają teren, tworząc wąskie płaskowyże. Badacze zlokalizowali ponad 4800 stanowisk archeologicznych (w tym 600 domów w ścianach klifów), datowanych na okres od około 550 do 1300 r. n.e. Mesa Verde i lud Pueblo Miejsca te pokazują zmiany w życiu prekolumbijskiego ludu, niegdyś nazywanego Anasazi. Obecnie są oni bardziej precyzyjnie nazywani przodkami ludu Pueblo (Ancestral Puebloans). Współczesne plemiona Pueblo na południowym zachodzie USA uważają się za potomków tej grupy etnicznej. Około 40 osad i domów na klifach jest widocznych z dróg parkowych i punktów widokowych. Niektóre z nich są otwarte dla zwiedzających. Począwszy od około 750 r. n.e. przodkowie ludu Pueblo budowali swoje domy w pueblos, czyli wioskach. Około 1200 r. przenieśli się do wnęk w klifach. Dobrze osłonięte wioski wyglądają, jakby były poza czasem, z dala od teraźniejszości. Poszczególne budynki są ułożone tarasowo, a między nimi znajdują się owalne kivy, budowle o znaczeniu religijnym. Na terenie parku znajdują się miejsca święte zarówno dla dawnych, jak i współczesnych Indian z okolicznych plemion. Odkrycie Mesa Verde W 1888 roku dwóch kowbojów tropiących zabłąkane bydło w śnieżycy zatrzymało się na skraju kanionu o stromych ścianach. Przez padający śnieg dostrzegli ślady murów i wież na klifie po drugiej stronie kanionu. Powieściopisarka Willa Cather opisała później tę scenę: „Spadające płatki śniegu, obsypujące piñons, nadały jej szczególny rodzaj powagi. Przypominała raczej rzeźbę niż cokolwiek innego… zakonserwowaną… jak mucha w bursztynie”. Schodząc po prowizorycznej drabinie, podekscytowani kowboje eksplorowali sieć pomieszczeń w kształcie plastra miodu, którą nazwali Cliff Palace. Wewnątrz znaleźli kamienne narzędzia, ceramikę i inne artefakty. Te miejsca były niezamieszkane od około 600 lat. Zagadkowe osady Dlaczego mieszkańcy Mesa Verde opuścili swoje domy? Być może nigdy się nie dowiemy. Mieszkali w domach w ścianach klifów tylko przez ostatnie 75–100 lat osadnictwa na terenach Mesa Verde. Początkowo archeolodzy uważali, że przyczyną była wojna, a dowody zdawały się to potwierdzać. Inna teoria zakłada, że przodkowie Pueblo mogli paść ofiarą własnego sukcesu. Ich metody uprawy roli pozwoliły populacji Mesa Verde osiągnąć być może nawet 5000 osób. Osadnicy stopniowo wycinali lasy, polowali na dziką zwierzynę, a gleby stawały się coraz bardziej jałowe. Lata suszy i słabe plony mogły sprowokować konflikty we wsiach. Pod koniec XIII wieku przodkowie Pueblo opuścili płaskowyż i nigdy tam nie powrócili. Mesa Verde – informacje praktyczne Jak tam dotrzeć Lotniska: Cortez i Durango. Z Cortez jedź drogą 160 na wschód przez 13 km do wejścia do parku, a następnie podążaj krętą drogą parkową przez 24 km do Far View Visitor Center. 9 km dalej znajdują się Chapin Mesa Archaeological Museum i pomieszczenia na klifie — Spruce Tree House. Przyczepą nie można wjechać za Morefield Village. Kiedy odwiedzić Mesa Verde Park jest dostępny przez cały rok. Jednak Wetherill Mesa, Far View Visitor Center, Cliff Palace Loop, Balcony House i wiele usług nie działa zimą. Kwiaty polne kwitną od kwietnia do września. Zimą narciarstwo biegowe jest dozwolone w Morefield i na Cliff Palace Loop, jeśli pozwalają na to warunki. Plan wycieczki Podczas jednodniowej wizyty zacznij wcześnie rano. Zatrzymaj się najpierw w Far View Visitor Center, otwartym od połowy kwietnia do połowy października, aby kupić bilety. Następnie udaj się do Chapin Mesa Archaeological Museum. Potem odwiedź pobliski Spruce Tree House (bilety nie są wymagane). Stamtąd jedź drogą Cliff Palace Loop Road, potem drogą Mesa Top Loop Road. Załóż solidne buty i przygotuj się na męczącą wspinaczkę, jeśli planujesz odwiedzić miejsca na klifach. Przyda się lornetka, by lepiej widzieć kanion. Jeśli masz więcej czasu, możesz odwiedzić także mniej zatłoczone Wetherill Mesa. Warto wiedzieć Park Narodowy Mesa Verde jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To największy rezerwat archeologiczny w USA. Na jego terenie znajduje się ponad 5000 stanowisk. Źródło: National Geographic.
Vulcan wystartował. Rakieta wyniosła prywatny lądownik księżycowy, który jednak nie dotrze na Księżyc
8 stycznia rano, dokładnie o godz. 8.18 czasu środkowoeuropejskiego, miał miejsce pierwszy w historii start potężnej nowej rakiety Vulcan Centaur firmy United Launch Alliance (ULA). Rakieta wyniosła prywatny lądownik księżycowy Peregrine, na pokładzie którego znajdują się m.in. łaziki księżycowe, roboty, szereg instrumentów naukowych, a także ludzkie prochy.
W tym artykule: Nowa rakieta Vulcan Prywatna misja księżycowa Meksykańskie roboty na Księżycu Kosmiczne pochówki na Księżycu Kontrowersje wokół pomysłu Awaria lądownika Rakieta wystartowała z Cape Canaveral, ze stanowiska należącego do Space Force. Odliczanie przebiegało bez zakłóceń, a silniki rakiety odpaliły się na kilka sekund przed startem. Niecałe dwie minuty po rozpoczęciu lotu dwa mniejsze boczne boostery rakiety odłączyły się. Rakieta napędzana ciekłym metanem i ciekłym tlenem rozbłysła na niebiesko. Opracowywany od dekady Vulcan Centaur zastąpi wysłużone i zasłużone rakiety ULA Atlas V i Delta IV, które wysłały w kosmos wiele cennych ładunków. Wśród nich m.in. łaziki marsjańskie NASA Curiosity i Perseverance, sondę New Horizons i misję OSIRIS-REx oraz Parker Solar Probe NASA. Nowa rakieta Vulcan Vulcan Centaur ma 62 metry wysokości i składa się z dwóch stopni. Ciąg rakiety może być zwiększany przez maksymalnie sześć silników rakietowych na paliwo stałe. Pierwszy stopień rakiety Vulcan jest napędzany dwoma silnikami BE-4 firmy Blue Origin. Dodajmy, że BE-4 jest również wykorzystywany w pierwszym stopniu silnika New Glenn – dużej rakiety wielokrotnego użytku Blue Origin, która pozostaje w fazie rozwoju. Górny stopień Vulcana jest znacznie mniej nowatorski, za to sięgający do sprawdzonych mechanizmów. Jest po prostu częścią sprawdzonej już rodziny Centaurów. Prywatna misja księżycowa Ale dzisiejszy start jest nie tylko debiutem Vulcana, lecz również lądownika Peregrine (Wędrowiec). Jest to automatyczny lądownik zbudowany przez firmę Astrobotic z siedzibą w Pittsburghu. Ma być pierwszym prywatnym statkiem kosmicznym, który miękko wyląduje na Księżycu. Przypomnijmy, że ta sztuka nie udała się niedawno Japończykom i Rosjanom, a wcześniej Izraelowi i Indiom. Dopiero lądownik Chandrayaan-3 dokonał tej sztuki w sierpniu 2023 roku. Jednak ta misja nie zakończyła się pełnym sukcesem. Peregrine, który leci na Księżyc w ramach programu NASA Commercial Lunar Payload Services (CLPS), ma utorować drogę do załogowych lądowań na Księżycu. Czyli kolejnych etapów programu Artemis. Jeśli się sprawdzi, następne jego wersje będą dostarczały na Księżyc instrumenty naukowe oraz wszystko to, co niezbędne do utworzenia tam bazy załogowej. W tej chwili lądownik przenosi aż 90 kilogramów różnorodnych ładunków dostarczonych przez NASA i inne agencje kosmiczne, a także przez firmy komercyjne. Meksykańskie roboty na Księżycu Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na autonomiczne mikroboty. Zostały one opracowane przez Laboratorium Instrumentów Specjalnych (LINX) na Narodowym Uniwersytecie Autonomicznym Meksyku (UNAM). Misja COLEMNA ma stać się pierwszym latynoamerykańskim instrumentem na powierzchni Księżyca. Ładunek składa się z pięciu małych robotów, ważących mniej niż 60 gramów i mierzących 12 centymetrów średnicy. Po wylądowaniu Peregrine’a na Księżycu roboty zostaną dostarczone na powierzchnię za pomocą maleńkiej katapulty, która dosłownie wyrzuci je na księżycowy regolit. Następnie mikroboty przeprowadzą eksperymenty, mające zademonstrować zdolność autonomicznych robotów do przetrwania w księżycowym regolicie. Ich zadaniem jest analiza wykonalności budowania struktur na powierzchniach planet przy użyciu samoorganizujących się robotów pracujących w roju. Kosmiczne pochówki na Księżycu Oprócz meksykańskich robotów, pięciu eksperymentów NASA i szeregu innych ładunków, lądownik Peregrine przewozi również kilka ładunków dla klientów komercyjnych. Należą do nich m.in. Celestis i Elysium Space. To firmy, które zarabiają na kosmicznych pochówkach. Oczywiście nie wynoszą ciał, by te orbitowały w przestrzeni, lecz ludzkie prochy w specjalnych kapsułach. Na pokładzie lądownika Peregrine firma Celestis umieściła prochy 69 osób. W tym: twórcy Star Treka, Gene’a Roddenberry’ego, pisarza science-fiction Arthura C. Clarke’a, psa o imieniu Indica-Noodle Fabiano. Elizjum nie podało szczegółów na temat swojego ładunku. Kontrowersje wokół pomysłu Jednak pomysł umieszczenia ludzkich szczątków na Księżycu budzi sprzeciw plemienia Nawaho. W czwartek w ubiegłym tygodniu przewodzący Nawaho Buu Nygren poinformował media, że wysłał list do NASA oraz do Departamentu Transportu Stanów Zjednoczonych. Wzywał w nim do odroczenia startu. – Księżyc zajmuje świętą pozycję w wielu rdzennych kulturach, w tym w naszej – napisał Nygren. – Akt złożenia na Księżycu ludzkich szczątków (…) jest równoznaczny z profanacją tej świętej przestrzeni. Nygren dodaje, że sytuacja przypomina misję Lunar Prospector rozpoczętą w 1998 roku przez NASA. Wówczas celowo rozbito sondę o powierzchnię Księżyca. Na pokładzie znajdowały się szczątki znanego geologa Eugene’a Shoemakera. Wtedy też Nawaho wyrazili sprzeciw. NASA przeprosiła i zobowiązała się do konsultacji z rdzennymi Amerykanami w przyszłości. Zastępca administratora NASA ds. eksploracji Joel Kearns powiedział, że międzyrządowy zespół zorganizował spotkanie z przedstawicielami Nawaho. Dodał też, że agencja nie ma kontroli nad ładunkami prywatnego partnera. – Traktujemy obawy narodu Nawaho bardzo poważnie i będziemy kontynuować rozmowy dotyczące misji księżycowych – powiedział Kearns dziennikarzom. Miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne. Na jego południowym biegunie znajduje się cenna substancja Południowy biegun Księżyca budzi ogromne zainteresowanie agencji kosmicznych. Ma być miejscem lądowania misji programu Artemis. Również tam mają powstać pierwsze ludzkie osady na innym ni.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-miekkie-ladowanie-na-ksiezycu-jest-trudne-co-takiego-znajduje-sie-na-jego-poludniowym-biegunie-fot-jamie-cooper-sspl-getty-images-d34410c.jpg" width="911" height="700" alt="Dlaczego miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne? Co takiego znajduje się na jego południowym biegunie? (fot. Jamie Cooper/SSPL/Getty Images)" title="Dlaczego miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne? Co takiego znajduje się na jego południowym biegunie? (fot. Jamie Cooper/SSPL/Getty Images)" /> Przedstawiciele firmy Celestis skomentowali sprzeciw w znacznie mniej pojednawczym tonie. – Szanujemy prawo wszystkich kultur do angażowania się w praktyki religijne. Jednak żadna pojedyncza kultura ani religia nie powinna korzystać z prawa weta wobec misji kosmicznych, które nie są oparte na zasadach religijnych – oświadczyła firma. Zaprzeczając, że misja „bezcześci Księżyc”, podkreśliła, że materiał ma pozostać na pokładzie lądownika, a nie zostanie osadzony na powierzchni. Dodajmy, że funeralny ładunek Peregrine’a nie będzie stanowił pierwszego ludzkiego DNA pozostawionego na Księżycu. Znajduje się tam prawie 100 worków z kałem i moczem, pozostawionych przez amerykańskich astronautów podczas lądowania misji Apollo na Księżycu w latach 1969–1972. Awaria lądownika Data lądowania Peregrine’a wyznaczona była na 23 lutego. Wiadomo jednak, że do tego nie dojdzie. Po starcie rakiety pojawiły się anomalie w działaniu lądownika. Najpoważniejszą z nich jest wyciek paliwa, spowodowany awarią zaworu. To uniemożliwi mu miękkie lądowanie na Księżycu. Firma Astrobotic nie rezygnuje. Jej specjaliści pracują nad alternatywnymi scenariuszami misji, zakładającymi przeprowadzenie niektórych eksperymentów bez lądowania. Wygląda jednak na to, że Peregrine podzieli los wcześniejszych nieudanych misji księżycowych, takich jak Hakuto-R czy Łuna 25. NASA zapłaciła Astrobotic 100 mln dolarów za dostarczenie sprzętu naukowego na Księżyc. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Klątwa Tecumseha była wyrokiem dla prezydentów USA. Historia o wodzu rdzennych Amerykanów ma polski wątek
Wódz rdzennych Amerykanów miał zabić zza grobu siedmiu prezydentów USA, w tym swego największego wroga. To jeden z elementów jego groźnej i romantycznej legendy. Klątwa Tecumseha łączona jest także z Polską.
W tym artykule: Spadająca gwiazda, skacząca puma Spalone miasto Indiańskie państwo buforowe Prawdziwa przepowiednia Kim był rdzenny Amerykanin, którego słowa związane zostały w amerykańskiej mitologii z losem najpotężniejszych ludzi świata? W jakich okolicznościach wypowiedział klątwę? I czy udało się ją złamać? Dwieście lat temu przywódca plemienia Szaunisów Tecumseh miał rzucić klątwę na rządzących Stanami Zjednoczonymi. Nie ma dokumentu, który potwierdzałby, co dokładnie powiedział wódz. W legendzie przetrwał jedynie sens jego słów: żaden amerykański prezydent wybrany w roku kończącym się na zero, nie dożyje końca swoich rządów. Można byłoby tę przepowiednię wyśmiać, ale... klątwa Tecumseha faktycznie się sprawdzała. Począwszy od prezydenta Williama Henry'ego Harrisona, wybranego w 1840 roku, który zmarł na zapalenie płuc wiosną 1841 roku, a kończąc na śmierci Johna F. Kennedy'ego (1960), który zginął z rąk zamachowca trzy lata po objęciu urzędu. Klątwa Tutanchamona miała zabijać ludzi. Jak było naprawdę? Klątwa Tutanchamona przed laty fascynowała ludzi na całym świecie. Szybko okazało się jednak, że w legendzie jest wiele nieścisłości. Spadająca gwiazda, skacząca puma Tecumseh był wodzem Szaunisów, rdzennych Amerykanów zamieszkujących niegdyś pas ziemi od Karoliny Południowej nieopodal wybrzeża Atlantyku po Wielkie Jeziora Północnoamerykańskie (na obecnej granicy USA i Kanady). Jego imię tłumaczono jako Spadająca Gwiazda lub Skacząca Puma. Urodził się w 1768 roku – notabene tym samym, w którym w Polsce patriotyczna szlachta zawiązała konfederację barską. Byt rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej był wówczas zagrożony, podobnie jak niepodległość Rzeczypospolitej. Dorosłemu już Tecumsehowi przyszło walczyć z kolonizatorami w tym samym czasie, gdy w Polsce z zaborcami walczyło pokolenie Kościuszki i bohaterów wojen napoleońskich. Pewnie dlatego pisarz Longin Jan Okoń połączył oba te wydarzenia, pisząc niezwykle popularną w latach PRL-u trylogię o wodzu i jego polskim druhu Ryszardzie Kosie („Tecumseh”, „Czerwonoskóry generał”, „Śladami Tecumseha”). Rdzenni amerykanie znaleźli się na przełomie XVIII i XIX wieku w równie skomplikowanej sytuacji politycznej i militarnej jak polscy patrioci. Groziła im obca niewola. W takich okolicznościach młody Tecumseh wziął udział w powstaniu Małego Żółwia. Ów wódz Miami zjednoczył szereg plemion przeciw wojskom USA. Skacząca Puma dołączył do niego, bo miał z białymi rachunek do wyrównania – kiedy był dzieckiem, koloniści zabili mu ojca. Podczas tego powstania udało im się kilkakrotnie pokonać wojska amerykańskie. Jednak ostatecznie przegrali całą wojnę w 1794 roku po tzw. Bitwie pod Barykadą z Pni. W efekcie stracili okolice doliny Ohio, gdzie powstały dwa nowe stany USA: Ohio i Indiana. Mały Żółw twierdził, że z Amerykanami trzeba się układać. Podczas swoich podróży po Stanach i rozmów z politykami spotkał m.in. Tadeusza Kościuszkę. Ten dawny bohater wojny o niepodległość USA przebywał tam jakiś czas po przegranej polskiej insurekcji. Wódz dał Polakowi w prezencie fajkę pokoju zakończoną tomahawkiem. Kościuszko zrewanżował się okularami, tatarską burką i parą pistoletów. „Nosiłem je podczas wielu ciężkich bitew w obronie uciśnionych, słabych i pokrzywdzonych z mojego ludu. Teraz daję je tobie. Z ich pomocą ubij pierwszego, kto zechce zniewolić lub zniszczyć ciebie i twój kraj” – miał powiedzieć. Spalone miasto Mały Żółw był pod wrażeniem, jednak serca do walki już nie miał. Zerwał układ z Tecumsehem. Próbował dogadać się z gubernatorem Indiany Williamem Henrym Harrisonem. Tymczasem Tecumseh nie rezygnował z walki. Poznał już Harrisona po przegranej Bitwie pod Barykadą z Pni. Nie ufał mu. Tecumseh widział przewagę Amerykanów, ale się nie bał. – Kiedy przychodzi czas, byś umarł, nie bądź taki jak ci, których serca wypełnia strach przed śmiercią i którzy wtedy szlochają i modlą się o więcej czasu, by mogli przeżyć swoje życie inaczej. Ty śpiewaj swoją pieśń śmierci i umieraj tak jak bohater, który powraca do domu – twierdził. I choć matka wpoiła mu nienawiść do białych, odpowiedzialnych za śmierć ojca, unikał okrucieństw. Kiedy znalazł przywiązane do pala i spalone zwłoki amerykańskiego osadnika, zrugał swoich współplemieńców, by więcej tego nie robili. Choć był człowiekiem czynu, nie zapominał o indiańskim duchu, o znaczeniu religii przodków. Z pomocą swego brata zwanego Prorokiem – znanego z opowieści o wizjach, które zesłał mu Wielki Duch – jednoczył rdzenne ludy do walki z ekspansją USA. „Wódz Szaunisów Tecumseh i jego brat Prorok stworzyli konfederacje plemion żyjących od Michigan po Georgie, by stawić opór osadnikom. Indiańskie ataki na terytorium Indiany nie ustawały mimo narad z Tecumsehem i ostrzeżeń gubernatora Williama Henry'ego Harrisona” – tłumaczy amerykański historyk wojskowości płk Raymond Bluhm w zbiorze „1001 bitew, które zmieniły historię świata”. Kolejne wypady były coraz bardziej niepokojące. Dlatego gubernator próbował przekupić część sojuszników Tecumseha i zasiać niezgodę w ich szeregach. Kiedy i to nie pomogło, latem 1811 r. Harrison zebrał tysiąc żołnierzy i ruszył na stolicę Tecumseha – osadę zwaną Miastem Proroka, leżącą nad rzeką Tippecanoe. Pod nieobecność swego sachema (czyli wodza), który podróżował, szukając kolejnych sprzymierzeńców, ludzie z osady nie potrafili sprostać wrogiej armii. Zaatakowali wprawdzie Amerykanów znienacka, w środku nocy, ale nie umieli wykorzystać tego zaskoczenia. Tymczasem Harrison uporządkował swoje szyki i kontratakował. Rozproszył najeźdźców, a potem kazał spalić Miasto Proroka. Wydawało się, że sytuacja jest beznadziejna. Jednak w chwili klęski Szaunisi Tecumseha dostrzegli na horyzoncie nową nadzieję. Indiańskie państwo buforowe Latem 1812 roku wybuchła wojna między USA i Wielką Brytanią. Amerykanie wyciągali ręce ku brytyjskiej Kanadzie, natomiast Brytyjczyków niepokoiło, że młode amerykańskie państwo zbytnio rosło w siłę. Konflikt był pokłosiem toczących się w Europie wojen napoleońskich. Wielka Brytania była sojusznikiem Rosji w koalicji przeciw Napoleonowi, USA zarabiały zaś na zaopatrywaniu napoleońskiej Francji. Tecumseh wiązał szczególne nadzieje z brytyjskim generałem Isaakiem Brockiem. Ten utalentowany strateg popierał jego wizję budowy indiańskiego państwa, które przy wsparciu Wielkiej Brytanii stałoby się buforem między Kanadą i USA. Nazywał Tecumseha Wellingtonem Indian. Ten odwdzięczył się kolorową przepaską, wręczoną Brockowi po zdobyciu Fortu Detroit i wzięciu do niewoli 2,5 tys. amerykańskich żołnierzy. Niestety, brytyjski przyjaciel Tecumseha zginął w październiku 1812 roku w bitwie pod Queenston Heights. Ponoć amerykańscy snajperzy rozpoznali go właśnie po krzykliwej ozdobie, otrzymanej od wodza Szaunisów... Strony toczyły wojnę ze zmiennym powodzeniem. Gen. Proctor, z którym przyszło teraz współpracować Tecumsehowi, nie traktował już Indian z taką estymą jak Brock. W końcu nastąpił sądny dzień dla Szaunisów: bitwa nad rzeką Thames nieopodal Moraviantown 5 października 1813 roku. Batalia zakończyła się zwycięstwem armii amerykańskiej. Tecumseh zginął, okrywając żałobą Szaunisów i ich sojuszników. Podobnie jak dwa tygodnie później w Europie zginął książę Józef Poniatowski w gigantycznej bitwie pod Lipskiem, pogrążając w żałobie Polaków. Tak jak i Polacy nie złożyli wówczas broni, tak i Indianie walczyli dalej. Jeszcze nie przebrzmiały echa boju nad rzeką Thames, gdy nad Missisipi na wojenną ścieżkę przeciw białym osadnikom wstępują Krikowie, zwani Czerwonymi Kijami. Oczywiście wojska USA sobie z nimi poradzą – tak jak i z Brytyjczykami (mimo że ci nawet spalili im Biały Dom w 1814 r.). Wojna skończy się pokojem, utrzymującym sytuację sprzed jej wybuchu. Stracą tylko Indianie... Prawdziwa przepowiednia Tecumseh nie spełnił swoich marzeń. Jednak wedle legendy, ostatni cios zadał zza grobu, wypowiadając klątwę, mającą dosięgnąć kolejnych amerykańskich prezydentów wybieranych w okrągłych latach. Pierwszy miał być jego wielki wróg William Henry Harrison. Były gubernator Indiany, owiany sławą wojennego bohatera, został wybrany na prezydenta w 1840 r. Zmarł kilka miesięcy później, kiedy przeziębił się podczas przemówienia na powietrzu. Przez następne półtora wieku z życiem żegnało się sześciu kolejnych prezydentów, którzy mieli być ofiarami klątwy. Jednak nawet ona, jeśli w ogóle istniała, straciła swoją moc. W końcu prezydent Ronald Reagan, wybrany w 1980 r., stał się wprawdzie ofiarą zamachu 30 marca 1981 r., lecz mimo wszystko przeżył. Kula minęła jego serce o kilka centymetrów! Także George W. Bush (2000) otarł się o nieudany „zamach” – w 2008 r. rzucił w niego butem iracki dziennikarz. Prezydent uchylił się jednak przed uderzeniem. Tomahawk Tecumseha pewnie nie byłby tak litościwy, więc klątwę sachema można włożyć między bajki. Amerykańscy prezydenci zawsze mieli dużo wrogów, a i nerwowy tryb życia nie służył ich zdrowiu.
Indiańskie totemy nie były obiektem kultu. Rzeźbione słupy pełniły inną rolę
Rdzenni Amerykanie kojarzeni są z pewnymi elementami spopularyzowanymi przez popkulturę. Indiańskie totemy są jednym z tych symboli. Czy rzeczywiście istniały?
W tym artykule: Ludy Północno-Zachodniego Wybrzeża – twórcy totemów Jak żyli budowniczowie totemów? Najważniejsze cechy kultur Północno-Zachodniego Wybrzeża Czym były totemy słupowe? Totemy współcześnie W kulturze popularnej wizerunek Indianina często wiąże się z westernem czy filmem typu „Pocahontas”. Bogate pióropusze, magiczny szamanizm, życie w lesie lub tipi. Pojawiają się też charakterystyczne słupy totemowe, często zminiaturyzowane w różnych formach. Czym naprawdę były indiańskie totemy i skąd pochodzą? Ludy Północno-Zachodniego Wybrzeża – twórcy totemów Jak to często bywa ze stereotypami, łączenie totemów ze wszystkimi rdzennymi Amerykanami jest nieuzasadnionym uogólnieniem. Owe ikoniczne słupy pochodzą z konkretnego regionu Ameryki Północnej. Tym regionem jest północno-zachodnie wybrzeże kontynentu. Dzisiaj są to tereny ciągnące się na pasie od Alaski, przez wybrzeża Kanady i Stanów Zjednoczonych Ameryki, aż po północną Kalifornię. W czasach prekolonialnych zamieszkiwało ten teren wiele różnych plemion. Do najważniejszych można zaliczyć: Tlingitów, Haida, Tsimshów, Kwakiutlów, ludy Nootka, Salishów. Jak żyli budowniczowie totemów? Plemiona Północno-Zachodniego Wybrzeża były silnie związane z morzem. Ich wierzenia były silnie związane z przyrodą morską, ale także z innymi zwierzętami. Przed przybyciem Europejczyków plemiona te prowadziły półosiadły tryb życia, uzależniony od pory roku. Lato spędzano w głębi kontynentu, a zimą powracano nad morze. Grupy te miały swoich wodzów, ale raczej nie było więzi ponad plemiennych. Wpływało to na silne zróżnicowanie kulturowe i językowe. Pomimo braku osiadłego trybu życia, rolnictwa czy choćby produkcji wytwórczej, istniała tam mocno rozwinięta struktura społeczna. Jest to ewenement na skalę światową. Najważniejsze cechy kultur Północno-Zachodniego Wybrzeża Architektura nadmorskich domostw odzwierciedla dobrą organizację społeczną tych ludów. Były one skonstruowane na wielkich słupach drewnianych. Część z nich była rzeźbiona wewnątrz. Budynki te były względnie bardzo duże, potrafiły mieć do kilkudziesięciu metrów kwadratowych. Były też dekorowane bogatymi malowidłami. Wioski potrafiły liczyć po kilkaset takich domów w czasach prekolonialnych. Najbardziej znaną tradycją był tzw. potlacz. Było to oficjalne i ceremonialne zgromadzenie członków społeczności. Potlacz polegał na niszczeniu lub rozdawaniu dóbr. Każdy członek plemienia musiał zniszczyć pewną ilość przedmiotów prestiżowych. Im wyższa była jego pozycja społeczna, tym więcej mógł poświęcić. Kolejną ważną cechą jest wyrafinowany warsztat rzeźbiarski. Oprócz wspomnianych domów przejawy tego można zobaczyć w ciekawych formach łodzi i innych zabytkach drewnianych. Czym były totemy słupowe? W pejzażu wiosek pojawiały się ikoniczne słupy totemowe, które dominowały nad niższymi domami. W jednej wiosce mogło ich stać nawet kilkadziesiąt. Często też wchodziły one w skład konstrukcji domostwa. Totemy były bardzo bogato zdobione. Powtarzały się na nich często przedstawienia mityczne, ludzie i zwierzęta, takie jak orły, niedźwiedzie czy ssaki morskie. Ich funkcja była symboliczna. Stanowiły pomnik historii. Raczej nie modlono się do nich, nie były obiektem kultu. Plemiona Północno-Zachodniego Wybrzeża nie umiały pisać, ale potrafiły utrwalić pewną narrację w rzeźbie totemu. Obrazowano więc wydarzenia mityczne, ale też historyczne. Poszczególne partie rzeźbień mogły opowiadać o zupełnie innych wydarzeniach. Zdobienia nawiązywały często do symboliki konkretnego rodu. Takie totemy mogły być oznaką prestiżu. Najważniejsze informacje o totemach słupowych: Zazwyczaj miały one kilka lub kilkanaście metrów, najwyższe znane miały ponad 50 m wysokości; Były rzeźbione z drewna czerwonego cedru (nie mylić z cedrem); Potrafiły przetrwać sto kilkadziesiąt lat. Pierwsze kontakty plemion Północno-Zachodniego Wybrzeża z Europejczykami pojawiły się w XVIII w. Zauważono już wtedy obecność totemów. Niestety, trudno powiedzieć, jak stara jest tradycja ich stawiania, ponieważ brakuje informacji archeologicznych. Totemy współcześnie W XX w. kultury Północno-Zachodniego Wybrzeża dotknęły wpływy prawodawstwa amerykańskiego i kanadyjskiego, które mocno zmieniło ich rzeczywistość. W pewnym okresie zabroniono potlaczu. Totemy stały się obiektami zagrożonymi zniszczeniem. Jednak już wtedy istniała grupa rdzennych Amerykanów, którzy zaczęli wyrabiać nowe totemy w celach komercyjnych i artystycznych. Dzięki zmianom w prawie i działalności tych artystów, jak i innych aktywistów, tradycja rzeźbiarska została nie tylko zrekonstruowana, ale też rozwinięta. Totemy słupowe służą dzisiaj głównie jako atrakcja turystyczna lub dzieło sztuki. Nadal można je spotkać w wioskach i miasteczkach Północno-Zachodniego Wybrzeża. Źródło: Isabelle Lefroy, Justice Beyond Legalism: Cultural Appropriation of Totem Poles on the Pacific Northwest Coast
Dywany fioletowego łubinu kwitnącego od czerwca do sierpnia zamieniają Islandię w rajski ogród. Ich widok zapiera dech w piersiach i sprawia, że natychmiast sięgamy po aparaty fotograficzne. Jednak warto pamiętać, że ta pochodząca z Alaski roślina jest prawdziwym utrapieniem Islandczyków. Ten obcy gatunek kolonizuje kolejne tereny, wspinając się coraz wyżej i docierając w głąb wyspy wbrew pierwotnym założeniom. Łubin sprowadzono bowiem, żeby zapobiegał erozji gleby w kilku miejscach Islandii, tymczasem wymknął się spod kontroli. To tylko pokazuje, jak wrażliwe są wyspiarskie ekosystemy. I jak bardzo trzeba je chronić. Islandia to jedna z tych wysp, które zrobiły na mnie ostatnio największe wrażenie. Wodospady, gejzery, wulkany, pola lawy, rzeki z ciepłą wodą, w których można się kąpać, plaże z lodowymi bryłami niczym diamenty, jeziora o bladobłękitnej wodzie, góry we wszystkich kolorach tęczy, jaskinie lawowe, wszechobecne konie pasące się na soczyście zielonych łąkach. Do tego wieloryby, maskonury i powszechny język polski za sprawą liczącej 30 tys. populacji rodaków tutaj mieszkających. Islandia to jedna z 30 europejskich wysp, które polecamy w tym wydaniu specjalnym „Travelera”. Niektóre – jak właśnie Islandia, Wyspy Owcze czy Azory – zachwycają nieskażoną naturą, inne – np. Madera lub Majorka – atmosferą wiecznych wakacji, które czas już powoli planować. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Popol Vuh – święta księga Majów. To bardzo ważne źródło wiedzy o tej prekolumbijskiej cywilizacji
Popol Vuh została spisana przez naród Kicze, który należał do cywilizacji Majów i zamieszkiwał tereny dzisiejszej Gwatemali. W tekście znajdziemy opowieści o dziejach tego prekolumbijskiego ludu, jak i historie i mity dotyczące powstania majańskiego społeczeństwa.
W tym artykule: Kto napisał Popol Vuh? Hiszpańskie tłumaczenie Popol Vuh odnaleziono dopiero w połowie XIX wieku Co znajdziemy w Popol Vuh? Popol Vuh składa się z kilku najważniejszych ksiąg „Księga Wspólnoty”, „Księga Rady” lub Rękopis z Chichicastenango. To kilka nazw Popol Vuh, czyli świętej księgi majańskiego narodu Kicze. To również jedno z najważniejszych źródeł pisanych o losach, historii i kulturze cywilizacji Majów. Dla mieszkańców prekolumbijskiej Ameryki była niczym Biblia dla chrześcijan lub Koran dla muzułmanów. W tekście znajdziemy opowieści i mity dotyczące powstania narodu na terenach dzisiejszej Gwatemali. Kto napisał Popol Vuh? Nie wiadomo dokładnie, kto jest autorem Popol Vuh. Niektórzy historycy sugerują, że księga mogła zostać również spisana przez wielu anonimowych autorów. Wiadomo, że teksty powstały w latach 1554–1558. W okresie konkwisty Majowie z narodu Kicze spisywali również swoje relacje o podboju hiszpańskim, które znajdują się na końcu księgi. Popol Vuh została odkryta dopiero w 1701 roku. Znalazł ją hiszpański dominikanin Francisco Ximeneza, który został mianowany proboszczem w Chichicastenango, mieście w środkowej Gwatemali. Duchowny wykonał transkrypcję tekstu, a następnie przetłumaczył go na język hiszpański. Oryginalne rękopisy zwrócił rdzennym mieszkańcom kraju z narodu Kicze, które po latach prawdopodobnie przepadły. Hiszpańskie tłumaczenie Popol Vuh odnaleziono dopiero w połowie XIX wieku Kopia ojca Ximeneza pozostawała przez ponad 100 lat w klasztorze w Gwatemali, a później trafiła do zbiorów Uniwersytetu San Carlos. Niemalże zapomniano o jej istnieniu. W latach 1852–1855 austriaccy etnologowie Moritz Wagner i Carl Scherzer podróżowali po Ameryce Środkowej. Wówczas, przeszukując zbiory biblioteki uniwersyteckiej, natknęli się na dzieło hiszpańskiego dominikanina. Piramidy schodkowe, okrutne rytuały i krwawe wojny. Z czym jeszcze kojarzy nam się cywilizacja Majów? Cywilizacja Majów jest obecnie zaliczana do grona najbardziej rozwiniętych kultur prekolumbijskich. Ludy majańskie pozostawiły po sobie niezwykle bogatą spuściznę w postaci imponujących obi... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacja-majow-osiagniecia-rytualy-i-budowle-majow-co-wiemy-o-tej-cywilizacji-fot-getty-images-7056056.jpg" width="938" height="625" alt="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" title="Cywilizacja Majów – osiągnięcia, rytuały i budowle Majów. Co wiemy o tej cywilizacji? (fot. Getty Images)" /> Naukowcy zlecili stworzenie kopii Popol Vuh. W 1856 roku w Wiedniu po raz pierwszy wydano świętą księgę Majów, zarówno w języku Kicze, jak i po hiszpańsku. W 1861 r. opat Charles Etienne Brasseur de Bourbourg przetłumaczył majańskie teksty i opublikował je we francuskiej wersji w Paryżu. Wersja ta zawierała obszerne komentarze, wyjaśnienia i przypisy. Tłumaczenia Ximeneza i Brasseura stały się później podstawą większości współczesnych wydań Popol Vuh. Co ciekawe, w Polsce święta księga Majów ukazała się po raz pierwszy dopiero w 1980 roku nakładem Polskiego Instytutu Wydawniczego. Za tłumaczenie odpowiadali Halina Czarnocka i Carlos Marrodána Casas. Co znajdziemy w Popol Vuh? Jednym z najważniejszych mitów, który opowiada o początkach ludu Kicze, jest historia o bliźniakach Ixbalanque i Hunahpu. Według majańskich wierzeń była to para bogów, twórców cywilizacji Majów. Popol Vuh przedstawia je jako małpy, które są zarówno istotami dobrotliwymi, jak i bezwstydnymi, przynoszącymi nieszczęście i nieustannie manifestującymi siłę swojej seksualności. Matką bliźniaków była Ixquic, czyli bogini ziemi, która została zapłodniona przez Hun-Hunaphu, boga ognia. Według świętej księgi Majów bracia brali udział w walce dobra i zła. Epicka batalia miała miejsce na placu gry w ullamalitztli (to rytualna gra w piłkę). W wyniku przegranej Hunahpu stracił głowę, a Ixbalanque musiał dokończyć grę w pojedynkę. Odcięcie głowy miało symbolizować „śmierć słońca” oraz powrót do życia boga kukurydzy i walkę księżyca z siłami ciemności. Co spowodowało upadek cywilizacji Majów? Tę przyczynę znamy dziś aż za dobrze… Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów. Okazało się, że początek końca nastąpił wraz z olbrzymią suszą, która ogarnęła ich ziemie. Drugi z bliźniaków odzyskał głowę brata i postanowił nad nią czuwać. Miał być to symbol odrodzenia słońca oraz możliwość zapewnienia kiełkowania kukurydzy. Gdy słońce zachodziło, Ixbalanque samotnie bronił ludzkość przed nocą i jej potworami. Wieczna walka przez całą dobę oznaczała cykliczność życia. Właśnie dlatego rozgrywka w ullamaliztli w Mezoameryce miała znaczenie duchowe. Popol Vuh składa się z kilku najważniejszych ksiąg Popol Vuh, podobnie jak Biblia, składa się z kilku rozdziałów lub ksiąg. Dzieło rozpoczyna się od wstępu, w którym znajdziemy informacje o powstaniu świata według mitologii Majów oraz opis naszej planety. W księdze pierwszej spisano proces powstania wszystkich istot żywych. Według Majów ludzie zostali stworzeni z ziemi i błota. Księga druga opowiada o walkach bogów i ostatecznym przywróceniu porządku i równowagi na świecie. W księdze trzeciej znajduje się wspomniana wcześniej historia bliźniaków. Ostatni fragment Popol Vuh opisuje lud Kicze oraz jest pewnego rodzaju poradnikiem moralności, który zawiera wskazówki etyczne. W ostatniej części znajdziemy również kroniki i dzieje Majów. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Plemiona indiańskie w Ameryce Północnej. Kim są rdzenni mieszkańcy Ameryki?
Plemiona Indian w Ameryce Północnej są potomkami pierwszych ludzi, którzy kilkanaście tysięcy lat temu przeszli na ten kontynent z Azji, po wynurzonym w okresie zlodowaceń pasie lądu, zwanym Beringia. Indianami nazywa się dziś autochtoniczną ludność zarówno Ameryki Północnej, jak i Południowej.
W tym artykule: Kim byli pierwsi Indianie Ameryki Północnej? Jak nazywają się rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej? W co wierzą Indianie? Religia rdzennych mieszkańców Ameryki W jakim języku mówią rdzenni Amerykanie? Wielu Indian w Ameryce Północnej wciąż mieszka w rezerwatach Współcześnie plemiona indiańskie w Ameryce Północnej stanowią mieszankę wielu grup etnicznych, kulturowych oraz ludów posługujących się różnymi rdzennymi językami i wyznającymi różne wierzenia. Indianie, którzy dziś zamieszkują przede wszystkim terytorium Stanów Zjednoczonych, znaleźli się pod dużym wpływem ludzi pochodzenia europejskiego i stanowią bardzo ważną część historii tego kraju. Historii, która pełna jest zbrodni, nienawiści i prześladowań ze strony kolonizatorów, którzy budowali pierwsze osady w Nowym Świecie. Kim byli pierwsi Indianie Ameryki Północnej? Dowody archeologiczne wykazały, że pierwsi ludzie na terytorium Ameryki Północnej pojawili się ok. 12–14 tysięcy lat temu. W okresie ostatniej epoki lodowej ludzie z Azji przedostali się na ten kontynent przez Cieśninę Beringa. A dokładniej przez pas lądu Beringia, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Beriniga stopniowo była zamieszkiwana przez Paleoindian, którzy uciekali przed skutkami zmian klimatu i szukali nowych ziem, gdzie będą w stanie przeżyć. Antropolodzy nie są jednak pewni, które ludy jako pierwsze przybyły na kontynent amerykański. Pierwsi przybysze do Ameryki Północnej pochodzili z populacji, która rozdzieliła się około 13 000 lat temu. Jedna z hipotez wskazuje, że pierwszą kulturą na terytorium tego kontynentu była kultura Clovis. Drogę na kontynent amerykański przegradzała niegdyś gigantyczna ściana lodowa. Miała ponad 900 m wysokości! Naukowcy ustalili, że kilkanaście tysięcy lat temu drogę lądową na Wielkie Równiny Ameryki Północnej zagradzał ogromnej wysokości lądolód. Odkrycie wspiera teorię, że pierwsi ludzie ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/droge-na-kontynent-amerykanski-przegradzala-niegdys-gigantyczna-sciana-lodowa-miala-ponad-900-m-wysokosci-fot-getty-images-b6d46c9.jpeg" width="938" height="625" alt="Drogę na kontynent amerykański przegradzała niegdyś gigantyczna ściana lodowa. Miała ponad 900 m wysokości! (fot. Getty Images)" title="Drogę na kontynent amerykański przegradzała niegdyś gigantyczna ściana lodowa. Miała ponad 900 m wysokości! (fot. Getty Images)" /> Nazwa pochodzi od miejscowości w Nowym Meksyku. Znaleziska archeologiczne wykazały, że ludzie ci zajmowali się głównie polowaniem na zwierzynę, w szczególności mamuty i mastodonty. Kultura Clovis wykształciła charakterystyczne formy narzędzi m.in. groty, ostrza liściowate, odłupki, rylce, zgrzebła, kliny oraz nacinaki. Jak nazywają się rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej? Indianami nazywa się dziś wszystkie plemiona ludności rdzennej Ameryki, z wyjątkiem Inuitów i Aleutów. Jest to najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana grupa autochtonów obu Ameryk. Nazwa ta jest jednak bardzo ogólna i dotyczy nawet 500 plemion, które dziś zamieszkują całe Stany Zjednoczone. Szacuje się, że na terytorium USA żyje ok. 2,5 miliona Indian, z czego nawet milion w rezerwatach. Najliczniejsze plemiona Ameryki Północnej to: Czirokezi, Nawahowie, Czoktawowie, Dakotowie, Odżibwejowie, Apacze, Czarne Stopy, Irokezi, Pueblo, Algonkini, Delawarowie. To Krzysztof Kolumb po raz pierwszy nazwał rdzennych mieszkańców Ameryki „Indianami”. Nazwa wzięła się jednak od pomyłki. Włoski żeglarz i podróżnik myślał początkowo, że dopłynął do Indii. Sami autochtoni czują się pokrzywdzeni, gdy mówi się o nich „Indianie”, ponieważ określenie to przywołuje wspomnienia o kolonizacji i krwawej historii ich przodków. W Stanach Zjednoczonych coraz częściej używa się zwrotów „Tubylczy Amerykanie” (ang. Native Americans) oraz „Pierwsi Amerykanie” (First Americans). Z kolei w Kanadzie rdzenną ludność zaczęto nazywać mianem „First Nations” (Pierwsze Narody). W co wierzą Indianie? Religia rdzennych mieszkańców Ameryki W kontekście tak licznych i zróżnicowanych grup etnicznych rdzennych mieszkańców Ameryki trudno mówić o jednej, spójnej religii. Każde plemię ma swój własny system wartości oraz często wierzy w różnych bogów. Jednak dla większości Indian jedną z najważniejszych rzeczy na świecie jest przyroda. Wielu z nich uważa, że człowiek jest zaledwie małą częścią wielkiej układanki. Wszystkie istoty żyjące mają świadomość, dlatego należy traktować je jak swoich braci. Te portrety zostaną z tobą na długo. Galeria zdjęć rdzennych mieszkańców Północnej Ameryki To zdjęcia robią wrażenie przede wszystkim dlatego, że są autentyczne. Nie ma tu udawania, przebieranek czy próby rekonstrukcji czegoś na podstawie źródeł. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Pó... Prawie wszyscy Tubylczy Amerykanie wyznają animizm. To pogląd, zgodnie z którym dusze posiadają nie tylko ludzie, ale również rośliny i zwierzęta oraz istoty nieożywione. Autochtoni wierzą, że świat przyrodzony przenika się z nadprzyrodzonym. W wielu plemionach jedną z ważniejszych osób był szaman. To osoba, która była pośrednikiem pomiędzy tymi dwoma światami. Wielu Indian wierzyło, że szamani potrafili leczyć choroby i dolegliwości poprzez naprawę duszy. Indianie wyznają wielu bogów, takich jak Matka Ziemia, Manitu, Wielki Stwórca lub Wielki Duch. Plemiona od zawsze były politeistyczne, dlatego kolonizatorzy uznawali ich za pogan i zmuszali do przejścia na chrześcijaństwo. Pod koniec XIX wieku powstała religia, którą nazwano pejotyzm. Łączyła ona wiarę zaimportowaną z Europy z tradycyjnymi indiańskimi wierzeniami i kultami. Ruch ten miał na celu odnowę duchową plemion i do powstania więzi panindiańskich. Kultywowany jest przez Native American Church i jest dziś najliczniejszym ruchem religijnych wśród Indian Ameryki Północnej. W jakim języku mówią rdzenni Amerykanie? Języki autochtonicznych mieszkańców Ameryki są niezwykle zróżnicowane i jak dotąd nie udało się ustalić ich wzajemnego pokrewieństwa. Wiele zależy od regionu, który zamieszkiwali Indianie. To głównie na tej podstawie językoznawcom udało się wyodrębnić kilka rodzin językowych pierwszych mieszkańców obu Ameryk. Według szacunków językami autochtonicznymi posługuje się współcześnie od 15 do 20 milionów osób. Wiele języków wymarło, głównie w okresie kolonizacji ludzi z kontynentu europejskiego. W Ameryce Północnej języki na-dene są najliczniejszą rodziną języków rdzennej ludności. Zalicza się do nich m.in. języki: Atapasko, Tlingit, Eyak, Eyak-atapasko. Wielu Indian w Ameryce Północnej wciąż mieszka w rezerwatach Na terytorium Stanów Zjednoczonych znajduje 326 rezerwatów, w których żyje nawet milion rdzennych Amerykanów. Są to autonomiczne obszary przeznaczone dla Indian. Mają niezależne prawo oraz własną policję. Co ciekawe, tereny rezerwatów Indian są zwolnione z podatków. Obszary te mają swoją autonomiczną władzę, która jest sprawowana przez rady plemienne, a nadzoruje ją Biuro do spraw Indian. W obronie tradycji i historii. Rdzennych Amerykanów walka z rasistowskimi uprzedzeniami Rdzenni Amerykanie od wieków przekazują swoje plemienne historie jako piękne obrazy na skórzanych kalendarzach albo rzeźbione totemy. Tymczasem przybysze ledwie przyjmują do wiadomości istni... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rdzenni-amerykanie-jak-dzis-zyje-tubylcza-ludnosc-ameryki-fot-daniella-zalcman-national-geographic-b06aa70.jpeg" width="938" height="528" alt="Rdzenni Amerykanie: jak dziś żyje tubylcza ludność Ameryki (fot. Daniella Zalcman/National Geographic)" title="Rdzenni Amerykanie: jak dziś żyje tubylcza ludność Ameryki (fot. Daniella Zalcman/National Geographic)" /> Większość z rezerwatów w Stanach Zjednoczonych powstała w drugiej połowie XIX wieku. Na mocy tzw. Ustawy Dawesa, która nazywana była również ustawą o powszechnym podziale ziemi, państwo miało prawo przejmować „nadwyżki” i przeznaczać ziemię Indian pod inwestycje i osadnictwo. W latach 1887–1934 Indianie utracili nawet 60% swojego Terytorium Indiańskiego. Ustawa Dawesa obowiązywała do 1934 roku. Wówczas amerykański Kongres ustanowił nowe prawo, które wprowadzała ustawa o reorganizacji Indian. Dokument określał uprawnienia, przywileje i relacje z USA. Podstawy prawne obowiązują do dziś. Raport z 1928 roku wykazał, że ustawa Dawesa powodowała liczne nadużycia. Bardzo często dochodziło do nielegalnego pozbawiania tubylczych plemion ich ziem. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jakie atrakcje kryje Barbados, co warto zobaczyć i dokąd się wybrać?
– Każde miejsce, które wydaje mi się znajome i bezpieczne jest moim domem. Chyba najbardziej traktuję tak Barbados – powietrze jest ciepłe, widoki piękne, wszędzie plaże i pyszne jedzenie, moja rodzina i muzyka. Wszystko tam wydaje mi się znajome, właściwe i bezpieczne – mówiła Rihanna w jednym z wywiadów o swojej ojczyźnie. Czy ma rację?
W tym artykule: Barbados – położenie, historia Bridgetown – atrakcje stolicy Barbadosu Wybrzeże południowe Barbadosu Barbados – jak dolecieć z Polski? Barbados – informacje praktyczne Barbados – położenie, historia Barbados leży 150 km na wschód od Wysp Zawietrznych, oblewany ze wszystkich stron wodami Oceanu Atlantyckiego. W przeciwieństwie do swych wulkanicznych sąsiadów, wyspa ma budowę wapienną. Jej koralowe skały dały początek plażom Platynowego Wybrzeża, wysokiej klasy centrum turystycznego. Mniej ekskluzywne i przystępniejsze cenowo jest skupisko ośrodków na południowym wybrzeżu, z pasem równie atrakcyjnych plaż, najlepszymi restauracjami oraz bogatą ofertą życia nocnego. Brytyjczycy władali Barbadosem nieprzerwanie przez 340 lat, aż do uzyskania przez wyspę niepodległości, i pozostawili rozpoznawalny ślad lekkiego formalizmu na życiu dawnej cukrowej kolonii. Lokalny parlament emanuje wyraźną dumą, a w zamiłowaniu do krykieta, rytuale popołudniowej herbaty i przebieraniu się do kolacji w niektórych dzielnicach wyczuwa się coś więcej niż tylko tchnienie Małej Anglii. Nazwa Barbados pochodzi od wielkiego lokalnego figowca, należącego do grupy tzw. dusicieli, który tworzy kurtynę korzeni podporowych. Portugalscy odkrywcy nazwali te drzewa brodatymi (los barbados). Mimo że południowo-amerykańscy Indianie skolonizowali wyspę przed 4000 lat, nie była zamieszkana, gdy brytyjscy kolonialiści lądowali w 1627 r. na zachodnim wybrzeżu w pobliżu Holetown. Ważną rolę w powstaniu pierwszych plantacji odegrali holenderscy osadnicy, oni to bowiem w 1637 r. przywieźli z Brazylii trzcinę cukrową. W okresie rozkwitu kolonii sprowadzono z Anglii robotników kontraktowych, a wkrótce wzmocniono siłę roboczą na plantacjach afrykańskimi niewolnikami. Wyspa Wielkanocna to nie tylko posągi moai. Podpowiadamy, co jeszcze warto zobaczyć Wyspa Wielkanocna niezmiennie fascynuje archeologów. Wokół zastosowania posągów moai krąży wiele teorii. Zniesienie niewolnictwa w 1834 r. spowodowało zawirowania w rozwoju przemysłu cukrowego od faktycznego upadku do umiarkowanego sukcesu na początku XX wieku. Ale kolejne zachwianie gospodarki w 1937 r. doprowadziło do zamieszek i powstania silnego ruchu związkowego, który działał na rzecz uniezależnienia się od metropolii, co nastąpiło w 1966 roku. Poza rozległym centrum finansowym Bridgetown i skupiskami ośrodków wypoczynkowych na wybrzeżach, krajobraz wyspy jest zaskakująco wiejski. Pola trzcinowe i niewielkie plamy lasu ciągną się od zawietrznego wybrzeża, a Mount Hillaby (240 m n.p.m.) i trzystumetrowy grzbiet masywu Hackleton's Cliff biją w niebo nad brzegiem Atlantyku po stronie powietrznej. Wyspa jest podzielona na 11 dystryktów zwanych parish (dosł. parafia). Ich nazwy są często podawane w adresie zamiast nazwy wioski. 30 listopada 2021 roku Barbados zerwał unię personalną z Wielką Brytanią, stając się tym samym republiką. Pierwszym w historii prezydentem kraju została – wybrana przez parlament – Sandra Mason. Bridgetown – atrakcje stolicy Barbadosu Bridgetown, licząca około 100 000 mieszkańców, pełna energii stolica Barbadosu, jest ważnym karaibskim ośrodkiem gospodarczym i finansowym. Serce miasta bije przy The Careenage, wąskim wewnętrznym porcie u ujścia Constitution River, gdzie brytyjska ekspedycja w 1625 r. odkryła most, zbudowany przez Indian. Nieliczne łodzie rybackie i prywatne jachty cumują teraz w basenach, w których niegdyś przewracano statki na burtę dla oczyszczenia kadłubów i dokonania napraw (careen). Kilka nabrzeżnych kawiarenek umila pobyt w porcie i pozwala obserwować otaczający ruch. Co warto zobaczyć w stolicy Barbadosu? Lista atrakcji i zabytków: National Heroes Square – siedziba barbadoskiego parlamentu; St. Michael's Cathedral (Katedra św. Michała); Broad Street – główny ciąg handlowy i usługowy stolicy; Bridgetown Synagogue (Synagoga Bridgetown); Garrison Savannah – niegdyś brytyjski plac musztry. Obecnie służy jako teren rekreacyjny i niewielki tor wyścigowy. Barbados Museum. Rihanna Drive – ulica mieści się dokładnie tam, gdzie wokalistka mieszkała do swojego 16. roku życia. Wybrzeże południowe Barbadosu W okolicy południowo-zachodniego cypla Barbadosu pod Garrison Savannah nadbrzeżna autostrada przebiega przez okręg Christ Church i ciąg nadmorskich ośrodków turystycznych. Miejscowości Hastings, Dover i Worthing leżą przy najlepszych plażach uroczego wybrzeża południowego, a St. Lawrence jest prawdziwym zagłębiem gastronomicznym z najlepszą na wyspie ofertą nocnego życia. W Worthing znajduje się Graeme Hall Bird Sanctuary – kładki przez mokradła powalają zwiedzić największy śródlądowy akwen wyspy. Raj dla nurków, czyli Kajmany i ich podwodne atrakcje Kajmany są obowiązkowym punktem na mapie każdego miłośnika podwodnych przygód. Nurkowanie w takich okolicznościach przyrody to sama przyjemność. Za Oistins, ośrodkiem rybackim, gdzie w piątkowe wieczory odbywa się smażenie ryb, leży ruchliwa plaża Silver Sands Beach, popularna wśród deskarzy. Dalej na wschód leżą odizolowane plaże w zatoczkach Long Bay, Foul Bay i Crane Bay, nad którymi dominuje zamek Lorda Sama – XIX-wieczna rezydencja zamieniona na hotel. Opodal południowego wybrzeża znajdują się i inne atrakcje. Najbardziej wzięta to bezwstydnie turystyczna Heritage Park and Foursquare Rum Distilllery przy Six Cross Roads. Południowe wybrzeże kończy się przy Ragged Point, gdzie fale Atlantyku liżą skały u podnóża morskiej East Point. Barbados – jak dolecieć z Polski? Barbados, ze względu na swoje połączenie, dysponuje dobrymi połączeniami lotniczymi z kontynentem północnoamerykańskim. Jeśli chodzi o połączenie Polska – Barbados, turyści mają do wyboru dwa warianty. Liniami British Airways z przesiadką w Londynie (12 godzin) lub niemiecką Lufthansą z przesiadką we Frankfurcie (16 godzin). Średnia cena biletów lotniczych wynosi wtedy 2 878 zł. Barbados – informacje praktyczne Język urzędowy: angielski. Waluta: dolar barbadoski (1 BBD = ok. 2,30 PLN). Warunki atmosferyczne: Barbados najlepiej odwiedzać w okresie od listopada do maja. Pora deszczowa trwa od czerwca do października, latem wyspę nawiedzają cyklony. Komunikacja publiczna: kursujące regularnie i niedrogie autobusy i mikrobusy obsługują regiony nadmorskie i Bridgetown od wczesnego ranka do około północy. Paszport: wymagany (Barbados formalnie akceptuje polskie paszporty tymczasowe, jednak sporadycznie zdarzają się trudności z wjazdem na podstawie takich dokumentów); Wiza: Polacy nie potrzebują wizy. Bezpieczeństwo: należy zachować ostrożność na plażach (szczególnie po zmroku), natomiast cenne rzeczy przechowywać w hotelowych sejfach. Festiwale i imprezy: Barbadoski Festiwal Jazzowy (styczeń), wydarzenia kulturalne i sportowe w plantatorskiej posiadłości Holder (marzec), żniwa trzciny cukrowej; Karnawał w Bajan (lipiec). Źródło: „Karaiby – Przewodnik National Geographic”, Nick Hanna i Emma Stanford.
Sensacyjne odkrycie w USA: za pomocą skanowania 3D odkryto największe malowidła naskalne stworzone przez rdzennych Amerykanów
Jedno z malowideł ma nawet 3 metry długości. Przedstawia największego grzechotnika, który występuje w Ameryce Północnej. Naukowcy twierdzą, że odkrycie może być przełomowe w kontekście naszej wiedzy o rdzennych mieszkańcach Ameryki Północnej.
W tym artykule: Dokładna lokalizacja jaskinii pozostaje ściśle tajna ze względu na dziedzictwo rdzennych Amerykanów Naukowcy odkryli nowe malowidła dzięki skanowaniu 3D Malowidła mogą mieć związek z wierzeniami rdzennych Amerykanów Technologia skanowania trójwymiarowego jest niezwykle przydatna we współczesnej archeologii. Bardzo często pozwala badaczom dotrzeć do miejsc, do których dostęp jest utrudniony. Tak było m.in. w grudniu ubiegłego roku, kiedy to archeolodzy otworzyli cyfrowo mumię faraona sprzed 3 tysięcy lat. Było to jedyne bezpieczne rozwiązanie, aby nie uszkodzić jej zawartości. Co ważne, bardzo skuteczne. Dzięki tej metodzie udało im się odkryć niemalże wszystkie tajemnice, które skrywała mumia. Te portrety zostaną z tobą na długo. Galeria zdjęć rdzennych mieszkańców Północnej Ameryki To zdjęcia robią wrażenie przede wszystkim dlatego, że są autentyczne. Nie ma tu udawania, przebieranek czy próby rekonstrukcji czegoś na podstawie źródeł. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Pó... Dokładna lokalizacja jaskinii pozostaje ściśle tajna ze względu na dziedzictwo rdzennych Amerykanów W trakcie najnowszych badań archeolodzy prowadzili dokumentację pewnej jaskini w Alabamie. Jest ona uważana za jedną z ważniejszych dla kultury rdzennych Amerykanów. Składa się z podziemnych tuneli o łącznej długości ok. 5 kilometrów. W środku odkrytych zostało już setki malowideł i wydawałoby się, że nic już nie zaskoczy archeologów. Miejsce to zostało odkryte po raz pierwszy w 1998 roku i od tego czasu pozostaje ściśle tajne, aby chronić cenne dziedzictwo tubylczej ludności Stanów Zjednoczonych. Naukowcom zależało na tym, aby dokładnie przeanalizować wnętrze groty, aby zaplanować przyszłe prace konserwacyjne. W pewnym momencie natknęli się na niesamowite odkrycie. Pierwsi ludzie w obu Amerykach mogli pojawić się już w epoce lodowcowej To nie są najstarsze dowody na przybycie ludzi do obu Ameryk, jednak wydają się najbardziej wiarygodne. Pochodzenie kamiennych narzędzi z jaskini Chiquihuite wzbudza kontrowersje. Naukowcy odkryli nowe malowidła dzięki skanowaniu 3D Uczeni wykorzystali metodę fotogrametryczną, która polega na odtworzeniu kształtów i rozmiarów oraz wzajemnego położenia poszczególnych elementów. Na podstawie dużej liczby zdjęć udało się stworzyć model 3D całego wnętrza groty. Po dokładnej analizie skanu okazało się, że znajdują się zupełnie nowe, nieodkryte wcześniej obrazy. W jaskini uczeni zidentyfikowali w sumie pięć rysunków. Cztery malowidła naskalne przedstawiały ludzkie postaci i były wielkości człowieka. Ostatnie malowidło poświęcone zostało grzechotnikowi (najprawdopodobniej teksańskiemu), który miał ok. 3 metry długości. Archeolodzy zwracają uwagę na fakt, że zwierzę to było uważane za święte przez rdzenną ludność obu Ameryk. Wszystkie obrazy były malowane błotem. Malowidła mogą mieć związek z wierzeniami rdzennych Amerykanów Naukowcy postanowili sprawdzić, ile lat mają malowidła. W tym celu zespół przeprowadził badanie metodą datowania radiowęglowego. Po wstępnej identyfikacji okazało się, że rysunki naskalne muszą mieć co najmniej 1000 lat. Uczeni podkreślają, że był to okres, w którym następował rozwój rolnictwa i osadnictwa wśród ludności rdzennej. DNA ujawnia obecność rdzennych Amerykanów na Polinezji. Wieki przed przybyciem Europejczyków Na długo przed pojawieniem się Europejczyków na wodach Polinezji, a nawet zanim pierwszy człowiek postawił stopę na Wyspie Wielkanocnej, autochtoniczna ludność Ameryki Południowej mieszał... Według badaczy ziemia i ukształtowanie terenu pełniły bardzo ważne funkcje dla rdzennych Amerykanów. Na południowym wschodzie kontynentu budowali olbrzymie kopce, które były pewnego rodzaju miejscem kultu duchów, które żyły w przestworzach. Z kolei jaskinie miały być ich przeciwieństwem. W grotach czczono umarłych. Naukowcy podejrzewają, że odnalezione malowidła mogą przedstawiać tzw. „duchy podziemi”. Badacze mają nadzieję, że ich odkrycie rzuci światło na sztukę rdzennych Amerykanów. – Obrazy, które właśnie odkryliśmy, znacznie różnią się pozostałych. Jesteśmy przekonani, że nasze rozumienie kultury dawnych Indian wciąż opiera się na niepełnych danych – powiedział Jan Simek, profesor archeologii z Uniwersytetu w Tennessee. Zespół naukowców liczy na to, że dalsze badania z wykorzystaniem fotogrametrii, pomogą lepiej zrozumieć kulturę i sztukę pierwszych mieszkańców Stanów Zjednoczonych. Warto przypomnieć, że archeolodzy po raz pierwszy natknęli się na jaskiniowe obrazy Indian dopiero w 1979 roku. Źródło: Antiquity.
Tajemnica upadku ludu Hopewell rozwiązana? Ich ziemię zniszczyła kometa, twierdzą naukowcy
Około 500 r. n.e., po ponad 600 latach dominacji w Ameryce Północnej, kultura Hopewell przestała istnieć. Powody tego nagłego upadku pozostawały niejasne, aż do teraz. Nowe badania ujawniają, że do upadku ludu Hopewell przyczyniła się kometa.
W tym artykule: Wykopaliska ujawniły ślady uderzenia komety Kultura Hopewell zniszczona przez kometę bliską Ziemi O uderzeniu komety wspominają lokalne mity Kulturę Hopewell tworzyli rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej. Tereny, które kiedyś zamieszkiwali, dziś znajdują się w granicach wschodnich stanów USA – Ohio, Michigan i Pensylwanii. Za okres rozkwitu kultury Hopewell przyjmuje się lata od 200 r.p.n.e. do ok. 500 r.n.e. 1500 lat temu społeczność Hopewell podzieliła się na mniejsze grupy i na dobre rozproszyła, zasiedlając sąsiednie tereny, stopniowo przejmując zwyczaje innych miejscowych ludów, lub tworząc własne tradycje. Przyczyna upadku kultury Hopewell od dawna są przedmiotem debaty wśród historyków. Jedni wskazują na wojnę z innymi kulturami, inni na zmiany klimatu. Nowe badanie sugeruje jednak, że prawdziwy powód był o wiele bardziej dramatyczny i mniej przewidywalny, niż dotychczas sądzono. Na tereny Hopewell spadły bowiem fragmenty komety, która uderzyła w Ziemię. Gigantyczna kometa zmierza w kierunku Słońca. Co wiemy o komecie Bernardinelli-Bernstein? Ogromna kometa, o średnicy od 100 do 200 km odwiedza właśnie Układ Słoneczny po raz pierwszy od 3 mln lat. Jednak by zobaczyć kometę Bernardinelliego-Bernsteina wciąż konieczny będzie tel... Wykopaliska ujawniły ślady uderzenia komety Dowody na uderzenie komety znaleźli naukowcy pracujący na jednym z 11 stanowisk archeologicznych powiązanych z kulturą Hopewell. W trakcie wykopalisk natrafili na niezwykłą koncentrację irydu i platyny – związków świadczących o uderzeniu meteorytów lub komet. Co więcej, warstwa węgla drzewnego odkryta w miejscu wykopalisk wskazuje na „intensywny okres wysokiej temperatury”, innymi słowy – duży pożar. – Zdarzenia kosmiczne, takie jak uderzenia asteroid i wybuchy komet, pozostawiają po sobie duże ilości rzadkiego pierwiastka, znanego jako platyna. Problem w tym, że platyna występuje również w przypadku erupcji wulkanicznych. Dlatego szukaliśmy również innego rzadkiego pierwiastka występującego w zderzeniach kosmicznych – irydu – wyjaśnia antropolog dr Kenneth Tankersley z Uniwersytetu Cincinnati w Ohio. W wykryciu tych pierwiastków pomógł naukowcom nowoczesny sprzęt – skaningowy mikroskop elektronowy i spektrometr rentgenowski z dyspersją energii. Dzięki wykorzystaniu innowacyjnej technologii, badacze zidentyfikowali miejsce o największej koncentracji platyny i irydu. Następnie pobrali próbki osadu i poddali je datowaniu radiowęglowemu. Szacunki wykazały, że kosmiczne zderzenie miało miejsce między 252 r. a 383 r. Znane zapisy historyczne pokazują, że w tym samym okresie udokumentowano 69 komet bliskich Ziemi. Kometa Borisov bardziej niezwykła, niż sądzono. Nigdy nie zetknęła się z gwiazdą? Naukowcy twierdzą, że pierwsza znana nam kometa międzygwiezdna, która odwiedziła nasz Układ Słoneczny, może być najbardziej nieskazitelną, jaką kiedykolwiek odkryto. Kultura Hopewell zniszczona przez kometę bliską Ziemi Wyniki badania sugerują, że na tereny należące do kultury Hopewell spadły liczne fragmenty komety, która weszła w atmosferę Ziemi. Uderzenia wywołały pożary, które – zgodnie z szacunkami naukowców – mogły objąć nawet 23 828 kilometrów kwadratowych. To wydarzenie musiało mieć „głęboki i niszczycielski wpływ na lokalne środowisko” – podali autorzy. Choć uderzenie komety mogło być główną przyczyną upadku kultury Hopewell, to nie stało się nią natychmiast. Wcześniejsze wykopaliska ujawniły, że rdzenni mieszkańcy tych terenów zbierali fragmenty meteorytów i włączali je do swojej biżuterii i instrumentów. Co więcej, nieopodal jednego z najważniejszych ośrodków Hopewell (znanego obecnie jako Milford Earthworks) zbudowano kopiec w kształcie komety. Wysoce prawdopodobne, że zniszczenia po wybuchu z czasem okazały się na tyle dotkliwe, że uniemożliwiły dalsze funkcjonowanie ludzi w tym miejscu. Kryzys zmusił ich do rozproszenia i poszukiwania nowych siedlisk. Autorzy badania planują przeprowadzenie kolejnych analiz i wykopalisk, które mogłyby pomóc w zrozumieniu, w jaki sposób deszcz meteorytów wpłynął na kulturę Hopewell i czy rzeczywiście był dla niej „ostatecznym ciosem”. Pierwsza obca kometa zbadana przez Polaków. "Ma znajome cechy" W połowie września donosiliśmy o pierwszej znanej wizycie w Układzie Słonecznym komety uformowanej w blasku obcej gwiazdy. Teraz krakowscy astronomowie dostarczają światu nowych informacji o... O uderzeniu komety wspominają lokalne mity Co ciekawe, choć naukowcy dopiero teraz natrafili na twarde dowody potwierdzające uderzenie komety, to historia o wydarzeniach sprzed 1500 lat jest zawarta w licznych przekazach plemiennych. Rdzenne ludy, które mogą wywodzić się od kultury Hopewell, posiadają w swojej tradycji przypowieści o spadającym Słońcu i ognistym wężu. – Plemię Miami posiada opowieść o rogatym wężu, który przeleciał po niebie, zrzucając kamienie na ziemię, zanim sam spadł do rzeki. Shawnee wspominają o „podniebnej panterze”, która miała moc burzenia lasów. Mówi się też o dniu, w którym Słońce spadło z nieba – opisuje dr Tankersley. – Gdybyś zobaczył kometę przecinającą niebo, rzeczywiście wyglądałaby jak duży wąż. A kiedy uderzyłaby w termosferę, eksplodowałaby jak bomba atomowa, przypominając wybuchające Słońce – dodaje. Źródło: Scientific Reports.
To zdjęcie podbija Internet. Syn niósł ojca przez dżunglę do punktu szczepień
Wahu niósł swojego ojca na plecach łącznie przez 12 godzin. Tylko w ten sposób 67-latek mógł dostać się do najbliższego punktu szczepień w Amazonii.
W tym artykule: „Niezwykły moment” Szczepienia rdzennych plemion Brazylii Walka z pandemią koronawirusa trwa już prawie dwa lata. Lekarze i wirusolodzy przekonują, że najlepszym sposobem na uniknięcie ciężkiego przebiegu choroby jest szczepionka. Mimo to nie brakuje ludzi, którzy nie chcą przyjąć preparatu, a swoją decyzję argumentują w różny, czasem bardzo kontrowersyjny sposób. Teoretycznie szczepionki przeciw COVID-19 są ogólnodostępne. W większości europejskich krajów zaszczepić można się już nie tylko w przychodni czy szpitalu, ale również w aptece. Nie wszędzie jest to jednak tak proste. Zdjęcie młodego mężczyzny, który niósł na plecach swojego ojca do punktu szczepień wywołało żywą dyskusję w Internecie o nierównościach w ochronie zdrowia na świecie. Maorysi nie chcą, żeby antyszczepionkowcy wykorzystywali ich tradycyjny taniec Przywłaszczenie kulturowe to dość częste zjawisko w zachodniej cywilizacji. Maorysi również go doświadczają, ale tym razem postanowili się sprzeciwić. „Niezwykły moment” Poruszające zdjęcie od kilku dni można zobaczyć w większości czołowych serwisów internetowych. Fotografia przedstawia ojca i syna – członków plemienia Zo'é zamieszkującego jeden z najbardziej odizolowanych obszarów brazylijskiej Amazonii. Wahu przyniósł na plecach swojego ojca Tawy do najbliższego punktu szczepień. Droga w jedną stronę zajęła mu 6 godzin. W sumie niósł więc ojca przez 12 godzin. Na trasie musiał mijać naturalne przeszkody, na przykład strumienie. Zdjęcie po raz pierwszy pojawiło się w Internecie na instagramowym profilu lekarza Erika Jenningsa Simõesa. Specjalista od lat zajmuje się leczeniem rdzennych mieszkańców Amazonii. – Najbardziej niezwykły moment 2021 r. – dopisał. Plemiona izolowane a wycinka Amazonii. Rdzennym ludom grozi śmierć Plemiona izolowane nie mogą czuć się bezpiecznie we własnym domu – dziewiczych lasach. Szczepienia rdzennych plemion Brazylii Fotografia z Amazonii wywołała dyskusję na temat wyzwań związanych ze skomplikowaną logistyką szczepień rdzennych ludów. Społeczność Zoé żyje we względnej izolacji w stanie Pará na północy Brazylii. Lekarze chcieli sami udać się do plemiennych wiosek, jednak to było niemożliwe ze względu na ich rozproszenie. Zamiast tego w lasach ustawiono mobilne punkty szczepień. Medycy zadbali o to, żeby szczepienia odbywały się w bezpiecznych, przewiewnych miejscach. Poszczególne rodziny przychodziły osobno, tak aby nie mijać się z innymi. Szeroko komentowane zdjęcie zostało wykonane na początku 2021 r., kiedy program szczepień w Brazylii dopiero startował. Wówczas rdzenne plemiona znalazły się w grupie priorytetowej. Erik Jennings postanowił opublikować fotografię dopiero na początku 2022 r., żeby dać „pozytywny przekaz światu”. Niestety w Brazylii brakuje obecnie dobrych wiadomości. To jedno z państw najbardziej dotkniętych przez pandemię COVID-19. Od 2020 r. wirus zabił tam ponad 620 tys. osób. W rdzennej społeczności Zoé do tej pory nie wykryto żadnych przypadków zakażenia koronawirusem. Rdzenne plemiona Brazylii są żywym dziedzictwem kulturowym kraju. Niestety, poza tym, że mieli pierwszeństwo w szczepieniu przeciw COVID-19, ich obecność nie jest wystarczająco szanowana i chroniona. Największe zagrożenie dla tych społeczności to trwająca wycinka Amazonii. Część z pośród plemion żyje w całkowitym odcięciu od cywilizacji. Zderzenie ze współczesnymi chorobami, przetworzoną żywnością i używkami może być dla nich śmiertelne. Tak zakończyła się między innymi historia „prawdziwego Tarzana” z Indii. Źródło: instagram.com/erikjenningssimoes/
Czy Iniskim Umaapi to „kanadyjskie Stonehenge”?
Iniskim Umaapi to jeden z najstarszych zabytków religijnych na świecie. Szacuje się, że został wybudowany ponad 5 tysięcy lat temu przed rdzenne ludy dzisiejszej Kanady. Ich potomkowie do dziś uważają kopiec za święty. Przypisują mu też prozdrowotne właściwości.
W tym artykule: Tajemnice Iniskim Umaapi Odpowiednik Stonehenge w Kanadzie Iniskim Umaapi znajduje się w prowincji Alberta. Powstało na szycie trawiastego wzgórza, z którego rozpościera się widok na dziewiczą prerię wzdłuż rzeki Bow. W centralnym miejscu konstrukcji znajduje się kamienny kopiec o średnicy 9 metrów. Otacza go okrąg o szerokości 27 metrów, połączony z kopcem 28 „promieniami” także wykonanymi z kamieni. Czy Stonehenge straci status obiektu światowego dziedzictwa UNESCO? Unesco wyraża obawy, że proponowany tunel drogowy, który ma być zbudowany metodą odkrywkową, spowodowałby „znaczne szkody". Tajemnice Iniskim Umaapi Europejscy koloniści nazwali kamienny krąg Majorville Medicine Wheel, od urzędu pocztowego i sklepu wielobranżowego w Majorville, które kiedyś znajdowały się w pobliżu. Osadnicy mówią, że to po prostu koła medyczne, ponieważ przypominają koła wozu i są uważane przez rdzennych mieszkańców za święte miejsca. Wielu z nich nadal odwiedza Iniskim Umaapi, aby modlić się i składać ofiary. Badania wskazują, że dawniej ofiarami były dobra materialne, na przykład sukna i tytoń. Podobne koła medyczne są rozsianie nie tylko po Kanadzie. Można je znaleźć również na północy Stanów Zjednoczonych, w Montanie i Wyoming. Iniskim Umaapi jest jednak najbardziej znany, a to dlatego, że jest najstarszą znaną na świecie konstrukcją tego typu. Naukowcy szacują, że liczy ponad 5 tysięcy lat – mniej więcej w tym samym czasie trwała pierwsza faza budowy Stonehenge. Kręgi są od siebie oddalone o tysiące kilometrów, mimo to łączy je pochodzenie i nie do końca znane pierwotne zastosowanie. Gordon R. Freeman – emerytowany profesor z Uniwersytetu Alberty – mówi nawet, że Iniskim Umaapi jest „kanadyjskim Stonehenge”. Kamienny kopiec różni się jednak tym, że nie jest tak popularną atrakcją, przez co niełatwo do niego trafić. Na miejsce prowadzi labirynt wyboistych, gruntowych dróg. O pomoc najlepiej poprosić rdzennych przewodników z pobliskiego Parku Historycznego Blackfoot Crossing. Dobrze mieć też ze sobą symboliczną ofiarę, przykładowo kawałek chleba. Jak zrozumieć rdzenne ludy i co im zawdzięczamy? Fiann Paul poleca inspirujące filmy Jako psychoanalityk coraz częściej słyszę o obecności rdzennych ludów w snach swoich klientów. Dlaczego mają one szczególne znaczenie dla psychiki człowieka? Czy tylko dlatego, że powoli... Odpowiednik Stonehenge w Kanadzie Profesor Freeman przekonuje, że medyczne koło w Albercie pierwotnie było częścią ogromnej, otwartej świątyni poświęconej słońcu. Krąg miał służyć jako kalendarz. Wyznaczał też zmieniające się pory roku oraz fazy księżyca. Naukowiec spędził wiele lat, badając Iniskim Umaapi. Obserwował i fotografował konstrukcję o różnych porach roku, zarówno o wschodzie, jak i o zachodzie słońca. Nie wszyscy archeolodzy podzielają jednak opinie Freemana. Potomkowie rdzennych ludów również mają swoje wytłumaczenie. Dla nich koło medyczne jest święte. Reprezentuje wiele rzeczy, w tym cztery główne kierunki, cztery lekarstwa i cztery ludzkie potrzeby. – To miejsce uzdrowienia. Tam zdobyłam potrzebną odwagę i siłę – mówi Laura Sitting Eagle (z ang. Siedzący Orzeł) w rozmowie z dziennikarzami BBC Travel. Naukowcy zastanawiają się nie tylko nad zastosowaniem Iniskim Umaapi. Niewiadome jest także, kto dokładnie zbudował tajemnicze kręgi. To mogli być przodkowie mieszkających tu od lat Czarnych Stóp lub innych rdzennych plemion. Być może tak jak w przypadku Stonehenge nigdy nie poznamy całej prawdy o tym miejscu. Wszyscy, którzy odwiedzają Iniskim Umaapi, zgadzają się jednak, że czuć tu przenikliwą moc i energię. Źródło: BBC Travel
To był najgorszy rok w historii ludzkości, ale okazuje się, że nie dla pewnej kultury
Trzy lata temu historyk Michael McCormick uznał, że 536 r. n.e. był to najgorszy rok w historii. Najnowsze badania pokazują, że nie dla wszystkich. Kultura Anasazi mogła skorzystać na tragedii reszty świata.
W tym artykule: Najgorszy rok w dziejach Kultura Anasazi Praca zespołowa Na przestrzeni tysiącleci było wiele takich lat, które moglibyśmy określić jako najgorsze dla ludzkości. W XIV wieku w wyniku epidemii czarnej śmierci zginęło nawet 60% ludności Europy. W 1918 pandemia grypy hiszpanki przyczyniła się do nawet 100 milionów zgonów, głównie dorosłych. W 1939 r. wybuchła wojna, podczas której w ciągu 6 lat zginęło ponad 60 milionów ludzi, w tym doszło do Zagłady ok. 6 milionów Żydów (nawet 11 mln łącznie). Oczywiście tragedii ludzkich oraz ofiar nie można porównywać ani ujmować im cierpienia. W 2018 r. historyk z Uniwersytetu Harvarda, Michael McCormick stwierdził, że spośród tych wszystkich okrutnych lat, których doświadczyła ludzkość, najgorszy był rok 536. Jednak nie dla wszystkich… Najgorszy rok w dziejach McCormick uznał, że 536 r. był „początkiem jednego z najgorszych okresów życia, jeśli nie najgorszym rokiem.” W owym roku nad Europą, Bliskim Wschodem i częścią Azji pojawiła się tajemnicza mgła, która pogrążyła świat w mroku na wiele miesięcy. Słońce było prawie niewidoczne, a średniowieczni kronikarze opisywali, że trudno było odróżnić dzień od nocy. Temperatury gwałtownie spadły. Rozpoczęła się najzimniejsza dekada od 2300 lat, co przyniosło katastrofalne skutki. Pojawiły się susze i nieurodzaj, w Chinach latem padał śnieg, ludzie zaczęli głodować. W 541 roku dżuma dymienicza dotknęła Cesarstwo Wschodniorzymskie, w tym jego stolice Konstantynopol. Tak zwana dżuma Justyniana rozprzestrzeniała się błyskawicznie, wyniszczając nawet połowę populacji Bizancjum, co również mogło mieć wpływ na jego szybszy upadek. W 2018 roku zespół naukowców odkrył, że w 536 roku na Islandii doszło do olbrzymiej erupcji wulkanu. Popiół i materiał piroklastyczny rozprzestrzeniły się nad półkulą północną. Badacze stawiają również hipotezę, że w podobnym okresie miała miejsce erupcja Ilopango na terenie obecnego Salwadoru, która również przyczyniła się do dalszych katastrofalnych wydarzeń na całej półkuli północnej. W trakcie tego roku i lat kolejnych, wiele osób ucierpiało, ale najnowsze badania pokazują, że żyła wtedy kultura, która mogła skorzystać na tej sytuacji. Kultura Anasazi Najnowsze badania zostały opublikowane w czasopiśmie Antiquity. Archeologiwe i antropologowie z dwóch amerykańskich uniwersytetów odkryli, że pomimo trudnych warunków życia w Ameryce Północnej, starożytna kultura Anasazi, potomkowie Indian Pueblo, mocno się wówczas rozwinęła. Tak przystosowali się do nowych okoliczności, że dobrze prosperowali przez kolejne stulecia. Aby dowiedzieć się jak udało im się to zrobić, badacze wykopali i zbadali skamieniałości z 230 wykopalisk w regionie Wyżyny Kolorado. Zespół naukowców korzystając z metody zwanej datowanie radiowęglowe, przyjrzał się 842 pozostałościom po pożywieniu. Były to między innymi kukurydza, fasola, owoce kaktusów i różnego rodzaju ziarna. Na podstawie badań ilościowych, badacze stwierdzili, że na przełomie VI i VII wieku, starożytni Indianie z kultury Anasazi stawali się coraz lepszymi farmerami. Uprawiali coraz więcej owoców i warzyw. Badacze przyznali, że stali się wręcz ekspertami w dziedzinie uprawy kukurydzy i fasoli. Co więcej, tworzyli innowacyjną jak na tamte czasy infrastrukturę agrarną. Praca zespołowa Naukowcy stwierdzili, że od 536 r. potomkowie Indian Pueblo również cierpieli z powodu wyjątkowo niskich temperatur i suszy. Jednak w ciągu kilku dekad zorganizowali się w większą i bardziej spójną cywilizację. Dzięki temu wspólnie poszukiwali nowych rozwiązań i dzielili się doświadczeniami. Reuven Sinensky, antropolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego wyjaśnia, że ludność ta opracowała wyjątkowe jak na tamte czasy technikę radzenia sobie z pogodą. Rolnicy uprawiali plony w różnych miejscach po to, aby zwiększyć szanse na to, żeby przynajmniej jedna z upraw przetrwała. Zaczęli też pracować w większych zespołach, aby zintensyfikować rolnictwo. -Współpraca na taką skalę nie była wcześniej powszechna, a w kulturze Anasazi stała się normą - mówi Sinensky. Badacze dodają również, że po kilkudziesięciu latach od erupcji wulkanów, zaczęło robić się cieplej i bardziej wilgotno. Stworzyło to doskonale warunki do dalszego rozwoju, dla dobrze zorganizowanej już kultury. Źródło: Antiquity
Tajemnica Roanoke. Co się stało w "zaginionej kolonii"?
W 1587 roku ponad stu angielskich osadników przybyło na wyspę Roanoke, u wybrzeży dzisiejszej Karoliny Północnej. 3 lata później ślad po nich zaginął…
W tym artykule: Do trzech razy sztuka Tajemnicze zniknięcie Co wiemy po ponad 400 latach? To jedno z najbardziej tajemniczych i niewyjaśnionych wydarzeń z historii Ameryki Północnej. Do dzisiaj historycy głowią się, co właściwie wydarzyło się z osadnikami, którzy przypłynęli z Anglii, aby zamieszkać na odkrytej kilka lat wcześniej wyspie. Dochodzenie w tej sprawie trwa od ponad 400 lat i do tej pory nikt nie znalazł jednoznacznej odpowiedzi. Do trzech razy sztuka Pierwsza angielska ekspedycja w okolice Roanoke odbyła się w lipcu 1584 roku. Prowadzona przez kapitanów Philipa Amadasa i Arthura Barlowe’a, a finansowana przez sir Waltera Raleigha, grupa dotarła do łańcucha mierzejowych wysepek, leżących na pograniczu dzisiejszych stanów Wirginia i Karolina Północna. Rozpoczęto eksplorację tamtejszych terenów. W trakcie wyprawy podróżnicy odnaleźli wyspę Roanoke, która wydała im się idealnym i bezpiecznym miejscem, aby założyć tam pierwszą angielską osadę w Nowym Świecie. Kolonizatorzy spotkali wówczas pierwszy raz miejscowych Indian - Sekotan i Kroatan. Nawiązali z nimi przyjazne stosunki, a dwóch z nich zabrali do Anglii, aby zdać raport z wyprawy. W Londynie spotkali się z sir Raleighem i zostali przedstawieni na dworze. Dzięki temu udało się zebrać potrzebne fundusze do sfinansowania pierwszej angielskiej kolonii. Miała to być również przystań dla korsarzy, którzy walczyli z Hiszpanami. W kwietniu 1585 roku flota statków dowodzona przez Richarda Grenville’a, na pokładzie, których znajdowało się ok. 600 osób, wyruszyła w kierunku Roanoke. Podczas rejsu, podczas którego nie obyło się od perturbacji, stracono spory zapas żywności. W związku z tym Grenville zdecydował, że na wyspie pozostanie tylko stu osadników, a gubernatorem zostanie Ralph Lane. W 1858 r. został położony pierwszy transatlantycki kabel telegraficzny. Miesiąc później przestał działać 16 sierpnia 1858 roku 98 słów zmieniło oblicze światowej komunikacji. Tego dnia brytyjska królowa Wiktoria napisała telegram zaadresowany do prezydenta Stanów Zjednoczonych Jamesa Buchanana.... Tak pod jego wodzą, kolonizatorzy wznieśli na Roanoke niewielki fort i kontynuowali eksplorację wybrzeża. Pozostało im czekać na transport jedzenia z Anglii, z którym wrócić miał Grenville. Okazało się, że pierwszy raport z Roanoke nie był zbyt dokładny. Wyspa nie nadawała się pod uprawę ziemi, nie było tam także żadnych cennych złóż kruszców. W trakcie drugiej wyprawy kolonizatorzy poznawali się lepiej z tubylcami. Niestety szybko pojawiły się pierwsze konflikty. Posądzony o kradzież srebrnego naczynia, jeden z miejscowych stał się pretekstem, żeby osadnicy w furii spalili lokalną wioskę. Stan niepokoju narastał. Osadnicy mieli duże problemy z pozyskiwaniem pożywienia, byli bardzo nieporadni. W końcu zdecydowali się na powrót do Anglii. Wsiedli na pokład okrętów korsarza Francisa Drake’a i odpłynęli z Roanoke, a wraz z nimi marzenia o kolonii w Nowym Świecie. Przynajmniej do czasu. Co ciekawe, gdyby osadnicy poczekali jeszcze kilka dni, doczekaliby się powracającego Grenville’a. Ten widząc, że na miejscu nikogo nie ma, również odpłynął z powrotem, ale na miejscu pozostawił 15 żołnierzy. Ci później wdali się w potyczkę z Indianami i część z nich zginęła w walce, a część uciekając drogą morską z wyspy. W 1587 roku kolejna grupa osadników dobiła do wschodniego brzegu Ameryki Północnej. Początkowo ta grupa miała osiedlić rejony Chesapeake, ale kapitan odmówił popłynięcia dalej, z uwagi na płytkie wody i ryzyko ugrzęźnięcia. Dlatego znów padło na Roanoke. Tym razem miało się udać. Osadę nazwano City of Raleigh. Wśród kolonizatorów były również kobiety i dzieci. Gubernatorem został John White, który był również dowódcą tej wyprawy. Anglicy zabrali się do naprawy opuszczonego i zrujnowanego fortu i rozpoczęli budowę nowej osady. Niestety bardzo szybko okazało się, że Indianie nie zapomnieli krzywd, które wyrządzili im poprzednicy. Doszło do zabójstwa jednego z osadników, a mediatorem w konflikcie stali się sojusznicy z plemienia zamieszkującego wyspę Croatoan. Ci sami, których przedstawiciel kilka lat wcześniej popłynął do Anglii. Starania te jednak poszły na marne i co chwilę dochodziło do walk. Pogrążeni w strachu osadnicy zdecydowali się w końcu wyprowadzić z Roanoke i przenieść się nad zatokę Chesapeake. Kończące się zapasy jedzenia zmusiły ich także do decyzji o wysłaniu delegacji do Starego Świata po żywność. Wytypowano White’a, który nie był z tego powodu najszczęśliwszy. Kilka dni temu bowiem, narodziła się jego wnuczka. Gubernator ostatecznie zostawił swoją rodzinę i odpłynął 26 sierpnia 1587 roku z powrotem do Anglii. Pech chciał, że na przeszkodzie w powrocie stanęło widmo wojny Anglii z Hiszpanią. Do obrony kraju zostały oddelegowane praktycznie wszystkie angielskie statki i White mógł powrócić na Roanoke dopiero 3 lata później w 1590 roku… Tajemnicze zniknięcie Powrót okazał się dla White’a olbrzymim szokiem. Na miejscu nie zastał kompletnie nikogo. Nie znalazł również śladów walki ani jasnych wskazówek, co mogło stać się z jego rodziną i innymi osadnikami. Przy wejściu do fortu, na jednym z ociosanych słupów widniał napis CROATOAN. Natomiast w trakcie przeczesywania lasu, ekipa White natknęła się na drzewo z wyrytymi literami CRO. White ustalił z ludźmi, których zostawił 3 lata wcześniej, że w razie niebezpieczeństwa zostawią mu jakiś znak. Croatoan była to wyspa (obecnie Hatteras) oddalona o 50 mil na południe i White sądził, że właśnie tam mogli udać się osadnicy. Niestety szalejący sztorm i uszkodzenie kotwicy statku nie pozwoliły mu popłynąć w to miejsce i zmuszony był znowu wrócić do Anglii. Na kolejną wyprawę nie udało mu się już uzbierać pieniędzy… Co wiemy po ponad 400 latach? Istnieje wiele teorii na temat tego, co mogło się wtedy wydarzyć. Jedna z nich to atak rdzennych Amerykanów lub Hiszpanów, którzy w tym czasie prowadzili wojnę z Anglią. Inna teoria głosi, że wszyscy wymarli z głodu lub chorób. Istnieje również możliwość, że osadnicy zasymilowali się z tubylcami i rozproszyli się po tamtejszych okolicach. Być może kolonizatorzy podjęli szalenie ryzykowną próbę przedostania się do Anglii na własną rękę i zginęli na otwartym morzu, W toku prac archeologicznych w Karolinie Północnej badacze znaleźli wiele przedmiotów, które pochodziły z XVI wieku. Między innymi europejską ceramikę, broń, czy monety. Odkrycia te pozwoliły jednak wysnuć jeszcze więcej teorii, niż przybliżyć nas do prawdy o tajemniczej kolonii Roanoke… Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Te portrety zostaną z tobą na długo. Galeria zdjęć rdzennych mieszkańców Północnej Ameryki
To zdjęcia robią wrażenie przede wszystkim dlatego, że są autentyczne. Nie ma tu udawania, przebieranek czy próby rekonstrukcji czegoś na podstawie źródeł. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej na fotografiach z przełomu XIX i XX wieku.
Zobacz galerię!
W tym miasteczku jednego dnia 11 osób chciało się zabić. Co się dzieje?
To małe miasteczko w Ontario jest na ustach wszystkich - notuje się w nim przerażającą falę samobójstw. Indianie kanadyjscy żyją tam w bardzo trudnych warunkach.
W Attawapiskat w kanadyjskim Ontario panuje stan nadzwyczajny po tym, jak jednego dnia 11 mieszkańców próbowało popełnić samobójstwo. Jednak ten kryzys dla mieszkańców Attawapiskat nie jest zupełną niespodzianką. Od września ponad 100 osób próbowało tam odebrać sobie życie. Problem dotyka wszystkich – cierpią zarówno starzy jak i młodzi, mężczyźni i kobiety. Kiedy podobna seria samobójstw miała miejsce w 2012 roku, francuskojęzyczny fotograf z Kanady Renaud Philippe zauważył, że w relacjach medialnych czegoś brakuje. - Nie znalazłem niczego, co pomogłyby mi zrozumieć, kim ci ludzie byli, jak wyglądało życie w tej społeczności – opowiada Philippe. – Media były po prostu skupione na przekazie informacji. Dlatego chciałem zrozumieć, jak to jest żyć w takim miejscu – położonym tak blisko Toronto, Quebecu, Montrealu, ale o którym nic tak naprawdę nie wiemy. Indianie kanadyjscy to rdzenna grupa ludności, która zamieszkiwała Kanadę na długo zanim pojawili się tam biali kolonizatorzy. Tradycyjnie nomadzi, polowali i migrowali zgodnie z porami roku. Jednak jak to zwykle bywało w historii kolonizacji, rządy kolonizatorów wymusiły na nich zmianę stylu życia. Pod koniec XIX wieku na podstawie ustawy o Indianach (ang. Indian Act) rdzenne grupy musiały ograniczyć się do mieszkania w rezerwatach i przystosować do kultury kolonizatorów. Mieszkańcy rezerwatów nie posiadają swoich domów czy ziemi na własność. Zamiast tego lokalny samorząd wodzów indiańskich zarządza listą napraw wymaganych w domach rezydentów, która nie ma końca. Nierzadko domy przeznaczane są do rozbiórki z powodu niedrożnej kanalizacji czy niewystarczającej izolacji, by chronić przed niskimi temperaturami spadającymi zimą do 35 stopnia Celsjusza poniżej zera. Kiedy domy stają się niezdatne do zamieszkania, rodziny wyprowadzają się do krewnych. Czasami ponad 20 osób tłoczy się w dwupokojowych domach. - Miałem wrażenie, że robię zdjęcia nie teraźniejszości, ale następstwom przeszłości – komentuje Philippe, który miał okazję obserwować tych ludzi. Attawapiskat jest odizolowaną społecznością składającą się z mniej więcej 2 tysięcy osób zamieszkujących brzeg Zatoki Jamesa. Jedyny sposób na wjazd i wyjazd ludzi lub towarów to droga powietrzna albo zamarznięta droga działająca jedynie przez dwa miesiące w roku. To co Philippe zobaczył po przyjeździe do Attawapiskat, zaszokowało go. - Byłem już w kilku strasznych miejscach, jak na terenach dotkniętych trzęsieniem ziemi czy w obozie uchodźców, gdzie widziałem ludzkie cierpienie. Ale Attawapiskat było inne. To się czuje na miejscu. Życie wydaje się tam być wyjątkowo trudne, wyjątkowo ciężkie. Philippe’a nie od razu przywitano serdecznie. Po kilku dniach rozmów z mieszkańcami poznał jednak rodzinę, która pozwoliła, by zamieszkał z nimi na dwa tygodnie. Brak perspektyw w tym miejscu był dla niego uderzający. Szalejące bezrobocie. Niektórzy pracują w pobliskiej kopalni DeBeers, inni mają coś w mieście, ale wielu z nich żyje z zasiłku. Philippe twierdzi, że w domu, w którym się zatrzymał rodzice regularnie brali OxyContin –drogi choć powszechny środek opioidowy w mieście. Niektórym mieszkańcom nawet szkoła nie daje zbyt dużo nadziei. Podczas tych dwóch tygodni, kiedy Philippe mieszkał u jednej z rodzin, dzieci ani razu nie poszły do szkoły. W rezerwatach dla Indian kanadyjskich liczba osób które nie chodzą do szkoły jest dużo większa niż gdzie indziej. Mimo wszystko zdarzały się momenty radości – kobiety spotykające się na grę w karty, dzieci grające w hokeja na domowym lodowisku, ojciec z czułością myjący włosy swojego syna w zlewie, by ograniczyć mu kontakt ze skażoną wodą. - Można by opowiedzieć wiele złego, ale widziałem też tyle miłości w tej rodzinie – przyznaje Philippe. To, co teraz powiem jest ważne: oni chcą żyć tak jak wszyscy inni. Chcą żyć w spokojnym miejscu, wśród kochającej się rodziny, i mieć cel na przyszłość.
Nasze ciała są coraz chłodniejsze. Widać to nawet u Indian w Boliwii
Od setek lat temperatura ciała wysokorozwiniętych społeczeństw Zachodu powoli spada. Na początku XIX wieku w Europie było to 37 stopni, dziś to owe 36,6. Robocza teoria wiąże to ze zmianami społeczno-ekonomicznymi, skutkującymi mniejszą podatnością na infekcje i wydłużeniem szacunkowej długość życia. Tymczasem podobne zjawisko dostrzeżono, i to w znacznie krótszym okresie, u plemienia Indian w Boliwii.
O Tsimane było głośno ostatnio ponad trzy lata temu, gdy media na całym świecie ogłosiły ich posiadaczami ”najzdrowszych serc na świecie”. Fakt, że 80-letni mężczyzna z ludu Tsimane ma układ krążenia jak 50-letni Amerykanin tłumaczono zdrową dietą i regularnym wysiłkiem fizycznym. 72 proc. kalorii w ich posiłkach pochodzi z węglowodorów, gdy w USA z 52 proc. W diecie amerykańskiej tłuszcze stanowią 34 proc. wartości kalorycznej, u Tsimane 14 proc. I tak dalej. View oEmbed on the source website Konsensus wśród czytających o zdrowych Indianach był taki, że wszyscy pewnie powinni jeść jak oni, bo byłoby dla nas lepiej, ale niewielu z może funkcjonować tak, jak członek społeczności zbieracko-łowieckiej robiąc dziennie 17 tys. kroków (16 tys. kobiety), gdy nawet zalecenia WHO wspominają o 8-10 tys. Naukowcy nie zaprzestali badania tego ludu, bo choć ukryty głęboko w dżungli, to właśnie przez niedostępność jest bardzo ciekawym celem dla badań porównawczych. Na przykład owej ciepłoty ciała. Coraz zimniejsi Od 200 lat w Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii notuje się średnią temperaturę mieszkańców. I ona przez te dwa wieki powoli, ale systematycznie spada. Przyjęło się uważać, że ludzie z bogatych krajów lepiej się odżywają, mają lepszą opiekę medyczną i coraz mniej okazji by się czymś zarazić. Pandemia to średnio udany moment na pisanie takich rzeczy, ale to jednak prawda. Ponad 100 lat temu mogłoby nas zabić zwykłe przeziębienie. Tymczasem to samo dzieje się u Tsimane. I to bardzo szybko, bo w ciągu 16 lat obserwacji średnia temperatura ich ciał spadła z 37 st. do 36,5 st. Dokładnie 36,53 dla kobiet i 36.57 dla mężczyzn. Aż 0,03 st. C rocznie. Wygląda więc na to, piszą naukowcy, że trend z USA nie jest przypadkowy, ale też nie jest efektem życia w bogatym i rozwiniętym kraju. – W mniej niż dwie dekady widzimy ten sam spadek który zaobserwowaliśmy w Stanach Zjednoczonych na przestrzeni dwóch stuleci – stwierdził Michael Gurven, antropolog z uniwersytetu kalifornijskiego w Santa Barbara, współkierujący projektem badawczym poświęconym badaniom na indianach Tsimane (Tsimane Health and Life History Project). Gurven i jego koledzy posługiwali się tym samym sprzętem do wszystkich 18 tys. pomiarów na 5,5 tys. osób. Spadek temperatury był widoczny nawet po zawężeniu pomiarów do 10 proc. najzdrowszych mężczyzn. O ile czasowe zmiany ciepłoty ciała mogły wynikać z przechodzonych przez indian infekcji, to nie tłumaczą już tej różnicy rozłożonej na 16 lat. Co więc działo się z Tsimane w ostatnich 20 latach, co przytrafiło się z Amerykanom w ostatnich 200? Przyczyny Ta zmiana w przypadku indian, tłumaczy Gurven w informacji prasowej, nie może wynikać wyłącznie z mniejszej liczby infekcji. Antropolog przedstawia kilka możliwych powodów, ale żadnego definitywnego wyjaśnienia. Być może poprawa warunków życia przełożyła się na mniejszą presję wywieraną na układ odpornościowych zwalczający patogeny i bakterie. Dostęp do antybiotyków skrócił czas przechodzenia infekcji. Widać to w różnych wynikach pomiaru temperatury u osób, które miały choroby gór oddechowych na początku okresu badania w stosunku do tych chorujących pod jego koniec. Kolejna możliwość, to wpływ klimatyzacji i ciepłych ubrań. O ile ludzi na ”Zachodzie” przed upałami ratuje sztuczne wychładzanie biur i domów, to Tsimane tego luksusu nie mają. Co innego ubrania. Im częstsze są kontakty z cywilizacjami rozwiniętymi, tym chętniej Indianie przyjmują praktyczną pomoc w formie koców czy mechanicznie szytych ubrań. Cenny wskaźnik Wszystkie te wskazówki sugerują, że obniżenie temperatury ma związek z poprawą jakości życia. Ale i tak piszemy tu o pędzących prosty żywot indianach w tropikalnej dżungli. Coś więcej decyduje, że ciała Amerykanów i Tsimane są coraz chłodniejsze. Temperatura jest wskaźnikiem fizjologicznym mówiącym nam coś niecoś o procesach toczących się w ludzkim ciele, rodzajem metabolicznego termostatu. - Nawet po uwzględnieniu, że nie ma jednej prawidłowej temperatury dla każdego, że istnieje dzienna zmiana ciepłoty ciała, że wpływają na nią nawet cykle menstruacyjne, aktywność fizyczna czy starzenie się, to patrząc w szerszym wymiarze, poprzez łączenie poprawy jakości życia z temperaturą, ten prosty wskaźnik może dostarczyć wiedzy o kondycji zdrowotnej całego społeczeństwa, podobnie jak np. średnia długość życia, i powinien być uwzględniany przy rutynowym monitorowaniu zdrowia publicznego – przekonuje Gurven.
W obronie tradycji i historii. Rdzennych Amerykanów walka z rasistowskimi uprzedzeniami
Rdzenni Amerykanie od wieków przekazują swoje plemienne historie jako piękne obrazy na skórzanych kalendarzach albo rzeźbione totemy. Tymczasem przybysze ledwie przyjmują do wiadomości istnienie ich przeszłości i teraźniejszości, a skupiają się na dominujących, negatywnych uprzedzeniach. Tubylcza ludność Ameryki cały czas musi strzec narracji o swojej kulturze i przeciwstawiać się rasistowskim stereotypom, jakie przez setki lat historii USA były rozpowszechniane przez przyjezdnych.
Historia wypierania i ludobójstwa rdzennych Amerykanów Rozmyślne wypieranie rdzennych mieszkańców Ameryk z ich ziem zaczęło się wkrótce po przybyciu Kolumba w 1492 r. Wojny, choroby przywleczone przez Europejczyków, a także ich wysiłki, by wszystkich Indian wybić lub zamknąć w rezerwatach, doprowadziły do zagłady dziesiątek milionów Indian. Jedna z ostatnich, lecz i najlepiej znanych rzezi rdzennych Amerykanów w Stanach Zjednoczonych miała miejsce w roku 1890 pod Wounded Knee na terenach obecnej Dakoty Południowej. Tam siódmy szwadron kawalerii armii Stanów Zjednoczonych wyrżnął co najmniej 200 członków plemienia Lakota. Za swe wyczyny pod Wounded Knee żołnierze tego oddziału otrzymali nawet odznaczenia. Począwszy od roku 1879 indiańskie dzieci przymusowo odbierano rodzicom, by uczyć je i asymilować w szkołach z internatem, gdzie zmuszano uczniów do zarzucenia swojej kultury, języka, a nawet imienia. W latach 1973–1976 ponad 3400 rdzennych Amerykanek będących pod opieką U.S. Indian Health Service wysterylizowano bez ich zgody. Wielu uważa, że wysiłki zmierzające do zmarginalizowania i wyniszczenia rdzennych mieszkańców trwają do dziś. Obecnie wspierane przez rząd firmy naftowe wiercą i kładą rurociągi tam, gdzie może to zagrozić zasobom wody i żywności niezbędnym do przetrwania lokalnych szczepów. Madeline Sayet: rdzenna Amerykanka walczy z marginalizacją Indian Madeline Sayet wzrastała w południowym Connecticut, na rodzinnej ziemi, gdzie jej rdzenni amerykańscy przodkowie – Moheganowie – żyli przez tysiące lat. Córka adwokata i historyka badającego plemienną przeszłość od dziecka słuchała opowieści o Chahnameedzie, postaci z legend Moheganów. Gdy skończyła siedem lat, dziadek dał jej na urodziny wszystkie dzieła Szekspira. – Szekspir pojawił się w moim życiu niemal tak wcześnie, jak plemienne legendy – mówi. Miała 14 lat, gdy po raz pierwszy wystąpiła w sztuce szekspirowskiej – jako Iris w Burzy. Później była rola w Makbecie oraz Julia w Romeo i Julii. Dziś, gdy ma lat 28, sama reżyseruje spektakle: od szekspirowskiej klasyki i oper Mozarta czy Monteverdiego po sztukę Williama S. Yellow Robe (Żółtej Szaty) Jr., członka plemienia Assiniboinów, uznawanego powszechnie za prekursora rdzennie amerykańskiego teatru. Celem Sayet jest wzmocnienie roli podobnych głosów w teatrze i wkomponowanie w jej pracę tego, jak na świat patrzą jej współplemieńcy i inni rdzenni Amerykanie. Sayet stała się jedną z najbardziej pożądanych reżyserek w kraju, zbiera dziesiątki nagród i dowodów uznania. Chwalił ją New York Times i Wall Street Journal (ten ostatni nazwał jej pracę „zachwycającą”). Mimo to artystka często czuje się sfrustrowana faktem, że wciąż czynione są wysiłki, by wymazać lub co najmniej ignorować tych, którzy zamieszkiwali ten kontynent od tysiącleci. Ten problem dotyka wielu spośród 5,6 mln rdzennych Amerykanów w USA. Indianie tworzą 573 plemiona oficjalnie uznane przez rząd federalny. Ponad 70 proc. z nich nie mieszka w rezerwatach, lecz na obszarach miejskich. Wielu aktywnie działa na rzecz społeczności; jesienią ponad stu rdzennych Amerykanów (rekordowa liczba w dziejach) startowało w wyborach na szczeblu stanowym i federalnym. Dwie kandydatki z Nowego Meksyku i jedna z Kansas zostały pierwszymi w historii kobietami o indiańskich korzeniach, które wybrano do amerykańskiego Kongresu. Mimo to z badań First Nations Development Institute wynika, że większość rdzennych Amerykanów indiańskiego pochodzenia ma negatywny wydźwięk. – Jeśli chodzi o Indian, są dla reszty „niewidzialni” – mówi szef Instytutu Michael Roberts z plemienia Tlingit. – Nie pokazujemy się w mediach, nie ma o nas w podręcznikach ani w codziennych rozmowach. Ludzie nie znają Indian. Nic o nich nie wiedzą. A przecież znaki rdzennej kultury – i tego, jak Indianie pomogli uformować historię Ameryki – są widoczne na każdym kroku. Tysiące miejscowości, szkół, parków, ulic czy rzek i strumieni bierze swe nazwy od słów w językach mieszkających tu plemion. Obrazy rdzennych Amerykanów – niektóre pochlebne, większość otwarcie rasistowska – wykorzystywane są, by sprzedawać samochody, motocykle, zabawki, pokoje hotelowe, papierosy i inne dobra. Można je zobaczyć na koszulkach zespołów sportowych. Te obrazy są wszechobecne, ale ludzie, których dotyczą – często zapomniani. Na szczęście dzięki Sayet możemy zobaczyć odmienny obraz tutejszej kultury i poznać, co to znaczy żyć w kraju, gdzie doświadczenia rdzennych mieszkańców są tak często marginalizowane. Sayet uważnie wybiera projekty, które reżyseruje i odrzuca te, które bazują na stereotypach. – Odmówiłam wyreżyserowania wielu wersji Ostatniego Mohikanina – mówi, odnosząc się do wystawień pochodzącej z 1826 r. powieści Jamesa Fenimore’a Coopera. Książka opowiada o czasach wojny Brytyjczyków z Francuzami i Indianami o kontrolę nad ziemiami Ameryki Północnej, na których ci ostatni żyli od tysięcy lat. Przez wielu jest postrzegana jako zlepek rozmaitych stereotypów, łącznie z tym, że Indianie współpracujący z Brytyjczykami byli dobrzy i szlachetni, zaś po stronie Francuzów opowiedziały się żądne krwi dzikusy. Sayet odmawia też uczestniczenia w projektach, w których role rdzennych Amerykanów mają grać biali aktorzy. – Nie możesz nawet zacząć opowiadać swojej historii, dopóki nie poradzisz sobie z faktem, że wokół ciebie funkcjonują dziwne rzeczy jako identyfikatory miejscowej kultury – mówi reżyserka, opisując niektóre popularne negatywne stereotypy – Dlatego rdzenni Amerykanie czują, jakby ich własna kultura była przedstawiana w naprawdę pokręcony i przeinaczony sposób. – Wszyscy korzystamy z historii, które słyszymy. Im więcej różnych historii, tym większy nasz potencjał – opowiada reżyserka. – Lepiej zdajemy sobie sprawę z tego, co jest możliwe, wykazujemy większą empatię, uczymy się i dostrzegamy, że istnieje wiele dróg. W mojej pracy staram się obalić pogląd, że istnieje tylko jedna narracja rdzennych Amerykanów. Opowieści i obrazy wciąż prześladujące rdzenne społeczności, takie jak amerykańska fiksacja na punkcie pióropuszy i rezerwatów, mają swój cel. Pozwalają przybyszom zapomnieć o ich udziale w ludobójstwie. – Te przywłaszczone przez obcych historie nie pozwalają upowszechnić się innej narracji – wyjaśnia. – Tej, którą rdzenni mieszkańcy tej ziemi opowiadają sobie od stuleci: Żyj tu dobrze. Żyj dobrze z nami. Żyj dobrze ze wszystkimi naszymi pobratymcami. Tradycyjna kuchnia rdzennych Amerykanów W chłodną czerwcową noc restauracja London Plane w Seattle zaczyna wypełniać się ludźmi, nie tylko rdzennymi Amerykanami. Przyszli w kolorowych, wyszywanych spódnicach i kurtkach z tradycyjnymi motywami, kolczykach z muszli i kolców jeżozwierza, krawatach bolo spinanych muszlą lub półszlachetnym kamieniem, podzwaniając srebrną biżuterią z turkusami albo grzechocząc naszyjnikiem z kości. To uroczysta kolacja charytatywna (po 125 dolarów od głowy) na rzecz I-Collective. Organizacji non profit zrzeszającej indiańskich kucharzy, aktywistów, zielarzy i tych, którzy zachowują plemienne tradycje. – Nawa, akitaaru‘ – wita każdego Hillel Echo-Hawk, rdzenna Amerykanka, znana szefowa kuchni i współgospodyni kolacji. Później wycofuje się, by w brzęku garnków, sztućców i talerzy kończyć przygotowywanie posiłku. Urodzona i wychowana w Delta Junction, miasteczku w sercu Alaski, Echo-Hawk należy do rodziny, w której wszyscy polowali i łowili ryby. – Jednym z moich ulubionych wspomnień było po prostu przebywanie w kuchni – opowiada. Jako 14-latka doznała pierwszego dużego napadu padaczkowego. Wyprawa do neurologa w Fairbanks odkryła przed nią smutną prawdę: nigdy nie będzie mogła sama mieszkać, podróżować bez asysty ani… gotować. Sześć lat później, dzięki odpowiednim lekom, które pozwoliły jej kontrolować drgawki, Echo-Hawk opuściła rodzinny dom. Po powrocie do Seattle postanowiła urzeczywistnić swoje marzenie: szkołę kulinarną. Dziś jej firma cateringowa Birch Basket oferuje tradycyjne posiłki rdzennych Amerykanów z ery przedkolonialnej (sprzed 1492 r.). Bez europejskich składników, takich jak mąka, biały cukier, wieprzowina, wołowina czy kurczaki. Zamiast tego w menu są dania świadczące o głębokiej znajomości miejscowych potraw, zwyczajów, wierzeń i pełne kulinarnych innowacji. Echo-Hawk jest jedną z pięciorga kucharzy, którzy przygotowali ten tradycyjny posiłek obejmujący dania rdzennych Amerykanów. Na pierwsze danie podano marynowane algi z ikrą łososia i bulionem z podwędzanych wodorostów. Na drugie: rukiew wodną z galaretką z miejscowych jeżyn i żurawiny, podaną na purée z orzechów laskowych. Potem są małże gotowane w mchu, na parze. – Następne danie to mięso karibu duszone w cedrowym wywarze – oznajmia Echo-Hawk rzeszy ponad 50 gości, gdy na stoły wjeżdża czwarta z potraw. – Karibu podarował nam przyjaciel rodziny z Alaski, a przywiozła je moja mama, która siedzi tu, obok – dodaje, wskazując na promieniejącą z dumy Yvonne Echo-Hawk. Talerze pustoszeją w szybkim tempie. Piąte danie to wędzona czawycza nazywana też łososiem królewskim. Szóstym jest alaski gulasz z łosia. Natomiast na deser podano sorbet z jagód drobnolistnych z miodem przyprawiony miejscową kuzynką pietruszki i solą wędzoną w olchowym dymie. Echo-Hawk mówi, że gości, którzy nie są stąd, często zadziwia jej gotowanie. Przede wszystkim dlatego, że myślą, iż dieta rdzennych Amerykanów sprowadzała się do kilku podstawowych składników. Przypomina też biesiadnikom, że część potraw na ich talerzach wydaje się obca, bo 500 lat kolonializmu i niszczenia rdzennej kultury doprowadziło do ich zaniku. Echo-Hawk przyznaje, że dla niektórych uczestników słuchanie o ludobójstwie i kolonizacji nie wydaje się najlepszym tematem do rozmów przy kolacji, ale wierzy, że zrozumienie doświadczeń miejscowych ludów wymaga poznania także niewygodnych prawd. – Ludzie niechętnie używają słowa „ludobójstwo” – mówi Kim TallBear (Wysoki Niedźwiedź), wykładowczyni rdzennej kultury na Uniwersytecie Alberta. – Gdy jednak przyjrzysz się definicji ludobójstwa przyjętej przez ONZ, zobaczysz, że mieści się w niej każde z działań podejmowanych przez rząd federalny względem miejscowej ludności. Kilka słów od rdzennego Amerykanina Jestem z kraju Indian, a przynajmniej stąd pochodzę. Moja matka urodziła się w Odessie w stanie Teksas, a ojciec w Oklahomie. Jego matka pochodziła z Czoktawów, a ojciec był Kiową. W 1975 r. razem z Szauniską Sarah Dye zostali pierwszymi rdzennymi Amerykanami, którzy ukończyli szkołę medyczną Dartmouth College. Tyle że mój ojciec był już trzecim pokoleniem, które ukończyło college. Jego ojciec był nauczycielem, weteranem II wojny światowej i pierwszym Kiową – absolwentem uniwersytetu stanowego w Oklahomie, zaś dziadek, a mój pradziadek, uczęszczał do Carlisle Indian Industrial School i Hampton Institute. Mój prapradziadek był jednym z ponad 20 Kiowów, którzy jako jeńcy wojenni trafili do więzienia w St. Augustine na Florydzie pod koniec wojny o Rzekę Czerwoną w latach 70. XIX w. W tej wojnie my i inne plemiona, rdzennych Amerykanów, z Wielkich Równin walczyliśmy, by nie wyrugowano nas z naszych ojczystych ziem. Mój szczep zawsze wiódł wędrowne życie. Od początków na północy po „złoty wiek” (XIX) na równinach, jak nazywa ten okres N. Scott Momaday, laureat Pulitzera. Dziś, jako rdzenni Amerykanie, pozostajemy Kiowami: artystami, naukowcami, historykami, prawnikami, pisarzami, żołnierzami, lekarzami i nauczycielami – tak jak od wieków, w czasach przed powstaniem Stanów Zjednoczonych.
DNA ujawnia obecność rdzennych Amerykanów na Polinezji. Wieki przed przybyciem Europejczyków
Na długo przed pojawieniem się Europejczyków na wodach Polinezji, a nawet zanim pierwszy człowiek postawił stopę na Wyspie Wielkanocnej, autochtoniczna ludność Ameryki Południowej mieszała się z wyspiarzami z wschodniego Pacyfiku.
W badaniu opisanym w czasopiśmie ”Nature” szczególnie ciekawy jest wątek o Rapa Nui, czyli Wyspie Wielkanocnej, bo jest to polinezyjska wyspa położona najbliżej kontynentu Ameryki Południowej i od dawna uważana była za naturalne miejsce pierwszego kontaktu kultury wyspiarskiej i kontynentalnej. Długo nie było jasne, czy obie kultury ewoluowały osobno by w którymś momencie połączyć się, czy raczej nastąpił ”eksport z kontynentu”. View oEmbed on the source website Najbardziej znana próba udowodnienia, że to podróżnicy z dzisiejszego Peru w czasach prekolumbijskich zdołali zasiedlić Polinezję, to wyprawa norweskiego obieżyświata Thora Heyerdahla z 1947 roku. Ekspedycja Kont-Tiki pokazała, że wykonaną prostymi narzędziami tratwą można było dopłynąć ze stałego lądu na wyspy wschodniego Pacyfiku. Choć teorię Norwega wielu archeologów uznawało za niedorzeczną, z czasem przybywało dowodów na istnienie w przeszłości takich międzycywilizacyjnych kontaktów między Ameryką Południową a Polinezją. Chodzi m.in. o badania genetyczne słodkich ziemniaków i ludzi. Uważa się, że pochodzące z Peru 1000 lat temu trafiły na wyspy Polinezji. Nawet nazwa tych roślin, kuumala, przypomina odpowiadające im słowa z keczua, języka andyjskich ludów, czyli ”kumara” i ”cumal”. W kwestii DNA ludzi zauważono w 2014 roku, że w próbkach 27 mieszkańców Rapa Nui jest 8 proc. genów pochodzących od przodków z kontynentu. Udało się określić moment pierwszego kontaktu tych grup na 1340 rok, stulecia przed pierwszymi europejskimi odwiedzinami Wyspy Wielkanocnej w 1722 roku. Nowe badanie także bazuje na ocenie materiału genetycznego. Z 17 różnych wysp Polinezji, w tym Rapa Nui oraz 15 różnych społeczności mieszkających na wybrzeżu Ameryki Południowej pobrano ponad 800 próbek. Dzięki zsekwencjonowaniu tych kilkuset genomów udało się obalić teorię o Wyspie Wielkanocnej jako miejscu pierwszego kontaktu, tłumaczy jeden z autorów badania, genetyk Andrés Moreno-Estrada z Narodowego Laboratorium Genomiki dla Bioróżnorodności (LANGEBIO) w Meksyku. View oEmbed on the source website Ten pierwszy raz dotyczył pierwotnych mieszkańców Polinezji oraz grupy indian spokrewnionych z tymi żyjącymi na terenie dzisiejszej Kolumbii. Miało to miejsce około roku 1150, czyli dwa stulecia wcześniej niż pokazywało badanie DNA z 2014 roku. Nie była to także Wyspa Wielkanocna, a raczej Fatu Hiva, wyspa na Markizach, najbardziej na północ wysuniętej części Polinezji Francuskiej. - Choć w linii prostej znajduje się od Ameryki Południowej dużo dalej niż Wyspa Wielkanocna, to jednak stałe wiatry i prądy morskie czynią dotarcie do niej prostszym niż na Rapa Nui – skomentował w czasopiśmie ”Nature” Paul Wallin, archeolog z Uniwersytetu w Uppsali i pracownik muzeum Wyprawy Kon-Tiki w Oslo. Co do teorii, która ”częściowo potwierdza” (jak zauważył Wallin) pomysł Heyerdahla, nie jest przekonany (niezwiązany z badaniami opisanymi w ”Nature” archeolog Carl Lipo z Uniwersytetu w Birmingham. Jego zdaniem nowe badanie DNA nie wyjaśnia w jaki sposób prekolumbijscy Indianie mieliby dotrzeć na wyspy. – Większość dostępnych dowodów wskazuje, że to raczej Polinezyjczycy najpierw dotarli do brzegów Ameryki Południowej a dopiero później skolonizowali wyspy na Pacyfiku. Słodkie ziemniaki mogli po prostu zabrać ze sobą. W końcu oni uwielbiają długie podróże, pokonując najpierw wielkie odległości a potem dopiero zasiedlając znalezione po drodze lądy – Lipo zauważył w ”National Geographic”.
Czemu koniec świata nie nastąpił? Rozbrajamy bombę starożytnych Majów
Czy Majowie naprawdę twierdzili, że 21 grudnia 2012 r. nadejdzie koniec świata? Czy może to Zachód nadinterpretując ich wiedzę, uczynił z ludów Mezoameryki proroków apokalipsy?
Jeśli wierzyć samozwańczym wieszczom zagłady, w grudniu 2012 roku miał zakończyć się świat. Planetę miała nawiedzić seria kataklizmów, a my sami jako gatunek podzielić los dinozaurów. Przyczyny i przebieg prorokowanego końca były przeróżne. Belgijski astronom amator Patrick Geryl twierdził, że zabije nas Słońce, i namawiał na budowanie podziemnych schronów, które miały pozwolić przetrwać katastrofę. Miłośnicy ruchu New Age masowo osiedlali się we francuskiej wsi nieopodal pirenejskiego szczytu Pic de Bugarach, który – według nich – miał być zakamuflowaną szalupą ratunkową przybyszów z kosmosu. Te i inne przepowiednie miały jeden wspólny mianownik: datę 21 grudnia 2012 r. Wszystkie też wskazywały na cywilizację Majów, która jako pierwsza miała stwierdzić, że ten dzień będzie ostatnim. Ale choć nasza wiedza o dawnych mieszkańcach Jukatanu nie jest pełna, bombę o nazwie „koniec świata według Majów” nie jest trudno rozbroić. Tajemnica pisma Majów Majowie zaludnili Amerykę Środkową kilkaset lat przed naszą erą, a szczyt rozwoju ich cywilizacji (której upadek do dziś pozostaje tajemnicą) przypada na lata 250–900 n.e. Archeologia odkryła ich dopiero pod koniec XIX w. Pierwsze poważniejsze projekty naukowe to lata 20. i 30. XX w. Od tamtej pory udało nam się odczytać 80 proc. pisma Majów, poznać ich astronomię i kalendarz – klucz do zrozumienia fenomenu 2012 roku. Pismo to najdoskonalszy ze sposobów utrwalania i powielania wiedzy. Podczas gdy niektóre cywilizacje – jak Inkowie – stawiały na przekazy ustne, Majowie jako jedyna znana kultura Nowego Świata rozwinęli zaawansowany system pisma. Nie były to proste piktogramy dające ogólne pojęcie o temacie, a skomplikowany język z własną gramatyką, składnią i fleksją. Dzięki niemu Majowie byli w stanie zapisać nawet najbardziej abstrakcyjną myśl. Dziś moglibyśmy na ich język przetłumaczyć Pana Tadeusza, nie tracąc przy tym nic z jego piękna. Dysponując takim narzędziem, Majowie namiętnie z niego korzystali. Nawet na obiektach codziennego użytku pisali ich funkcje, daty wykonania, imiona właścicieli. Tak jak w przypadku naczynia służącego do picia kakao znalezionego przez zespół Jarosława Źrałki i Wiesława Koszkula z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Nakum w Gwatemali. To właśnie dzięki skrupulatności Majów, odkopując ich artefakty, możemy poznać tę rozwiniętą kiedyś cywilizację. Intuicyjny sposób zapisu liczb spowodował, że archeolodzy bez problemu rozszyfrowali majańskie kalendarze. Ich twórcy za pomocą kombinacji kropek (oznaczających jeden), kresek (pięć) i muszelek (zero) byli w stanie zapisać każdą liczbę, a więc i datę. Bogaci czasu nie liczą... do czasu Początkowo Majowie liczyli czas z pragmatycznych powodów. W Ameryce Środkowej, w okolicy zwrotnika Raka, istnieją w praktyce dwie pory roku: sucha i wilgotna. Aby mieć co jeść, trzeba w odpowiednim momencie przygotować pole, obsiać je, potem zebrać plony. Spóźnienie się na którymkolwiek etapie nawet o kilka dni może przynieść głód. Majowie uprawiający m.in. awokado i kukurydzę świetnie zdawali sobie z tego sprawę. Ich kalendarz początkowo służył tylko rolnikom. Z czasem przyjęły go też elity. Zamiłowanie do mierzenia czasu w połączeniu z wielopokoleniowymi obserwacjami nieba zamieniło się w obsesję. Upływ czasu liczony był na kilka sposobów. Współgranie dwoma kalendarzami: słonecznym, zwanym haab, który przewidywał 365 dni podzielonych na 18 miesięcy z pięcioma dniami specjalnymi; oraz rytualnym tzolkin, w którym dni było tylko 260, dawało razem majański wiek. Bo jeśli przyjąć, że oba kalendarze ruszyły w tym samym momencie, kombinacja dwóch takich samych dni mogła powtórzyć się dopiero po 52 latach. Majowie żyli tymi cyklami, celebrowali ich przełomy. Ta tradycja zachowała się do dziś. Według Jana Szymańskiego z Ośrodka Badań Prekolumbijskich UW, jednego z nielicznych polskich majanistów, w co drugiej wsi na południu Meksyku czy w Gwatemali wciąż co 52 lata zarządza się wielkie porządki. Czyści się kościoły, maluje ich ściany. Sęk w tym, że nie odbywa się to równocześnie. Majowie zresztą nigdy nie byli jednością. Mało tego, nigdy nie byli Majami. Nazwali ich tak konkwistadorzy, naśladując zapewne dźwięk usłyszany od zamieszkujących Jukatan tubylców. Każde z kilkudziesięciu plemion mówiło własnym językiem, miało swoich przyjaciół i wrogów. Każde składało też własne ofiary. Niekoniecznie z żywych ludzi, czasem wystarczała krew. Nie mogła to być jednak zwykła krew, a związany z jej oddawaniem rytuał do dziś budzi grozę. Oto bowiem kilka razy do roku, po okresie postu i wstrzemięźliwości seksualnej, rządzący miastem-państwem król wstępował z królową na szczyt piramidy, by za pomocą kolca ogonowego płaszczki upuścić krew z własnego penisa. Królowa tymczasem liną z kolcami dziurawiła i swój język. Na koniec rytuału kilkumetrowa lina razem z krwią władcy była podpalana, a unoszący się ku niebu dym karmił bogów. Gdy już jednak dochodziło do składania ofiar z ludzi, Majowie, w przeciwieństwie do Azteków, stawiali raczej na jakość, a nie ilość. – To, co widzimy w filmie Apocalypto Mela Gibsona, składanie w ofierze 50 tys. wieśniaków, to bujda. Taka ofiara nic by nie znaczyła. Co innego zabicie jednego czy dwóch dostojników. Rolników zostawiano w spokoju, ktoś przecież musiał karmić całą resztę – zauważa Szymański. Początek świata Jak długo ludzie składali ofiary, tak długo pożywieni bogowie gwarantowali dalsze trwanie świata. Układ ten funkcjonował nieprzerwanie od 3114 r. p.n.e., dla Majów roku zerowego. Dał on początek tzw. Długiej Rachubie – kalendarzowi, który jest sprawcą całego apokaliptycznego zamieszania. Nad tym, jak wyznaczono datę początku świata, badacze prekolumbijskiej Mezoameryki zastanawiają się do dziś. – To data zdecydowanie mitologiczna, w rzeczywistości Majów na Jukatanie jeszcze wtedy nie było. Początki ich raczkującej cywilizacji to mniej więcej tysięczny rok p.n.e. – mówi Jan Szymański. Ich cywilizacja nastała więc dwa tysiące lat później, niż sobie wyobrażali. Nawet w przypadku tego tysiąca lat p.n.e. nie możemy mówić o rozwiniętych miastach czy majańskiej nauce. Te powstały jeszcze później, 500 lat p.n.e. Wspomniana data to zresztą początek nie świata jako takiego, a obecnego, w którym żyjemy i my. Wielość światów to idea wspólna dla cywilizacji z kręgu mezoamerykańskiego, czyli niemal wszystkich zamieszkujących tereny od Meksyku po Nikaraguę. Według wierzeń Majów, które znamy dzięki mitologii Popo Vuh, świętej księdze plemienia Kicze powstałej w XVI w., wcześniej ziemia należała do ludzi z błota. Byli oni jednak niedoskonali, dlatego bogowie zniszczyli ich świat. Ich miejsce zajęli ludzie z drewna, których wadą było to, że nie mogli składać ofiar bogom. Znów nadszedł kataklizm, który zgładził większość ludzi. Ci, którzy przeżyli, zostali przemienieni w małpy. I wreszcie nadszedł świat nasz, ludzi z kukurydzy. Majowie przypuszczali, że i on się kiedyś skończy. Jaki to będzie jednak koniec? Czy wyginiemy wszyscy? A może tylko niektórzy? Dlaczego bogowie mieliby zniszczyć człowieka z kukurydzy, którego sami uznali za doskonałego? Na te pytania odpowiedzi nie znali. „Znajdźcie sobie własne zero!” W latach 30. ubiegłego wieku trójka badaczy: Joseph Goodman, Juan Martínez Hernández i John Eric Sydney Thompson, dokonała powszechnie przyjętej korelacji kalendarza Majów z gregoriańskim. Dowiedzieliśmy się wówczas, kiedy zaczęła się Długa Rachuba Majów. Niektórzy od razu wyliczyli też, kiedy się skończy – 1 872 000 dni później, 21 grudnia 2012 r., kiedy to kalendarz ma ulec wyzerowaniu. Gdy usłyszeli, że data ta pojawia się na dwóch odkopanych stelach Majów, nie potrzebowali więcej dowodów nadciągającej zagłady. – Tymczasem my nie wiemy nawet, czy w tych wykopaliskach, z których jedno nie ma żadnego znanego kontekstu, chodzi o zero z 3114 r. p.n.e., czy to z 2012 r. – mówi Szymański. – Nigdzie nie jest powiedziane, że każdy z cykli Długiej Rachuby musi być równy. To, że używamy tego zera do zakończenia obecnego cyklu, jest zwykłym nadużyciem. Kalendarz w obecnym cyklu może biec jeszcze przez długie tysiąclecia. Majowie przypuszczali, że Długa Rachuba prędzej czy później ulegnie wyzerowaniu. Nie było jednak przy tym mowy o żadnych datach. Cytując Anthony’ego Aveniego, amerykańskiego archeoastronoma z Uniwersytetu Colgate w Hamilton, Majowie mogliby nam dziś powiedzieć: „Znajdźcie sobie własne zero!”. A jeśli te argumenty nie przekonują zwolenników teorii o nadciągającej apokalipsie, pozostaną oni bezradni wobec najnowszych odkryć. Na ścianach pomieszczenia, do którego w gwatemalskim Xultún dotarł w 2011 r. dr William Saturno z Uniwersytetu Bostońskiego, znaleziono bowiem freski z zapisami sięgającymi daleko do przodu, w kolejne tysiąclecia naszego świata (pisaliśmy o tym w październikowym numerze National Geographic). Skoro patrzyli w tak odległą przyszłość, jak mogli prognozować jego koniec? Starzy bogowie i nowy Bóg Współcześni Majowie, których wg różnych szacunków jest od 7 do 10 mln, niewiele wiedzą o nadciągającej rzekomo apokalipsie. Mieszkają w południowo-wschodnim Meksyku, Gwatemali (ok. 40 proc. populacji), Belize. Ich starożytne wierzenia w dużej mierze się zatarły, ustępując miejsca chrześcijaństwu przyniesionemu przez konkwistę. I to jest właśnie największa bolączka badaczy – aby poznać kulturę starożytnych Majów, muszą oddzielić naleciałości europejskie od tego, co oryginalne, nie zapominając, że oryginalne również ewoluuje. – Trzeba odcedzić fusy od herbaty, patrząc, jak zmieniała się i sama herbata – mówi Jan Szymański. Majańskie bóstwa doskonale zintegrowały się z chrześcijańskimi świętymi. Monoteistyczny Bóg został według jednych spadkobiercą idei boga kukurydzy, według innych – boga słońca. Najlepszym przykładem tego religijnego tygla stał się gwatemalski Maximón – pochodna prekolumbijskiego boga Mam i świętego Szymona. To bóstwo o wyjątkowo skomplikowanym charakterze. Raz dobre, raz złe, towarzyszy współczesnym Majom w codziennych problemach. Do niedawna tępione było przez państwowe i religijne autorytety, stąd dziś często chowa się je w piwnicach lub za miastem. Maximón to figura przedstawiająca młodego mężczyznę lub chłopca wygodnie usadowionego w fotelu, którą codziennie trzeba umyć, ubrać, nakarmić. Oczekuje też ofiar – alkoholu czy papierosów – w zamian za nie wysłuchując próśb: o szczęśliwe rozwiązanie ciąży, o wybicie trzody sąsiada, o odwzajemnione uczucie kobiety. Ale przejawów religijnego synkretyzmu jest u Majów więcej. – W 2008 r. udało mi się dotrzeć do szamana, który po kilku tygodniach znajomości dopuścił mnie do swoich rytuałów – opowiada Szymański. – W języku ch’orti’, jednym z do dziś istniejących, pytał duchy o zgodę na podzielenie się ze mną swoją wiedzą. W jego słowach mnóstwo było odniesień do starożytności, do motywów stworzenia majańskiego świata, ale też do Matki Boskiej z Guadalupe. Po licznych wezwaniach raz po raz padało najzwyklejsze chrześcijańskie „Amen”. Wraz z chrześcijaństwem Majowie siłą rzeczy przejęli również jego pojmowanie końca świata i zbawienia. Dziś to my uczymy ich kultury przodków. Zrekonstruowaliśmy kalendarz, rozszyfrowaliśmy pismo. Majowie łapią je bardzo szybko. Jednak nie tylko archeolodzy docierają do miejsc przez nich zamieszkanych. Jeszcze skuteczniej robi to nasza inwazyjna popkultura za pośrednictwem kina, telewizji, literatury. Majowie, słysząc, że sami wymyślili apokalipsę, skłonni są w nią uwierzyć. I to jest dopiero koniec świata.