Był polskim Indianą Jonesem. Zbadał najbardziej tajemnicze miasto Oceanii
Zdrajca, pechowiec i odkrywca. Jan Kubary to jedna z najbardziej niezwykłych i niejednoznacznych postaci polskiej etnografii. Jego pełne przygód życie zakończyło się w tajemniczych okolicznościach na odległej wyspie.
W tym artykule: Pechowy powstaniec i zdrajca Jak Jan Kubary został etnografem Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Zadośćuczynienie za zdradę Jan Kubary (1846–1896) urodził się w Warszawie, w rodzinie o mieszanych korzeniach polsko-węgiersko-niemieckich. Jak wielu młodych ludzi, dał się ponieść rewolucyjno-patriotycznej atmosferze. Wstąpił do konspiracji, a od stycznia 1863 roku działał w powstańczej partyzantce. Najwyraźniej przerosło to nastolatka. – Po upływie tygodnia uciekł do Prus, przechodząc granicę w okolicach Myszyńca. Niebawem znalazł się u krewnych w Berlinie, skąd za radą wuja wrócił do Warszawy i zaczął uczęszczać do gimnazjum – opisywała historyczka prof. Franciszka Ramotowska. Pechowy powstaniec i zdrajca Nie oznaczało to jednak końca związków Kubarego z powstaniem styczniowym. Działał w podziemiu, podejmował się misji, wciąż popadał jednak w konflikty. W efekcie po raz kolejny uciekł do Prus, a następnie do Drezna. „W stolicy saskiej zaszedł w życiu Kubarego niezrozumiały epizod, mianowicie zwrócił się do poselstwa rosyjskiego i złożył tam szczegółowe zeznania co do roli, odegranej przez siebie w powstaniu. Obiecywał na przyszłość wiernie służyć rządowi, w zamian za to żądając jedynie prawa powrotu do kraju. W zeznaniach, składanych później przed komisją śledczą, tłumaczył się, że uczynił to, dowiedziawszy się o ogłoszeniu amnestii. Czy tak było w istocie, trudno dojść. Być może uczynił to za namową swych krewnych z Berlina, u których bawił czas pewien pomiędzy pierwszym a drugim pobytem w Dreźnie” – stwierdzał badacz epoki prof. Janusz Iwaszkiewicz w książce „Wielka prowokacja”. To było sprzeniewierzenie się zasadom, ale gdyby Kubary tylko na tym zakończył! Został szpiegiem na carskim żołdzie. Latem 1864 roku wysłano go do Paryża, by śledził polską emigrację i werbował współpracowników. Odnowił tam znajomość ze swoim gimnazjalnym kolegą Aleksandrem Zwierzchowskim mającym szerokie kontakty. Ów przygotował prowokację. Pod pozorem tworzenia w kraju nowego Rządu Narodowego ściągał z zagranicy do Polski i wydawał w ręce carskiej policji patriotycznych działaczy emigracyjnych. W swoim zaprzaństwie zdystansował nawet Kubarego. Obaj agenci jednak skonfliktowali się. Kubary donosił na Zwierzchowskiego, być może nawet ostrzegał przed nim polskich emigrantów. W efekcie sam trafił nad Wisłą do carskiego aresztu. Na krótko jednak. Pod groźbą zsyłki na Sybir wrócił do kolaboracji. Jak Jan Kubary został etnografem – Kubary wysługiwał się jeszcze carskiej tajnej policji do 1868 roku. Terenem jego szpiegowania była Szkoła Główna, w której został studentem. W tymże 1868 roku opuścił Warszawę, by w dalekich podróżach na Wyspy Mikronezji zdobyć sławę naukową etnografa. Zwierzchowski natomiast wyjechał w 1865 r. do krajów zachodnich, a potem na Bałkany, gdzie przez długie lata nieźle zarabiał jako agent tajnej policji carskiej, zbierając informacje o działalności swoich rodaków – relacjonowała prof. Franciszka Ramotowska. Czy Kubary miał wyrzuty sumienia? Na pewno nie był szczęśliwy, zupełnie się pogubił. „Całe moje życie, licząc od roku 1863, było tylko boleścią” – pisał w liście pożegnalnym do matki. W Niemczech podejmował się dorywczych prac. Nie ukończył bowiem żadnych studiów w Warszawie, liznął tylko nieco medycyny w Szkole Głównej, nie miał też doświadczenia zawodowego. Postawił jednak wszystko na jedną kartę. Uciekł od swojej przeszłości dosłownie. Zatrudnił się u bezwzględnego kupca Johanna Cesare’a Godeffroya w Hamburgu. Kubary miał udać się na słabo poznane wyspy Oceanii, by zbierać tam rzadkie eksponaty dla muzeum historii naturalnej, które wymarzył sobie niemiecki handlarz. Wenecja Pacyfiku czy wyspa duchów? Kubary zaczął na Samoa, potem przyszedł czas na inne wyspy. Wszystkie pełne były osobliwości. Na przykład na Yap Kubary zetknął się z największymi monetami świata. Były to wapienne dyski z otworem w środku, zwane przez miejscowych rai. Najmniejsze mają kilkanaście centymetrów średnicy, największe: ponad trzy metry. Z kolei na wyspie Ponape (Pohnpei) Kubary eksplorował tajemnicze ruiny Nan Madol (Nanmatal). Na kompleks ten składa się blisko 100 sztucznych wysepek z monumentalnymi budowlami z ogromnych bazaltowych bloków. Powstały jakieś 900 lat temu. Nan Madol zamieszkiwała miejscowa arystokracja – dynastia Saudeleurów – zmieciona w tajemniczych okolicznościach w XVI wieku przez niejakiego Isokelekela, nazywanego synem boga piorunów. Miasto zarosło, uważano je za umarłe, za siedlisko duchów. Kubary się nie przestraszył. Odkrył i szczegółowo opisał kilkanaście grobowców królewskich. Robił zdjęcia, zbierał opowieści, kolekcjonował eksponaty. Potem zapakował skarby – w tym ponoć niesamowicie osobliwe czaszki z królewskich grobów – w 100 skrzyń i na pokładzie szkunera „Alfred” odpłynął w stronę Samoa. Niestety, 19 września 1874 roku nieopodal atolu Jaluit burza roztrzaskała szkuner. Skarby przepadły, a Kubary znów popadł w kłopoty. Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy o... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/santa-maria-nina-i-pinta-statki-pierwszej-wyprawy-kolumba-komputerowa-rekonstrukcja-getty-images2-2a920b8.jpg" width="938" height="503" alt="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" title="Santa Maria, Nina i Pinta, statki pierwszej wyprawy Kolumba (komputerowa rekonstrukcja, Getty Images)" /> Zadośćuczynienie za zdradę Wrócił do pracy. Zbierał i wysyłał eksponaty. Korespondował z polskimi magazynami, a nawet sporadycznie gościł na polskich ziemiach pod zaborami. „Może odbiciem tej tęsknoty za krajem, chęcią rehabilitowania się wobec niego i ekspiacji za popełnione zbrodnie było umieszczanie cennych prac naukowych w czasopismach polskich. Naukowa działalność Kubarego cieszyła się dużym uznaniem w świecie naukowym, szczególnie niemieckim, a jednak autor nie wahał się pisać swych prac w języku polskim. Świadectwem pragnienia utrzymania kontaktu z krajem i jego nauką był również udział Kubarego w Lwowskich Zjazdach Przyrodników i lekarzy polskich w roku 1875 i 1894. Pamiątką po Kubarym są piękne okazy ptaków z Wysp Żeglarskich przesłane w roku 1874 matce do Warszawy, a nabyte następnie przez hr. Konstantego Branickiego do gabinetu Zoologicznego Uniwersytetu Warszawskiego” – stwierdzał prof. Janusz Iwaszkiewicz. Kubary osiadł na Ponape. W październiku 1896 roku znaleziono go tam martwego. Miał 50 lat. Nie wiadomo, czy zmarł z przyczyn naturalnych, czy został zabity lub popełnił samobójstwo. Może ścigały go duchy z przeszłości, znad Wisły i z Nan Madol? Kilka lat temu miejsca związane z Kubarym na Ponape odwiedziła i opisała w książce „Na krawędzi raju” podróżniczka Katarzyna Piec. Zetknęła się wówczas m.in. z relacją, że podróżnik popełnił samobójstwo po tym, gdy dowiedział się, że zdradza go żona. Źródła: Janusz Iwaszkiewicz, „Wielka Prowokacja: rzekomy rząd narodowy 1865 r.”, Wydawnictwo Rój, Warszawa 1928, Katarzyna Piec, „Na krawędzi raju”, Sorus, Poznań 2020, Franciszka Ramotowska, „Wielka prowokacja 1864 r. w świetle nowych źródeł archiwalnych”, w: „Przegląd Historyczny” nr 1/19733, Konrad Wypych, „W cieniu fe”, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1969 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już dosyć ludzi, którzy przychodzą i zawracają mi głowę jakimiś bredniami”. Ni:ne McComber jest szefową marketingu w lokalnej gazecie Mohawków „The Eastern Door”. Od lat zmaga się z kolejnymi dziennikarzami, którzy przyjeżdżają do Kahnawake weryfikować fantastyczną legendę, która – jak się okazuje – nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. „Nie było w naszej rodzinie Ukraińca, moja mama jest Jugosłowianką. Cała ta legenda wzięła się stąd, że ojciec znał kilka słów w praktycznie każdym języku. Przyjeżdżali turyści i uczył się od nich. W czasie EXPO ’67 przyjechali też jacyś Rosjanie czy Ukraińcy i jakoś się z nim porozumiewali. I ubzdurali sobie, że on jest jakimś ukraińskim pilotem”. Ni:ne opowiada mi, jak próbowała tłumaczyć ukraińskim filmowcom, że cała historia o Dacence Mohawku nie ma sensu. Pokazywała im rodzinne dokumenty i papiery. Tłumaczyła, że muzeum Indian Village w Kahnawake założył Poking Fire już w latach 30., więc nie mógł tego zrobić ukraiński pilot zestrzelony nad Lwowem w 1944 r. „Wszystko na próżno. Oni przytakiwali, po czym wracali do siebie i dalej opowiadali te bzdury. Przestałam reagować”. Historia Dacenki jest jedną z bardziej kuriozalnych wariacji na temat przyjmowania i nadawania tożsamości indiańskiej przez ludzi, którzy z Indianami nie mają nic wspólnego – poza tym może, że przeczytali o nich parę książek. Nie tylko zresztą białych pociągały w XX w. tego typu pomysły. Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Jedna z najbardziej znanych historii wcieleniowych dotyczy Sylvestra Clarka Longa (1890–1932). Pochodził z rodziny byłych niewolników. W młodości podróżował z trupą cyrkową, a ponieważ miał nieco jaśniejszy kolor skóry niż typowi czarni, brano go za Indianina. Nie zaprzeczał, jego rodzice też twierdzili, że są Indianami, argumentując, że rdzennych Amerykanów biali także brali do niewoli – co jest prawdą. Pochodzenie indiańskie otwierało przed Sylvestrem znacznie więcej możliwości życiowych niż przed czarnym Amerykaninem. Clark skorzystał z szansy. W 1912 r. ukończył z wyróżnieniem szkołę rezydencyjną dla Indian i już jako Czirokez rozpoczął naukę w St John’s Military Academy. Z każdą zmianą miejsca pobytu jego indiańska tożsamość umacniała się, przyjął imię Long Lance (Długa Lanca), a jego biali koledzy traktowali go jak indiańskiego wodza. Long Lance był doskonałym kadetem, skończył szkołę z wyróżnieniem i szykował się do nauki w Akademii West Point. W podaniu na studia przedstawiał się jako pełnej krwi Czirokez, jednak nie zdał egzaminów. Być może przestraszył się ujawnienia tożsamości, które mogłoby nastąpić w trakcie weryfikacji jego danych, być może po prostu nie był wystarczająco przygotowany do nauki w elitarnej amerykańskiej akademii. Nie przeszkodziło mu to jednak dodawać faktu ukończenia szkoły do swojego CV. Zaciągnął się do armii kanadyjskiej, walczył w I wojnie światowej we Francji, gdzie został dwukrotnie ranny i dochrapał się stopnia sierżanta. Po wojnie osiedlił się w Calgary, stolicy kanadyjskiej Alberty, skąd jako reporter lokalnej gazety regularnie odwiedzał okoliczne indiańskie rezerwaty. Występował zdecydowanie w obronie praw Indian, krytykując m.in. system asymilacji Indian i stając się rzecznikiem ich praw. W 1922 r. Long został zaadoptowany przez plemię Czarnych Stóp i otrzymał imię Mały Bizon, pod którym przeszedł do historii. Również polskiej – wiele lat później Arkady Fiedler napisał „Małego Bizona”, książkę opartą na wspomnieniach Clarka spisanych w 1928 r. Fiedler przepisał całe fragmenty książki, zapewne nie wiedząc, że korzysta z pamiętnika fałszerza. Wspomnienia Long Lance’a, oparte na rzeczach zasłyszanych od innych, stały się bestsellerem. A jego autor jako pierwszy rdzenny Amerykanin został członkiem prestiżowego nowojorskiego Klubu Podróżników. Fałszerstwo wyszło na jaw (m.in. po tym, gdy na planie filmu Long Lance skonfrontował się z Indianami znającymi swe tradycje – przyp. red.) i Clark został odrzucony przez amerykańską socjetę równie żarliwie jak wcześniej został przez nią przygarnięty. Pogrążony w depresji popełnił samobójstwo w 1932 r. Od uwielbienia do pogardy Nieco inny przypadek stanowił Archibald Belaney – Brytyjczyk, który twierdził, że jego ojcem był Szkot, a matką Apaczka. W rzeczywistości to zwykły angielski chłopiec urodzony w Hastings, który w dzieciństwie naczytał się książek o Indianach i postanowił zostać jednym z nich. W 1906 r. wyemigrował do Kanady, gdzie początkowo żył jak wielu innych białych traperów. Wkrótce jednak przyjął imię Szara Sowa. Romansował, zmieniał żony (miał ich w sumie pięć). Zasłynął jako pisarz i obrońca przyrody. Zrobił wiele dobrego nie tylko dla Indian – to w dużym stopniu dzięki jego zabiegom udało się ocalić populację bobrów w Kanadzie. Wydawał książki, w których opisywał swoje życie i walkę o ratowanie zwierząt, stał się popularny w całym świecie anglosaskim i nie tylko. Jego tournée po Wielkiej Brytanii w 1935 r. okazało się oszałamiającym sukcesem. Gazety nazywały go „Indiańskim świętym Franciszkiem”, tłumy waliły na jego wykłady. Podobnie jak Mały Bizon, Szara Sowa żył jednak w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem. Po tym, gdy opuściła go indiańska żona, popadł w alkoholizm i zmarł w wieku niecałych 50 lat. Krótko po jego śmierci prawdziwą tożsamość Szarej Sowy wyjawiła światu jego pierwsza żona (Angele Egwuna z plemienia Odżibwejów). Podobnie jak w przypadku Long Lance’a opinia publiczna z łatwością przeszła od gloryfikowania niedawnego bohatera do szyderstw i oskarżeń wobec „kłamcy” i „mitomana”. W 2001 r., we Włoszech ukazała się książka Ernesto Ferrero „Rok Indianina”. To historia Białego Łosia, wodza Indian Tuscarora, żyjącego w Kanadzie. Odwiedził Włochy w 1924 r. i nawet spotkał się z Mussolinim. Biały Łoś twierdził, że jego ojcem jest biały mężczyzna, a matką Czerwony Koc – córka wodza Tuscarorów. Według innego autora Christiana Feesta w istocie był on włoskim Amerykaninem i nazywał się Edgardo Laplante. Podbił Włochy (Mussolini obiecał mu ponoć, że wspomoże walkę jego narodu o wolność) i nie tylko: w Nicei spotkał dwie austriackie hrabianki (matkę i córkę), które się w nim zakochały i z chęcią utrzymywały. On nie protestował. Sielanka trwała do czasu, gdy pojawiły się zarzuty o nadużycia finansowe i uczuciowe. Ci sami, którzy jeszcze niedawno wychwalali Białego Łosia, odwracali się od niego z niesmakiem. Ostatecznie Laplante trafił na dwa lata do więzienia, a potem został wydalony z Włoch. Podszywanie się pod indiańską tożsamość Przez cały XX w. wcielanie się w rolę Indianina było niezwykle atrakcyjnym i popłatnym pomysłem na życie. Realizowali go nie tylko zawodowi oszuści, mitomani i marzyciele, a także pisarze – i to nieźli. W amerykańskiej literaturze istnieje bogata lista autorów, którzy podszywali się pod indiańską tożsamość. I co najmniej kilku z nich udało się, aczkolwiek do czasu, przekonać opinię publiczną, że są prawdziwymi rdzennymi Amerykanami. „Biali Indianie” byli obecni nie tylko w literaturze amerykańskiej, co prowadzi do wspomnianej na początku mojej wizyty w rezerwacie Kahnawake pod Montrealem. Szukałem tam śladów po najsłynniejszym „polskim Indianinie”. Sat Okh, czyli Stanisław Supłatowicz (zmarł w 2003 r. w Gdańsku), twierdził, że był synem rewolucjonistki z Radomia zesłanej na Sybir po rewolucji 1905 r. oraz Wysokiego Orła, wodza Szaunisów (Supłatowicz wymyślił niestosowane wcześniej określenie „Szewanezów” używane potem przez wielu jego czytelników). Stanisława Supłatowicz miała uciec z Syberii na Alaskę przez Cieśninę Beringa, następnie trafić do obozu Szewanezów gdzieś między Jeziorem Niewolniczym a Jeziorem Niedźwiedzim na północy Kanady. Po poślubieniu Wysokiego Orła, wodza wioski, urodziła troje dzieci, z których Sat Okh, Długie Pióro, Stanisław Supłatowicz był najmłodszy. Tuż przed II wojną światową matka z synem wracają do Polski. Potem Supłatowicz wstępuje do konspiracji, zostaje aresztowany przez gestapo, trafia do tego samego radomskiego więzienia (mało tego – tej samej celi!), gdzie trzydzieści lat wcześniej przebywała gnębiona przez carat matka. Po kilku miesiącach tortur zostaje skierowany do Auschwitz, jednak ucieka z transportu, trafia do leśnych oddziałów AK, gdzie walczy do końca wojny. Potem służy w marynarce. Zaczyna pisać książki o życiu wśród Indian, zdobywając ogromną popularność w Polsce i jeszcze większą w ZSRR. Tam historia jego i matki staje się podstawą legendy łączącej w sobie elementy walki o wyzwolenie Indian spod ucisku imperialnej Ameryki oraz Polaków – spod władzy caratu, a potem z sanacyjnej opresji. Pracując jako motorzysta na „Batorym”, Supłatowicz odwiedza swoją indiańską rodzinę w Montrealu. W wywiadach i artykułach opisuje własne życie, dorzucając coraz smakowitsze kawałki. Wszyscy go słuchają z wypiekami na twarzy. Do końca lat 90. XX w. nikt publicznie nie kwestionował legendy Sat Okha. Kiedy w 1997 r. Janusz Ryszkowski w „Wieczorze Wybrzeża” podał w wątpliwość niektóre jej wątki, spotkała go fala krytyki. A jednak legenda Sat Okha nie ma wiele wspólnego z prawdą o nim. Jego matka nie była rewolucjonistką (z caratem walczył jej mąż i to on został zesłany na Sybir), nigdy nie uciekła z Rosji na Alaskę. W 1928 r. ochrzciła Stanisława w radomskiej farze, twierdząc, że to syn jej i Leona Supłatowicza, urodzony trzy lata wcześniej w Kirieńsku w Rosji. Nie wiadomo, czy tak było w rzeczywistości; być może Stanisław został adoptowany na Syberii, być może urodził się już po powrocie rodziny do Polski. W 1932 r. Stanisław poszedł do szkoły podstawowej w Radomiu, ukończył ją w 1939 r. Na początku wojny nie wstąpił do konspiracji, w każdym razie nie ma na to żadnych dowodów. Owszem, siedział przez dziesięć miesięcy w niemieckim więzieniu, ale nie – jak twierdził – za działalność konspiracyjną albo „nieczystość rasową”, lecz za pospolitą kradzież. Nie uciekł też z transportu do Auschwitz, a w AK walczył przez kilka miesięcy w 1944 r. Nie miał krewnych w Ameryce, a Kanadyjczycy, których przedstawiał jako swoją siostrę i szwagra, to jego znajomi (zresztą rzekoma siostra nie była nawet Indianką). Nie był wybitnym pisarzem – najbardziej znane książki napisał z pomocą lepszych od siebie literatów. Był za to rewelacyjnym gawędziarzem, któremu w nieprawdopodobny sposób udało się utrzymać mit o swoim pochodzeniu przez całe dorosłe życie. Europejczycy szukali nowej tożsamości? Dlaczego? Po co ludzie wcielają się w Indian, tworzą fałszywe tożsamości? Może jeszcze ciekawszym pytaniem jest inne: dlaczego przez lata opinia publiczna tak łatwo akceptowała fantazje fałszywych Indian? Steve Bonspiel jest właścicielem gazety „The Eastern Door” wydawanej w rezerwacie Mohawków Kahnawake. Zadałem mu to pytanie. „Pewnie biali Europejczycy szukają innej tożsamości, bo nie są szczęśliwi będąc sobą. To się dzieje w wielu miejscach na świecie, wśród Polaków, Niemców, Rosjan. Organizują własne Pow Wow, czyli festiwale indiańskie. Twierdzą też, że mają jakieś tajemnicze związki z Indianami. Problem polega na tym, że to są związki z Indianami sprzed pięciuset lat. Jak widzisz, tutaj życie wygląda nieco inaczej niż niektórym się wydaje. Polak czy Niemiec mówi: »My też mieszkamy w tipi, nosimy pióropusze, stajemy się Indianami«. Tylko że my Mohawkowie nie mieszkamy w tipi ani wigwamach. A wy tworzycie sobie własne wyobrażenia na nasz temat, tworzycie romantyczną wizję Indian, którzy nigdy nie istnieli – odparł. – Powiedziałbym takim ludziom: jeśli chcecie żyć jak Indianie, to przyjedźcie do Kanady, zobaczcie, jak żyją Indianie w rezerwatach. Nie spodobałoby wam się, nie chcielibyście żyć tak, jak my żyjemy dziś. Tutaj w Kahnawake mamy szczęście. Uważa się nas za bogatą wspólnotę. Nie jesteśmy tacy znowu bogaci, ale niech będzie. Jeśli pojedziesz na północ, zobaczysz rezerwaty, które żyją w nieopisanej nędzy. Zobaczysz 16-osobowe rodziny żyjące w jednym domu bez dostępu do pitnej wody, bez kanalizacji. Pewnie wasi Indianie nie chcieliby doświadczyć tej części indiańskiego życia”. Andrew Delisle Senior kiedyś przewodził Radzie Plemiennej w Kahnawake, dziś kieruje fundacją dobroczynną Kanien’kehá:ka. „Kiedy byłem liderem Rady, czterech ludzi przyszło do mnie, twierdząc, że ich ojciec jest Indianinem. Byli o tym przekonani w stu procentach. Nie wiem, skąd to się bierze, ale się domyślam. Co polscy rodzice odpowiadają swoim dzieciom, kiedy te pytają ich, skąd się biorą dzieci?” – zapytał mnie. „Bocian je przynosi” – odparłem. „Tutaj niektórzy mówią dziecku: przyniósł cię indiański wódz. Potem te dzieciaki dorastają, ich rodziny się rozpadają, ale dawne słowa zostają w głowie. Niektóre po prostu wierzą, że ich ojcem jest indiański wódz. My o takich Indianach mówimy, że pochodzą z plemienia Wannabe. Dla nas to trochę miłe, trochę irytujące, bo ci ludzie traktują nas jak zabawki, jak obiekt swojej romantycznej miłości. Ludzie myślą, że fajnie jest mieć Indianina jako przodka, więc wpisują go sobie w drzewo genealogiczne” – powiedział. Nasz nieposkromiony apetyt na cudowną baśń z czasów dzieciństwa – to tłumaczy popularność takich postaci jak Dacenko-Poking Fire, Szara Sowa czy Sat Okh. Oni w realnym życiu spełniali swoje marzenia, a my akceptując ich wiarygodność jako Indian, staliśmy się częścią ich świata. To, że fakty się nie zgadzają, nie ma znaczenia. W gruncie rzeczy mało kogo interesuje, które plemiona noszą pióropusze, a które kastowa, które mieszkają w wigwamach, a które w tipi. Potrzeba współuczestnictwa w magicznym świecie indiańskich obyczajów i rytuałów staje się ostatecznym usprawiedliwieniem kłamstwa i ignorancji. A że tworzenie mitu „szlachetnego dzikusa” może być obraźliwe i upokarzające dla prawdziwych ludzi – rdzennych Amerykanów i Kanadyjczyków? Co z tego? Przecież to nie o nich chodzi, a o nas. Wybaczamy naszym rodzimym Indianom, bo wolimy, żeby tacy ludzie jak Sat Okh istnieli naprawdę.
„Zakazana archeologia”. Jak rywal Indiany Jonesa został ojcem Thorgala
Popkultura płata rozmaite figle. Historyczny pierwowzór wroga Indiany Jonesa nie tylko był nazistą, ale też promował koncepcję o wikingach w Ameryce Południowej, którą znamy z serii o Thorgalu. Czy to czysty zbieg okoliczności?
W tym artykule: Kim naprawdę był rywal Indiany Jonesa Ekspansja skandynawskich konkwsitadorów „Ukryta historia” i „zakazana archeologia” Brunatne korzenie Thorgala? Zarówno na początku, jak i na końcu słynnych „Poszukiwaczy zaginionej Arki” pojawia się rywal Indiany Jonesa – René Belloq. Najpierw okrada głównego bohatera ze złotego idola ze świątyni południowoamerykańskiego ludu Chachapoya. Na koniec próbuje zaś przeniknąć tajemnicę Arki Przeznaczenia. Zabiera ją z nazistami na tajemniczą wyspę u wybrzeży Grecji. Zestawiając mapę z filmu z rzeczywistą, niektórzy fani Indiany Jonesa uznają, że to niewielka wyspa Christiani. Nieodległa od słynnej Santorini, ale niezamieszkała i nieskomunikowana ze słynną turystyczną atrakcją. Tak czy inaczej, wyspa stała się grobem Belloqa. Czy ten badacz renegat był czystym wymysłem filmowców? Kim naprawdę był rywal Indiany Jonesa René Belloq jest francuskim archeologiem, ale współpracującym z nazistami. Prowadzi wykopaliska m.in. w egipskim Tanis, domniemanym miejscu ukrycia Arki Przymierza wywiezionej z Jerozolimy. W latach 30. w Tanis faktycznie prowadził wykopaliska egiptolog z Francji. Był to niejaki Pierre Montet (1885–1966), mający na koncie wiele spektakularnych osiągnięć. Nie pracował jednak w Tanis z hitlerowcami, nie ciąży na nim podejrzenie o kolaborację z nazistami. Co innego francuski antropolog i ezoteryk Jacques de Mahieu (1915–1990). Miał poglądy zbieżne z hitlerowcami, a swoje prace poświęcił Ameryce Południowej. Jako pierwowzór Belloqa wymieniony jest na internetowej Indiana Jones Wiki. Prawdziwym życiorysem zajęli się naukowcy. Urodził się jako Jacques Girault. W latach 30. XX wieku ukończył studia na uniwersytecie w Aix-en-Provence. Związał się ze środowiskami skrajnie prawicowymi. Po klęsce Francji w wojnie z Hitlerem w roku 1940 nie tylko popierał kolaboracyjny rząd Vichy, ale i wstąpił do Legionu Ochotników Francuskich przeciw Bolszewizmowi (LVF). Służył ponoć nawet jako ochotnik w złożonej z Francuzów dywizji SS „Charlemagne”, która do ostatnich chwil III Rzeszy broniła bunkra Hitlera w Berlinie. Już pod nowym nazwiskiem de Mahieu twierdził, że we Francji wielokrotnie skazano go na śmierć. Ile było w tym faktów, ile autokreacji, nie można być pewnym. De Mahieu chciał bowiem zaistnieć jako bohater w nowym środowisku: wśród nazistów, którzy uciekli po wojnie do Argentyny za przyzwoleniem miejscowych władz. Ekspansja skandynawskich konkwsitadorów W Argentynie ukończył studia z filozofii, ekonomii i polityki na uniwersytetach w Mendozie i Buenos Aires. Pomagał też zaaklimatyzować się w Ameryce Południowej innym hitlerowcom. W pracy poświęcił się badaniom, które dziś możemy określić jako pseudonaukowe i naznaczone rasistowskimi teoriami. Tendencyjnie dopasowując do swoich kontrowersyjnych hipotez wyniki badań etnologów i archeologów, zaczął przekonywać o kolonizacji Ameryki Środkowej i Południowej przez wikingów, kilkaset lat przed przybyciem Krzysztofa Kolumba. Ta ekspansja skandynawskich konkwistadorów miała zacząć się od lądowania Jarla Ullmana, żeglarza ze Szlezwiku, w Zatoce Meksykańskiej w 967 roku. Okrzyknięty przez miejscowych białym bogiem Quetzalcoatlem, Pierzastym Wężem, podbijał kolejne połacie kontynentu. Dzieło wikinga kontynuowali następcy, zajmując m.in. Peru. Pod koniec XIII wieku miało żyć w Ameryce już 80 tysięcy wojowników o skandynawskich korzeniach! Mroczna przeszłość Borów Dolnośląskich. Zapomniane obozy II wojny światowej zdradzają tajemnice Zaginione fragmenty obozów pracy przymusowej i zapomniane miejsca pochówków jeńców znaleźli archeolodzy w Borach Dolnośląskich. W baraku w Ruszowie odkryto napis wskazujący, że przetrzymy... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mroczna-przeszlosc-borow-dolnoslaskich-zapomniane-obozy-ii-wojny-swiatowej-zdradzaja-tajemnice-c2c6dea.png" width="938" height="492" alt="Mroczna przeszłość Borów Dolnośląskich. Zapomniane obozy II wojny światowej zdradzają tajemnice" title="Mroczna przeszłość Borów Dolnośląskich. Zapomniane obozy II wojny światowej zdradzają tajemnice" /> „Ukryta historia” i „zakazana archeologia” De Mahieu wskazywał, że kolejnymi odkrywcami Ameryki rodem z Europy byli templariusze, kilka pokoleń przed Kolumbem. Takie prekolumbijskie kontakty nie są oczywiście kompletnie wykluczone, chociaż w przypadku rycerzy zakonnych brak na to twardych dowodów. O wikingach wiemy zaś, że z pewnością dotarli do wybrzeża Ameryki Północnej. Tyle że nie stała za tym żadna daleko posunięta kolonizacja kontynentu. Jacques De Mahieu widział to inaczej: w rasistowski sposób podkreślał wyższość Europejczyków i pomniejszał umiejętności rdzennych ludów Ameryki, jakby same niezdolne były do zbudowania zaawansowanej cywilizacji. Dowodów na wikińską konkwistę doszukiwał się w domniemanych inskrypcjach runicznych, w symbolice amerykańskich kultur prekolumbijskich, w opowieściach o jasnoskórych indiańskich plemionach. – Jacques de Mahieu jest autorem o wielu twarzach, czytanym przez różne grupy czytelników, których ścieżki tylko bardzo rzadko się pokrywały – wskazuje historyk idei i politolog prof. Stephane François w książce „Nazi Occultism: Between the SS and Esotericism”. Jak podkreśla, teorie ex-nazisty były i są podchwytywane przez wielu autorów zafascynowanych „ukrytą historią” oraz „zakazaną archeologią”, często nieświadomych rasistowskich podtekstów prac Francuza. Zdaniem badacza, echa sensacyjnych doniesień de Mahieu o obecności templariuszy w Ameryce widać w popularnych komiksach, m.in. w zeszycie „Mu – zaginione miasto” o przygodach Corto Maltese, autorstwa Hugo Pratta. Mezoamerykańskich wikingów znajdziemy zaś w kultowej serii o... Thorgalu. Brunatne korzenie Thorgala? Jak wskazuje prof. François, w komiksowym dziele napisanym przez Jeana Van Hamme i zilustrowanym przez Grzegorza Rosińskiego, mamy przecież do czynienia z wychowanym przez Wikingów „dzieckiem gwiazd”, potomkiem Atlantydów. Z bohaterem, który w odcinkach zogniskowanych wokół krainy Qa, trafia za Atlantyk, gdzie rządzi jego ojciec jako biały żywy bóg cywilizacji prekolumbijskiej. Czy profesor nie przesadza z owymi brunatnymi, rasistowskimi korzeniami Thorgala? Tak odniósł się do tego van Hamme w wypowiedzi z 2014 roku. – Przy tworzeniu scenariuszy inspirowałem się głównie opowieściami z dzieciństwa, chcąc zapewnić czytelnikowi dobrą zabawę. Wiem doskonale, że mity nordyckie, wskrzeszone przez opery Wagnera, zostały ponownie wykorzystane przez Hitlera, aby przekonać Niemców, jakoby to oni byli bogami, którzy mają rządzić światem. To nie jest tajemnica. Jeśli chodzi o skrajnie prawicowe odczytanie Thorgala, jest to po prostu błędna interpretacja. Thorgal nie jest wikingiem, sprzeciwia się ich brutalności i grabieżom. Dodajmy, że o prekolumbijskich odkrywcach Ameryki pisało wielu autorów, bardziej znanych od de Mahieu i wcześniej od niego. Ten zmarł w roku 1990 nie zostawszy milionerem, ani nigdy nie rozliczywszy się z nazistowską przeszłością. Skończył więc dużo lepiej niż René Belloq. Seria o „Thorgalu” wciąż się ukazuje, czerpiąc inspirację z wielu rozmaitych źródeł, mitologii i fantastycznych teorii. Podobnie jak seria filmów, gier, komiksów i książek o Indianie Jonesie. ŹRÓDŁA: Simon Fontvieille, „Thorgal ou le grand malentendu nordique”, na: https://www.lavie.fr/ma-vie/culture/thorgal-ou-le-grand-malentendu-nordique-20995.php, Stephane François, „Nazi Occultism: Between the SS and Esotericism”, Routledge 2023 - Nicholas Goodrick-Clarke, „Black Sun. Aryan Cults, Esoteric Nazism and the Politics of Identity”, New York University Press, 2001, https://indianajones.fandom.com/wiki/Ren%C3%A9_Emile_Belloq Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Indiana Jones i Pawie Oko. Dlaczego filmowy archeolog szukał diamentu Aleksandra Macedońskiego?
Jedną z najbardziej dramatycznych przygód filmowy archeolog przeżywa na samym początku filmu „Indiana Jones i świątynia zagłady”. Sceny w Szanghaju nawiązują do kilku historycznych wydarzeń i legend.
W tym artykule: Szanghaj pachnący wojną, jak Gdańsk Wymiana prochów na diament Skarb Aleksandra Wielkiego Rady Polaka dla Jonesa Scena, która omal nie znalazła się w „Poszukiwaczach zaginionej Arki” Mamy rok 1935. Jones przebywa w Szanghaju, największym mieście ówczesnych Chin, liczącym prawie cztery miliony ludzi. Chiny są wielkie, ale słabe. Dynamicznie rozwijające się miasto opanowane jest przez gangi, niczym Chicago w czasach prohibicji. Chińczycy obalili władzę cesarską i państwo stało się republiką, ale na jego tereny pożądliwie spogląda Japonia, którą rządzą kręgi militarystyczne i nacjonalistyczne. Szanghaj pachnący wojną, jak Gdańsk Jako jeden z punktów zapalnych na naszym globie – niczym Wolne Miasto Gdańsk jako zarzewie konfliktu polsko-niemieckiego – wskazywał Szanghaj m.in. młody wówczas reportażysta Ksawery Pruszyński w książce „Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk 193?” (1932). Azjatycka metropolia była też po prostu niebezpieczna dla obcych. „Rzym należy zwiedzać z bedekerem. Konstantynopol z zapasem bakczyszowej [czyli przeznaczonej na łapówki i napiwki; przyp. red.] monety. W zaułkach portowych Szanghaju przyda się rewolwer” – opisywał miasto Pruszyński, bazując na docierających stamtąd doniesieniach. Tak, zamiast przewodnika turystycznego oraz drobnych na jałmużnę i łapówki, bardziej przydawała się tam broń. I Indiana Jones miał się o tym przekonać. W Szanghaju archeolog spotyka się w nocnym klubie o nieprzypadkowej nazwie Obi Wan z bezlitosnym miejscowym gangsterem, niejakim Lao Che. To postać fikcyjna, aczkolwiek zapisała się w dziejach… polskiego rocka. To od szanghajskiego gangstera wziął swoją nazwę popularny zespół z Płocka. Wróćmy jednak do filmu. Jones spotyka się z Lao Che, żeby dokonać wymiany dwóch bezcennych artefaktów. Archeolog daje gangsterowi nefrytową urnę z zaginionymi prochami niejakiego Nurhacziego – wodza Mandżurów z przełomu XVI i XVII stulecia, który rozpoczął podbój Chin. Jego potomkowie pokonali Mingów i jako mandżurska dynastia Qing rządzili Państwem Środka od 1644 do 1912 roku. Wymiana prochów na diament Prochy Nurhacziego to artefakt o niebagatelnym znaczeniu politycznym i symbolicznym. Na dodatek Lao Che uważał wielkiego wodza za swojego przodka. W zamian za urnę z prochami dr Jones ma otrzymać od gangstera Pawie Oko. Gigantyczny stuczterdziestokaratowy diament. Jeden z tych szlachetnych kamieni, które fascynują ludzi od tysięcy lat, przyprawiają ich o dreszcze i bywają motywem zbrodni. Słynny rzymski historyk Pliniusz Starszy (23–79 r. n.e.) pisał w swojej monumentalnej „Historii Naturalnej”, że „diament nie tylko najwyższą cenę ma z pomiędzy drogich kamieni, ale także z wszelkich rzeczy ludzkich, przez długi czas był tylko królom, i to tylko bardzo niewielu znany”. Potwierdził zarazem, że jeszcze w czasach rzymskich stosunkowo niewiele wiedziano o tych minerałach. Świadczą o tym dziwne eksperymenty, jakie opisał światły Rzymianin. Wedle jego wiedzy problemem bywało odróżnienie diamentów od innych kamieni. Diamenty „odkrywają się na kowadłach, odbijając tak uderzenia, iż kowadło i młot na dwie sztuki się rozpadają”. Dzieje się tak, ponieważ kamień ten ma „twardość niewypowiedzianą”. Nie znaczy to jednak, że nie da się go przeciąć i podzielić. Aczkolwiek sposób zaproponowany przez Pliniusza wprawiłby w osłupienie dzisiejszych jubilerów. „Diament, którego dwie najgwałtowniejsze siły przyrody: ogień i żelazo, nie pokonują, łamie się od krwi koziej, ale nie inaczej jak po macerowaniu w świeżej i ciepłej” – przekonywał Rzymianin. Wygląda na to, że mitotwórcza właściwość diamentów już wtedy dorównywała ich wytrzymałości. Skarb Aleksandra Wielkiego Pawie Oko, którego tak pożądał Jones, należało niegdyś do Aleksandra Wielkiego i swego czasu tkwiło z drugim, podobnym kamieniem, w głowie szczerozłotego posągu pawia. To artefakt zmyślony, jednak jego historia nawiązuje do historycznych wydarzeń. Faktem bowiem jest, że miłość do diamentów zakiełkowała w Europie po wschodnich podbojach Aleksandra Wielkiego w IV wieku p.n.e. Macedoński wódz miał przywieźć te szlachetne kamienie z Indii, i to po wielu przygodach. By dostać się do Diamentowej Doliny, musiał pokonać węże zabijające ludzi wzrokiem niczym Meduza lub bazyliszek. Dlatego Macedończyk kazał użyć zwierciadła, które zabijało wraże gady. Te fantastyczne zdarzenia trafiły potem do legend, w tym do arabskich opowieści o Sindbadzie z „Księgi tysiąca i jednej nocy”. Można je było także odnaleźć w średniowieczu w różnych wariantach tzw. „Romansu o Aleksandrze”. Prof. Ryszard Kulesza, badacz antyku, pisał w pracy „Gdzie jest Aleksander Wielki?" (w „Przeglądzie Historycznym” 3/2010): „W Indiach właśnie zetknęli się Macedończycy z rozmaitymi, niezwykłymi stworami: zobaczyli pchły wielkie jak żaby, gigantyczne skorpiony, ludzi z twarzami lwów, ludzi z sześcioma rękami, psiogłowców itd. Najpełniejszy opis cudownych przygód Macedończyka w Indiach daje apokryficzny list Aleksandra do Arystotelesa. Napisany pierwotnie po grecku, wszedł w zmienionej formie w skład Romansu, a później został przełożony na łacinę, w której to wersji jako »Epistola Alexandri Magni ad Aristotelem« stał się szeroko znany w średniowieczu”. Bajki te powtarzał potem średniowieczny wenecki podróżnik (i konfabulator) Marco Polo w opowieściach o królestwie Mutfili, którego poddani wydobywają diamenty z legowisk bardzo jadowitych złośliwych węży w ten sposób, że zrzucają kawały mięsa między gady i klejnoty. Potem czekają, aż zlecą się orły. Czasem ptaki unoszą mięso dalej, czasem zjadają na miejscu. W pierwszym przypadku ludzie straszą orły i czekają, aż porzucą zdobycz z przyklejonymi szlachetnymi kamieniami lub diamenty posypią się z nieba. W drugim polują na orły i w poszukiwaniu klejnotów patroszą im wnętrzności lub wypatrują ptasich odchodów i z nich wygrzebują błyskotki. Wróćmy do Pawiego Oka. Jego znaczenie dla historii słynnego filmowego archeologa wyjaśniono w jednym z odcinków serialu „Kroniki młodego Indiany Jonesa”, powstałego po sukcesach filmów kinowych. Rady Polaka dla Jonesa Okazuje się, że mapę do skarbu Indiana znalazł przypadkiem na froncie I wojny światowej w 1918 roku. Epizod ten, zatytułowany „Pawie oko” (Peacock’s Eye), był też o tyle ważny, że wyjaśnił, jak bohater wybierał swoją życiową drogę. Niespełna dwudziestoletni Jones trafia w tym odcinku na Wyspy Trobrianda, leżące na Morzu Salomona, koło Nowej Gwinei. Gigantyczny diament znaleziony w Botswanie. Może być trzecim co do wielkości w historii O wydobyciu kamienia o masie 1098 karatów poinformowała firma wydobywcza Debswana. Nowo odkryty diament może być trzecim największym diamentem, jaki kiedykolwiek znaleziono. Tam spotyka polskiego badacza Bronisława Malinowskiego (1884–1942). Ten słynny antropolog, podróżnik i religioznawca przez lata prowadził na wyspach nowatorskie i kontrowersyjne na owe czasy badania naukowe. Wybrał metodę polegającą na obserwacji uczestniczącej – żył wśród badanych i wchodził w sytuacje, które opisał potem w takich pracach jak „Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich”, „Życie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji” oraz „Argonauci zachodniego Pacyfiku”. Malinowski tak rozmawiał z młodym Jonesem o poszukiwanym już wtedy przez Amerykanina diamencie Aleksandra Wielkiego: – Co zrobisz, kiedy odnajdziesz wymarzony diament? – spytał Polak. – Wrócę do domu, zostanę archeologiem – odparł Indiana. – To zrobisz, jeśli go nie znajdziesz – poprawił go Malinowski. – Nie, to właśnie chcę robić w życiu – zapewnił młody Jones. – Czyli nie potrzebujesz tego diamentu, by spełnić swoje marzenia! Jak długo będziesz odkładać swoje marzenie na bok, szukając diamentu, którego nie potrzebujesz? Czas, Indy, to najcenniejsza rzecz, jaką posiadamy – przekonywał go Malinowski. W ten sposób polski naukowiec wpłynął na wybór życiowej drogi młodego awanturnika: pokazał mu, że poszukiwania Pawiego Oka de facto tylko niepotrzebnie odwlekają jego decyzję o zostaniu archeologiem. Ta scena oraz poszukiwania klejnotu powtórzone zostały w prostej grze edukacyjnej „The Adventures of Young Indiana Jones: Hunting for Treasure” (2008). Scena, która omal nie znalazła się w „Poszukiwaczach zaginionej Arki” Diament nie przyniósł Jonesowi szczęścia. W filmie archeolog ledwo uszedł z życiem z walki z Lao Che. Wyglądałaby ona pewnie jeszcze efektowniej, gdyby władze komunistycznej ChRL nie zabroniły filmowcom urządzenia pościgu po Wielkim Murze. Trudno zresztą im się dziwić, chodzi o zabytek. Zresztą wiele pomysłów dotyczących samego Państwa Środka nie znalazło się w filmach, a tylko w książkach i grach. Tam główny bohater np. zajrzał do sławetnego grobowca pierwszego cesarza Chin, znanego z Terakotowej Armii (gra komputerowa z 2003 roku „Indiana Jones and the Emperor’s Tomb”, zawierająca na koniec czytelne nawiązanie do początku filmu „Indiana Jones i świątynia zagłady” i dostarczenia prochów Nurhacziego). Albo szukał również na Dalekim Wschodzie, na granicy Chin i Mongolii, jaj dinozaurów (powieść Maxa McCoya „Indiana Jones and the Dinosaur Eggs” z 1996 roku) – z których notabene oba kraje są faktycznie bardzo znane w świecie naukowym. Z drugiej strony tajemnicą poliszynela jest, że cała ta efektowna filmowa scena z Szanghaju mogła się znaleźć w poprzednim filmie, w „Poszukiwaczach zaginionej Arki”. Bowiem zgodnie z pierwotnym pomysłem scenarzystów Indy miał dostać od chińskich gangsterów nie Pawie Oko, lecz jedną z części głowicy do Laski Ra, dzięki której zlokalizował Arkę Przymierza w egipskim Tanis. Spielberg i Lucas porzucili jednak to rozwiązanie. „Poszukiwacze zaginionej arki” na tym nie stracili, natomiast sceny z Szanghaju w kolejnej części okazały się majstersztykiem i zapadły w pamięć widzów. Prezentowany powyżej fragment pochodzi z książki Adama Węgłowskiego „Tropiciel skarbów. Fakty i mity w filmach o Indianie Jonesie”. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Skarpa Warszawska. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Machu Picchu, Troja i Petra, czyli jak odkrywano zaginione miasta
Zaginione miasta od wieków fascynują i inspirują kolejne pokolenia archeologów. Nic więc dziwnego, że co i rusz dowiadujemy się czegoś nowego na ich temat.
W tym artykule: Czy Troja istniała naprawdę? Zaginione miasto Petra w Jordanii Machu Picchu – zaginione miasto Indiana Jones Heinrich Schliemann – archeolog-amator Śladami Nabatejczyków Od zawsze wiadomo, że wyobraźnię najbardziej rozpala to, co ukryte. Ale zaginione miasta, legendarne skrytki, podziemne labirynty, choć atrakcyjne dla badaczy, nie zawsze prowokują ich do czynów. Może dlatego Troję, Petrę czy Machu Picchu przywróciły światu raczej determinacja pasjonatów i przypadek niż akademickie sławy. Krzysztof Kolumb ukrywał swoją tożsamość. Prawdziwe oblicze odkrywcy Ameryki Do historii przeszedł jako Krzysztof Kolumb. Odkrywca Ameryki wcale tak się jednak nie nazywał. Nie pochodził też z Genui, lecz z greckiej wyspy Chios. Ukrywał swoją tożsamość, bo bał si... Heinrich Schliemann był po prostu kupcem. Co prawda w dzieciństwie marzył o wykopywaniu skarbów, a jego wyobraźnię rozpalały opowieści ojca o homeryckich bohaterach, ale zawód wybrał stabilny. W wieku 14 lat zaczął pracować w sklepie. Wkrótce zaciągnął się na statek handlowy do Wenezueli, nie dotarł jednak do Nowego Świata, bo na drodze stanęła mu przygoda. Sztorm wyrzucił jego statek na holenderskie wybrzeże i młody handlowiec uznał, że to znak od losu. Postanowił zostać w Amsterdamie. Dalej zajmował się interesami, tyle że już z większym rozmachem. Równocześnie uczył się języków, w tym arabskiego. Pod koniec życia znał ich 13. Do czterdziestki zwiedził kawał świata, w USA zbił fortunę na gorączce złota, w Rosji zawarł szereg intratnych umów i nareszcie mógł wrócić do marzeń z dzieciństwa. Z czasów, gdy tata czytał mu Homera, najlepiej zapamiętał pewien świąteczny prezent – Ilustrowaną historię świata Jerrera. Chłopiec był pod wrażeniem ryciny przedstawiającej pożar Troi. Ten obraz wrył mu się w pamięć tak bardzo, że postanowił w przyszłości odnaleźć ruiny miasta. Chwilowo jednak, ze względu na młody wiek, trenował archeologię, bawiąc się z córką sąsiadów w wykopaliska. Czy Troja istniała naprawdę? Dorosły Schliemann zachował w sobie dziecko. Był romantykiem i nie rezygnował z marzeń. W wieku 47 lat spotkał o 30 lat młodszą Zofię Engastroménou, siostrzenicę greckiego arcybiskupa Vimposa. W 1870 r. razem wyruszyli do Azji Mniejszej, gdzie nad brzegiem Hellespontu (dziś Dardanele) Heinrich zabrał się do swoich pierwszych zakrojonych na poważną skalę poszukiwań archeologicznych. Większość świadków tych prac powątpiewała w jego poczytalność. W czasach Schliemanna powszechnie uważano, że Troja była tylko fantazją Homera. Grecki epik opisuje w Iliadzie około 50 dni z dziejów wojny trojańskiej. Według mitologii greckiej do sporu doszło, gdy Parys, syn króla Troi, wspierany przez boginię Afrodytę, porwał Helenę, żonę króla Menelaosa. Grecy (Achajowie) przez 10 lat oblegali Troję, by odbić swoją królową. Po obu stronach konfliktu stawali również olimpijscy bogowie, przy okazji załatwiając własne interesy. A że wojna się przeciągała, Achajowie użyli podstępu. Pod bramami miasta zostawili drewnianego konia i odpłynęli. Szczęśliwi Trojanie wciągnęli konia do miasta, w nocy zaś wyszli z niego ukryci tam wojownicy i otworzyli bramy swym achajskim towarzyszom. Mimo że w wersach Iliady wiele jest fantazyjnych ingerencji nadprzyrodzonych sił, nie brak w niej doskonałych opisów trojańskiej rzeczywistości, architektury, zwyczajów oraz scen z codziennego życia. Schliemann, podobnie jak starożytni Grecy i Rzymianie, choćby Tukidydes, uważał, że to prawdziwa historia. Heinrich był jednak pośmiewiskiem, bo poszukiwał legendarnej Troi z Iliadą w dłoni. Zaginione miasto Petra w Jordanii Schliemann musiał też chyba czytać albo przynajmniej słyszeć o wielkim odkryciu, którego w 1812 r., na 10 lat przed jego urodzeniem, dokonał szwajcarski orientalista Johann Ludwig Burckhardt. 28-letni podróżnik wybrał się z Damaszku do Kairu. Na zlecenie brytyjskiego Towarzystwa Wspierania Wypraw Odkrywczych ruszył do Afryki szukać źródeł Nigru. Miał przed sobą wiele dni błądzenia wśród pustynnych wiosek i zapomnianych przez świat miasteczek. W Kairze zamierzał dołączyć do jednej z karawan jadących do oazy Marzuk w dzisiejszej Libii. Burckhardt, podobnie jak później Schliemann, studiował arabski. Przez dwa lata, w Syrii, poznawał też miejscowe zwyczaje. Tu przybrał imię Ibrahim ibn Abdullah i przeszedł na islam. Teraz w stroju Beduina mógł bez problemu przemierzać Bliski Wschód. Kiedy dotarł na południowy zachód dzisiejszej Jordanii, tubylcy opowiedzieli mu o mieście wykutym w skale. Miasto? Przeczucie – znowu to przeczucie! – podpowiadało mu, że trzeba to sprawdzić. Za doprowadzenie go do miejsca, gdzie mógłby złożyć ofiarę na grobie Aarona, brata Mojżesza, podróżnik zapłacił przewodnikom równowartość dwóch końskich podków. W zamian został poprowadzony długim, wąskim wąwozem, którego ściany osiągały miejscami ponad 200 m. Na jego końcu młody Szwajcar zobaczył ósmy cud świata. To świątynia Al-Chazna, Skarbiec Faraona. Według legendy wieńcząca dwupiętrową kolumnadę amfora miała zawierać skarb piratów. Biały podróżnik był pierwszym od 600 lat Europejczykiem, którego stopa stanęła w tym miejscu. Zupełnie nieoczekiwanie Johann Ludwig Burckhardt odkrył w ten sposób „różanopalcą jutrzenkę”, jak poeci Wschodu nazywali Petrę (gr. skała). Można powiedzieć, że Szwajcar był kimś w rodzaju przypadkowego przechodnia, który wiedział, kiedy zatrzymać się na chwilę. Machu Picchu – zaginione miasto Indiana Jones Minęło niecałe 100 lat od momentu, gdy Burckhardt zobaczył zaginione miasto. Dokładnie 24 lipca 1911 r., w zupełnie innym miejscu świata, Hiram Bingham III, syn misjonarza z Honolulu, nauczyciel akademicki w Yale, był o krok od odkrycia kolejnego tajemniczego miasta. Podobnie jak jego sławni poprzednicy, on też nie był archeologiem. Późniejszy gubernator, pilot wojskowy i senator w młodości wykładał historię i nauki polityczne. W pamięci – podobnie jak Schliemann – nosił jednak obrazek z dzieciństwa, który przedstawiał most Inków na rzece Apurimac. To właśnie przez tę rycinę Hirama zafascynowała Ameryka Południowa. Marzył od odkryciu świętej stolicy Inków, Vilcabamby, i jej legendarnych skarbów. Konsekwencje były oczywiste. Wyjechał do Peru, gdzie sprawdzał każdą pogłoskę o lokalizacji miasta. Teraz, deszczowym rankiem, bez większej nadziei wspinał się na górski grzbiet o nazwie Machu Picchu. Słyszał, że znajdują się na nim jakieś ruiny, ale tubylcy nie uważali ich za interesujące. Imperialne drogi Inków. Poznaj historię dawnej potęgi Plac na wyspie Taquile na wielkim jeziorze Titicaca, w jego części należącej do Peru. Setki ludzi stoją w milczeniu, podczas gdy ksiądz odprawia nabożeństwo. Mieszkańcy Taquile to w du.. Po wielu godzinach, skrajnie zmęczony, dotarł na górę i… z wrażenia zaparło mu dech. To, co zobaczył, jak pisał później, przewyższało atrakcyjnością najlepsze inkaskie mury w Cuzco, które wprawiały w podziw przybyszy przez cztery stulecia, i wyglądało jak nierealne senne marzenie. Nagle znaleźliśmy się przed ruinami dwóch najdoskonalszych i najbardziej interesujących budowli starożytnej Ameryki. Na mury wykonane z pięknego białego granitu składały się bloki o cyklopowych rozmiarach, wyższe od człowieka. Ledwie mogłem uwierzyć własnym zmysłom, gdy badając duże bloki w niższej warstwie, oceniłem wagę każdego na 10–14 ton. Czy ktokolwiek da wiarę temu, co znalazłem? Na szczęście w tym kraju, gdzie dokładność opisu rzeczy widzianych nie jest powszechną cechą podróżników, ja miałem dobry aparat fotograficzny i świeciło słońce – relacjonował po latach w "Zaginionym mieście Inków". Hiram Bingham – uważany dziś za pierwowzór Indiany Jonesa – był przekonany, że to Vilcabamba. Odkrył jednak zupełnie inne miejsce – podniebne miasto Machu Picchu. Rozciągało się na wysokości od 2009 do 2400 m n.p.m. Było gigantyczne. Heinrich Schliemann – archeolog-amator Zarówno Schliemann, jak i Burckhardt czy Bingham dopiero przecierali szlaki. Żaden z nich nie był archeologiem, a przyszło im się zmierzyć z zupełnie nową materią. Schliemann po prostu się uczył. Jego Troja miała leżeć w pobliżu tureckiej wioski Bunarbaszi. Uwagę bogatego kupca przykuła nazwa dużego wzgórza leżącego kilka kilometrów od Bunarbaszi, Hisarlık. Oznaczało to „pałac”. Mimo przeciwieństw losu Schliemann przez trzy lata mozolnie odkopywał ruiny. Kpili z niego archeolodzy, był w końcu amatorem, kupcem. Dla wielkiego świata nauki – nikim. 14 czerwca 1873 r. Heinrich miał imieniny. To był ostatni dzień prac na Hisarlıku. Wczesnym rankiem przyglądający się robotnikom Schliemann zobaczył w piasku błyszczący przedmiot. Nie namyślając się długo, zarządził dzień wolny i odprawił robotników. Naukowcy przypadkiem odkryli zaginiony skarb Montezumy W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... Po chwili wraz z żoną zaczął wygrzebywać dziesiątki złotych i srebrnych kosztowności. Owinął je w szal i dopiero po zaryglowaniu drzwi baraku rozłożył na stole. Przed wielkim marzycielem leżały dwa złote diademy, 24 naszyjniki, 6 bransolet, 8700 pierścieni, 60 kolczyków, 4066 brosz oraz ponad półkilogramowy puchar ze złota. Schliemann był pewien, że to skarb Priama, króla Troi. W pewnym momencie nałożył klejnoty na głowę i ramiona Zofii. Fotografia, na której pani Schliemann pozuje później w tej złotej biżuterii, stała się jedną z ikon archeologii. Do 1894 r. Schliemann odkrył pozostałości dziewięciu miast założonych w tym samym miejscu. Opisana w Iliadzie Troja była najprawdopodobniej szóstym lub siódmym miastem zbudowanym na wzgórzu Hisarlık. Śladami Nabatejczyków Schliemann miał zaledwie pięć lat, kiedy w wieku zaledwie 33 lat zmarł Johann Ludwig Burckhardt, odkrywca Petry. On nie doczekał badań swojego miasta. Dziś wiadomo, że od III w. p.n.e. do I w. n.e. Petra była stolicą Nabatejczyków, starożytnego ludu pochodzenia semickiego. Sami mieszkańcy nazywali ją Wielobarwną, prowadził do niej jedynie wąski wąwóz. Dlatego tej perły pustyni nie udało się zdobyć ani Pompejuszowi Wielkiemu, ani Herodowi i Kleopatrze. Miasto leżące na skrzyżowaniu szlaków handlowych z Indii do Egiptu w okresie największego rozkwitu było zamieszkane nawet przez 40 tys. ludzi. Nabatejczycy czerpali z wpływów egipskich, syryjskich, greckich i rzymskich, tworząc w ten sposób m.in. oryginalne, wykute w skale budowle. Swoją niezależność Petra straciła w 106 r. n.e., kiedy miasto zajął cesarz Trajan. Ostatnimi Europejczykami w Petrze byli średniowieczni krzyżowcy. Potem pustynny skarb przestał istnieć dla zachodniego świata. Dlatego, gdy Burckhardt stanął przed wykutą w skale świątynią, nie zdawał sobie sprawy, co to za miejsce. Był ostrożny, w jego zapiskach brak zachwytu. Precyzyjnie opisuje kolejne obiekty, zaznaczając jednak, że nieco się obawia, aby obcy mu kulturowo ludzie nie uznali go za czarodzieja szukającego skarbów. Przed przedwczesnym odejściem ponownie odkrył jeszcze świątynie Abu Simbel w Nubii w dzisiejszym Egipcie. Badania w Petrze zaczęły się dopiero w 1965 r., półtora wieku po jego śmierci. Hiram Bingham miał więcej szczęścia. Po odkryciu miasta na szczycie peruwiańskiej góry w jego kolejną wyprawę zaangażowały się Uniwersytet Yale i Towarzystwo National Geographic, od którego badacz otrzymał grant w wysokości 10 tys. dolarów. Machu Picchu jest starsze, niż zakładano. Nowe badania naukowców Machu Picchu fascynuje nie tylko ludzi nauki, ale też podróżników na całym na świecie. Wiele wskazuje na to, że inkaskie miasto skrywa jeszcze wiele tajemnic. Gilbert H. Grosvenor, ówczesny redaktor magazynu "National Geographic", był zachwycony. Jak niezwykli musieli być ludzie, którzy zbudowali Machu Picchu, skoro wznieśli takie miasto, w którym można było się ukryć na szczycie góry, bez stali, a tylko za pomocą kamiennych młotów i klinów – pisał. Machu Picchu chętnie poddawało się odkrywcom. W 1912 r. uczestnicy wyprawy zaczęli czyścić i mapować miasto, a trwało to trzy lata. Ale mimo że archeolodzy są tam do dziś, naukowcy ciągle nie potrafią odpowiedzieć na wiele pytań. Prawdopodobnie miasto zostało wybudowane w XV w. i opuszczone sto lat później. Miało niewiele, bo około tysiąca mieszkańców. Wyższe partie kompleksu przeznaczone były dla kapłanów. Tam też znajdowało się m.in. obserwatorium oraz Świątynia Trzech Okien, służąca kultowi Słońca. Bingham odnalazł w ruinach ponad 5 tys. różnych przedmiotów. I choć zarówno wokół tych znalezisk, jak i odkrywcy Machu Picchu narosło wiele kontrowersji (szybko pojawili się inni badacze, którzy twierdzili, że byli w zaginionym mieście wcześniej), to właśnie on przywrócił ten skrawek ziemi światu. W 2007 r. miasto na szczycie góry znalazło się na liście siedmiu nowych cudów świata. I choć dzisiaj, w świecie internetu, coraz łatwiej stracić nadzieję na nowe odkrycia, archeolodzy i szalone głowy wciąż się nie poddają. Na świecie cudów jest więcej niż siedem. Archeolodzy odnaleźli jaskinie Gaunczów, pierwszych znanych mieszkańców Wysp Kanaryjskich Naukowcom udało się znaleźć 8 jaskiń, które w przeszłości zamieszkiwali ludzie z kultury Gaunczów. Archeolodzy mają nadzieję, że dzięki temu odkryciu, uda im się dowiedzieć o nich wi...
Co zrobić, by być jak Indiana Jones? - radzi Martyna Wojciechowska
Redaktor naczelna o zrealizowanym marzeniu z dzieciństwa i o tym, jak możecie spełnić własne sny z małą pomocą styczniowego Travelera.
Kiedy miałam 7 lat, na ekrany kin wszedł film „Poszukiwacze zaginionej Arki”. Z wypiekami na twarzy oglądałam przygody szalonego naukowca, który podróżuje, prowadzi awanturnicze życie, a do tego jest niezwykle przystojny w swojej zniszczonej kurtce i wymiętym kapeluszu. Tak, chciałam być jak Indiana Jones! W tym wydaniu Travelera piszemy o jego pierwowzorze, Royu Chapmanie Andrewsie, którego życiorys był nawet ciekawszy niż ten z filmu Spielberga. W pewnym sensie zrealizowałam dziecięce marzenie – podróżuję na krańce świata, obserwuję inne kultury z bliska i wiem, że nie ma nic bardziej fascynującego niż eksploracja świata. Dlatego właśnie teraz i Ty zaplanuj swoją wyprawę życia! Hitem w nadchodzącym roku będzie Indonezja, Kostaryka, Angola, ale też dynamicznie zmieniająca się Mjanma (dawna Birma). A może wolisz wciąż dziki Kirgistan albo kulturalne San Sebastian? Piszemy też o małym Hollywood na Malcie, mostach Wrocławia, muzyce Senegalu i gościnnej Armenii. Podpowiadamy wreszcie, jak tanio przeżyć w Japonii, jak przygotować się do karnawału w Argentynie i gdzie w Alpach poszaleć na nartach (także w nocy!). Nie wiem jak Ty, ale ja już zaczynam planować kolejną wyprawę :-) Martyna Wojciechowska Zobacz: spis treści styczniowego numeru National Geographic Traveler (01/2016) >>> _________________ A tak nasza ekipa bawiła się na Traveler Adventure Team w austriackich Alpach: View oEmbed on the source website