Za potęgą starożytnego Rzymu stali niewolnicy. Ich tragiczne historie przetrwały do dziś
Choć współcześni historycy często umniejszają znaczenie rzymskiego niewolnictwa, to właśnie ono stanowiło prawdziwy silnik ekonomiczny imperium. Namacalne dziedzictwo milionów zniewolonych ludzi, odciśnięte w podpisach na cegłach czy inskrypcjach urzędowych, przetrwało w ruinach do dziś.
Spis treści: Rzymskie podboje napędzały handel ludźmi Imperium zbudowane przez niewolników Niewolnictwo w Rzymie było częścią codzienności Życie zaczynało się od wolności Przyjaźń, która przetrwała niewolę Według legendy historia Rzymu rozpoczęła się w 753 r. p.n.e., gdy Romulus zabił swojego brata bliźniaka i założył miasto, które z czasem miało zapanować nad basenem Morza Śródziemnego. Ta potęga została zbudowana na niewolnictwie. Żadne współczesne przedstawienie świata rzymskiego nie pomija tej rzeczywistości, ale niemal wszystkie ją minimalizują. Choć pisarze i historycy uznają istnienie rzymskiego systemu zniewolenia, niewielu patrzy wprost w otchłań tego, jak rozległe, społecznie zakorzenione i brutalne było niewolnictwo w Imperium Rzymskim. Nie stanowiło ono jedynie części rzymskiej gospodarki – ono było rzymską gospodarką. Praca niewolnicza podtrzymywała każdy aspekt rzymskiego życia, od opieki domowej po pobór podatków. Rzymskie podboje napędzały handel ludźmi W miarę jak Rzym podbijał kolejne terytoria, rósł w siłę i znaczenie – a wraz z tym rosła także liczba ludzi zniewolonych. Jak głosi powiedzenia, zwycięzcy biorą wszystko, a w świecie starożytnym łupem byli również ludzie. Mieszkańców splądrowanych miast i zniszczonych gospodarstw – od Brytanii po Syrię – spędzano razem i sprzedawano jako własność handlarzom niewolników, którzy podążali za armią i czerpali zyski z rzymskich zwycięstw. W 295 r. p.n.e. Rzymianie pojmali 1740 osób podczas zdobycia Perusii, dzisiejszej Perugii w Umbrii. Pokolenie później bitwa pod Agrigentum, krwawy początek I wojny punickiej, doprowadziła do zniewolenia 25 000 ludzi. Gdy Juliusz Cezar powrócił z podboju Galii w latach 50. p.n.e., twierdził, że zniewolił milion osób – była to przechwałka mająca świadczyć o jego ogromnej potędze. Liczba ludzi zniewolonych przez Rzymian rosła gwałtownie wraz z rozwojem imperium, podobnie jak liczba osób urodzonych w niewoli. Szacuje się, że w dowolnym momencie niewolnikami było około 30% mieszkańców imperium. Do czasu zamordowania Juliusza Cezara w 44 r. p.n.e. gospodarka i biurokracja Rzymu nie mogły już funkcjonować bez zniewalania ludzi. Imperium ugruntowane przez Augusta, prasiostrzeńca i dziedzica Cezara, przetrwało 500 lat w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego – i ono również opierało się na brutalnym ucisku ludzi. Oto najważniejsze miejsca ukształtowane przez pracę niewolniczą oraz często zapomniani ludzie, którzy ją wykonywali. Imperium zbudowane przez niewolników Wyobrazić sobie rzymskie miasto to wyobrazić sobie wspaniałe budowle: świątynie i fora, amfiteatry i termy, akwedukty i łuki triumfalne. Wzniesienie tak imponujących monumentów wymagało ręcznej produkcji milionów glinianych cegieł i dachówek. Marmur wydobywano w Grecji i Egipcie, transportowano przez Morze Śródziemne, a następnie rzeźbiono z niego kolumny i posągi – białe, polerowane lub malowane tak, by lśniły. Tę pracę wykonywali ludzie zniewoleni. Ludzie tacy jak Jader i Dativus, skazani w III wieku n.e. na niewolniczą pracę w kopalniach za to, że byli chrześcijanami, harowali bez nadziei w potwornych warunkach, wydobywając z ziemi kamień i metal. „Nasze kończyny poranione kijami, stopy skute kajdanami (…) głowy do połowy ogolone” – głosi list, który napisali do św. Cypriana, biskupa Kartaginy. Cegły i dachówki wytwarzano masowo rękami niewolników w warunkach przypominających fabryczne – często przez kobiety. Niezwykła dachówka znaleziona w Pietrabbondante w południowych Włoszech nosi dwa odciski stóp celowo wciśnięte w schnącą glinę oraz podpisy dwóch kobiet o imionach Detfri i Amica, niewolnic Herreniusa, które żyły około 100 r. p.n.e. Gdy amfiteatry, fora i świątynie zostały już zbudowane, trzeba było zapewnić im obsługę i utrzymanie. Tę pracę również wykonywali zniewoleni ludzie, nazywani „niewolnikami publicznymi”, ponieważ nie należeli do konkretnej osoby, lecz do miasta. Niewolnicy publiczni mogli być pomocnikami świątynnymi, którzy przygotowywali ofiary i czyścili ołtarze – jak Epagathus, sługa świątyni Juturny, bogini studni i źródeł, wspomniany na epitafium swojej trzyletniej córki Attii wraz z żoną Felicitas. Mogli też pracować przy spisie ludności albo jako kopiści dokumentów, jak Cornelius, zatrudniony w biurach niższych urzędników, oraz Laryx, który pracował w jednej z państwowych bibliotek w Rzymie. Akwedukty i fontanny w Rzymie utrzymywał specjalistyczny zespół 700 zniewolonych mężczyzn, wśród nich Hevodus, który poślubił Gavię i został upamiętniony w grobowcu swojej przyjaciółki Domitii Olympias. Hevodus każdego dnia czyścił rury, wymieniał uszkodzone fontanny i dbał o to, by woda w Rzymie nadal płynęła. Obok niewolników publicznych, w każdym mieście, prowincji i kopalni rozległego imperium pracowała inna grupa zniewolonych mężczyzn, należących do samego cesarza. Cesarska służba cywilna była centralnie zarządzana z Palatynu w Rzymie przez urzędy nadzorujące finanse i biurokrację imperium. Imperium jako jednostka administracyjna nie mogło funkcjonować bez tych urzędów, które w całości obsadzali ludzie zniewoleni lub dawniej zniewoleni. Na szczycie hierarchii niektórzy z tych mężczyzn stawali się bogaci i wpływowi, choć nadal pozostawali niewolnikami, dzięki złożonemu mechanizmowi prawnemu zwanemu peculium. Peculium pozwalało zniewolonym mężczyznom kontrolować majątek i pieniądze, choć nigdy nie stawali się ich prawnymi właścicielami. Gdy zmarł Musicus Scurranus, zniewolony skarbnik prowincji Galii, pochowało go 16 zniewolonych służących, w tym dwóch kucharzy, lekarz oraz dwie osoby odpowiedzialne za jego kolekcję sreber. Jego życie było całkowicie wyjątkowe, a przynajmniej rzadkie, ponieważ to jedyny odkryty dotąd przykład tak ogromnego bogactwa osoby zniewolonej. Bardziej reprezentatywne doświadczenie życia w cesarskim zniewoleniu można dostrzec w rzymskiej Kartaginie, na terenie dzisiejszej Tunezji, gdzie na cmentarzu obejmującym 1300 grobów spoczywają tacy ludzie jak Primus, nadzorca doręczycieli listów, a także mąż i ojciec, który zmarł jako niewolnik w wieku 102 lat. Albo Iustinus, sekretarz w należącej do cesarza kopalni złota, który zmarł bardzo młodo, mając zaledwie 15 lat. Życie cesarskiego niewolnika mogło być bardzo krótkie albo bardzo długie. Zachowane listy cesarskiego urzędnika imieniem Septimianus dają nam wgląd w lekceważenie i nadużycia, których zniewolony biurokrata doświadczał ze strony miejscowych wolno urodzonych żołnierzy i magistratów. „Trwają przy tym samym nieposłuszeństwie i mówią, że nie będą zwracać uwagi na moje listy, nawet gdybyś ty sam do nich napisał” – skarżył się swojemu przełożonemu. Septimianus miał wydawać polecenia żołnierzom, ale nie potrafił zmusić ich, by go słuchali, ponieważ ostatecznie był niewolnikiem. Przestrzeń między monumentalnymi budowlami rzymskiego miasta wypełniały sklepy i domy, w których pełno było ludzi zniewolonych. Wielkie rzymskie domostwa szczyciły się ogromną liczbą zniewolonych pracowników wykonujących wyspecjalizowane zadania. W dużych domach można było spotkać osoby pełniące najróżniejsze funkcje – od Stactes, mamki, której własny syn Atticus zmarł w wieku czterech lat, przez Exuperiusa, odźwiernego zniewolonego aż do 70. roku życia, po Aphrodisiusa, który odsłaniał zasłony. Graffiti i epitafia zachowują jedynie ułamek milionów istnień spędzonych w niewoli domowej. W niektórych domach przebywało po kilkaset zniewolonych osób, które zaspokajały potrzeby garstki wolno urodzonych arystokratów, lecz większość ich historii zaginęła. Jeszcze mniej widoczni są ci, których zniewolono w domach nienależących do elit albo na wsi. Dowody z rzymskiego Egiptu sugerują, że w rodzinach ze wszystkich warstw społeczno-ekonomicznych często znajdowała się jedna lub dwie osoby zniewolone, traktowane jako „żywe narzędzia zarządzania gospodarstwem domowym”. Niewolnictwo w Rzymie było częścią codzienności Spacer ulicami Rzymu oznaczałby spotkanie z niewolnikami niemal na każdym kroku. Zniewoleni mężczyźni w młynach wypiekali codzienny chleb Rzymu. Apulejusz, pisarz z II wieku, opisał ich wygląd w swojej powieści „Złoty osioł”: „czoła napiętnowane, stopy skute łańcuchami (…) upiornie ziemiści, z powiekami wyżartymi przez dymną ciemność palącego mroku”. Chleb wytwarzał dawniej zniewolony piekarz, którego plecy i kostki wciąż nosiły ślady batów i łańcuchów. Do dziś można przejść obok barów, w których sprzedawano zarówno wino, jak i zniewolone kobiety za równowartość zaledwie dwóch pensów, oraz obok warsztatów, gdzie dzieci pracowały dniem i nocą pod groźbą przemocy, wyrabiając biżuterię, tuniki i girlandy. Pagus, zawodowy jubiler wychwalany na epitafium za swoje umiejętności, zmarł jako niewolnik w wieku 11 lat. Nie ma zapisu, ile miał lat, gdy zaczął pracować, ale wiemy, że znaczna część zawodowo wyszkolonej ludności Rzymu urodziła się w niewoli, była szkolona od chwili, gdy tylko nauczyła się chodzić, i zmuszana do pracy przynoszącej zysk komuś innemu. Niewolnictwo przenikało każdy aspekt rzymskiego życia i było równie nieuchronne jak powietrze, którym oddychali Rzymianie. Było tak codzienne, że żaden Rzymianin – zniewolony ani wolny – nie wyobrażał sobie życia bez niego, co ułatwiało ignorowanie przemocy stanowiącej fundament imperium. Podobnie jak na amerykańskim Południu przed wojną secesyjną, do zniewolonych dorosłych powszechnie zwracano się per „chłopcze” lub „dziewczyno” i odmawiano im prawa do posiadania własności, dzieci czy zawierania małżeństw. Za każdym razem, gdy archeolodzy odkrywają dokument sprzedaży zniewolonego dziecka – takiego jak Passia, sprzedana w wieku zaledwie pięciu lat żołnierzowi pracującemu w kopalni złota – zapis ten mówi o matce pozbawionej córki, rozdzierającej serce żałobie i małym dziecku pozostawionym samotnie w świecie. Życie zaczynało się od wolności Być niewolnikiem w Imperium Rzymskim oznaczało zostać odartym z podmiotowości i wystawionym na permanentną przemoc. Lekarz Galen, który przybył do Rzymu w II wieku, pisał o liczbie pacjentów, których opatrywał po tym, jak zranili sobie dłonie, bijąc swoich niewolników. Opisywał również, jak jego przyjaciele atakowali zniewolonych ludzi rylcami i mieczami, łamiąc im kości i pozbawiając ich oczu. Każda osoba zniewolona w imperium mogła zostać skrzywdzona lub zabita według kaprysu tego, kto ją posiadał, a rzymscy senatorowie często wyobrażali sobie samych siebie jako „niewolników” tyranicznych, żądnych krwi cesarzy. W 319 r. n.e. cesarz Konstantyn zakazał celowego zabijania zniewolonych ludzi przez ich właścicieli, a czyniąc to, wyszczególnił sposoby, w jakie wolni niszczyli zniewolonych: kamieniami i kijami, przez powieszenie, truciznę, spalenie, zrzucenie z dachu, rzucenie dzikim bestiom na pożarcie albo zamęczenie na śmierć na torturach. Przez większą część historii Rzymu te formy przemocy wisiały nad każdą osobą zniewoloną. Nic więc dziwnego, że nieliczni, którym udało się uzyskać wyzwolenie – wykupując wolność lub otrzymując ją za zasługi – świętowali je jako wielkie osiągnięcie. Nic dziwnego, że tak wielu wyzwoleńców upamiętniało siebie tak, jakby naprawdę zaczęli żyć dopiero w chwili wyzwolenia. Z Rzymu zachowały się dziesiątki epitafiów, w których mężczyźni tacy jak Marcus Aurelius Marcio szczegółowo opisują swoje wybitne kariery urzędnicze, niemal całkowicie wymazując życie sprzed wyzwolenia. Marcio, żyjący w II wieku n.e., zapłacił za to, by na jego epitafium wymieniono wszystkie pięć stanowisk, które zajmował po wyzwoleniu, w tym degradację z prokuratora całej prowincji do kierownika działu kostiumów w Koloseum. Nie wspomniał o latach pracy w niewoli. Dla niego życie zaczęło się wraz z wolnością. Dla wielu pełne życie nigdy się nie zaczęło: spośród 1300 osób pochowanych na cesarskim cmentarzu w rzymskiej Kartaginie – współpracowników Marcia – dwie trzecie zmarło w niewoli. Wolność była nagrodą z trudem wywalczoną przez nielicznych. Przyjaźń, która przetrwała niewolę Na koniec warto przytoczyć historię dwóch mężczyzn, którzy uzyskali wolność: Clarusa i Urbanusa. Spotkali się w I wieku n.e. na bloku aukcyjnym w Rzymie, gdzie sprzedawano ich jak towary podczas masowej sprzedaży. Najprawdopodobniej byli dziećmi pojmanymi w jednej z licznych wojen Rzymu. Zostali przyjaciółmi, gdy kupił ich ten sam człowiek. Przez lata pracowali razem w niewoli i razem zostali wyzwoleni. Pozostali razem jako „współwyzwoleńcy i najdrożsi towarzysze” aż do śmierci Clarusa. „Żaden dzień nie mógł nas rozdzielić poza tym jednym, fatalnym” – napisał Urbanus w epitafium Clarusa. Razem doświadczyli podporządkowania i upokorzenia sprzedaży jako własność. Razem znajdowali pocieszenie w swojej relacji, podporządkowali się na tyle, by zdobyć wolność, i razem zbudowali nowe życie jako wyzwoleńcy. Urbanus i Clarus przypominają nam, że nawet w ogromnej i bezlitosnej instytucji rzymskiego niewolnictwa każdy rzymski niewolnik był człowiekiem, który kochał, cierpiał po stracie i zasługuje na pamięć. Źródło: National Geographic
Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej tkaniny. To pierwszy taki przypadek zidentyfikowany w rzymskim Yorku. – Zamożni mieszkańcy miasta mieli dostęp do drogich i egzotycznych towarów z drugiego końca imperium – zauważa profesor Maureen Carroll, kierowniczka projektu z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Yorku. Nauka na usługach archeologii Odkrycie nie byłoby możliwe bez zaawansowanej technologii. Dr Jennifer Wakefield przeprowadziła analizy laboratoryjne. Zastosowała chromatografię cieczową i tandemową spektrometrię mas. Naukowcom udało się wyizolować niebieski roztwór zawierający 6,6-dibromoindygo – marker chemiczny jednoznacznie potwierdzający obecność purpury tyryjskiej. Ślady te często nie były widoczne gołym okiem na powierzchni gipsu. Głosy z przeszłości. Miłość i status Obecność cesarskiej purpury na krańcach imperium rzuca nowe światło na emocjonalną sferę życia Rzymian. Naukowcy sądzili, że ze względu na wysoką śmiertelność dzieci, rzymscy rodzice nie okazywali publicznie żałoby po stracie niemowląt. Znalezisko z Yorku podważa to twierdzenie – pokazuje gotowość rodzin do wydania ogromnych kwot, by zapewnić najmłodszym wystawne ostatnie pożegnanie. To też dowód na to, że nawet tysiące kilometrów od stolicy imperium, Rzymu, elity żyły na bardzo wysokim poziomie. Źródło: Uniwersytet w Yorku Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy naprawdę 1 na 200 mężczyzn jest spokrewniony z Czyngis-chanem? Według badań – raczej nie
Eksperymenty genetyczne w Kazachstanie rzuciły nowe światło na siłę oddziaływania Złotej Ordy – północno-zachodniego przedłużenia Imperium Mongolskiego, stworzonego przez legendarnego Czyngis-chana. Mówi się, że za sprawą jego płodności 1 na 200 mężczyzn na świecie jest spokrewniony z wielkim wodzem… ale czy to prawda?
W 2003 roku świat obiegły głośne badania genetyczne, które tłumaczyły popularność szczególnego wariantu chromosomu Y w środkowej Eurazji właśnie podbojami – nie tylko militarnymi – Czyngis-chana – mongolskiego zdobywcy, który w XIII wieku stworzył największe imperium lądowe w historii. Była to fascynująca, ale także niepokojąca idea. Najnowsze analizy DNA z grobowców elit Złotej Ordy pozwalają jednak bliżej przyjrzeć się elektryzującej mieszance genów i zerwać z popularnymi mitami. Historia słynnych badań genetycznych – czy rzeczywiście pochodzimy od Czyngis-chana? W 2003 roku zespół pod kierownictwem Christa Tylera-Smitha z Uniwersytetu w Leicester przeanalizował chromosomy Y ponad 2000 mężczyzn w różnych populacjach Azji Środkowej. Doszli oni do wniosku, że częsty klaster genetyczny C3* (obecnie C2) rozprzestrzenił się w regionie na ogromną skalę w ciągu ostatniego tysiąclecia. Według nich takie szerokie rozprzestrzenianie się chromosomu Y najlepiej tłumaczyć sukcesem reprodukcyjnym jednego, historycznego przodka, którym miał być właśnie Czyngis-chan lub jego bliski krewny. W efekcie oszacowano, że nawet 16 mln współczesnych mężczyzn (czyli około 0,5% całej populacji męskiej) może nosić pochodzący od niego wariant chromosomu Y. Brakuje jednak dowodów, ponieważ… nigdy nie odnaleziono miejsca pochówku zdobywcy. Czemu tak łatwo śledzić męskie pochodzenie? Chromosom Y przekazywany jest z ojca na syna praktycznie niezmieniony, z niewielkimi mutacjami. To umożliwia śledzenie męskich linii rodowych przez wiele pokoleń. Należy jednak pamiętać, że nawet gdy klaster genetyczny dominuje w jakiejś populacji, nie oznacza to jednoznacznie pochodzenia od jednej osoby. Analiza grobowców elit Złotej Ordy przynosi przełom Czym była Złota Orda? Złota Orda to północno-zachodnie odgałęzienie Imperium Mongolskiego rządzone przez potomków Dżocziego – najstarszego syna Czyngis-chana. Przez stulecia wpływała na dzieje Rosji, Europy Wschodniej i Azji Środkowej, a jej władcy uważali się za bezpośrednich dziedziców mongolskiej dynastii. Przełomowe odkrycia genetyczne z 2024 roku W 2024 roku opublikowana wyniki badań genetycznych z czterech pochówków znajdujących się na terenie Kazachstanu, które należały do elit Złotej Ordy – prawdopodobnie do samego Dżocziego i innych członków arystokracji. Analizy przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców ze Stanów Zjednoczonych, Kazachstanu i Japonii wykazały, że rzeczywiście pochowani tam mężczyźni należeli do linii chromosomu Y typu C3*, łączonego z Mongołami. Jednak – co kluczowe – szczegółowa analiza filogenetyczna wykazała, że wariant obecny wśród elit Złotej Ordy jest jedynie jedną z wielu gałęzi tego klastru, a nie główną, szeroko rozpowszechnioną wersją. Jednak nie pochodzimy od legendarnego zdobywcy? To odkrycie sugeruje, że wcześniejsze szacunki dotyczące liczby mężczyzn spokrewnionych z Czyngis-chanem mogą być znacznie zawyżone. Dominujący w populacji współczesnej wariant C3* wcale nie musi pochodzić od samego mongolskiego władcy, lecz może mieć wiele innych, niezależnych źródeł. Także fakt, że sami arystokraci Złotej Ordy mieli wyjątkową, rzadziej spotykaną gałąź tego chromosomu, wskazuje na skomplikowaną dynamikę genetyczną i migracyjną regionu. To było po prostu zbyt piękne, żeby mogło być prawdziwe. Czy naprawdę można zidentyfikować potomków jednego człowieka po setkach lat? Badania populacyjne wykazały, że wszyscy współcześni ludzie mają tzw. wspólnych przodków, żyjących zaledwie kilka tysięcy lat temu. Zjawisko to wynika z matematyki genealogii: z każdym pokoleniem liczba przodków podwaja się, przez co linie rodowe krzyżują się, a pochodzenie od jednej osoby w praktyce staje się powszechne już po kilkuset pokoleniach. Tym przodkiem najprawdopodobniej nie był jednak Czyngis-chan. Mitochondrialne DNA (przekazywane w linii żeńskiej) oraz chromosom Y pozwalają śledzić niektóre linie, ale tylko fragment historii genetycznej – nie oddają złożonej sieci pokrewieństw całej populacji. Źródła: PNAS, Nature, National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To jedna z ostatnich syberyjskich szamanek. Pochodzi z XVIII wieku, a jej rodzice byli… blisko spokrewnieni
Archeolodzy odkryli w rosyjskiej Jakucji zmumifikowaną szamankę. Analiza jej DNA ujawniła nie tylko bliskie pokrewieństwo jej rodziców, ale także rzuciła światło na sam szamanizm dalekiej Syberii. Rdzenna ludność odpierała rosyjskie wpływy dłużej, niż sami Moskale chcieliby przyznać.
Zmumifikowane szczątki rdzennych mieszkańców Jakucji – syberyjskiego, zimnego regionu znajdującego się w północno-wschodniej Rosji – ujawniają sekrety ich genetyki na przestrzeni wielu lat. Możliwa stała się analiza przed, w trakcie i po podbiciu ich ziem przez przedstawicieli imperium. Najciekawsza okazała się mumia kobiety pochowana w czerwonej, wełnianej sukni – to jedna z ostatnich Jakuckich szamanek. Skrywa kilka mistycznych tajemnic. Rola szamanek w dawnych społecznościach – od Syberii po Europę Szamanizm to jeden z najstarszych systemów wierzeń, a kobieta szaman – szamanka – pełniła często niezwykle ważną funkcję w społeczności. Tradycyjnie szamanki występowały w rdzennych społecznościach Syberii, Azji Środkowej, Europy oraz obu Ameryk. Ich rola wykraczała poza rozumienie kapłaństwa – były przewodniczkami duchowymi, uzdrowicielkami, doradczyniami i strażniczkami obrzędów. W wielu społecznościach kobiety były uznawane za osoby szczególnie wrażliwe na kontakt ze światem duchów. Pełniły funkcję łączniczek między światem ludzi a duchami przodków, natury czy zwierząt. Ich pozycja społeczna często zależała od unikalnych cech, takich jak status rodzinny, wiek, a także posiadane umiejętności przekazywane przez pokolenia. Ciągle dowiadujemy się o nich więcej, a najnowsze odkrycia wciąż przybliżają nam niezwykłą rolę szamanek. Ostatnia syberyjska szamanka W centralnej Jakucji, w miejscu znanym jako Us Sergue, naukowcy odkryli niezwykle dobrze zachowane zmumifikowane szczątki kobiety, nazwanej przez badaczy UsSergue1. Pochodziła z XVIII wieku i uważana jest za jedną z ostatnich szamanek. Jej ciało zostało złożone w trumnie wykonanej z pnia drzewa, co jest zgodne z tradycyjnymi praktykami pochówkowymi Jakutów. Szamanka ubrana była w czerwoną wełnianą suknię wykonaną z importowanych rosyjskich koców, nosiła tradycyjną czapkę uszankę oraz skórzane ochraniacze na nogi. W grobie znaleziono także elementy szamańskiego stroju, takie jak charakterystyczny pas. Tuż obok znajdował się dół z trzema końskimi szkieletami, z których jeden miał akcesoria pasujące do szaty kobiety. Dzięki warunkom wiecznej zmarzliny, zarówno ciało, jak i ubrania UsSergue1 zachowały się w doskonałym stanie, umożliwiając szczegółową analizę biologiczną i kulturową. Przedstawicielka starego porządku Według Ludovica Orlando, badacza z CNRS, kobieta ta mogła być uosobieniem duchowego dziedzictwa swojego klanu. Fakt, że była pochowana z szamańskimi atrybutami i końmi, potwierdza jej wyjątkową rolę w społeczności. To ostatnia znana nam szamanka tego typu wśród Jakutów. Szokujące pochodzenie rodziców szamanki Analiza DNA przeprowadzona przez naukowców z CNRS opublikowana na łamach czasopisma „Nature” ujawniła sensacyjną prawdę o pochodzeniu UsSergue1. Jej rodzice byli ze sobą blisko spokrewnieni – okazali się krewnymi drugiego stopnia. Oznacza to, że mogli być rodzeństwem przyrodnim, wujem i bratanicą czy dziadkiem i wnuczką. Co więcej, w badaniu obejmującym 122 zmumifikowane ciała Jakutów, to właśnie UsSergue1 wykazywała najwyższy poziom pokrewieństwa rodziców. Naukowcy nie są w stanie jednoznacznie stwierdzić, jaki był społeczny status takich związków wśród Jakutów w XVIII wieku. Analiza grobów innych szamanów odrzuca tezę, jakby tego rodzaju pochodzenie predestynowało do zostania szamanem. Szamanizm kontra kolonizacja, czyli Jakuci kontra Rosjanie Badania genetyczne Jakutów przeprowadzone na ponad 100 zmumifikowanych ciałach z okresu od XIV do XIX wieku pokazały zaskakującą stabilność genetyczną tego ludu. Wbrew typowym scenariuszom kolonialnym, takim jak ten w Amerykach, nie doszło do znacznego wymieszania populacyjnego ani dramatycznego spadku liczby ludności w wyniku kolonizacji. Perle Guarino-Vignon, badaczka z Saint-Antoine Research Center, podkreśla, że trudne warunki klimatyczne Jakucji mogły skutecznie ograniczyć rosyjskie osadnictwo, a tym samym – wymianę genetyczną. Jakuci zachowali swoją tożsamość biologiczną i kulturową przez wieki. Przypadek UsSergue1 pokazuje, że mimo zewnętrznego, imperialistycznego nacisku, społeczność ta zdołała przez wieki zachować własną tożsamość. Źródło: Nature, Folia Praehistorica Posnaniensia, Roczniki Kulturoznawcze Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
Kolejny sezon „1670” bije rekordy popularności na Netflixie, a wiele osób ocenia serial jako najlepszą polską produkcję komediową ostatnich lat. Przygody Jana Pawła Adamczewskiego to jednak nie tylko okazja do śmiechu, ale także zainteresowania się historią Polski XVII wieku. Tło historyczne serialu jest bardzo ciekawe i warto je poznać, by móc docenić „smaczki” ukryte w produkcji.
Spis treści: Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Barok, sarmaci i polska wieś Pełen śmiechu i żartów serial „1670” rozgrywa się w gorącym okresie w historii Polski. Dla Rzeczypospolitej XVII wiek to stulecie wojen: nasz kraj uwikłany był w konflikty z niemalże wszystkimi sąsiadami, a wiele części królestwa zostało zniszczone. A zamawiano przecież pomyślność dla Polski! Wojny miały bezpośredni wpływ na losy polskiej szlachty epoki baroku, które sportretowane są w serialu. Co warto wiedzieć? Przygotujcie się na drobne spojlery. Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem Główną osią 2. sezonu serialu są dożynki królewskie, na których ma pojawić się sam monarcha. Kto rządził w tym czasie Rzeczpospolitą? Ponad 80-letnie panowanie pochodzących ze Szwecji Wazów zakończyło się w 1668 roku, kiedy abdykował a następnie zmarł Jan II Kazimierz Waza. Nie cieszył się on dużą popularnością, a jego rządy przypadły na czas brutalnych wojen z Kozakami, Moskwą czy potopu szwedzkiego wynikającego między innymi ze sporów dynastycznych wewnątrz rodziny Wazów. W 1670 królem Polski jest Michał Korybut Wiśniowiecki – polski król, magnat wybrany na zasadzie wolnej elekcji i jednocześnie według historyków jeden z najgorszych monarchów w historii Polski. Jego panowanie to czas wewnętrznej anarchii szlachty – co możemy zobaczyć w serialu – a także wielkiej wojny z Imperium Osmańskim. Zginął przedwcześnie w 1673 roku, przygotowując się do zerwania traktatu pokojowego z Turkami. „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Sam Jan Paweł Adamczewski mówi w serialu, że pochodzi z „pokolenia traumy potopu szwedzkiego”. Nie da się ukryć, że na szlachcicach epoki baroku wojna ze Szwedami odcisnęła wyraźne piętno. Brutalny najazd Skandynawów dowodzonych przez króla Karola X Gustawa (również Wazę) rozpoczął się w 1655 roku i zakończył pełnym sukcesem. Szwedzi wyruszyli na Rzeczpospolitą na flocie złożonej z 39 okrętów, na ląd schodząc w Szczecinie, który od kilkudziesięciu lat znajdował się wtedy pod ich kontrolą. Inwazja nie była trudna, bo niebronione granice stały otworem – zbuntowana przed królem szlachta odmawiała uchwalenia nowych podatków, a wojska uwikłane były w wojnę z Moskwą. Powody potopu – czemu Szwedzi zaatakowali? Przyczyna ataku Szwecji na Polskę była prosta: Jan II Kazimierz Waza, król Polski, wciąż utrzymywał, że jest legalnym królem skandynawskiego państwa. Pozwalał sobie nawet na afronty dyplomatyczne, mimo że większość polskich wojsk znajdowała się na wschodzie kraju. Karol Gustaw widział więc okazję na łatwe zwycięstwo i miał wyraźny, propagandowy powód do wojny. Szwedzi dosłownie „zalali” tereny Korony. Zbuntowana szlachta nie podejmowała wielkich walk, a król został w końcu wygnany z kraju. Przełomowa okazała się dopiero obrona Jasnej Góry, która podniosła morale Polaków i pozwoliła wygnać Skandynawów z kraju w roku 1656. Zanim to jednak nastąpiło, dokonali oni największej grabieży w dziejach Polski. Nie ma się więc co dziwić, że w serialu na każde wspomnienie Szwedów szlachcice spluwają. Łagodnie mówiąc – nie przepadali za najeźdźcami. Od zakończenia wojny minęło 10 lat – w 1660 roku podpisano pokój w Oliwie. Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Wszyscy słyszeliśmy o słynnej Odsieczy Wiedeńskiej, kiedy to w 1683 roku król Polski Jan III Sobieski wygnał Turków spod obecnej stolicy Austrii. W czasach Jana Pawła Adamczewskiego konflikt z Osmanami nie był jednak w tak zaawansowanej fazie. W pierwszym odcinku 2. sezonu widzimy sarmatów w Turcji na negocjacjach w Al-Inkluziw. Chociaż nazwa miejscowości to oczywisty żart, to w 1670 roku relacje między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim zdecydowanie były napięte. O ile wątpliwa jest możliwość wizyty w Turcji podrzędnego polskiego szlachcica, to ukazany na ekranie temat rozmów z Osmanami mógł być dosyć trafiony. Dotyczyły one statusu Kozaków (którzy wówczas uznali nad sobą zwierzchnictwo Turcji), popierania Habsburgów oraz Mołdawii, która była niegdyś lennem Polski, a na którą Osmanie mieli chrapkę. I chociaż umowa dyplomatyczna wynegocjowana przez Jana Pawła określana jest sukcesem, to rzeczywistość była nieco bardziej brutalna. Turcy zaatakowali Rzeczpospolitą w 1672 roku, co rozpoczęło krwawą wojnę. Po początkowych zwycięstwach ponieśli oni klęskę pod Chocimiem z rąk hetmana Jana Sobieskiego – pojawiającego się z resztą w serialu – późniejszego króla Polski. Między innymi to wydarzenie otworzyło mu drogę do korony po zmarłym Wiśniowieckim. Osmani, dzięki męstwu i geniuszowi strategicznemu, ochrzcili go nawet „Lwem Lechistanu”. Barok, sarmaci i polska wieś „1670” jest świetnym sposobem na zainteresowanie szerszej publiczności historią baroku w Polsce – warto pamiętać, że historia ta nie dzieje się w średniowieczu, które skończyło się w Europie w 1453 roku w związku z upadkiem Konstantynopola. Serial w nieco krzywym zwierciadle pokazuje przywary polskiej szlachty, w której jak w lustrze możemy przejrzeć się wszyscy – współcześni Polacy. Warto jednak znać szersze tło historyczne przedstawionych na ekranie wydarzeń i zdawać sobie sprawę, że prezentowana na nim satyra nie zawsze jest zgodna z prawdą historyczną. Źródło: Netflix, wielkahistoria.pl, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To było jedno z największych afrykańskich imperiów. Dziś jest niemal zupełnie zapomniane
Stolica imperium Songhaj była kosmopolitycznym ośrodkiem handlowym położonym nad rzeką Niger. Jego bezwzględni władcy dysponowali potężną flotą czterystu łodzi. Co dziś wiemy o tym zapomnianym afrykańskim mocarstwie?
Spis treści: Stolica zapomnianego imperium Sonni Ali i walka o władzę Koniec wielkiego afrykańskiego władcy Najwcześniejsza wzmianka o królestwie Songhaj pojawia się w pismach Ahmada al-Jakubiego, uczonego z IX wieku. Opisywał on niewielkie nadrzeczne państwo, którego głównym ośrodkiem było handlowe miasto Gao, położone w regionie, w którym piaski Sahary spotykały się z zielenią zalewowej równiny Nigru. Na obrzeżach Gao znajduje się wielka piaszczysta „wydma różana”, którą od czasów starożytnych uważano za siedlisko czarnoksiężników. Mimo że Songhaj dokonał oficjalnej konwersji na islam już w 1019 roku, społeczeństwo Gao nadal zachowywało głęboki związek kulturowy ze starymi zwyczajami. Stolica zapomnianego imperium Miasto było kosmopolitycznym ośrodkiem handlowym, w którym wymieniano miejscowe towary – orzechy kola, złoto, kość słoniową, niewolników, olej palmowy i cenne gatunki drewna – na sól, tekstylia, broń, konie i miedź. Jako środka wymiany oprócz złota czasami używano muszli kauri – gatunku ślimaków morskich – traktowanych jak pieniądz. Służyły one temu samemu celowi co złoto. Były tak piękne, że powszechnie ich pożądano, i na tyle rzadkie, że ich posiadanie stanowiło bezpieczny sposób lokowania środków. Sonni Ali wstąpił na tron w 1484 roku i władał Songhajem ze swojej stolicy, Gao. Za jego panowania nastąpiła bezprecedensowa ekspansja tego małego królestwa, które rozszerzyło swój zasięg terytorialny poza największy obszar malijskiego imperium. Ali został zapamiętany w bardzo różny sposób przez dwie części społeczeństwa Songahju, o których była mowa wcześniej. W ustnej tradycji afrykańskich griotów występuje on jako Ali Ber, czyli Ali Wielki – silny, mądry człowiek, który posiadł magiczne moce, pierwszy w historii cesarz Songhaju. W kronikach spisanych przez muzułmańskich uczonych Ali jest jednak przedstawiony jako okrutny i despotyczny władca. Sonni Ali i walka o władzę Po przejęciu władzy Ali wyruszył na wojnę i był zdeterminowany, by zmodernizować i zreorganizować swoją armię. Gdy upadło imperium Mali, co w dużej mierze było skutkiem utraty dostępu do rynków dostarczających wierzchowce, postanowił rozpocząć hodowlę koni na dużą skalę w Afryce. Do wyposażenia kawalerzystów wprowadził żelazne napierśniki, które noszono pod tunikami. W zachodnioafrykańskim upale było to dodatkowe obciążenie dla jeźdźców i wierzchowców, ale równocześnie dawało przewagę w walce z przeciwnikiem. Sonni Ali był również pionierem w użyciu floty rzecznej. Songhajowie wkrótce dysponowali czterystoma łodziami, których można było użyć do szybkiego transportu wojska i zaopatrzenia w górę i w dół rzeki Niger. Autor kroniki Tarikh al-Sudan podkreśla, jak wielkim pasmem sukcesów było panowanie Sonniego Alego: „Panował przez 28 lat. Stoczył 32 wojny i wygrał każdą z nich. Zawsze był zwycięzcą, nigdy pokonanym”. Ali zasłynął z wyjątkowej bezwzględności, o której pewne pojęcie dają nam kroniki. Szczególną nienawiścią darzył koczowniczy pasterski lud Fulbe. Gdy ten zbuntował się przeciwko swoim panom z Songhaju, Sonni Ali rozkazał przeprowadzać masowe egzekucje na buntownikach. Według relacji ocalała ich garstka tak mała, że mogli się zmieścić w cieniu jednego drzewa. Despotycznego Ali zmarł w listopadzie 1492 roku, w czasie, który był w punktem zwrotnym w historii. Na całym świecie działy się wtedy wielkie rzeczy. Miesiąc wcześniej Henryk VIII, król Anglii, obległ francuski port Boulogne i zmusił króla Francji do zawarcia pokoju oraz do zgody na wypłacanie pięćdziesięciu tysięcy koron rocznego trybutu. Opodal murów obronnych miasta Ensisheim w Alzacji na ziemię spadł meteoryt w postaci ognistej kuli ważącej sto pięćdziesiąt kilogramów. Koniec wielkiego afrykańskiego władcy Zaledwie kilka dni przed śmiercią Alego na wyspy karaibskie, leżące po drugiej stronie globu, dotarł Krzysztof Kolumb, który jako pierwszy Europejczyk postawił nogę na lądzie Nowego Świata. Bitwa pod Anfao, stoczona w 1493 roku przez Askię Mohammeda pod murami Gao, odbyła się zaledwie kilka miesięcy przed drugą transatlantycką podróżą Kolumba. I w tym miejscu wskazać należy, że odkrycie Ameryki, które było konsekwencją wypraw podróżnika, otworzyło jeden z najbardziej ponurych rozdziałów w historii kontynentu afrykańskiego. Po śmierci Alego na tron wstąpił jego syn Baru, który był zdecydowany zmiażdżyć zagrożenie, jakie dla jego rządów stanowił Askia Mohammed. Baru zebrał swoje siły i wyruszył na spotkanie z dowódcą, z którym starł się w miejscu zwanym Anfao. „Bitwa była tak gwałtowna, a walki tak krwawe – pisze Kati – że wszyscy myśleli, że nadeszła ich ostatnia godzina. […] Ale Bóg (niech będzie pochwalony) dał zwycięstwo Askii Mohammedowi”. Dotychczasowy pan gór był teraz cesarzem Songhaju. Został jednym z wielkich królów Afryki Zachodniej, bohaterem opiewanym w eposach i pieśniach. Już wtedy zaczęły się jednak obracać koła dziejów, które miały przypieczętować los Afryki Zachodniej na przyszłe stulecia. To jest przedruk z książki „Utracone cywilizacje. Jak rozkwitały i upadały imperia” autorstwa Paula Coopera w przekładzie Arkadiusza Bugaja, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
W epoce żelaza mężowie przeprowadzali się do domów żon. Wskazują na to badania DNA
U Celtów zamieszkujących Brytanię dwa tysiące lat temu, w epoce żelaza, to mężczyźni przenosili się po ślubie do rodzin swoich małżonek. Badania DNA wykazały, że w plemionach celtyckich kobiety zajmowały ważne miejsce w sieciach społecznych i nie były spychane na margines.
Spis treści: Co wiemy o znaczeniu kobiet w przeszłości? Gdzie prowadzono badania? Nieobecne pokrewieństwo w linii ojca Matrylokalność powszechna w epoce żelaza? Kiedy w 43 roku naszej ery Rzymianie przybyli na Wyspy Brytyjskie, zastali na miejscu różne plemiona celtyckie. Rozpoczął się trwający kilkadziesiąt lat podbój Brytanii. Jednym z ludów, który musiał się wówczas podporządkować Rzymowi, byli Durotrygowie zamieszkujący tereny dzisiejszego hrabstwa Dorset. Plemię to było na tyle dobrze rozwinięte i zorganizowane, że wybijało nawet własne monety. Pisane informacje, jakie mamy o tym plemieniu i innych brytyjskich Celtach, pochodzą głównie z tekstów starożytnych Greków i Rzymian. Po przybyciu do Brytanii obywatele Imperium Rzymskiego notowali, że w społecznościach miejscowych bardzo wysokie pozycje zajmują kobiety. Zdarzało się nawet, że królowe, takie jak Boudika czy Kartimandua, stawały na czele wojsk i prowadziły je do bitew. Informacje te były na tyle zaskakujące, że długo je kwestionowano i uznawano za fantazje. Jednak najnowsze badania DNA sugerują, że starożytni Rzymianie byli całkiem wiarygodnymi reporterami. W plemieniu Durotrygów – i nie tylko w nim – kobiety nie musiały opuszczać swojego domu i okolicy po zamążpójściu. Ich pozycja społeczna była znacznie silniejsza, niż dotychczas przypuszczono. Co wiemy o znaczeniu kobiet w przeszłości? Takie wnioski płyną z artykułu opublikowanego w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature”. Opracował go międzynarodowy zespół genetyków pod kierunkiem naukowców z Trinity College Dublin. Badaniami kierowała dr Lara Cassidy. – Istnieje okropny nawyk, który nadal mamy, gdy patrzymy na kobiety w przeszłości – mówi Cassidy „Guardianowi”. – Postrzegamy je jako obecne wyłącznie w sferze domowej z niewielką możliwością działania. Badania takie jak nasze podkreślają, że wcale tak nie było. W wielu społeczeństwach i dzisiaj, i w przeszłości kobiety mają ogromny wpływ i ogromną władzę – opowiada genetyczka. Gdzie prowadzono badania? Naukowcy pracowali na stanowiskach archeologicznych zlokalizowanych w hrabstwie Dorset w południowej Anglii. W Winterborne Kingston odkryto dawne cmentarze Durotrygów. Znaleziono w nich pochówki sprzed dwóch tysięcy lat. Wcześniej już zwrócono uwagę, że groby pochowanych tam kobiet zawierały cenne przedmioty. Wskazywało to, że kobiety zajmowały ważne miejsce w lokalnej społeczności. Teraz zespół dr Cassidy pozyskał do badań genetycznych próbki 55 osób pogrzebanych w Winterborne Kingston. Badano DNA mitochondrialne, czyli dziedziczone po linii żeńskiej. Okazało się, że kobiety pochowane w tym miejscu były blisko ze sobą spokrewnione. Dwie trzecie z nich wywodziło się z tej samej linii i miało wspólną przodkinię. Nieobecne pokrewieństwo w linii ojca – To był cmentarz dużej grupy krewnych – opowiada dr Cassidy. – Zrekonstruowaliśmy drzewo genealogiczne z wieloma różnymi gałęziami. Odkryliśmy, że większość członków wywodziła się od jednej kobiety. Natomiast pokrewieństwo w linii ojca było prawie nieobecne – dodaje badaczka. Właśnie na tej podstawie naukowcy wywnioskowali, że to mężowie przeprowadzali się, aby dołączyć do społeczności swoich żon po ślubie. Ale nie tylko. – Ziemia potencjalnie przekazywana była w linii żeńskiej. Jest to pierwszy raz, kiedy tego typu system został udokumentowany w europejskiej prehistorii – podkreśla Lara Cassidy. Matrylokalność powszechna w epoce żelaza? Ogromna większość dawnych i obecnych społeczności ludzkich jest patrylokalna. Oznacza to że po zamążpójściu kobieta opuszcza swój dom rodzinny, a często również okolice. Przenosi się do domu i rodziny męża. Natomiast Durotrygowie byli matrylokalni. Kobiety u nich pozostawały na swoim. To mężczyzna musiał się przeprowadzić. Co ciekawe jednak, podobnie było u innych mieszkańców Brytanii z epoki żelaza. Naukowcy sięgnęli bowiem do danych genetycznych z cmentarzy zlokalizowanych nie tylko w Dorset, ale na znacznie większym obszarze. Próbek było mniej, jednak wszędzie wzór wyglądał tak samo. Na lokalnych cmentarzach chowano kobiety spokrewnione ze sobą w linii żeńskiej. – Dawniej sugerowano, że Rzymianie wyolbrzymiali swobody, jakimi cieszyły się kobiety w Brytanii, aby przedstawić obraz nieokiełznanego społeczeństwa – mówi Miles Russell, współautor badań. – Jednak archeologia, a teraz genetyka, sugerują, że kobiety miały wpływ na wiele sfer życia w epoce żelaza. Rzeczywiście możliwe jest, że pochodzenie w linii matki było głównym czynnikiem kształtującym tożsamość grupy – podsumowuje naukowiec. Źródła: Nature, New Scientist, phys.org, Guardian Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Królowa Wiktoria była ulubienicą Brytyjczyków. W dzienniku opisała noc poślubną z Albertem
Królowa Wiktoria (1819–1901) rządziła Wielką Brytanią przez 63 lata. Za czasów jej panowania kraj uległ wielu przeobrażeniom. Ograniczono rolę arystokratycznej elity i ukształtowano system mający wyraźne cechy demokracji, w którym rola monarchy jest głównie ceremonialna, taka jak dzisiaj.
Spis treści: Drzewo genealogiczne królowej Wiktorii Królowa Wiktoria i książę Albert Powrót królowej Wiktorii po śmierci męża Dzieci królowej Wiktorii Agawa Królowej Wiktorii jako nieoczywiste dziedzictwo Królowa Wiktoria – wzrost i inne ciekawostki Królowa Wiktoria bywa czasem mylona z charakterem ery wiktoriańskiej. Uważa się ją więc za rzekomo skrępowaną przez pruderię i społeczny konwenans. W rzeczywistości monarchini była jednak postacią bardziej złożoną, niż sugerowałby to jej publiczny wizerunek. Drzewo genealogiczne królowej Wiktorii Wiktoria nie miała łatwego dzieciństwa. Po wczesnej śmierci swego ojca Edwarda, czwartego syna Jerzego III, większość dziecięcych lat spędziła w izolacji u niemieckiej matki. Miała za towarzystwo jedynie cierpką guwernantkę i kolekcję 132 lalek. Do objęcia tronu przygotowywano ją od najmłodszych lat. Na wieść o swojej przyszłości, miała powiedzieć, że „będzie grzeczna”. W 1837 r., w wieku 18 lat, przyjmowała koronę z godnością i opanowaniem, które zjednały jej sympatię poddanych. Była stanowcza i asertywna, a przy tym mądra, choć trudno nazwać ją intelektualistką. Królowa Wiktoria i książę Albert Królowa Wiktoria była ciepła i zdolna do namiętności. To stało się nader oczywiste, gdy poznała swojego kuzyna, Alberta Saxe-Coburg-Gotha, małoletniego księcia niemieckiego, jej przyszłego męża. Para spotkała się po raz pierwszy w 1836 roku, kiedy książę Albert podróżował z rodzinnych Niemiec do Londynu na 17. urodziny księżniczki Wiktorii. Dopiero dwa i pół roku później królowa pozwoliła sobie zakochać się w nim. W liście napisanym wkrótce po ich zaręczynach, kiedy Albert na krótko wrócił do Niemiec, napisał do Wiktorii: „Nie muszę ci mówić, że odkąd wyjechaliśmy, wszystkie moje myśli były z tobą w Windsorze i że twój obraz wypełnia całą moją duszę. Nawet w snach nie wyobrażałam sobie, że znajdę na ziemi tyle miłości”. Wiktoria pisała peany na temat ukochanego nie tylko w listach, ale również w dzienniku: „Szeroki w ramionach i o pięknej talii. Jest doskonałością w każdym calu – w urodzie, we wszystkim”. Po nocy poślubnej zanotowała: „Niewiele spaliśmy”. Jak większość par, Wiktoria i Albert również się kłócili. Królowa miała skłonność do napadów złości. Przez jej skrajne wahania nastroju niektórzy historycy twierdzą, że mogła odziedziczyć „szaleństwo” swojego dziadka, Jerzego III. Niespodziewana śmierć Alberta w 1861 r. stała się punktem zwrotnym w życiu Wiktorii. Królowa postanowiła do końca życia nosić wdowią czerń. Nad każdym łóżkiem, w którym spała, wieszała portret Alberta na łożu śmierci. Wycofała się też z życia publicznego, co wywołało znaczący, choć przejściowy, spadek jej popularności. Zapewne nie pomogły jej pogłoski o niestosownej zażyłości ze szkockim służącym Johnem Brownem, którego pukiel włosów złożono do jej trumny. Powrót królowej Wiktorii po śmierci męża Królowa Wiktoria powróciła do życia publicznego w połowie lat 70. XIX w., głównie dzięki troskliwej opiece premiera Benjamina Disraelego. To jeden z 10 premierów, których kadencja przypadła na okres jej panowania. Niektórzy z nich cieszyli się przychylnością monarchini, jak np. sympatyczny lord Melbourne, który wziął ją pod rękę w momencie jej wstąpienia na tron. Inni, zwłaszcza William Gladstone, byli nielubiani. Pomijając osobiste preferencje, Wiktoria starała się pozostać ponad polityką partyjną, tak jak współcześni monarchowie brytyjscy. Dla nich ona i Albert w dużej mierze stali się wzorami obowiązku i dyskrecji. W oczach uwielbiających ją Brytyjczyków pozostała nieskazitelnym uosobieniem narodowej wielkości, fetowanym z okazji złotego i diamentowego jubileuszu w 1887 i 1897 r. Oraz opłakiwanym w chwili śmierci w 1901 r., podczas pogrzebowej ceremonii zorganizowanej z niezwykłym rozmachem. Dzieci królowej Wiktorii Macierzyństwo było tym, czego się bała i co chciała odłożyć na później. Mimo to, nie mając pojęcia o zapobieganiu ciąży, królowa Wiktoria wydała na świat dziewięcioro dzieci. Pięć dziewcząt i czterech chłopców. Najmłodsze i najstarsze dzieliło 17 lat różnicy. Cała gromadka to: Wiktoria Adelajda Maria Ludwika, księżniczka królewska, żona Fryderyka III Hohenzollerna, cesarza Niemiec; Edward VII, król Wielkiej Brytanii; Alicja Maud Maria, żona Ludwika IV, wielkiego księcia Hesji; Alfred Ernest Albert, książę sasko-koburski i Gotha; Helena Augusta Wiktoria, żona księcia Chrystiana ze Szlezwika-Holsztynu; Ludwika Karolina Alberta, żona Johna Campbella, 9. księcia Argyll; Artur Wilhelm Patryk Albert, książę Connaught i Strathearn; Leopold Jerzy Duncan Albert, książę Albany; Beatrycze Maria Wiktoria Feodora, żona księcia Henryka Battenberga. Agawa Królowej Wiktorii jako nieoczywiste dziedzictwo Do dziś barwne życie królowej Wiktorii inspiruje twórców kinowych i telewizyjnych. W filmie „Powiernik królowej” z 2017 r. w postać Wiktorii wcieliła się Judi Dench. W poprzednich produkcjach monarchinię grały między innymi Jenna Coleman, Emily Blunt czy Kathy Bates. Słynna królowa doczekała się także upamiętnienia w... botanice. Agawa Królowej Wiktorii to jedna z najbardziej cenionych roślin ozdobnych, która swoje miano zawdzięcza właśnie brytyjskiej monarchini. Pochodząca z pustynnych rejonów północnego Meksyku, roślina ta została odkryta przez europejskich botaników w XIX wieku, kiedy trwały intensywne badania flory obu Ameryk. W XIX wieku agawa zyskała popularność w ogrodach botanicznych i oranżeriach Wielkiej Brytanii, będąc symbolem prestiżu i egzotyki. Nadanie jej nazwy na cześć królowej Wiktorii dodatkowo podniosło jej status, wpisując ją w kanon wiktoriańskiej estetyki, która ceniła harmonię i symetrię w sztuce ogrodowej. I rzeczywiście, Agawa Królowej Wiktorii wyróżnia się niezwykle symetrycznym ułożeniem liści, tworzących gęstą rozetę. Jej liście są sztywne, ciemnozielone, z białymi, kontrastującymi krawędziami, co nadaje jej niezwykłej elegancji. Królowa Wiktoria – wzrost i inne ciekawostki Królowa Wiktoria mierzyła zaledwie 152 cm wzrostu, co czyniło ją jedną z najniższych monarchiń w historii. Co jeszcze warto o niej wiedzieć? Oto najbardziej intrygujące ciekawostki o słynnej królowej: Wiktoria była królową Wielkiej Brytanii przez 63 lata i 216 dni (1837–1901). Jej rekord pobiła dopiero królowa Elżbieta II. Jej pełne imię brzmiało Alexandrina Victoria. Po objęciu tronu używała drugiego imienia, co było nietypowe dla brytyjskich monarchów. To pierwsza brytyjska monarchini mieszkająca w Pałacu Buckingham. Przeniosła się tam w 1837 roku. Była też pierwszym brytyjskim monarchą, który używał telegrafu do komunikacji i uczestniczył w fotografii, popularyzując ten wynalazek. Królowa Wiktoria bardzo zaangażowana w życie polityczne i często współpracowała z premierami. Podpisała łącznie ponad 2 500 aktów ustawodawczych. Była zakochana w Szkocji i często odwiedzała swój zamek Balmoral, który stał się jej ulubioną rezydencją. Źródło: National Geographic Polska
Ten rzymski fort na obrzeżach imperium pojawiał się i znikał. Archeolodzy odkryli jego zagadkę
Nieznane oblicze rzymskiego fortu Apsaros odkryli archeolodzy z Polski i Gruzji. Wojsko rzymskie, a później bizantyjskie, stacjonowało w nim tylko od czasu do czasu. Gdy w forcie nie było żołnierzy, jego wnętrze zamieniało się w zakład produkcyjny.
Spis treści: Fort czy „fabryka”? Nowe oblicze Apsaros Centrum produkcyjne popularnych „opakowań” starożytności Bogowie w Apsaros. Odkrycie złotej plakietki wotywnej Fort Apsaros powstał na przełomie er, czyli około 2 tys. lat temu, na granicy rzymskiej prowincji Kapadocja. Dziś jest to miejscowość Gonio w zachodniej Gruzji nad Morzem Czarnym, niedaleko miasta Batumi, o którym pół wieku temu śpiewał polski zespół Filipinki. Od dziesięciu lat prowadzą tam wspólne wykopaliska badacze z Polski i Gruzji. Badacze podsumowali właśnie ostatni sezon, który trwał w tym roku do maja do lipca. Fort czy „fabryka”? Nowe oblicze Apsaros – Możemy z całą pewnością stwierdzić, że w okresie od połowy I do połowy III w. n.e., a także później od połowy VI w. wojsko rzymskie i bizantyjskie stacjonowało na tym miejscu tylko od czasu do czasu. Pod nieobecność garnizonu teren obejmowali w posiadanie cywile, którzy przede wszystkim prowadzili tam działalność produkcyjną – mówi kierownik ekspedycji dr hab. Radosław Karasiewicz-Szczypiorski z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Badaniami ze strony gruzińskiej kieruje dr Lasha Aslanishvili z Agencji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Adżarii i dyrektor Muzeum i Rezerwatu Gonio-Apsaros. Czy Apsaros jest wyjątkowe pod tym względem, że w forcie Rzymianie stacjonowali od czasu do czasu? – W tej sprawie szkoły są dwie. Głównie na wschodzie wciąż dominuje przeświadczenie, że jak wojsko rzymskie gdzieś weszło, to stało tam przez stulecia. W praktyce Rzym wielokrotnie przenosił całe oddziały (lub ich części) zależnie od bieżącej sytuacji na granicach, planowanych kampanii, a nawet sytuacji politycznej wewnątrz Imperium – mówi National Geographic Polska dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Dodaje, że czasem ewakuowano jakiś konkretny fort lub posterunek, a nie całe wojsko z jakiegoś obszaru. Co przekonało badaczy do postawienia hipotezy o czasowym opuszczeniu fortu w Apsaros? Na terenie fortu odkopano kilka pieców do wypału amfor. To naczynia, które służyły do transportu i przechowywania wina. – Szczególnie intrygujące jest znalezienie pieca wypełnionego amforami, których z niewyjaśnionych przyczyn garncarz nie wyjął po wypaleniu – podkreśla archeolog. Centrum produkcyjne popularnych „opakowań” starożytności Odkrywane przez naukowców naczynia ceramiczne wypalane w forcie określa się mianem amfor kolchidzkich. Były one jednymi z najpopularniejszych naczyń transportowych wykorzystywanych do przewożenia wina nad Morzem Czarnym w starożytności. Apsaros jest pierwszym potwierdzonym naukowo centrum produkcji tej ceramiki. Dotychczas badacze nie wiedzieli, gdzie znajdowało się to centrum produkcyjne, dlatego jest to tak ważne ustalenie. Możliwe było również dzięki analizom fizykochemicznym skorup ceramicznych. – Amfory kolchidzkie zdaniem uczonych produkowano w strefie sięgającej co najmniej od starożytnego Trapezuntu (Trabzon w Turcji) do Kaukazu (tereny wokół Suchumi i Picundy. Jednak nikt wcześniej nie natrafił na ślady produkcji, czyli np. piece, w tym piece wypełnione amforami. My mamy takie potwierdzenie! – zaznacza szef ekspedycji. Kilka lat temu naukowcy odkryli niedaleko fortu tłocznię wina. Jest datowana na II–III w. n.e. Wygląda na to, że wyprodukowane tam wino wlewano do naczyń wypalonych w forcie, po czym eksportowano je z pomocą statków na zachód, w tym na Krym. – Jest bardzo prawdopodobne, że odbiorcą wina z Apsaros było przede wszystkim rzymskie wojsko – uważa dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Bogowie w Apsaros. Odkrycie złotej plakietki wotywnej Podczas tegorocznych wykopalisk archeolodzy odkryli też złotą plakietkę wotywną. To wyjątkowe, bo rzadkie znalezisko. Jest to cienka blaszka z greckim napisem. Był to dar dla Jowisza Dolicheńskiego, bóstwa popularnego wśród rzymskich żołnierzy. Zdaniem naukowców znalezisko wzmacnia hipotezę o istnieniu sanktuarium dolicheńskiego w Apsaros. Jak wyjaśnia dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski, Jowisz Dolicheński był jednym z ważniejszych, obok Mitry, bogów czczonych w armii rzymskiej. Kult Jowisza rozprzestrzeniał się po Imperium Rzymskim ze wschodu, z północnej Syrii. – Stawiamy hipotezę, że z Azji Mniejszej nad Dunaj trafił właśnie przez Apsaros. Najbliższa świątynia Jowisza Dolicheńskiego była koło fortu rzymskiego w Bałakławie na Krymie – mówi archeolog. Zwykle świątynie fundowali prywatnie żołnierze – opowiada naukowiec – i były one usytuowane za murami, np. w pobliskiej osadzie. – W naszym przypadku świątyni na razie szukamy. Ale mamy całą serię drobnych przedmiotów kultowych, takich jak brązowa figurka przedstawiająca orła na byku. Orzeł w tym wypadku symbolizuje Jowisza Dolicheńskiego – dodaje dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Źródła: National Geographic Polska, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bociany są w Polsce od zawsze? Naukowcy już wiedzą, kiedy pojawiły się u nas po raz pierwszy
Pierwsze bociany białe pojawiły się w Polsce dopiero w XIII wieku. Jeszcze 1500 lat temu te ptaki dolatywały wyłącznie do południowej i zachodniej Europy. Pod koniec starożytności granica występowania bocianów pokrywała się dokładnie z zasięgiem Imperium Rzymskiego.
Spis treści: Bociania inwazja na Europę Średniowiecze – ważna zmiana w bocianich migracjach Pierwsze bociany w Polsce Bociany białe cieszą w naszym kraju wielką sympatią i uznawane są za jeden z polskich symboli. To w Polsce gniazduje największa populacja tych wspaniałych zwierząt. Gniazda bocianów są nieodłącznym elementem wiejskiego krajobrazu. Z kolei charakterystyczny bociani klekot stanowi jeden ze zwiastunów wiosny. Czy ptaki te są w Polsce „od zawsze”? Bociania inwazja na Europę Dwóch niemieckich badaczy – archeolog Ulrich Schmölcke z Leibniz-Zentrum für Archäologie w Szlezwiku i ornitolog Kai-Michael Thomsen z Michael Otto Institute – postanowiło zebrać wszystkie informacje na temat najwcześniejszej bytności bocianów białych w Europie (od końca epoki lodowcowej) i tego, kiedy i gdzie się pojawiły. Była to katorżnicza praca wymagająca przenalizowania tysięcy znalezisk kości tych zwierząt rozsianych po całym kontynencie. Wnioski z tej analizy naukowcy opublikowali właśnie na łamach „Journal of Ornithology”. Co odkryli badacze? Bociany mają bliskie relacje z ludźmi od czasów starożytnych. Jednak wiele obszarów, które dziś uważane są za typowe tereny lęgowe, dopiero niedawno stały się częścią europejskich regionów kojarzonych z ich licznym występowaniem. – [Nasz badanie – przyp. red.] pokazuje to, że północno-wschodnia część kontynentu, charakteryzująca się obecnie wysoką gęstością zaludnienia, stała się strefą zasięgu bociana białego dopiero w stosunkowo niedawnej przeszłości – mówi Thomsen. Na potrzeby badania obaj autorzy ocenili wcześniej opublikowane znaleziska kości ptaków w pobliżu pradziejowych lub wczesnohistorycznych osad. Jeden zestaw danych opublikowanych tylko w 1999 r. zawiera informacje o ponad 7500 stanowiskach archeologicznych ze szczątkami zwierząt od ostatniej epoki lodowcowej do wczesnego okresu nowożytnego w całej Europie. Obaj autorzy dodali nowsze znaleziska z aktualnej literatury naukowej. – Dzięki tej obszernej bazie danych możemy przedstawić wiarygodne ustalenia dotyczące rozmieszczenia bociana białego w ciągu ostatnich tysiącleci – zapewnia Schmölcke. Średniowiecze – ważna zmiana w bocianich migracjach Zgodnie z obrazem wynikającym z badań naukowców, jeszcze 1500 lat temu bocian biały występował wyłącznie w południowej i zachodniej Europie, zwłaszcza na Półwyspie Iberyjskim, w regionie Górnego Renu i na południowych Bałkanach. – Pod koniec starożytności granica występowania bociana białego pokrywała się dokładnie z zasięgiem Imperium Rzymskiego. Starożytne źródła pisane pokazują, że w tym czasie był on już ściśle związany z ludźmi w regionie Morza Śródziemnego – opowiada dr Schmölcke. Poza granicami Imperium Rzymskiego bocian biały nie znalazł odpowiednich siedlisk. Dlaczego? Zapewne obecność człowieka pomaga mu w osiedlaniu się. Poza granicą cesarstwa gęstość zaludnienia była znacznie niższa. Było też mniej otwartych przestrzeni, ponieważ rolnictwo było mniej intensywne. – Dopiero około 1000 lat temu zasięg bociana białego gwałtownie rozszerzył się na północny-wschód. Zbiega się to ze średniowiecznym „Landesausbau”, kiedy to wycięto wiele lasów i utworzono nowe grunty rolne – mówi Thomsen. – Najwyraźniej bocian biały jest długoterminowym beneficjentem pewnych zmian krajobrazowych spowodowanych przez człowieka – dodaje. Pierwsze bociany w Polsce W ten trend wpisują się bociany, który przyleciały do Polski. Według najnowszych badań ich imigracja do Polski rozpoczęła się w XIII wieku. Po dwustu latach ptaki te zadomowiły się już u nas na dobre. Już w 1584 roku Mateusz Cygański (1535–1611) określił w jednym ze swoich dzieł bociana jako „ptaka domowego”, który „jadowite sprośne trawi robaki”. O bociany białe dbano. Były jednymi z pierwszych gatunków ptaków w Polsce, które otoczono ochroną – zajmowano się rannymi osobnikami, o czym mamy wzmianki nawet z XV wieku. Wygląda na to, że szybko nas sobie zjednały. Źródło: Journal of Ornithology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe znalezisko sprzed 2 tys. lat. W Niemczech odkryto sandał rzymskiego legionisty nabijany gwoździami
Pozostałości obuwia żołnierza Imperium Rzymskiego znaleziono podczas wykopalisk w Bawarii. Pochodząca sprzed dwóch mileniów podeszwa to część sandała, od którego nazwy powstał przydomek rzymskiego cesarza.
W tym artykule: Co nosili na nogach rzymscy legioniści Cesarz nazwany od sandała Co jeszcze znaleziono w Bawarii? Oberstimm to niewielka miejscowość w Bawarii, położona na południe od Ingolstadt. Niedaleko znajduje się Dunaj. Być może właśnie dogodne położenie w pobliżu rzeki zadecydowało o tym, że w czasach rzymskich w okolicach dzisiejszego Oberstimm Rzymianie wznieśli niewielki fort. Stanowił część systemu umocnień zabezpieczających granicę na Dunaju, a także bazę zaopatrzeniową. W pierwszym wieku naszej ery obok powstała nieduża osada. Według archeologów była ona zamieszkała między 60 a 130 rokiem n.e. I właśnie z tego okresu pochodzi znalezisko, o którym informuje Bawarski Urząd Ochrony Zabytków (niem. Bayerisches Landesamt fur Denkmal Pflege, BLfD). W osadzie znaleziono pozostałość skórzanego buta z czasów rzymskich. Do naszych czasów przetrwała jego podeszwa i kilka wbitych w nią dobrze zachowanych gwoździ. Co nosili na nogach rzymscy legioniści Artefakt sprzed dwóch tysięcy lat został prześwietlony promieniami rentgenowskimi. Badanie pozwoliło ustalić, że podeszwa była częścią rzymskiego obuwia wojskowego – sandałów nazywanych caligae. W pierwszym wieku naszej ery caligae nosili zwykli żołnierze i niżsi dowódcy. Wykonywano je z garbowanej bydlęcej skóry, przy czym gruba podeszwa była zszywana z kilku jej kawałków. Gwoździe ją wzmacniały, ale miały jeszcze inne funkcje. Zapewniały przyczepność i optymalizowały rozkład masy ciała podczas marszu. Całe caligae zaś były gęsto nacinane i wiązane wysoko, wokół kostki. Taki but nie zsuwał się ze stopy i chronił ją przed urazami. Sandały rzymskie zapobiegały powstawaniu otarć i pęcherzy, a także zmorze żołnierzy wszystkich epok – tzw. stopie okopowej. Tak określa się cały zespół różnych urazów stóp spowodowanych wilgocią albo niskimi temperaturami. Nazwa powstała w czasie I wojny światowej. Jednak stopa okopowa dręczyła również żołnierzy walczących podczas II wojny światowej, a także wojny w Wietnamie. Cesarz nazwany od sandała Caligae były wystarczająco wygodne, by pozwolić rzymskim legionistom pokonywać nawet 30 km w czasie dnia marszu. Ważną innowacją było to, że dzieliły się na but prawy i lewy. W lecie ich przewiewność była zaletą. W zimie musiały zostać ocieplone, choćby futrem. Można było przedłużyć ich rzemyki i wiązać je w połowie łydki. Germanik, bratanek cesarza Tyberiusza, a brat Klaudiusza, był znanym rzymskim dowódcą i ukochanym bohaterem Rzymian. Na wyprawach wojennych towarzyszyła mu jego żona Agrypina wraz z dziećmi. Właśnie w obozach wojskowych dorastał ich syn, Gajusz Juliusz Cesar Germanik. Popularność wśród żołnierzy zapewniał malcowi strój, który był kopią ubrania legionistów. Mały Germanik nosił takie same buty jak żołnierze jego ojca – caligae. Legioniści zaczęli więc nazywać go zdrobniale Caligula (bucik). I pod imieniem Kaligula przeszedł do historii. Co jeszcze znaleziono w Bawarii? Poza podeszwą żołnierskiego sandała na wykopaliskach w Oberstimm znaleziono jeszcze inne artefakty z czasów rzymskich: naczynia ceramiczne, resztki jedzenia, sierp i skrawki ubrań. Oświadczenie prasowe BLfD nie precyzuje, jakie będą dalsze losy tych wszystkich znalezisk. Jednak jest możliwe, że po zakończeniu badań naukowych trafią do pobliskiego Manching. W Manching znajduje się Muzeum Celtycko-Rzymskie (niem. Kelten-Römer-Museum). Do jego najważniejszych eksponatów należą wraki rzymskich okrętów wojskowych z ok. 100 r. n.e. 15-metrowe resztki statków znaleziono w latach 80. XX wieku w zamulonej odnodze Dunaju w pobliżu Oberstimm. W muzeum są również inne rzymskie zabytki znajdowane w okolicy – m.in. replika słynnej lorica segmentata, rzymskiej zbroi płytowej. Źródła: Bayerisches Landesamt fur Denkmal Pflege, Live Science, Wikipedia Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polacy „podsłuchali” Brutusa po zamachu na Juliusza Cezara. Co usłyszeli?
W marcu 44 roku p.n.e. miał miejsce jeden z najsłynniejszych zamachów wszech czasów – na Juliusza Cezara. Polscy naukowcy postanowili dowiedzieć się, ile osób mogło usłyszeć przemowy skrytobójców.
W tym artykule: Przewrót to początek Nerwowa atmosfera w Wiecznym Mieście Co mówili spiskowcy i kto ich usłyszał? Marek Brutus na Kapitolu vs Marek Antoniusz na Forum Juliusz Cezar (100–44 r. p.n.e.) był nieustraszonym wodzem, mężem stanu i uczestnikiem wielu krwawych bitew. Był też kochankiem Kleopatry. Zbuntował się przeciwko władzom republiki i rozpoczął wojnę domową. Po pokonaniu przeciwników i zajęciu Rzymu, stał się dyktatorem. Ciągle jednak tliła się opozycja przeciwko Cezarowi. W końcu zginął w skrytobójczym zamachu 15 marca 44 r. p.n.e. W gmachu senatu 23 śmiertelne ciosy sztyletami zadali mu zamachowcy pod przywództwem Marka Brutusa, który był przyjacielem Cezara, i Gajusza Kasjusza. Przewrót to początek Każdy przewrót ma sens tylko wtedy, kiedy nowym władzom uda się przekonać do zmian szersze masy. W starożytności kluczowe były zdolności oratorskie, tubalny i donośny głos, bo nie było środków masowego przekazu. Jak rozegrali to mordercy Cezara? – Po zabójstwie dyktatora [Juliusza Cezara – przyp. red.] miasto pogrążyło się w chaosie, z którego miał wyłonić się nowy porządek. Spiskowcy – w tym Marek Brutus – schronili się na wzgórzu kapitolińskim, liczyli na wsparcie ludu. Brutus przemówił do zgromadzonych na Kapitolu, ale jego mowa nie zyskała takiej popularności jak słynna mowa Marka Antoniusza na Forum Romanum – wyjaśnia na łamach serwisu Archeowiesci.pl dr Kamil Kopij. To archeolog, pracownik Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Naukowiec w ramach prowadzonego projektu badał, ile osób mogło usłyszeć te przemówienia. Próbował wyjaśnić, czy właściwości akustyczne mównic mogły wpłynąć na losy Rzymu. Nerwowa atmosfera w Wiecznym Mieście Po zabójstwie Cezara atmosfera była w Rzymie bardzo nerwowa. Spiskowcy najwyraźniej nie byli dobrze przygotowani do przejęcia władzy, o czym – zdaniem dr. Kopija – świadczy to, że pierwsze publiczne mowy wygłoszono dopiero dnia następnego na Forum Romanum. – Próby potępienia Cezara spotkały się z milczącą ciszą, a według innych źródeł – z niezadowoleniem tłumu. W efekcie Marek Brutus i inni spiskowcy zabarykadowali się na wzgórzu kapitolińskim – opowiada naukowiec. Wyjaśnia, że miało im to zapewnić bezpieczeństwo, ale nie można zapominać o wymiarze symbolicznym. Typowym ćwiczeniem podczas nauki retoryki było pisanie mowy broniącej tyranobójców lub potępiającej tyrana. Co mówili spiskowcy i kto ich usłyszał? – Po fiasku zgromadzeń na Forum Romanum Marek Brutus postanowił przemawiać do tłumu zgromadzonego na Kapitolu. Mimo że dawało mu to pełną kontrolę nad tym, kto będzie mógł go słuchać, ponownie jego mowa nie spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem. Zdecydowanie większy sukces osiągnął Marek Antoniusz przemawiający na Forum Romanum – podkreśla dr Kopij. Ile osób mogło jednak z „pierwszej ręki” usłyszeć obie mowy? Dr Kopij jest współautorem publikacji, zawierającej wyniki analiz symulacji akustycznych dla dwóch spośród kilku mównic w Rzymie: świątyni kapitolińskiej (związanej z wydarzeniami po słynnym zamachu) i świątyni bogini rzymskiej Bellony na Polu Marsowym. – Aby możliwe było przeprowadzenie symulacji, w pierwszej kolejności stworzyliśmy wirtualne rekonstrukcje trójwymiarowe wzgórza kapitolińskiego i okolic świątyni Bellony na podstawie obecnej wiedzy o tych miejscach – opisuje naukowiec. Badacze przeprowadzili symulacje dla trzech różnych wartości współczynników szumu tła. Czyli tego, jak głośno było dookoła i jak głośny był sam tłum słuchający mówców. Najbardziej realistyczny – ich zdaniem – scenariusz, zakładał szum tła o wartości 55 dB. Czyli podobny do tego, jaki panuje w centrach dzisiejszych miast, z wyłączeniem ruchu ulicznego. – W takim scenariuszu z podium świątyni kapitolińskiej mówcę usłyszeć mogło zaledwie około 180–190 osób. Znacznie lepiej pod tym względem prezentowała się mównica związana ze świątynią Bellony, gdzie mowę słyszeć mogło około 380–430 osób – opowiada archeolog. Naukowcy przygotowali też drugą symulację dla bardziej cichego szumu tła, równego 49 dB. W takim wariancie mowę wygłoszoną na Kapitolu usłyszeć mogło między 1050 a 1100 osób. Tę z podium świątyni Bellony – około 1500–1700 osób, a trochę mniej po wybudowaniu Teatru Marcellusa. Budynek ten zmienił sposób rozchodzenia się dźwięku. Niewiadomych jest jednak więcej. – Spore różnice między tymi mównicami skłoniły nas do sprawdzenia scenariusza, w którym mówca przemawiał nie z podium świątyni Jowisza, ale z monumentalnego ołtarza ustawionego przed przybytkiem króla bogów. Okazało się, że w takim przypadku liczba osób, które mogły usłyszeć mowę, rośnie do około 480–510 (55 dB) i około 2050–2250 (49 dB) – podaje dr Kopij. Marek Brutus na Kapitolu vs Marek Antoniusz na Forum A co z przemawiającym na Forum Romanum Markiem Antoniuszem? Wcześniejsze badania Polaków wskazują, że liczba osób zgromadzonych przed mównicą, które mogły go słyszeć, wynosiła między około 340–350 (55 dB) a 1300–1420 (49 dB). Było to zdecydowanie więcej niż w przypadku przemowy z mównicy w świątyni kapitolińskiej. – Wyniki symulacji akustycznych wskazują, że więcej osób mogło usłyszeć mowę wygłaszaną na Forum Romanum, niezależnie, czy z rostra Caesaris [mównicy wzniesionej na Forum Romanum – przyp. red.] czy z podium świątyni Dioskurów, niż z podium świątyni Kapitolińskiej – skomentował dla National Geographic Polska dr Kopij. A czy to, że mowa była lepiej słyszana, oznacza, że została bardziej zapamiętana? – Reszta to już spekulacje, bo sama liczba osób jeszcze o niczym nie świadczy. Ogólny nastrój w Rzymie był raczej nieprzyjazny spiskowcom, więc ani sama mowa, ani liczba osób, które ją słyszały mogła nie mieć wpływu na dalszy odbiór tyranobójców – zaznaczył badacz. W najbliższym naukowcy będą weryfikować wyniki z wykorzystaniem stworzonych przez nich wirtualnych rekonstrukcji Forum Romanum, które lepiej oddają, jak wyglądało ono w interesującym ich okresie. – Dzięki temu uzyskamy pełny obraz krajobrazu retorycznego starożytnego Rzymu na przełomie republiki i cesarstwa – zapewnia dr Kopij. Źrodło: Archeowieści.pl. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wspaniałe stulecia Turków. Zbudowali ogromne Imperium Osmańskie, ale zgubiła ich tolerancja
Potomkowie tureckich koczowników znad Bajkału stworzyli gigantyczne wielonarodowe Imperium Osmańskie. Pod koniec XVI w. sięgało od Budapesztu po Asuan nad Nilem i od Eufratu niemal po Gibraltar.
W tym artykule: Nieufność Bizancjum wobec Zachodu Upadek Konstantynopola Dynastis Wielkich Seldżuków Początki Imperium Osmańskiego Pojęcie narodu osmańskiego Ekspansja imperium Upadek Imperium Osmańskiego Każdy turysta, który przybywa dziś do Stambułu, w drodze z lotniska do centrum przejeżdża obok gigantycznych murów. To pozostałości umocnień, które zobaczyli osmańscy żołnierze. W wielkanocny poniedziałek, 2 kwietnia 1453 r., ustawili pod nimi swoje machiny oblężnicze. Czekali tylko na sygnał do ataku. Mury chroniące ówczesny Konstantynopol, stolicę wschodniorzymskiego cesarstwa, miały ponad 20 km długości. Były nie lada przeszkodą, dlatego Turcy użyli 15 par wołów, żeby przyciągnąć ze sobą gigantyczną, jak na owe czasy, armatę. Miotała kule ważące 600 kg. Artyleria była oczkiem w głowie sułtana Mehmeda II. Młody władca Imperium Osmańskiego liczył, że skruszy mury skądinąd słabo już bronionego Konstantynopola. Nieufność Bizancjum wobec Zachodu Ta sztuka nie udała się w 1422 r. Muradowi II, ojcu Mehmeda. Dlatego młody władca bardzo starannie przygotowywał swoją armię. Skorzystał przy tym z wiedzy zachodnich murarzy, ludwisarzy i inżynierów. Plany ataku na fortyfikacje Konstantynopola pomógł mu prawdopodobnie stworzyć Ciriaco z Ankony. Mehmedowi sprzyjała też rozpowszechniona w Europie opinia, że jest niedoświadczonym młokosem „nurzającym się w rozpuście”. Europa lekceważyła więc zagrożenie ze strony Turków Osmańskich. Do Konstantynopola przybyły Grekom na pomoc tylko 2 galery z 700 genueńskimi żołnierzami. Kozacy w służbie Rzeczpospolitej. Jak nękali tureckie wybrzeża? Na początku XVII wieku Kozacy w służbie Rzeczypospolitej nękali tureckie wybrzeża morskimi najazdami. Ucierpiała nawet stolica imperium osmańskiego, Stambuł. Inna sprawa, że bizantyjskie elity z niechęcią myślały o ewentualnej pomocy Zachodu. Jak pisze niemiecki historyk Franz Babinger, w pamięci Greków nie zatarły się jeszcze wspomnienia krucjaty z 1204 r. Jej rzeczywistą ofiarą stali się nie muzułmanie, ale złupiony doszczętnie przez krzyżowców Konstantynopol. Dlatego, spodziewając się ataku armii Mehmeda, Bizantyjczycy wciąż bardziej obawiali się latynizacji niż islamizacji. Na łacińskie nabożeństwo, odprawione w kościele Hagia Sophia przez wysłannika papieża, lud miał zareagować krzykami: „Lepszy turecki turban niż papieska tiara!”. Upadek Konstantynopola W ów wielkanocny poniedziałek basileus Konstantyn XI bronił więc stolicy z zaledwie 9-tysięczną załogą. Armia Osmanów była znacznie większa. Według szacunków kronikarza Michała Dukasa mogła liczyć nawet 250 tys. żołnierzy! Trudno się więc dziwić, że cesarz Konstantyn pokładał wiarę w potężnych umocnieniach i czymś jeszcze. Wejścia do portu, położonego w głęboko wcinającej się w ląd Zatoce Złotego Rogu, bronił żelazny łańcuch. W razie potrzeby rozciągano go między brzegami na grubych drewnianych palach. Mógł mieć decydujące znaczenie, bowiem od zachodu z Gallipoli nadpłynęła wielka osmańska eskadra licząca 300 statków. Mehmed przechytrzył jednak Greków i postanowił przetransportować flotę lądem! Drogę do rzeki, wpływającej do Złotego Rogu od północnego wschodu, wyłożono deskami i posmarowano zwierzęcym łojem. Przeciągnięto tamtędy statki, które z łoskotem wpadały do zatoki na oczach osłupiałych obrońców. Choć nie doszło do morskiej bitwy, był to jeden z decydujących momentów, który przypieczętował zgubę miasta. Ostateczny szturm nastąpił 29 maja. Mieszkańcy Konstantynopola bronili się dzielnie, ale w końcu ulegli. Osmanie wdarli się do miasta przez wyłom w murach. Mehmed zezwolił na jego splądrowanie. Okradano pałace i kościoły, a mieszkańców brano w jasyr. Kiedy sułtan wkroczył triumfalnie do miasta, pierwsze kroki skierował do kościoła Hagia Sophia, gdzie stanął na płycie ołtarza i odmówił modlitwę. Inny muzułmanin z ambony odczytał wyznanie muzułmańskiej wiary, ogłaszając, że nie ma Boga oprócz Allaha, a Mahomet jest jego Prorokiem. Hagia Sophia stała się Aya Sofyą, świątynią islamską. Kończyła się trwająca 1000 lat potęga Bizancjum. Chrześcijańska Europa, do której uciekło wielu uczonych i artystów, nie zdobyła się na próbę odbicia Konstantynopola, chociaż nawoływał do tego papież. Tymczasem zwycięstwo Mehmeda II, odtąd nazywanego Zdobywcą, stanowiło dopiero zapowiedź triumfalnego pochodu islamu ku Europie. Mehmed zadbał, by o klęsce wschodnich chrześcijan dowiedział się cały świat. Na jego rozkaz odnaleziono ciało cesarza Konstantyna. Odcięto mu głowę, by w specjalnej szkatule obwozić ją po muzułmańskich krajach w dowód zwycięstwa islamu. Bo – jak zauważa Jerzy S. Łątka, znawca historii Osmanów – to właśnie szerzenie islamu ogniem i mieczem było głównym spoiwem i siłą napędową państwa osmańskiego. Dynastis Wielkich Seldżuków Kolebką tureckich ludów, które stworzyły w Anatolii zręby dynastii rządzącej Imperium Osmańskim przez 600 lat, były stepowo-górskie tereny znajdujące się na północ od chińskiego Wielkiego Muru. Leżały nad jeziorami: Aralskim, Bajkał i Bałchasz. To stamtąd w VI w. koczownicze plemiona Oguzów ruszyły w głąb Azji Środkowej i w stronę Europy Wschodniej. Protoplaści sułtanów – najpierw seldżuckich, a później osmańskich – byli animistami: czcili ziemię, niebo i wodę. W drodze na południe i na zachód w stronę Azji Mniejszej mieli kontakt z różnymi religiami (m.in. z buddyzmem, judaizmem i chrześcijaństwem). Jednak ostatecznie wybrali islam, który po śmierci Mahometa (632) zdążył się już rozpowszechnić w świecie arabskim. Koczownicy z Wielkiego Stepu zaczęli się stykać z islamem w VIII stuleciu w wyniku ekspansji Mongołów, którzy zepchnęli ich na południowo-zachodnie krańce Azji sąsiadujące z arabskim kalifatem. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> „Turcy przejęli prowadzenie świętej wojny od usatysfakcjonowanych swoimi zdobyczami i nieco już zgnuśniałych Arabów – mówi dr Piotr Nykiel z Katedry Turkologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. – Przestrzegałbym jednak przed upraszczaniem roli islamu i sprowadzaniem jej tylko do aspektu świętej wojny. W początkowym okresie budowy państwa osmańskiego religia ta i ogólnie kultura muzułmańska stanowiły też pozytywny czynnik, przyciągający do Turków prostych mieszkańców ziem Bizancjum”. Jeden ze szczepów tureckich plemion, nazywany od imienia jego wodza seldżuckim, w 1040 r. utworzył własne państwo i dynastię Wielkich Seldżuków. Zaczął zbliżać się do terenów w Azji Mniejszej, które należały do Bizancjum. Jak wskazuje dr Nykiel, seldżucka święta wojna zaczęła się, gdy wnuk Seldżuka Tuğrul Bej (1037–1063) zabronił współplemieńcom napadania muzułmańskich sąsiadów i wskazał chrześcijan jako cel. Słabnące Bizancjum nie było w stanie skutecznie oprzeć się tureckiej nawale. Najpierw upadło Erzurum i Ani. Potem w 1071 r. doszło do bitwy pod Manzikertem, po której ziemie chrześcijan stanęły przed Seldżukami otworem. W szczytowym okresie ich imperium sięgało od Afganistanu po Morze Śródziemne. „Już wtedy Turcy mogli definitywnie przesądzić o losach Bizancjum, ale ówczesnemu sułtanowi seldżuckiemu Alp Aslanowi brakło obycia politycznego i spójnej wizji rozwoju i ekspansji swojego państwa” – uważa dr Nykiel. Sułtanat seldżucki nie zmiażdżył Bizancjum, ale podbił Ziemię Świętą. Wtedy nastał czas wypraw krzyżowych, które europejscy chrześcijanie organizowali z myślą o odbiciu miejsc świętych z rąk muzułmanów. Ta idea jednak się wypaliła, a w miejsce Turków Seldżuckich pojawili się jeszcze groźniejsi Turcy Osmańscy. Początki Imperium Osmańskiego W wyniku ciągłych wojen, a także buntu wciąż koczujących na stepach Oguzów, którzy zasilali dotąd armię sułtana, historia potęgi państwa Wielkich Seldżuków kończy się na panowaniu Sandżara, który umiera w 1157 r. Ich ranga spada, nadchodzi czas Osmanów. Osman był przywódcą osiadłego w Anatolii tureckiego szczepu, któremu Seldżucy oddali w lenno miasteczko Sogüt. Podboje zaczął w 1291 r. Osiem lat później ogłosił niezależność od Seldżuków, zdegradowanych już do roli wasali przez Mongołów i dogorywających do XIV w. w Anatolii. Jak przekonuje dr Nykiel, Osmanowie byli początkowo zbyt słabi, by samodzielnie stanowić istotne zagrożenie nawet dla tak już nadwątlonego przeciwnika, jak Bizancjum. Ich atut stanowiło jednak położenie. Granicząc z chrześcijanami, przyciągali do siebie z całego muzułmańskiego świata rzesze ochotników (tzw. gazich), którzy pragnęli polec za wiarę. Ich potęga rosła więc dzięki religijnym podbojom. W ciągu stulecia Osman, a potem jego syn Orchad i wnuk Murad stworzyli silne państwo, które w końcu zaczęło poważnie zagrażać wschodniorzymskiemu cesarstwu. W 1326 r. Osmanowie zdobyli Bursę, która stała się ich pierwszą stolicą. W 1361 r. przenieśli siedzibę władcy do Adrianopola. Co ciekawe, ciągła ekspansja i konieczność mieszania się z miejscową ludnością sprawiły, że w XIII w. ludność pochodzenia tureckiego stanowiła już tylko około 10 proc. mieszkańców Anatolii. Po podboju prowincji arabskich, perskich i europejskich potomkowie dawnych tureckich koczowników stali się mniejszością. Ludność Imperium Osmańskiego tworzyli wtedy także Grecy, Słowianie, Arabowie, Ormianie i Żydzi. Wszyscy oni, również tzw. poturczeni Polacy (czyli ci, którzy przeszli na islam), czuli się Osmanami. Pojęcie narodu osmańskiego „W państwie Osmanów nie przetrwało zbyt wiele cech rdzennych plemion tureckich. Z czasem życie religijne zdominowane zostało przez język i obyczaje arabskie, zaś w sferze kultury silnie zaznaczyły się wpływy perskie” – przekonuje dr Nykiel. Powstało pojęcie swoistego narodu osmańskiego, będącego konglomeratem kultur i narodów funkcjonujących na terenie imperium. Podział cesarstwa rzymskiego to początek końca imperium. Dlaczego władcy się na to zdecydowali? W IV stuleciu naszej ery nastąpiło jedno z najważniejszych, a być może najważniejsze wydarzenie starożytności. To właśnie wtedy cesarstwo rzymskie podzieliło się na dwie części – ws... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/podzial-cesarstwa-rzymskiego-przyczyny-konsekwencje-i-losy-zachodniej-i-wschodniej-czesci-cesarstwa-fot-shutterstock-0a55eed.jpg" width="938" height="602" alt="Podział cesarstwa rzymskiego – przyczyny, konsekwencje i losy zachodniej i wschodniej części cesarstwa (fot. Shutterstock)" title="Podział cesarstwa rzymskiego – przyczyny, konsekwencje i losy zachodniej i wschodniej części cesarstwa (fot. Shutterstock)" /> Najwyraźniej widać to po zdobyciu Konstantynopola. „Zapoczątkowuje ono nowy styl panowania osmańskich padyszachów – tłumaczy Jerzy S. Łątka. – Sułtan czuje się odtąd sukcesorem bizantyńskiego cesarza, a elity uważają się za spadkobierców Bizancjum, choć różniła ich religia”. Mehmed II przejmuje na przykład zasadę zarządzania wspólnotami religijnymi rękami ich własnych przywódców. Wcześniej stosowali to z powodzeniem Bizantyńczycy, a także arabscy kalifowie. Mimo więc, że Turcy zdobywali coraz to nowe tereny w ramach świętej wojny w okrutny i krwawy sposób, na podbitych już ziemiach wcielonych do imperium nie prześladowali innych religii. Tolerancja stanowiła wręcz klucz – przynajmniej na początku ekspansji – do sukcesu Osmanów. Ich siłą była też umiejętność twórczego przyswajania obcych wzorców i rozwiązań. Jak tłumaczy dr Nykiel, Osmanowie przejmowali wiele lokalnych rozwiązań prawno-administracyjnych. „Czynili to tylko na okres przejściowy, który czasem trwał jednak nawet kilkadziesiąt lat. Pozostawiano w mocy wszystkie te zastane rozwiązania, które nie były w konflikcie z prawem koranicznym” – tłumaczy. To zaś sprawiało, że dla prostego ludu przejście pod panowanie Osmanów było stosunkowo „bezbolesne”. Tym bardziej, że pod ich władzą każdy pańszczyźniany chłop stawał się wolnym obywatelem! Ekspansja imperium Potomkowie Mehmeda II powiększali imperium, nie licząc się z ofiarami. W 1480 r.Turcy napadli nawet leżące w Apulii Otranto (z zamiarem zajęcia w przyszłości całych Włoch) i dokonali tam masakry chrześcijan. Władcy osmańscy nie zapominali też o wpływach w świecie arabskim. Selim I (1512–1520) opanował ziemie kalifatu arabskiego i uznał się za zwierzchnika wszystkich muzułmanów i spadkobiercę religijnego Mahometa. Szczyt potęgi Wysokiej Porty przypada na okres panowania Sulejmana II Wspaniałego (1530–1566). W Europie do imperium należały wówczas, prócz Półwyspu Bałkańskiego i części Węgier: Siedmiogród, Mołdawia, Wołoszczyzna, Podole, całe północne wybrzeże Morza Czarnego, Kreta, Cypr i wyspy Morza Egejskiego, w tym Rodos. Wojska Sulejmana oblegały też Maltę, siedzibę rycerskiego zakonu joannitów, ale tym razem poniosły porażkę. Według historyka H.J.A. Sire’a, znawcy dziejów joannitów, obrona Malty (kolejnej po Cyprze i Rodos siedziby tego zakonu) była jednym z największych wydarzeń w historii wojen. 540 szpitalników wspomaganych przez niewielki oddział Hiszpanów i mieszkańców zdolnych do noszenia broni (w sumie kilka tysięcy osób) broniło się ponad 4 miesiące przed inwazją wielkiej osmańskiej armii, liczącej 40 tys. żołnierzy i 180 statków. Turcy przypłynęli 19 maja 1565 r. i skoncentrowali się na obleganiu niewielkiego fortu św. Elma, znajdującego się pomiędzy zatoką Marsamuscetto i Zatoką Wielką. Obrońcy Malty byli z tego obrotu sprawy zadowoleni, ponieważ czekali na posiłki, które miały nadejść z Sycylii. Liczył się każdy dzień, który odwlekał główne natarcie. Załoga fortu wytrzymała ponad miesiąc. W obronie fortu św. Elma zginęło 1500 Maltańczyków, ale Turcy stracili aż 6 tys. żołnierzy. Ich dowódca Mustafa Pasza z wściekłości kazał przybijać ciała obrońców do krzyży i puszczał je na wody zatoki na oczach rycerzy zakonu. Maltańczycy w odwecie ścięli tureckim jeńcom głowy i wystrzelili je w tureckie szeregi. Rewolucja Atatürka wprowadziła głębokie zmiany w Turcji. Jej twórca do dziś jest otoczony kultem Jak przebiegała rewolucja Atatürka? Jedni mówią, że zastał Turcję upodloną i islamską, a zostawił dumną i laicką. Dla innych był despotą i bezwzględnym tyranem. Jednak nawet wrogowie... Ostrzał osmańskiej artylerii i kolejne ataki trwały aż do września. Kiedy maltańska załoga była już na skraju wyczerpania, z Sycylii przybyły długo oczekiwane posiłki. 8 września najeźdźcy zaczęli uciekać na swoje statki. Osmanie odpłynęli, a sułtan Sulejman Wspaniały musiał pogodzić się z najdotkliwszą porażką w czasie swego panowania. Zamierzał wrócić na Maltę, ale w czasie wyprawy na Węgry zaskoczyła go śmierć. Upadek Imperium Osmańskiego Część historyków uważa, że to właśnie najwspanialszy sułtan w historii Osmanów zapoczątkował stopniowy schyłek ich potęgi. Sulejman wprowadził bowiem kapitulacje, czyli akty zezwalające na wyłączenie obcokrajowców, prowadzących interesy na terenie imperium, spod osmańskiego prawa i na niepłacenie podatków. To miało w późniejszych czasach ściągnąć na Portę kłopoty. Państwo było bowiem nastawione na łupienie innych krajów, a za zdobyte w ten sposób pieniądze kupowało wszystko za granicą. Nie rozwijano eksportu, handlem zaś zajmowali się i zarabiali na nim nie miejscowi, tylko obcokrajowcy. To hamowało rozwój kraju. Ale prawdziwy schyłek imperium zaczął się dopiero po przegranej przez Turków bitwie pod Lepanto w 1571 r., w której stracili niemal całą flotę. Upadek następuje jednak stopniowo i mają jeszcze dość sił, by w 1683 r. nastraszyć całą Europę, oblegając Wiedeń. Dlaczego tak imponujący gmach zbudowany przez pokolenia Osmanów zaczął podupadać? Jak sugeruje dr Nykiel, ich początkowa tolerancja wobec podbitych ludów – pierwotnie klucz do sukcesu – po kilku stuleciach stała się gwoździem do trumny. Dlatego, podkreśla badacz, wciąż otwarte pozostaje pytanie, jak potoczyłyby się losy Imperium Osmańskiego, gdyby od samego początku konsekwentnie stosowało politykę wynaradawiania i siłowego nawracania na islam podbitych ludów. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Rozkwitające miasto, które miało nie istnieć. Archeolodzy odkryli perłę Cesarstwa Rzymskiego
Zadaszony teatr, rynki, magazyny – to wybrane odkrycia z italskiego miasta Interamna Lirenas. Badania w tym miejscu to strata czasu – twierdzili wcześniej badacze Cesarstwa Rzymskiego. Tymczasem okazało się, że pod polami kryje się wspaniałe miasto, które rozkwitało kilkaset lat dłużej, niż do tej pory sądzono.
W tym artykule: Upadek przyszedł zdecydowanie później Rozpoznać dzieje starożytnego miasta, które zniknęło z powierzchni ziemi Analiza naczyń ceramicznych wskazuje na dłuższe istnienie miasta Zobaczyć niewidzialne – geofizyka na pomoc archeologii Historia miasta Cesarstwo Rzymskie istniało od I wieku p.n.e. do V wieku n.e. Badaniami nad nim nadal zajmuje się wielu naukowców. Mimo że o jego historii wiadomo już całkiem sporo, to badania terenowe wciąż przynoszą ciekawe informacje. Zespół badaczy z Cambridge w Anglii podsumował właśnie kilkunastoletnie prace prowadzone w obrębie miasta Interamna Lirenas położonego w centralnej Italii, w południowym Lacjum. Ich ustalenia są zaskakujące. Pomogło to, że wykorzystali szerokie spektrum metod. Upadek przyszedł zdecydowanie później Miasto to było badane już 4 dekady temu przez Kanadyjczyków. Ale ich badania były prowadzone na mniejszą skalę, co przyczyniło się do wyciągnięcia błędnych wniosków. Archeolodzy uznali mianowicie, że Interamna rozkwitało od końca II wieku p.n.e. do początku I wieku p.n.e. Następnie obszar ośrodka w I wieku n.e. zdecydowanie się zmniejszył i spadł on do rangi prowincjonalnej. Projekt badaczy z Cambridge zrewidował to ustalenie. Okazało się, że miasto rozkwitało aż do późnego III wieku n.e. Oznacza to, że miasto doskonale prosperowało 300 lat dłużej, niż do tej pory sądzono. W szczytowym okresie zamieszkiwało je około 2000 osób. Rozpoznać dzieje starożytnego miasta, które zniknęło z powierzchni ziemi – Zaczęliśmy nasze badania od miejsca tak mało obiecującego, że nikt nigdy nie próbował prowadzić tutaj wykopalisk. A to bardzo rzadkie we Włoszech – powiedział dr Alessandro Launaro, kierownik projektu Interamna Lirenas z Wydziału Klasycznego Uniwersytetu Cambridge. Gdy archeolog rozpoczynał badania, na powierzchni pól nie było widać żadnych śladów budynków, tylko kawałki potłuczonej ceramiki. – Ale to, co odkryliśmy, nie było pozostałościami po zabudowaniach prowincjonalnych, daleko im było od tego. Znaleźliśmy kwitnące miasto, które dostosowywało się do każdego wyzwania rzuconego mu przez 900 lat jego istnienia – podkreślił dr Launaro. Analiza naczyń ceramicznych wskazuje na dłuższe istnienie miasta Bardzo pomocne przy określeniu wieku zasiedlenia przez ludzi danego miejsca w przeszłości są fragmenty skorup. Archeolodzy przeanalizowali fragmenty naczyń ceramicznych na terenie ruin tego starożytnego miasta. Na tej podstawie stwierdzili, że upadek Interamna Lirenas rozpoczął się około 300 lat później, niż wcześniej zakładano. Naczynia ceramiczne są świadectwem stałej obecności ludzi w dawnych czasach. Ich fragmenty są znajdowane na stanowiskach archeologicznych pochodzących nawet sprzed 10 tys. lat. Zobaczyć niewidzialne – geofizyka na pomoc archeologii Pomocne w rozpoznaniu starożytnego miasta z czasów Cesarstwa Rzymskiego były również nieinwazyjne badania geofizyczne. Dzięki nim bez wbijania łopaty w ziemię udało się badaczom poznać cały układ ulic i budynków. Obraz, jaki zobaczyli, był zaskakujący. Ich oczom ukazało się bowiem obszerne założenie miejskie. Wśród odkrytych założeń jest obszerny magazyn o wielkości 40 na 12 m, świątynia i kompleks łaźni w rejonie portu nad rzeką Liri, która przylegała do miasta. Naukowcy są przekonani, że użytkowano je od końca I wieku p.n.e. do IV wieku n.e. W wybranych miejscach przeprowadzono wykopaliska. Tak było w przypadku teatru położonego na północ od miejskiego forum. Obiekt mógł pomieścić 1500 osób. Pierwotnie był zadaszony. To dość rzadka budowla w tym rejonie. O jego randze świadczy fakt, że na potrzeby jego budowy wykorzystano różnorodne marmury importowane z centralnej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. – Fakt, że miasto zdecydowało się na budynek tak wyrafinowany, jak zadaszony teatr, nie pasuje do podupadającego zaścianka. Ten teatr był głównym symbolem statusu. Świadczył o bogactwie, potędze i ambicji mieszkańców ośrodka – zaznaczył dr Launaro. Założenie to funkcjonowało w III–IV wieku n.e. Do tej pory teatr ten, zupełnie zasypany ziemią, nie był znany innym badaczom. A brak teatru uznawano za świadectwo upadku miasta. Naukowcy poznali też domostwa mieszkańców antycznego miasta. 190 domów w mieście (84 proc.) miało powierzchnię poniżej 500 m kw. Wśród nich było 25 większych domostw, o powierzchni 500–1000 m kw., i zaledwie 5 willi mających ponad 1000 m kw. Forum Romanum było kiedyś najważniejszym miejscem w Rzymie. Podobno pochowano tu mitycznego założyciela miasta Do czasy wybudowania Forum Augusta i kompleksu forów cesarskich, Forum Romanum, czyli dosłownie „rynek rzymski”, było metaforycznym sercem Wiecznego Miasta. Najstarszy rzymski plac powstał ... Historia miasta Początki Interamna Lirenas sięgają 312 roku p.n.e., kiedy miasto zostało założone. Nazwa Interamna (od łacińskiego inter amnes „między rzekami”) wskazuje na jego położenie, podczas gdy przymiotnik Lirenas („na Liris”) określał położenie geograficzne. Początkowo ośrodek był niezależny od władzy Rzymu. Jego początki związane były z operacjami wojskowymi Rzymian przeciwko Samnitom trwającymi do początku III wieku p.n.e. Miasto opustoszało w VI wieku n.e., zapewne w związku z inwazją Longobardów. Był to też kres Cesarstwa Rzymskiego. Źródło: Roman Urbanism in Italy Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe znalezisko w starożytnym rzymskim mieście. Tysiące pieczęci zabezpieczających ważne dokumenty
W starożytnym mieście Doliche archeolodzy odnaleźli ponad 2000 pieczęci. Pochodziły z czasów Cesarstwa Rzymskiego i miały zabezpieczać ważne umowy.
W tym artykule: Ponad 2000 starożytnych pieczęci Dawne znaki własnościowe Pieczęcie znajdowały się w budynku rzymskiego archiwum Odkrycie rzuca nowe światło na historię rzymskiej prowincji W południowo-wschodniej Turcji znajduje się niewielkie miasteczko Dülük. Dziś żyje tam zaledwie 2800 osób. Jego historia sięga jednak czasów starożytnych, a w dawnych tekstach miasto nazywane było Doliche. I to właśnie w tym miejscu archeolodzy z Centrum Badań Azji Mniejszej na Uniwersytecie w Münster prowadzili najnowsze wykopaliska. Ponad 2000 starożytnych pieczęci Zespół pod kierownictwem prof. Michaela Blömera i prof. Engelberta Wintera poinformował w oświadczeniu, że badaczom udało się odnaleźć ponad 2000 starożytnych pieczęci. Pochodzą z czasów Cesarstwa Rzymskiego i używano ich do zabezpieczania dokumentów. – Chociaż w każdym mieście znajdowały się archiwa do przechowywania umów, dotychczas zidentyfikowano tylko kilka budynków archiwalnych z Cesarstwa Rzymskiego. Dobrze zachowane pieczęci i ich motywy dostarczają nowych informacji o starożytnych praktykach administracyjnych – czytamy w oświadczeniu, które opublikowano na stronie Uniwersytetu w Münster. Dawne znaki własnościowe Pieczęć to specjalny znak własnościowy. Był swoistą wizytówką i potwierdzeniem wiarygodności osoby, która podpisywała list lub dokument. Stanowił również środek zabezpieczający nienaruszalność zamkniętego pisma lub przedmiotu. Pieczęcie stosowano już od czasów starożytnych, zarówno w imperium rzymskim, jak i w antycznej Grecji. Używano ich głównie do zabezpieczania korespondencji i zaświadczania autentyczności dokumentów. – Wizerunki oficjalnych pieczęci miejskich mają bezpośredni związek z miastem. Z reguły przedstawiają swoje najważniejsze bóstwa, takie jak Jowisz Dolichenus, główny bóg miasta Doliche – wyjaśnia prof. Blömer. – Mniejsze pieczęci przedstawiają szeroką gamę obrazów i symboli, które ujawniają wiele na temat wpływów kulturowych mieszkańców starożytnej miejscowości – dodaje. Na setkach pieczęci znajdują się przedstawienia rzymskich i greckich bogów. Naukowcy stwierdzili, że odkrycie to zapewnia unikatowy wgląd w wierzenia starożytnych ludzi pochodzących z prowincjonalnego miasta imperium. – Postacie mityczne czy rzadkie portrety prywatne wskazują na silne wpływy grecko-rzymskie – wyjaśnia naukowiec. Pieczęcie znajdowały się w budynku rzymskiego archiwum Starożytne znaki własnościowe odkryte w Doliche wykonano z gliny. Były wielkości od około pięciu milimetrów do dwóch centymetrów. Naukowcy przyznali, że stosowano je do pieczętowania pism sporządzonych z papirusu i pergaminu. – Z budynku starożytnego „archiwum” pozostały tylko dolne warstwy fundamentów, które wykonano z litych bloków wapiennych – powiedział prof. Winter. – Odsłaniają sekwencję pomieszczeń, które łączą się, tworząc wydłużony kompleks budynków. Jednak dokładnego rozmiaru nie można jeszcze zmierzyć. Dotychczas udowodniono, że budynek ma osiem metrów szerokości i 25 metrów długości. O tym, że miał wiele kondygnacji, świadczy także szerokość murów. Międzynarodowy zespół badawczy odkrył części budynku w 2022 roku – opisał badacz. Odkrycie rzuca nowe światło na historię rzymskiej prowincji Dokumenty, które zabezpieczały pieczęcie, uległy zniszczeniu w wielkim pożarze. Naukowcy twierdzą, że najprawdopodobniej chodzi o atak perskiego króla Szapura I na Cesarstwo Rzymskie. W 253 roku zaatakował ten region i zniszczył kilka miast w prowincji Syria. W Polsce odnaleziono papieską bullę. Archeolodzy odkryli, że ma 600 lat Bulla została odnaleziona 2 lata temu na terenie Budzistowa. To wieś w północno-zachodniej Polsce, w powiecie kołobrzeskim. Teraz naukowcom udało się ustalić, że artefakt pochodzi z okresu... – Po pożarze nie odbudowano centrum miasta, w którym znajdował się także kompleks kąpielowy i monumentalna świątynia. Jednak zachował się stan z okresu do 253 r. n.e., co jest wielkim szczęściem dla archeologów – podkreślają autorzy odkrycia. Naukowcy z Uniwersytetu w Münster od 1997 roku badają region południowo-wschodniej Turcji, m.in. pozostałości starożytnego miasta Doliche. Prace odbywają się we współpracy z tureckim instytutem ds. Starożytności. Celem badań jest zbadanie rozwoju regionu. – Chcemy przyjrzeć się miastu założonemu w I wieku p.n.e., które stało się ważnym ośrodkiem w czasach rzymskich. Chcemy również dowiedzieć się, jak wyglądało codzienne ludzi, którzy zamieszkiwali ten obszar, w zmieniających się warunkach politycznych i kulturowych – napisali uczeni. Źródło: Uniwersytet w Münster. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Serbii odkryto rzymski magiczny artefakt, który chronił przed złem. Miał falliczny kształt
Archeolodzy w Serbii odnaleźli rzymski „dzwoneczek”, który miał chronić przed tak zwanym złym okiem. Co ciekawe, artefakt miał falliczny kształt.
W tym artykule: Nieprzyzwoity artefakt miał chronić przed złem Starożytna wiara w falliczne przedmioty Dowód na znaczne wpływy rzymskie w odległych granicach imperium Archeolodzy prowadzili wykopaliska we wschodniej Serbii, niedaleko miasta Kostolac, które znajduje się ok. 50 km od Belgradu. W czasach starożytnych znajdowała się tu rzymska osada Viminacium, po której do dziś pozostały pokaźne ruiny. Miasto powstało na ziemiach plemienia Skordysków jako wielki, umocniony obóz legionów w pierwszych dziesięcioleciach I wieku n.e. Prawdopodobnie służyło za kwaterę główną Trajana podczas pierwszej wojny dackiej (101–102 n.e.) Nieprzyzwoity artefakt miał chronić przed złem Viminacium było również stolicą rzymskiej prowincji Mezja Górna od I do V wieku, aż do ataku Hunów pod wodzą Attyli w 441 roku. Miasto zostało odbudowane za panowania bizantyjskiego cesarza Justyniana. Ostatecznie zostało zajęte przez Słowian około 584 roku. W trakcie prac w ruinach miasta badacze odnaleźli nietypowy artefakt. To tak zwane rzymskie tintinnabulum, nazywane również tintinnum. W starożytnym Rzymie był to dzwoneczek, który został tak skonstruowany, aby dzwonić pod wpływem wiatru. Tintinnabulum bardzo często miało elementy falliczne. Przedmiot wykonywano z brązu. Rzymianie wierzyli, że miał chronić właściciela przed tzw. złym okiem, a nawet przynosić szczęście i dobrobyt. Starożytna wiara w falliczne przedmioty Starożytni wierzyli, że dźwięk dzwonka odstrasza nieprzyjazne duchy. Artefakt zazwyczaj umieszczano na drzwiach wejściowych domostw, a niekiedy również na wewnętrznych dziedzińcach willi, czyli tak zwanych perystylach. Wizerunek fallusa był w starożytnym Rzymie postrzegany jako zwiastun lub talizman szczęścia, ochrony i pomyślności. W szczególności rzeźby przedstawiające męskie przyrodzenie miały odpędzać zło od miejsca, w którym się znajdowały. Silne opady deszczu ujawniły niezwykłą płaskorzeźbę z fallicznym kształtem. Miała przynosić szczęście Seria ulewnych deszczy w Hiszpanii ujawniła starożytną płaskorzeźbę z czasów rzymskich. Artysta przedstawił na niej symbole, które miały przynosić szczęście. Jednym z nich był fallus. Członek w ogóle był bardzo ważnym elementem kultury imperium rzymskiego. Fallusy były wszechobecne w przestrzeni publicznej i prywatnej. Malowano je na ścianach, a nawet tworzono mozaiki, rzeźby i freski z fallusami. Co ciekawe, nawet mali chłopcy otrzymywali w podarkach tak zwane fascinum. To również amulety falliczne, które miały zapewniać boską ochronę i strzec ich właścicieli przed złem. Dowód na znaczne wpływy rzymskie w odległych granicach imperium Serbskie tintinnabulum odnaleziono w miejscu, które w dawnych czasach był werandą dużego rzymskiego domu przy głównej ulicy miasta. – Budynek uległ zniszczeniu w wyniku pożaru. Podczas niego ganek zawalił się i runął na ziemię – powiedział w rozmowie z lokalnymi mediami Ilija Danković, archeolog z Instytutu Archeologii w Belgradzie. – Dla starożytnych Rzymian symbol fallusa nie zawsze był erotyczny lub obsceniczny. To był zwiastun szczęścia oraz skuteczna broń do zwalczania złego oka – powiedział w rozmowie z Live Science Danković. – Z tego powodu penisy można zobaczyć w całym świecie rzymskim, od kieliszków do wina po amulety noszone przez dzieci. Symbol ten był również często eksponowany publicznie, aby odstraszyć złodziei – dodaje. Tintinnabulum odnalezione w Serbii jest kolejnym dowodem na to, jak rzymska kultura była rozpowszechniona w całej Europie. Naukowcy sugerują, że rzymski artefakt wcale nie musiał należeć do samego Rzymianina, ale do rdzennego mieszkańca, który uległ wpływom imperium. – Odkrycie pokazuje, że w Viminacium istniały elity społeczne, które były w stanie zapłacić dużą sumę pieniędzy za to, aby sprowadzić taki przedmiot z innych części imperium – podsumowuje Danković. Źródło: Live Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Juliusz Cezar miał wielkie ambicje, talenty i bezwzględność. Dzięki nim przeobraził rzymskie imperium
Gajusz Juliusz Cezar sam formalnie rzymskim cesarzem nie był. Dzięki nieposkromionej ambicji i wojskowym talentom pogrzebał jednak republikę i został jedynowładcą Rzymu. Jego przydomek (Cezar) stał się zaś synonimem władcy imperium, czyli cesarza.
W tym artykule: Kariera polityczna Juliusza Cezara Pierwszy triumwirat Galijska kampania Cezara Juliusz Cezar rzuca kośćmi Śmierć Juliusza Cezara Juliusz Cezar jako wódz Życie osobiste Cezara Juliusz Cezar jako retor i literat W głosowaniu na najpopularniejszą postać starożytności Gajusz Juliusz Cezar prawdopodobnie walczyłby o laur pierwszeństwa. Obok być może Kleopatry, która, nawiasem mówiąc, znaczną część swojej sławy zawdzięcza romansowi z Cezarem. W plebiscycie na najpopularniejszą postać Rzymu zwyciężyłby chyba bezapelacyjnie. Na świat przyszedł 12 lipca 100 r. p.n.e. Po pokonaniu i zniszczeniu w 146 r. p.n.e. Kartaginy, swojego wielkiego rywala, Rzym przeżywał wtedy okres rozwoju terytorialnego i ekonomicznego. Warstwy rządzące szybko się bogaciły, a republikańskie ideały traciły popularność. Coraz powszechniejsze było kupowanie urzędów, polityczne zdrady jako metoda działania, nadużycia zarządców prowincji. Stanowiska obejmowano dzięki pieniądzom i znajomościom, a nie talentom czy zasługom. Życie społeczne imperium powoli się degenerowało. Kariera polityczna Juliusza Cezara W takim świecie wyrósł Juliusz Cezar. I, wiedziony niepohamowaną ambicją, rzucił się w wir polityki, marząc o prawdziwej władzy. Ułatwiała mu to przynależność do ustosunkowanej rodziny Juliuszów. Utrudniał fakt, że był bratankiem żony Gajusza Mariusza, przywódcy stronnictwa popularów (reprezentowało interesy niższych warstw społecznych). Władzę w Rzymie w tym czasie sprawował bowiem dyktator Sulla. Był to przywódca konserwatywnego stronnictwa optymatów, chcącego zatrzymać pełnię władzy dla bogatych rodów. Wodzowie Rzymu szkodzili państwu. Walnie przyczynili się do upadku republiki rzymskiej Duże podboje oznaczały dla rzymskiej republiki duże problemy. Usiłowali je rozwiązać ambitni wodzowie rzymscy – Mariusz, Sulla, Pompejusz, Cezar – którzy szybko zamieniali się jednak w ... Marsz do władzy Juliusz Cezar zaczął od stanowiska kapłana boga Jowisza. To był jego pierwszy tytuł. I szybko go stracił, popadając w konflikt z Sullą. Na wszelki wypadek opuścił Rzym. Aby myśleć o najwyższych urzędach, musiał wykazać się dokonaniami wojskowymi, które dałyby mu popularność. Walczył więc we flocie z piratami. Wyprawił się do Bitynii zaatakowanej przez króla Pontu i pokonał go. Powoli piął się po szczeblach politycznej kariery. Zostawał kolejno kwestorem Hiszpanii Dalszej. Kuratorem drogi Via Appia. Edylem kurylnym (nadzorującym porządek i budownictwo w Rzymie oraz organizację igrzysk). Pontifeksem maximusem, czyli najwyższym kapłanem Rzymu. Pretorem. Namiestnikiem Hiszpanii Dalszej, gdzie walczył z plemiona górskimi i ujarzmił je. Po kampanii w Hiszpanii zyskał tytuł imperatora, czyli zwycięzcy mogącego triumfalnie wjechać do Rzymu. Na zdobywanie stanowisk nie szczędził pieniędzy. Wykorzystywał środki własne i pożyczone od Marka Krassusa, najbogatszego człowieka w ówczesnym Rzymie. Jeśli było trzeba, stosował przekupstwo. Uplasował się wysoko w politycznej elicie rzymskiej. Jednak stanowiska konsula, czyli najwyższego urzędnika w republikańskim Rzymie, jeszcze nie piastował. Drogę do tej funkcji otworzył mu dopiero pierwszy triumwirat. Pierwszy triumwirat W roku 60 p.n.e. Cezar zawarł tajne porozumienie z Markiem Krassusem i i Gnejuszem Pompejuszem, którzy byli konsulami. Umowa przewidywała, że nic w Rzymie nie stanie się bez zgody któregokolwiek z nich. Dzięki niej w następnym roku konsulem został on sam. Korzystając ze wsparcia triumwirów, przepchnął niepopularną wśród senatorów reformę rolną. Pozwalała ona na przyznawanie ziemi weteranom i zakazywała wywłaszczania bez zgody właściciela. No i przede wszystkim zagwarantował sobie pięcioletnie namiestnictwo w Galii Przedalpejskiej (za rzeką Rubikon), Ilirii oraz Galii Narbońskiej. To miała być dla Cezara trampolina do pieniędzy sławy i pełni władzy. Galijska kampania Cezara Galię zamieszkiwały plemiona nie mające silnej organizacji państwowej. I tu Cezar zobaczył swoją szansę. Rozgromił Helwetów, Swebów, Germanów, Belgów. W Bretanii pokonał Wenetów. Przeprawił się nawet za kanał La Manche, by zetrzeć się z Brytami. Największym wyzwaniem i zwycięstwem była jednak rozprawa z Wercyngetoryksem, który stanął na czele wielkiego buntu jednoczących się Galów. W 52 r. p.n.e. Cezar zdobył głodem bronioną przez niego twierdzę w Alezji, biorąc wodza do niewoli. Namiestnictwo w Galii było wielkim pasmem militarnych sukcesów Cezara. I jednocześnie popisem jego bezwzględności. Kampanię w Galii można wręcz uznać za ludobójczą. Rzymianie eksterminowali tam całe plemiona. Przykładem masakra Uzypetów i Tenkerów, dokonana bez wyraźnego militarnego powodu. Szacunki mówią nawet o milionie ofiar tych wojen. Gdy w 50 r. p.n.e. namiestnictwo Cezara w Galii wygasło, musiał postarać się o nowe stanowisko. Tyle że triumwirat przestał już istnieć. Krassus nie żył. Jego drogi z dawnym sprzymierzeńcem Pompejuszem się rozeszły. Z przyczyn formalnych nie mógł starać się o stanowisko konsula. (Nowe prawo wymagało pięciu lat przerwy między namiestnictwem a objęciem urzędu rzymskiego). W stolicy miał wielu wrogów. Jedynym wyjściem wydawał się przewrót i zdobycie władzy z wykorzystaniem wojska, w którym był niebywale popularny. Juliusz Cezar rzuca kośćmi 10 stycznia 49 r. p n.e. Cezar wypowiedział słynne zdanie: Alea iacta est. „Kości zostały rzucone”. Tego dnia przekroczył ze swoją armią Rubikon, rzekę oddzielającą Galię Przedalpejską od Italii. To był krok bez odwrotu. Oznaczał wystąpienie przeciwko legalnej władzy senatu i wojnę domową. Najpierw Cezar starł się z liczniejszymi siłami Pompejusza i pobił je. Korzystając z chaosu, jaki wywołał, został w Rzymie obwołany dyktatorem. Potem pokonał siły Pompejusza na wschodzie imperium, zwyciężył w Egipcie i w Afryce. Rzym stał przed nim otworem. Zwiększając liczbę senatorów z 600 do 900, Cezar osłabił konserwatywne stare rody rzymskie. Został jedynym konsulem, i to z dziesięcioletnią kadencją. (Wcześniej kadencja konsula trwała rok). Politycznie senat znaczył już niewiele. Przy pozorach ciągłości w istocie powstał nowy system polityczny. Cezarowi zaproponowano nawet koronę królewską, której ten nie przyjął. I bez niej praktycznie był nie tylko królem, ale królem królów. W 44 r. p.n.e. senat obwołał go wiecznym dyktatorem. Śmierć Juliusza Cezara Nieustraszony wódz, uczestnik wielu krwawych bitew, zginął w skrytobójczym zamachu. 15 marca 44 r. p.n.e. w gmachu senatu śmiertelne ciosy (23!) sztyletami zadali mu zamachowcy pod przywództwem Marka Brutusa, który był przyjacielem Cezara, i Gajusza Kasjusza. Ich motyw był polityczny – zachowanie ustroju republikańskiego poprzez wyeliminowanie tyrana. Paradoksem jest, że stało się to w idy marcowe, rzymskie święto boga wojny Marsa. „I ty Brutusie przeciwko mnie?”. Takie były ponoć ostatnie słowa Cezara. Juliusz Cezar jako wódz Z czego wyrastała skuteczność Cezara jako wodza i związana z tym popularność w armii? Na pewno miał szczęście. Ale był również urodzonym przywódcą. Przede wszystkim nie budował dystansu. Podkreślał, że na polu bitwy jest żołnierzem takim samym jak jego podkomendni. Dzielił z nimi dramatyczne czasem warunki militarnych kampanii. Jeśli głodowali i spali w polu, on też to robił. Miał strategiczny zmysł, zdolność do adekwatnej oceny ryzyka i umiejętność podejmowania szybkich decyzji. Rozumiał i podkreślał znaczenie dyscypliny w armii. To ona pozwalała stawiać czoło i zwyciężać ze znacznie liczniejszym przeciwnikiem. Widać to było zwłaszcza w trakcie zmagań w Galii z Wercyngetoryksem (53–52 r. p.n.e.). Ale także w starciu z Pompejuszem w trakcie wojny domowej. No i przede wszystkim dzieli się z armią łupami. Krwawa wojna w Galii pozwoliła Cezarowi nie tylko wyjść z długów, ale też potężnie się wzbogacić. Jego żołnierze też mogli dzięki niej budować majątki. Życie osobiste Cezara Pierwszą żoną Cezara była Kornelia, córka Korneliusza Cynny, przywódcy popularów. Miał z nią córkę Julię. To na początku kariery od razu skłócało go z rządzącym w Rzymie Sullą. Mimo to Cezar odrzucił propozycję rozwodu, co ułatwiłoby mu karierę polityczną. Co ciekawe, w Rzymie plotkowano homoseksualnym romansie Cezara z królem Bitynii Nikomedesem w trakcie jego wyprawy do Azji Mniejszej. Przywiązanie Cezara do żony nie trwało jednak długo. Miał wiele kochanek, zazwyczaj z wyższych rzymskich sfer. Znalazły się wśród nich np. Tertulia, żona Krassusa, oraz Mucja, żona Pompejusza, a więc jego partnerów z triumwiratu. Krassus prawdopodobnie pozostawał nieświadomy tego faktu. Natomiast Pompejusz, dowiedziawszy się o tym rozwiódł się z żoną. Jednak (czegóż się nie robi dla władzy) poślubił córkę Cezara, Julię. I stworzył z nią udane małżeństwo. Cezar zaś związał się z Pompeją, kuzynką Pompejusza. Z zamieszaną w obyczajowy skandal Pompeją rozwiódł się, twierdząc, że żona Cezara musi być poza podejrzeniami. Trzecią żoną została Kalpurnia, córka Kalpurniusza Pizona. Nie przeszkadzało mu to w romansowaniu z Serwillą, matką Marka Brutusa, jego późniejszego mordercy. A także Tertią, siostrą tegoż. Najsłynniejszy był jednak romans z Kleopatrą, po stronie której stanął w domowej wojnie w Egipcie. Z tego związku urodził się Cezarion. Tak utrzymywała Kleopatra. Kwestia ojcostwa Cezariona była jednak bardzo kontrowersyjna. Cezar miał już adoptowanego syna Gajusza Oktawiana. Ten po śmierci Cezara prawdopodobnie kazał zamordować potencjalnego konkurenta. I to on został pierwszym cesarzem Rzymu (w 27 r. p.n.e.). Juliusz Cezar jako retor i literat Juliusz Cezar obok talentów militarnych przejawiał też intelektualne. Był autorem poezji oraz dzieł o gramatyce i astronomii, które do naszych czasów się nie zachowały. Przetrwały za to niektóre jego mowy wygłaszane na forum publicznym. A przede wszystkim „Pamiętniki o wojnie galijskiej”, czyli rodzaj sprawozdania z działalności w Galii. W pewnym sensie jest to dzieło propagandowe. Faraonowie Egiptu. Poznaj władców wielkiej cywilizacji Wznosili niebosiężne piramidy i wspaniałe świątynie. Podbili dużą część Bliskiego Wschodu i Nubię, czyli dzisiejszy Sudan. Kim byli faraonowie Egiptu - królowie kraju położonego nad N... Cezar pisze językiem prostym, ale zdyscyplinowanym i gramatycznie nienagannym. Pisze w trzeciej osobie, co teoretycznie ma sprawiać wrażenie obiektywizmu. Stara się jednak przedstawić siebie i swoje działania w jak najlepszym świetle. Przy okazji umieszcza tam sporo wiadomości na temat galijskich plemion, ich organizacji wierzeń itp. Innym dziełem, o podobnym charakterze, są „Pamiętniki o wojnie domowej”. W tych przedstawia swoje zmagania z Pompejuszem. I jak łatwo się domyślić, siebie wybiela. On broni wolności, Pompejusz zaś walczy w imię interesów politycznej kliki. Do historii przeszło też kilka zdań, które Cezar wypowiedział w kluczowych momentach swojego życia. W tym to ostatnie: „I ty Brutusie przeciwko mnie”.
Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę
Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu potęgi osmańskiej.
W tym artykule: System dziedziczenia władzy w Turcji Zabijanie niewinnych wbrew szariatowi Braci władcy mordowali głuchoniemi oprawcy Złoty wiek imperium Osmanów Koniec dekretu o bratobójstwie Młodsi bracia sułtanów żyli w izolacji Przekleństwo Chodkiewicza i Mustafy Przygotowania do rządzenia Na Allaha, idą! – 18-letni były sułtan Osman usłyszał kroki na korytarzu i poderwał się z posłania. Jeszcze niedawno rządził samowładnie ogromnym imperium. Teraz uwięziony w twierdzy pod Stambułem oczekiwał najgorszego. Zaczął nasłuchiwać – odgłos kroków zbliżył się, ale potem nagle oddalił. Osman otarł ręką pot z czoła. Przed oczyma przesuwały mu się sceny z ostatnich miesięcy. Marsz na Rzeczpospolitą na czele wielkiej armii. Daremne ataki na obóz przeklętego Chodkiewicza pod Chocimiem. Upokarzający odwrót do Stambułu, bunt janczarów, uwięzienie. Znów kroki, teraz kilku osób. Zbliżają się! Więźniowi zrobiło się ciemno przed oczami, ale ostatnim wysiłkiem woli postanowił okazać męstwo. Drzwi zgrzytnęły i otworzyły się, zamajaczyły postacie kilku mężczyzn. Jeden zaczął obchodzić z boku 18-latka, trzymając w ręku cięciwę od łuku. Nagle wyskoczył do przodu i spróbował zarzucić ją Osmanowi na szyję. Ale młodzieniec był szybszy. Uchylił się i zdzielił napastnika pięścią. Inny z oprawców zdążył jednak uderzyć sułtana toporkiem w plecy. Osman zachwiał się. Dowódca oddziału chwycił jego krocze i ścisnął z całej siły. Chłopak zawył i zemdlał. Oprawcy dokończyli dzieła, dusząc go cięciwą. Ta fabularyzowana rekonstrukcja mordu na sułtanie została oparta na dokładnej relacji świadka wydarzenia, późniejszego historyka Kâtipa Çelebiego. Jak twierdzą tureccy historycy, do upadku i zamordowania Osmana II w 1622 r. przyczyniła się porażka w wojnie z Rzecząpospolitą. Gdyby jednak dwie dekady przedtem jego ojciec nie zaprzestał stosowania okrutnego dekretu o bratobójstwie, być może sułtan nie zostałby obalony i zabity. Monarchie na świecie. W jakich krajach nadal rządzi król? Monarchie na świecie mają się lepiej niż myślimy. Szczególnie, gdy spojrzymy na Europę, gdzie aż w dwunastu krajach na czele stoi koronowana głowa. Tak jak w Wielkiej Brytanii, w której r... System dziedziczenia władzy w Turcji Na początku XV w. pokonana przez Mongołów osmańska Turcja znalazła się na krawędzi katastrofy. Wielkie państwo rozpadło się na kilka terytoriów, w których władzę dzierżyli zwaśnieni ze sobą bracia z sułtańskiego rodu – Mehmed, Isa, Sulejman i Musa. W XV-wiecznej Turcji osmańskiej obowiązywały specyficzne zasady sukcesji tronu. Władzy nie obejmował najstarszy syn, tylko najsilniejszy. Synowie sułtana rządzili poszczególnymi prowincjami i w momencie śmierci ojca podejmowali walkę o tron. Ten, który wygrał, zostawał prawnym dziedzicem. Sułtan mógł jednak zademonstrować swoje preferencje, dając wybranemu synowi zarząd prowincji położonej blisko stolicy. Dzięki temu pupilek miał większe szanse na zwycięstwo. Przede wszystkim obowiązywało jednak prawo silniejszego. Zwycięzcą morderczej wieloletniej wojny o panowanie nad Turcją okazał się Mehmed. Udało mu się w końcu zjednoczyć wszystkie ziemie Osmanów. W 1413 r., po śmierci pozostałych braci, został sułtanem Mehmedem I. Na dworze zwycięzcy mówiło się o jego zabitych braciach wyłącznie źle. W takiej atmosferze wyrastali potomkowie sułtana. Od najmłodszych lat słyszeli, że posiadanie rodzeństwa płci męskiej to prawdziwe przekleństwo dla władcy i wielkie zagrożenie dla kraju. Wnuk Mehmeda I – Mehmed II, nazwany później Zdobywcą – tak sobie wziął do serca te nauki, że postanowił nadać sankcję prawną bratobójstwu. W ten sposób władcy mogli zabezpieczyć się przed wszelkimi buntami i rewoltami. Zabijanie niewinnych wbrew szariatowi Nie było to proste, gdyż przepisy osmańskiego prawa świeckiego – kanun – musiały być zgodne z islamskim prawem szariatu. Mehmed II, zdobywca Konstantynopola (1453) i twórca imperium osmańskiego, miał jednak tak wielki posłuch i autorytet, że nie zważał na obiekcje islamskich mędrców. Uparł się, by wprowadzić nieludzkie prawo, i uczynił to w 1477 r. „Którykolwiek z moich potomków odziedziczy z woli Allaha tron sułtana, powinien zabić swoich braci w interesie zachowania porządku na świecie. Większość ulemów zgadza się z tym, niechajże więc takoż się dzieje” – orzekł monarcha w wydanym przez siebie dekrecie kanun. Charakterystyczny zwrot „większość ulemów” wskazuje, że mimo wielkiego autorytetu władcy część mędrców sprzeciwiła się przepisowi niezgodnemu z prawem islamskim. Jest oczywiste, że użyto odpowiednich nacisków, aby uzyskać aprobatę tej »większości ulemów«, o ile w ogóle cała ta konsultacja nie była fikcją – wyjaśnia prof. Edhem Eldem z wydziału historii uniwersytetu Boğaziçi w Stambule. – Nie ma przecież żadnego sposobu, żeby zgodnie z szariatem usprawiedliwić zabójstwo niewinnego człowieka. Sułtan był jednak zdeterminowany, żeby wprowadzić to rozwiązanie. W jego zamyśle miało uchronić państwo przed ogromnym niebezpieczeństwem, grożącym mu katastrofą. Gdy sam Mehmed II obejmował władzę, przy życiu pozostawał już tylko jeden jego brat przyrodni, mały chłopiec. Sułtan kazał go oczywiście zamordować razem z jego matką. Braci władcy mordowali głuchoniemi oprawcy Dekret wydany przez Mehmeda interpretowano potem w ten sposób, że władca powinien uwięzić wszystkich swych braci z chwilą wstąpienia na tron. Dobrze byłoby jednak, gdyby powstrzymał się z ich mordowaniem aż do momentu, kiedy urodzi mu się pierwszy syn. Jeśli bowiem sułtan okazałby się bezpłodny, jego uwięziony brat mógłby nagle okazać się bardzo przydatny w roli następcy tronu. W chwili pojawienia się męskiego potomka władca winien jednak natychmiast wydać rozkaz wysłania krewnych do Allaha. Sułtańskim braciom szykowano więc los bardzo specyficzny. Czekanie w luksusowym więzieniu na objęcie tronu imperium bądź uduszenie za pomocą chusty z jedwabiu – w zależności od potencji brata zasiadającego na tronie. Tak było w teorii, ale praktyka okazała się nieco inna. Po wstąpieniu na tron świeżo upieczeni władcy mieli już z reguły własnych synów. Nie musieli więc więzić braci; przechodzili od razu do duszenia. Egzekucji na sułtańskim dworze dokonywali głuchoniemi oprawcy. Władcy imperium szczególnie ich sobie upodobali, gdyż gwarantowali dyskrecję, posługując się tylko specjalnym językiem migowym. Krewni sułtana, po których przyszli egzekutorzy, czasami usiłowali ich przekupić. W przypadku głuchoniemych okazywało się to oczywiście znacznie utrudnione. Łatwiej też zamordować małe dziecko, gdy nie słyszy się jego płaczu i krzyków. Ofiary duszono jedwabnymi chustami bądź cięciwami od łuków. W ciągu 126 lat obowiązywania dekretu Mehmeda Zdobywcy tureccy władcy zamordowali najzupełniej legalnie co najmniej osiemdziesięciu krewnych, członków domu Osmanów. Prawo prawem, a życie życiem, więc nie każdemu sułtanowi udawało się szybko pozbyć swych braci. Następca Mehmeda, Bajazyd II, nie potrafił wykorzystać dekretu, który zostawił mu ojciec. W efekcie musiał stoczyć wojnę ze swoim bratem Cemem. Ostatecznie pokonał go jednak. Cem uciekł do walczących z sułtanem chrześcijańskich rycerzy na Rodos. Złoty wiek imperium Osmanów Kolejny władca – Selim – w pełni już zastosował okrutne prawo. Po wstąpieniu na tron natychmiast zamordował swych braci, Ahmeda i Korkuta, wraz z ich synami. Dzięki temu, zamiast tracić czas na toczenie wojny domowej, mógł się od razu skupić na zewnętrznej ekspansji imperium. Osiągnął w tym doskonałe rezultaty. W latach 1516–1517 podbił mamelucki Egipt, zapewniając swemu państwu niekwestionowaną hegemonię w świecie islamskim. Gdy umierał, Turcja osmańska zajmowała obszar trzykrotnie większy niż w momencie jego wstąpienia na tron. W drugiej połowie XVI w. okrutne prawo Osmanów funkcjonowało już bez żadnych zgrzytów. Rekordzistą okazał się panujący w latach 1595–1603 sułtan Mehmed III, syn Murada III. Zamordował on 19 braci i 20 sióstr – rodzonych i przyrodnich, spośród których część była jeszcze niemowlętami. Nie oszczędzając nawet sióstr (niektóre były w ciąży), zabezpieczył się przed ewentualnymi pretensjami do tronu ze strony siostrzeńców. Siepacze Mehmeda III udusili jego potencjalnych rywali w ciągu doby od objęcia przez niego rządów. Pochwycono ich podczas pogrzebu dopiero co zmarłego ojca. Nowy władca wytępił więc całe legalne potomstwo swego niebywale jurnego rodziciela. Sułtan miał też w haremie konkubiny, których synowie nie mieli praw sukcesyjnych; ci ocaleli. Jak odebrałby to ojciec zamordowanych Murad? Oczywiście nigdy się tego nie dowiemy, ale chyba należy uznać, że nie powinien być zbytnio zbulwersowany. Gdy sam objął władzę w 1574 r., kazał przecież zabić pięciu swoich braci, a trumny z ich ciałami przenieść ulicami Stambułu na znak zgodnej z prawem sukcesji. Koniec dekretu o bratobójstwie – Mord na 39 osobach dokonany przez Mehmeda III wywarł jednak bardzo niedobre wrażenie na mieszkańcach stolicy – mówi prof. Edhem Eldem. – Widok kilkunastu małych trumienek niesionych triumfalnie przez Stambuł to już było za wiele. Negatywna reakcja ulicy w połączeniu z krytyką natury religijnej oraz obawami przed wygaśnięciem dynastii doprowadziły w końcu do zmierzchu prawa o bratobójstwie. Straszny dekret zaprzestano egzekwować w 1603 r., gdy władzę objął Ahmed I. Czy ten zajmujący się poezją sułtan był przerażony rozmiarami bratobójczej rzezi dokonanej przez jego ojca i poprzednika? Niewykluczone. Zasadnicze znaczenie miał jednak pewnie fakt, że gdy obejmował tron jako młodzieniec, żywił wątpliwości, czy może mieć dzieci. Młodsi bracia sułtanów żyli w izolacji Był wątły, słabowity, ospa zrujnowała mu zdrowie. Na wszelki wypadek nie zabił więc swego brata, czteroletniego Mustafy. Uwięził go w jednym ze starych zamków razem z ich babką. Potem zaś wydzielił w stambulskim pałacu Topkapi specjalną część haremu, tzw. Klatkę (kafes). W miejscu tym będą odtąd przetrzymywani młodsi bracia sułtanów. Władcy dbali o to, by ich uwięzieni bracia nie mogli stać się dla nich jakąkolwiek konkurencją. W Klatce obowiązywały więc bardzo specyficzne reguły postępowania. Młody książę żył w luksusie. Jednak nie pozwalano mu zdobywać wiedzy ani nawet rozmawiać. Uczono go migowego języka, za którego pomocą mógł porozumiewać się ze swoją służbą składającą się z głuchoniemych eunuchów. Rozrywki ograniczano do niezbyt rozwijających intelektualnie. Pozwalano księciu baraszkować w łóżku z kochankami i wyplatać kolorowe makatki. Słabowity Ahmed I doczekał się jednak w końcu syna, któremu dał na imię Osman. Gdy sułtan umarł, chłopiec miał zaledwie 13 lat i dostojnicy zadecydowali o sukcesji jego stryja Mustafy. Był to wyjątek, który przydarzył się po raz pierwszy od czternastu pokoleń. Przekleństwo Chodkiewicza i Mustafy W ten sposób Mustafa został pierwszym „sułtanem z Klatki”. Wkrótce zyskał sobie przydomek Szalonego. 14-letnie odosobnienie w ogłupiającym otoczeniu wywarło poważny wpływ na jego zdrowie psychiczne. Kompletna nieznajomość ludzi, nie mówiąc już o sprawach państwowych, spowodowała, że stał się marionetką w rękach dworskich klik. W 1618 r. usunięto go z tronu i posłano z powrotem do Klatki. Do władzy wyniesiono dobrze już wykształconego Osmana. Osman II nie mógł przewidzieć, że o jego przyszłym upadku przesądzi zbieg dwóch okoliczności. Czyli odejście od prawa o bratobójstwie i zatarg Turcji z Rzecząpospolitą. Tureckie imperium sięgało już wtedy granic Rzeczypospolitej. Pomiędzy obu mocarstwami coraz częściej dochodziło do konfliktów. Wkrótce po wyniesieniu do władzy Osmana, w 1620 r. Turcy rozbili pod Cecorą armię hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Rozochocony tym młody sułtan ruszył w następnym roku przeciw Polakom na czele wielkiej armii. Ale trafiła kosa na kamień. Został zatrzymany pod Chocimiem. Po wielu bezskutecznych atakach na polski obwarowany obóz musiał schować buńczuki i wracać jak niepyszny do Stambułu. Winą za porażkę obarczył janczarów i rozpoczął przeciw nim represje. Ci jednak mieli asa w rękawie – siedzącego w Klatce Mustafę. Gdyby prawo o bratobójstwie nadal obowiązywało, Mustafa dawno zostałby zamordowany i janczarzy ugięliby się pewnie przed sułtanem. Teraz jednak okazało się, jakie konsekwencje dla systemu władzy miało odejście od tego dekretu. Wybuchł bunt. Osman II jako pierwszy w dziejach Turcji władca został zabity przez janczarów. W jaki sposób – o tym już wiemy. Mustafę znów wyciągnięto z Klatki i kazano mu rządzić. Ponownie wyniesiony na tron mężczyzna, cierpiący na coraz poważniejsze zaburzenia, nie miał na to najmniejszej ochoty. Nocami błąkał się po pałacu. Płakał, krzyczał i wzywał Osmana, by powrócił do świata żywych i znów uwolnił go od przeklętych obowiązków imperatora. Autorytet władzy sułtańskiej legł w gruzach. W XVII w. imperium tureckie było potęgą. Niemniej coraz wyraźniej zarysowywały się pęknięcia na jego konstrukcji, które doprowadzą do załamania pod koniec tego stulecia. Kryzys miał oczywiście wiele przyczyn. Jednak odwołanie prawa o bratobójstwie i wprowadzenie Klatki odegrały w nim poważną rolę. Przygotowania do rządzenia Synowie sułtanów byli przygotowywani do rządzenia, choć ich edukacja coraz bardziej odstawała od europejskiego poziomu. Ponad połowa sułtanów rządzących po 1622 roku została jednak obalona w wyniku zamachów stanu. W takich przypadkach wyciągano na ogół następcę z Klatki, który nie miał żadnego przygotowania ani wykształcenia. Taki władca, często cierpiący na zaburzenia psychiczne spowodowane długotrwałym odosobnieniem, stawał się marionetką w rękach koterii dworskich. Jak napisała w książce „Seks w historii” Reay Tannahill, „Klatka była nie tylko grobem dla żywych, ale również gwarancją, że każdy wywodzący się z niej sułtan będzie słaby, bez kontaktu z ludźmi, z imperium, ze światem”. Według szkockiej historyczki humanitarna reforma Ahmeda miała dla Turcji opłakane skutki, przyczyniając się do zmierzchu potęgi imperium osmańskiego.
Imperium Achemenidów: jak powstała jedna z największych potęg starożytnego świata?
Od Egiptu i Azji Mniejszej aż po Indie – na tym obszarze między VI a IV wiekiem p.n.e. rządził perski ród Achemenidów. Ich państwo istniało tylko nieco ponad 200 lat, jednak fascynuje do dzisiaj. Kto zbudował imperium Achemenidów i dlaczego upadło?
W tym artykule: Kto założył imperium Achemenidów? Potęga Achemenidów Wojna niezgodna z zasadami Podbój Babilonu Rozkwit i upadek Achemenidów Dziedzictwo Achemenidów Historia jednego z najpotężniejszych imperiów starożytności rozpoczyna się pod murami Niniwy. Ta legendarna stolica Asyrii powstała kilka tysiącleci przed naszą erą. Przez pewien okres – w VII w. p.n.e. – była największym miastem świata. Dwukrotnie większa od Babilonu, mogła liczyć nawet 100 tys. mieszkańców. Otaczało ją 12 km murów z piętnastoma bramami. Za nimi znajdowały się pałace królów asyryjskich, świątynie, ogrody. Być może to właśnie w Niniwie, a nie w Babilonie, można było podziwiać legendarne wiszące ogrody Semiramidy. Według Stephanie Dalley z Oksfordu ten jeden z siedmiu cudów świata starożytności zbudowano właśnie w Niniwie. W 612 r. p.n.e. z górujących nad Niniwą dwóch potężnych cytadel rozciągał się widok na nadciągające pod miasto armie. Do Niniwy zbliżali się wrogowie Asyrii – Medowie, Babilończycy oraz Persowie. Dla tych ostatnich był to przełomowy moment. Persowie pojawili się na rubieżach ówczesnego świata zaledwie stulecie wcześniej. Przybyli z Azji Centralnej i osiedlili się w pobliżu Elamu, starożytnego państwa nad Zatoką Perską. Kto założył imperium Achemenidów? Odpowiedź na to pytanie pozornie jest prosta: Achemenes. Jednak nie wiadomo o nim nic więcej ponad to, co zostało napisane w powyższym zdaniu. Jeśli Achemenes był postacią historyczną, panował nad Persami około 700 roku p.n.e. – pod koniec VIII i na początku VII w. p.n.e. Był jakoby ojcem Teispesa i przodkiem Cyrusa II Wielkiego, twórcy potęgi imperium Achemenidów. Sztuczna inteligencja pomogła rozszyfrować tabliczki z pismem klinowym sprzed 5 tysięcy lat Przełomowy system sztucznej inteligencji pozwala odczytywać tabliczki z pismem klinowym w przeciągu sekund. Model stworzony przez archeologów i specjalistów od uczenia maszynowego ma szanse zr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuczna-inteligencja-pomogla-rozszyfrowac-tabliczki-z-pismem-klinowym-sprzed-5-tysiecy-lat-fot-sepia-times-universal-images-group-via-getty-images-7f8c8c5.jpg" width="773" height="700" alt="Sztuczna inteligencja pomogła rozszyfrować tabliczki z pismem klinowym sprzed 5 tysięcy lat (fot. Sepia Times/Universal Images Group via Getty Images)" title="Sztuczna inteligencja pomogła rozszyfrować tabliczki z pismem klinowym sprzed 5 tysięcy lat (fot. Sepia Times/Universal Images Group via Getty Images)" /> Czy istniał naprawdę? Imię Achemenesa pojawia się na inskrypcji z Behistun z końca VI w. p.n.e. To tysiąc linijek tekstu wyrytych na skale sto metrów nad ziemią na polecenie Dariusza I Wielkiego. Inskrypcja znajduje się na zboczach góry Behistun w dzisiejszym Iranie. Co najistotniejsze, Dariusz, chcąc rozsławić swoje imię, nakazał wyryć tekst w trzech językach: akadyjskim, staroperskim i elamickim. Dzięki temu w XIX w. inskrypcja pomogła rozszyfrować pismo klinowe. Zgodnie z tekstem inskrypcji, Achemenes to ojciec Teispesa, przodek Cyrysa Wielkiego i Dariusza. To samo można wyczytać u Herodota (połowa V w. n.e.). I to właściwie wszystkie znane wzmianki o Achemenesie. Zastanawiające jest, że jego imię nie pojawia się na cylindrze Cyrusa – glinianym walcu z pismem klinowym, wykonanym po podbiciu Babilonu w 539 r. p.n.e. Cyrus Wielki nakazał wyryć na walcu m.in. swoje drzewo genealogiczne. Achemenes nie został na nim wymieniony. Jednak znajduje się na późniejszej inskrypcji z Behistun. Z tego powodu niektórzy podejrzewają, że założyciel legendarnej perskiej dynastii może być po prostu wymysłem Dariusza. Potęga Achemenidów Niezależnie od tego, czy Achemedes faktycznie istniał, czy tylko był użyteczną legendą, dynastia nazwana od jego imienia na zawsze zapisała się w historii świata. Persowie po raz pierwszy pojawili się na kartach historii wraz z upadkiem Niniwy. Walczyli z Asyryjczykami u boku Medów, z którymi byli spokrewnieni. Po zdobyciu Niniwy zajęli wschodnie ziemie Asyrii. Jednak przez kilkadziesiąt lat żyli w cieniu Medów. Sytuacja zmieniła się w połowie VI wieku. Królem Persów został wówczas Cyrus II, zwany Wielkim. Pod jego wodzą Persowie w kilkanaście lat stali się potęgą ówczesnego świata. Cyrus zaczął od pokonania Medejczyków. Odniósł wielkie zwycięstwo w wojnie obronnej, ponieważ to Medejczycy pod wodzą Astyagesa najechali Persów. Astyages stał się więźniem Cyrusa. Ten w odwecie udał się pod jego stolicę – Ekbatanę – i ją zajął. Medowie upadli, a ziemie od Anatolii do Wyżyny Irańskiej stały się własnością Persów. Po tym sukcesie Cyrus założył Pasargady. To miasto, które stało się stolicą Persów i w którym do dzisiaj przetrwał grobowiec władcy. Wojna niezgodna z zasadami Następnym przeciwnikiem Cyrusa został Krezus, król Lidii. Jego bogactwo – skarby zgromadzone w mieście Sardes – było legendarne już w starożytności. Zaś jego imię do dzisiaj funkcjonuje jako synonim bogacza. I znów, to nie Cyrus był otwartym agresorem. Ani Lidia, ani Babilon nie były zachwycone wzrostem potęgi Persów. Według Herodota, przed wyruszeniem na wojnę Krezus poradził się wyroczni delfickiej. Ta przepowiedziała, że w wyniku wojny upadnie wielkie królestwo. Krezus był pewien, że chodzi o przeciwnika – i zaatakował Cyrusa. Zigguraty były inspiracją dla biblijnych historii o drabinie do nieba i wieży Babel. Musiały więc robić kolosalne wrażenie Starożytne cywilizacje pozostawiły po sobie wiele tajemniczych pamiątek, które od dawna rozbudzają wyobraźnię badaczy. Wśród najcenniejszych, które dostarczają najwięcej informacji na t... Pierwsza bitwa, jaką stoczyli, nie została rozstrzygnięta. Ponieważ zbliżała się zima, Krezus zdecydował się przerwać działania wojenne i wrócić do stolicy. Rozpuścił wojska, które miał ponownie zebrać wiosną i dalej kontynuować starcie z Persami. Jednak Cyrus nie przejął się tradycją i mimo zimy ruszył pod Sardes. Miasto upadło po dwóch tygodniach, a Lidia wpadła w ręce Persów. Nie wiadomo, co stało się z Krezusem. Istnieje teoria, że Cyrus go nie zgładził, tylko uczynił swoim doradcą. Podbój Babilonu To o tyle możliwe, że budowniczy imperium Achemenidów nie uważał wojny za jedyny sposób na pokonanie wrogów. Po zajęciu Lidii Cyrus był gotowy rzucić wyzwanie Babilonii, największej ówczesnej potędze. Władca Persów wykorzystał niepopularność króla Babilonu Nabonidusa. Udało mu się przekonać mieszkańców Babilonu, że będzie najlepszym opiekunem miejscowych tradycji. W rezultacie, gdy pojawił się pod miastem (w 539 roku p.n.e.), otworzono przed nim bramy. Nabonidus trafił do niewoli, a Cyrus ponownie powiększył podległe mu terytorium. W ten sposób władca Achemenidów w kilkanaście lat zbudował największe państwo ówczesnego świata. Rządził mądrze, pozwalając podległym mu ludom zachować i kultywować swoje wierzenia. Żydom umożliwił powrót do Jerozolimy i ufundował odbudowę jerozolimskiej świątyni. Zginął ok. 530 r. p.n.e. w walce z koczowniczymi plemionami azjatyckimi. Rozkwit i upadek Achemenidów Syn Cyrusa Wielkiego, Kambyzes II, kontynuował dzieło ojca. Udało mu się podbić Egipt. Kolejne podboje były dziełem Dariusza I Wielkiego, pochodzącego z innej gałęzi achemenidzkiego rodu. Dariusz walczył ze Scytami nad Morzem Kaspijskim, po czym wyprawił się do Indii. Następnie zaatakował Trację. Po buncie greckich miast w Anatolii wysłał swoje wojska przeciwko miastom greckim. Mimo początkowych sukcesów armia Dariusza została pokonana przez Greków pod Maratonem (w 490 r. p.n.e.). To właśnie po tej bitwie do odległych o 42 km Aten został wysłany posłaniec z wieściami o zwycięstwie. Na pamiątkę tego wydarzenia do dzisiaj biegamy maratony. Syn Dariusza Kserkses I próbował kontynuować dzieło ojca. Grecy powtrzymali go pod Salaminą i Platejami. Co prawda Achemenidzi panowali nad rozległym terytorium, ale w rodzie panującym coraz częściej wybuchały bezpardonowe walki o władzę. Bracia mordowali się nawzajem, wszczynano wojny domowe, niekiedy buntowali się satrapowie (czyli kierujący satrapiami, okręgami administracyjnymi, na jakie podzielone było imperium). Przyglądali się temu coraz uważniej Grecy, dostrzegając rosnącą słabość potężnego sąsiada. Jednak wcześniej sami padli ofiarą Filipa II Macedońskiego. Jego syn Aleksander Macedoński był tym, który położył kres istnieniu achemenidzkiego imperium. W VI w. podbił wszystkie ziemie rządzone dotychczas przez Persów. Dziedzictwo Achemenidów Imperium Achemenidów utrzymało się tylko dwieście lat, jednak pamięć o nim przetrwała aż do dzisiaj. Dlaczego? Ponieważ potęga mocarstwa Cyrusa i Dariusza opierała się nie tylko na militarnych podbojach. Cyrus stworzył wizję kraju, gdzie mogą współistnieć ze sobą ludy różnego pochodzenia. Wojny peloponeskie to jeden z najkrwawszych konfliktów starożytnej Grecji. Dzięki niemu Sparta zyskała przewagę Wojny peloponeskie były najdłuższym konfliktem zbrojnym w historii Hellady, a przy tym – także jednym z najkrwawszych. Walki Spartan z Ateńczykami miały charakter totalny, co oznaczało, ż... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wojny-peloponeskie-historia-najwiekszego-konfliktu-zbrojnego-miedzy-atenami-i-sparta-ryc-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-d4aa2d8.jpg" width="938" height="666" alt="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wojny peloponeskie – historia największego konfliktu zbrojnego między Atenami i Spartą (ryc. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Dariusz rozwinął ją. Kraj podzielił na satrapie, czyli okręgi administracyjne. By zarządzający nimi satrapowie nie zyskali za dużo niezależności, kontrolowali ich dowódcy garnizonów podlegli Dariuszowi. Kraj miał system pocztowy – sieć dróg, na których rozstawiano konie dla kurierów. Ściągana danina była wykorzystywana na cele – mówiąc dzisiejszym językiem – publiczne. Budowano za nią drogi, utrzymywano systemy irygacyjne i flotę. Jak pisze Peter Davidson, autor artykułu o Achemenidach opublikowanego na worldhistory.org: „Wcześniej danina były zasadniczo pieniędzmi za opiekę, płaconymi po to, by uniknąć kłopotów. Natomiast Dariusz traktował ją jako podatek”. Dariusz ustanowił też wspólną walutę, ułatwiającą rozwój gospodarczy imperium. I wreszcie – chcąc odciąć się od dokonań Cyrusa – zbudował nową stolicę kraju, Persepolis. Zdobycie Persepolis w 330 r. p.n.e. przez Aleksandra przypieczętowało upadek Amechenidów. Dziś ruiny tego miasta znajdują się 70 km na północ od Szirazu w Iranie. Źródła: World History, Wikipedia, Kopalnia Wiedzy. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Senat rzymski: 10 wieków ekskluzywnego klubu władzy
Trudno o instytucję, która może się szczycić tak długim trwaniem. Wielkość, charakter i ustrój Rzymu się zmieniały, a senat rzymski wciąż pozostawał jego symbolem.
W tym artykule: Senat rzymski w okresie królewskim Senat rzymski w okresie republiki Czym zajmował się senat rzymski Organizacja obrad senatorów Stronnictwa senackie Senat w okresie cesarstwa Rzymska spuścizna Przez ponad tysiąc lat istnienia starożytnego Rzymu, czyli od VIII w. p.n.e. do V w. n.e., w kraju tym w takiej czy innej formie funkcjonował senat rzymski (łac. „Senatus"). Źródłosłowem tego pojęcia jest łacińskie „senex” (starzec, stary), bo była to forma rady starszych. Oczywiście wraz z politycznymi zmianami w najpierw wzrastającym, a potem gasnącym imperium rola senatu rzymskiego się zmieniała. Ze względu jednak na swoją trwałość i charakter stanowił on ostoję i symbol ciągłości państwa. Członkostwo w tym gremium oznaczało zaś nobilitację i stanowiło dowód przynależności do społecznej elity. Zasadniczo w jego historii można wyróżnić trzy fazy: okres królewski, okres republiki, okres cesarstwa. Senat rzymski w okresie królewskim W czasie od założenia miasta (przyjmuje się tu 753 rok p.n.e.) aż do powstania republiki na przełomie VI i V w. p.n.e. było to ciało doradcze władcy. Według tradycji Romulus wyznaczył 100 senatorów, później ich liczebność wzrosła do 300. Ponieważ najważniejsze decyzje podejmował król, kompetencje senatu nie były wielkie. W okresie bezkrólewia spośród swego grona wybierał on jednak 10 interreksów, czyli osoby cyklicznie (przez 5 dni każdy) sprawujące władzę do czasu wyboru nowego władcy. Interreksi wskazywali też kandydata na króla. Senat rzymski w okresie republiki To czas świetności senatu i jego największego znaczenia w państwie. Wzrost roli senatu wynikał z faktu, że funkcja senatora była dożywotnia. Tymczasem wszystkie ważne urzędy państwowe były kadencyjne, a kadencje – krótkie. Co więcej, członkami senatu zostawali wysocy urzędnicy właśnie. Listę senatorów co pięć lat aktualizowali cenzorzy, urzędnicy odpowiedzialni za spisy ludności, jej majątków i czuwanie nad moralnością obywateli Rzymu. Cenzorzy proponowali senatowi dokooptowywanie nowych członków i usuwanie z tego zacnego ciała osób splamionych swoimi czynami. Żeby zostać senatorem, oprócz nieposzlakowanej opinii trzeba też było mieć ponad 45 lat, pochodzić z wpływowego rodu i mieć majątek osobisty przekraczający 400 tys. sestercji. Czym były polis w starożytnej Grecji? Miasta-państwa odegrały ogromną rolę w kształtowaniu cywilizacji europejskiej Polis nie były jedyną formą organizacji społeczeństwa i państwa w starożytnej Grecji. Nie ulega jednak wątpliwości, że Hellada kojarzy się przede wszystkim z miastami-państwami, które ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polis-czym-byly-w-starozytnej-grecji-charakterystyka-i-ciekawostki-fot-prisma-universal-images-group-via-getty-images-65130d9.jpg" width="938" height="547" alt="Polis – czym były w starożytnej Grecji? Charakterystyka i ciekawostki (fot. Prisma/Universal Images Group via Getty Images)" title="Polis – czym były w starożytnej Grecji? Charakterystyka i ciekawostki (fot. Prisma/Universal Images Group via Getty Images)" /> Czym zajmował się senat rzymski W okresie republiki znaczna część ustawodawstwa pozostawała w gestii zgromadzeń ludowych. Senat rzymski natomiast stanowił swego rodzaju kolegialną głowę państwa, z kompetencjami obejmującymi najważniejsze obszary jego funkcjonowania. Finanse. Do kompetencji senatu z zakresu tej dziedziny należało zarządzanie skarbem, czyli wprowadzanie nowych podatków. Ponadto przyjmował budżet, zarządzał publiczną ziemią i robotami publicznymi. Armia. Senat mianował i odwoływał wodza armii, ustalał liczebności wojska, wydawał zgodę na triumfalny wjazd do Wiecznego Miasta dla zwycięskich wodzów. Polityka zagraniczna. Senat w imieniu Rzymu wypowiadał wojny i zatwierdzał traktaty pokojowe, negocjował umowy międzynarodowe, przyjmował poselstwa obcych państw i wysyłał własne. Nadzorował relacje ze sprzymierzeńcami. Polityka wewnętrzna. Senat decydował o powołaniu dyktatora i powierzeniu mu władzy (co wiązało się z ograniczeniem wielu praw obywatelskich). Zatwierdzał postanowienia zgromadzeń ludowych. Kontrolował administrowanie prowincjami i wyznaczał ich zarządców. Religia. W tej dziedzinie senat inicjował organizowanie nowych kultów, zakazywał już istniejących, dedykował bogom świątynie itp. Sądownictwo. Nie bez znaczenia był też fakt, że w gestii senatu leżało sądzenie jego członków i ich rodzin. Organizacja obrad senatorów Posiedzenie senatu Rzymu odbywało się na wniosek widzących taką potrzebę wyższych urzędników (czyli konsula, dyktatora, pretora lub trybuna ludowego). Senatorowie na będący przedmiotem obrad temat wypowiadali się według starszeństwa. W istocie nie byli więc równi. Najważniejszy był princeps senatus, pierwszy na aktualizowanej co pięć lat liście senatorów. To on w dyskusji zawsze wypowiadał się jako pierwszy. Potem głos zabierali inni, według rangi sprawowanych wcześniej urzędów państwowych. Najważniejszy głos tym samym mieli byli konsulowie, najwyżsi urzędnicy Rzymu. Taki stan rzeczy powodował, że senatorowie mniej ważni w praktyce nie mieli okazji wypowiedzenia się. Zazwyczaj wniosek o głosowanie padał bowiem, zanim mogli dojść do głosu. (Zwłaszcza że długość i temat wystąpień nie były w żaden sposób reglamentowane). Głosowanie było jawne. Dokonywało się przez przejście na jedną lub drugą stronę sali obrad (stąd senatorowie „drugoligowi” zwani byli senatores pedearii (od łac. pedes, stopy). Jak można się domyślać, czasem niektórym senatorom towarzysze pomagali podjąć decyzję siłą. Posiedzenia odbywały się w gmachu Curia Hostila na Forum Romanum, ale bywały też organizowane w świątyniach. Trwały od wschodu do zachodu słońca. Jak wszystkie publiczne działania w starożytnym Rzymie były poprzedzane wróżbami. Nie obradowano w czasie świąt religijnych. Posiedzenia kończyły się spisaniem protokołu. Siedem cudów świata starożytnego budziło powszechny zachwyt. Do dziś przetrwał tylko jeden z nich Te budowle zostały uznane za najwspanialsze pomniki ludzkiego geniuszu. Siedem cudów świata starożytnego jednak nie przetrwało – wyjątkiem jest piramida Cheopsa. Co stało się z resztą, k... Stronnictwa senackie Najbogatsi i najbardziej wpływowi senatorowie wśród mniej ustosunkowanych organizowali frakcje, które pomagały im realizować koncepcje polityczne i zwiększały ich wpływy. W II w. p.n.e. w senacie uformowały się jednak dwa podstawowe stronnictwa: optymatów i popularów. Ci pierwsi reprezentowali interesy arystokratycznych, możnych rzymskich rodów. Ci drudzy – plebejuszy. Optymaci zasadniczo torpedowali próby demokratyzacji ustroju podejmowane przez popularów. Przede wszystkim starali się nie dopuścić do politycznych stanowisk ludzi bez arystokratycznych korzeni, pochodzących z prowincji. A właśnie to było celem popularów. Chcieli oni też dalszych podbojów, podczas gdy optymaci opowiadali się za zakończeniem ekspansji i konsolidacją państwa w istniejących granicach. Senat w okresie cesarstwa W I w. p.n.e. skład senatu wzrósł najpierw do 600 osób (w czasie dyktatury Sulli), a za panowania Juliusza Cezara do 900 senatorów. W okresie cesarstwa pozycja senatu wyraźnie się zmieniła. Formalnie kosztem zgromadzeń ludowych zyskał on nowe kompetencje ustawodawcze czy sądownicze. Teoretycznie wybierał też nowego cesarza. W praktyce jednak zaczął tracić na znaczeniu, ponieważ polityczna przewaga cesarzy była zbyt duża. W tym czasie to cesarz był princeps senatus i miał przywilej mianowania senatorów. Władcy zaczęli traktować senat jako maszynkę do automatycznego zatwierdzania ich decyzji. Wraz z upadkiem starożytnego Rzymu erodowała też jego główna polityczna instytucja, stając się w końcu czymś na kształt rady miejskiej Rzymu. Rzymska spuścizna Klasyczna republika rzymska z okresu przed pryncypatem, czyli rządami jednostki (wprowadzonymi w 27 r. p.n.e. przez Oktawiana Augusta) stała się źródłem ustrojowych rozwiązań funkcjonujących w naszych czasach. Dziś większość krajów na świecie to (przynajmniej formalnie) republiki, mające ciała przedstawicielskie. W bardzo wielu krajach (np. w Polsce i Stanach Zjednoczonych) senatem nazywa się wyższą izbę dwuizbowego parlamentu. W Polsce terminem tym określany jest też kolegialny organ szkół wyższych. I choć np. w Polsce politycznie senator znaczy dziś mniej niż poseł, słowo to wciąż kojarzy się z dostojeństwem i prestiżem.
Stambuł – historia miasta, które było stolicą Cesarstwa Bizantyjskiego i Imperium Osmańskiego
To miasto znane było wcześniej jako Bizancjum, Nowy Rzym czy Konstantynopol. Od podboju przez Turków nosi nazwę Stambuł. Historia tej metropolii jest równie fascynująca, jak jego współczesne atrakcje.
W tym artykule: Stambuł – historia osadnictwa Początki Bizancjum Konstantynopol i szczyt rozwoju cesarstwa Upadek Konstantynopola Stambuł jako stolica Imperium Osmańskiego Stambuł zachwyci każdego fana orientu, tajemniczych historii, fascynujących budynków, zakupów i dobrego jedzenia. To również największe miasto Turcji i Europy. Jego populacja liczy nieoficjalnie aż 25 mln osób, czyli niemal jedną czwartą ludności tego kraju. W 2022 roku do Stambułu przyjechało ponad 16 mln turystów, co plasuje go w czołówce najchętniej odwiedzanych miast świata. Stambuł – historia osadnictwa Stambuł szczyci się wyjątkowo strategicznym położeniem. Znajduje się nie tylko na dwóch kontynentach – na granicy Europy i Azji, nad cieśniną Bosfor – ale też blisko Afryki, a więc głównych szlaków handlowych. Zawsze krzyżowały się tu wpływy cywilizacji europejskich oraz imperiów o korzeniach azjatyckich. To sprawiło, że jego historia jest tyleż fascynująca, co burzliwa. Był bowiem łakomym kąskiem dla wielu szukających szczęścia i bogactwa nacji. Pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach pochodzą już sprzed 6000 lat p.n.e. Jednak dopiero greccy koloniści z Megary, którzy przybyli na te tereny w VII wieku p.n.e. pod wodzą króla Byzasa, założyli tutaj stałą kolonię. Początki Bizancjum Grecy nazwali ją Bizancjum. Podobno o lokalizacji miasta nad Złotym Rogiem zadecydowała delficka wyrocznia. Poradziła ona królowi osiedlić się naprzeciwko „Krainy ślepców”. I tak właśnie o ludziach, którzy nie docenili walorów tego miejsca, pomyślał Byzas. Zobaczył on bowiem naturalną, głęboką zatokę, otoczoną z dwóch stron falującymi wzgórzami doskonałymi do obrony. Drogocenny skarb sprzed 800 lat odkryto w Niemczech. To dowód na współpracę wikingów z Bizancjum Praktykant archeologii w północnych Niemczech odnalazł średniowieczny skarb sprzed 800 lat. Wśród drogocennych przedmiotów znajdowały się bizantyjskie kolczyki, które wskazują, że obsza... Nowa kolonia wkrótce została zniszczona przez Persów i odbudowana przez Spartan. Następnie przeszła w ręce Ateńczyków, których z kolei pobili Spartanie, by ponownie w 390 r p.n.e. wrócić pod zwierzchnictwo Aten. Potem wchłonięta przez Imperium Aleksandra Macedońskiego, po 276 r p.n.e. musiało płacić myto Celtom. Powoli jednak coraz większe wpływy i kontrolę nad miastem zaczęli sprawować Rzymianie. Konstantynopol i szczyt rozwoju cesarstwa Pod koniec II w n.e. cesarz Septymiusz Sewer splądrował Bizancjum i odbudował w stylu rzymskim, otaczając potężnymi murami. Ale prawdziwy rozwój tego ośrodka miał miejsce za panowania Konstantyna Wielkiego. W 330 r ten wybitny cesarz uczynił z Bizancjum stolicę Wschodniego Imperium Rzymskiego, zwanego Cesarstwem Bizantyjskim, którą pozostało przez kolejne 1000 lat. Cesarz nadał miastu nazwę Nowy Rzym, którą po jego śmierci, w 336 roku, zmieniono na Konstantynopol. Konstantyn był pierwszym władcą rzymskim, który przyjął chrześcijaństwo i zezwolił na swobodę jego wyznawania. Zasłynął też jako wielki budowniczy i reformator. To właśnie jemu zawdzięczamy, że niedziela jest dniem wolnym od pracy. Z jego inicjatywy powstała świątynia Hagia Sophia, konsekrowana w 360 roku. Zniszczona podobnie, jak samo miasto, podczas antyrządowej rewolty przeciwko cesarzowi Justynianowi Wielkiemu w 532 roku, w ciągu pięciu kolejnych lat została odbudowana. Okrzyknięto ją wówczas najwspanialszą świątynią chrześcijańskiego świata. Szczyt rozwoju zarówno miasto, jak i cesarstwo osiągnęły za czasów Justyniana. Konstantynopol zamieszkiwało wówczas pół miliona osób. Uchodził za najpiękniejsze i najbogatsze miasto na świecie. I to właśnie jego legendarne bogactwa były przyczyną wielu łupieżczych napaści. Upadek Konstantynopola Jedną z największych okazała się IV krucjata. 12 kwietnia 1204 roku krzyżowcy wdarli się za mury stolicy Bizancjum i rozpoczęli rabunek na niespotykaną wcześniej skalę. Był to szok dla ówczesnej Europy i jej porządku. Chrześcijanie, którzy mieli wyzwolić Jerozolimę spod władzy muzułmanów, złupili stolicę chrześcijańskiego państwa. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> Po tej tragedii Konstantynopol już nie zdołał się podnieść. Jego ostateczny upadek nastąpił 29 maja 1453 roku. Tego dnia sułtan Mehmed II Zdobywca wkroczył do miasta po 53-dniowym oblężeniu. Skonstruowana specjalnie w tym celu armata wybiła ogromną dziurę w murach Teodozjusza II i umożliwiła inwazję wojsk osmańskich. Od tej daty rozpoczął się nowy rozdział w historii miasta. Stambuł jako stolica Imperium Osmańskiego Dawny Konstantynopol, już jako Stambuł, został trzecią i ostatnią stolicą Imperium Osmańskiego. Przeszedł gruntowną przemianę kulturową i religijną. Stał się ośrodkiem kultury osmańskiej, a prawosławie ustąpiło miejsca religii islamskiej. Wiele kościołów, w tym Hagia Sophia, zamieniono wówczas na meczety. Zbudowano też nowe świątynie, mające upamiętnić panowanie kolejnych sułtanów. Po upadku Imperium Osmańskiego, w konsekwencji przegrania I wojny światowej, nastąpiła abdykacja Mehmeda VI, ostatniego sułtana. 29 października 1923 roku Mustafa Kemal Atatürk ogłosił utworzenie Republiki Tureckiej i przeniósł stolicę nowego państwa do Ankary. Obecny Stambuł dzieli się na 39 dzielnic, z których najbardziej historyczne to te położone nad Złotym Rogiem.
To pierwszy dowód na praktykowanie buddyzmu w Imperium Rzymskim. Znalezisko ma ponad 2 tys. lat
Posąg buddy odkryto w Berenike – starożytnym egipskim porcie. Jest to bardzo ważne znalezisko, które mówi nam więcej o kontaktach Rzymu z Indiami.
W tym artykule: Berenike – starożytny egipski port Posąg Buddy – skąd pochodzi i kiedy go wyrzeźbiono? Więcej egzotycznych znalezisk ze świątyni Izydy w Berenice Polscy archeolodzy w Berenike Kontakty Imperium Rzymskiego z innymi cywilizacjami były bardzo rozległe. Wymianę handlową prowadzono nawet z Cesarstwem Chin. Częściej jednak docierano do portów w Indiach. Do tej pory nie było jednak żadnych świadectw kultu Buddy na terenie Imperium Romanum. Odkrycie w Berenike jest pierwszym tego typu potwierdzeniem. Berenike – starożytny egipski port Najważniejszym portem Egiptu nad Morzem Czerwonym było Berenike, zwane też Barnis. Swoją świetność przeżywało podczas panowania rzymskiego w pierwszych wiekach naszej ery. Był to najważniejszy punkt wymiany morskiej z cywilizacjami Dalekiego Wschodu. Przede wszystkim z Indiami, czasem też z Chinami. Statki z Indii przywoziły drogocenne metale i kamienie szlachetne, kość słoniową czy orientalne tkaniny. Towary wyładowywano, a następnie przewożono na wielbłądach i słoniach przez Pustynię Wschodnią aż do Aleksandrii. Stamtąd dalej dystrybuowano dobra. Przeważnie trafiały one do stolicy imperium. W VI w. Berenike opustoszało. Zapomniane przez wieki miasto jest od lat 90. XX w. badane przez archeologów z różnych krajów, w tym z Polski. Odkrycia figury Buddy dokonał w 2022 r. zespół z Uniwersytetu w Heidelbergu, którym kierował Rodney Ast. Wyniki badań upubliczniono dopiero niedawno. Posąg Buddy – skąd pochodzi i kiedy go wyrzeźbiono? Przedstawienie figuralne Buddy z Berenike ma być pierwszym tego rodzaju znaleziskiem na zachód od Afganistanu. Zaskakiwać może najbardziej to, skąd pochodzi materiał, z którego wykonano ów posąg. Jest to mianowicie marmur pochodzący z Turcji, a konkretnie z okolic dzisiejszego Stambułu. Jak wygląda Budda z Berenike? Rzeźba jest wysoka na 71 cm; Przedstawia stojącego Buddę, podtrzymującego szaty lewą ręką; Jego głowę otacza promienisty dysk, symbol boskiego umysłu; Wykonanie jest bardzo staranne, co świadczy o kunszcie warsztatowym. Posąg stał na dziedzińcu świątyni bogini Izydy, czyli głównej świątyni miasta. Sama budowla pochodzi z okresu wczesnorzymskiego. Autor dzieła to najpewniej ktoś z lokalnego warsztatu. Nabywcami mogli być natomiast hinduscy kupcy, którzy podarowali rzeźbę miejskiej świątyni w Berenike. Na podstawie cech stylistycznych.okres powstania posągu datuje się na około II w. n.e. Więcej egzotycznych znalezisk ze świątyni Izydy w Berenice Ekspedycja archeologiczna odkryła też inne świadectwa kontaktów z Indiami. Ważnym znaleziskiem jest tabliczka z inskrypcją w języku indyjskim, czyli w sanskrycie. Jest ona datowana na czasy panowania cesarza Filipa Araba (244–249 r.), który pochodził z terenów dzisiejszej Syrii. Uznano, że posąg Buddy jest starszy od inskrypcji w sanskrycie. Inne zapisy w języku greckim z terenu świątynnego datuje się na okres I–IV w. O datowaniu rzeźby świadczyć też mogą starsze indyjskie znaleziska. Są to dwie indyjskie monety ze starożytnego Królestwa Satavahanów. Datuje się je na okres II w. n.e. Polscy archeolodzy w Berenike Od 2008 r. badania archeologiczne w Berenike prowadzi również Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracując z badaczami amerykańskimi, prowadzony projekt skupia się na zbadaniu infrastruktury portowej z czasów Imperium Rzymskiego. Badania z XXI wieku przyniosły wiele owocnych i zaskakujących rezultatów. Królowa Hatszepsut – kim była najsłynniejsza faraonka? Królowa Hatszepsut zdobyła zaskakująco władzę w pokojowy sposób i panowała przez 21 lat. Ludzie ją kochali, choć nie było miejsca dla kobiety na męskim tronie. Jak starożytny Egipt ją ... Odnaleziono mnóstwo towarów luksusowych: cenne szkliwa, papirusy, ostrakony, brązowe figurki, doskonale zachowane materiały organiczne, np. skóry i tkaniny z Indii i Chin. Wśród odkryć warto również wyróżnić nekropolię zwierząt domowych. Pochówki były starannie wykonane. Szczątki zwierząt posiadały np. ozdobione obroże. Z towarów spożywczych, odnaleziono w 1999 r. naczynie wypełnione czarnym pieprzem. Pochodziło z I w. n.e., natomiast sam czarny pieprz rósł ówcześnie jedynie na terenach południowo-zachodnich Indii. Zdaniem dyrektora amerykańskiej ekspedycji, Stevena Sidebothama z Uniwersytetu Delaware, Berenike jest przykładem istnienia globalnych procesów ekonomicznych w starożytności. – Dużo się dziś słyszy o globalizacji. Jednak „globalna ekonomia” istniała już w pierwszym wieku naszej ery. Łączyła Europę, Afrykę i Azję. Berenike jest tego świetnym przykładem – mówi uczony. Źródła: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, Smithsonian Magazine.
Persja była niegdyś ogromnym imperium, dbającym o podbite ludy. Nie uchroniło jej to przed upadkiem
Persja była jedną z największych potęg starożytnego świata. Podboje Persów na stałe zapisały się w historii, malując obraz potężnego, sprawnie dowodzonego imperium, którego granice zdawały się nie mieć końca. Co wiemy na temat tego starożytnego ludu i kraju, który zamieszkiwał? Poniżej wymieniamy najważniejsze fakty na temat cywilizacji perskiej.
W tym artykule: Kim byli Persowie? Początki imperium Persów Podboje Persów Życie w dawnej Persji Perska kultura i obyczaje W co wierzyli Persowie? Początki upadku Persji Jak upadła Persja? Persja zajmowała terytorium, na którym dziś rozciąga się Iran. Należy jednak podkreślić, że w czasach największej świetności (kiedy na tronie zasiadał Dariusz I Wielki, a później – jego syn Kserkses I), imperium perskie obejmowało swoimi granicami tereny od Azji Mniejszej i Egiptu, aż po Indie. To właśnie w czasie panowania dynastii Achemenidów Persja przeżywała największy rozkwit, ale trzeba pamiętać, że wtedy też nastąpił jej upadek. Kim byli Persowie? Persowie wywodzą się od Ariów – indoirańskiego odłamu ludów indoeuropejskich. Jak wskazują wzmianki w asyryjskich zabytkach pisma klinowego, w pierwszej połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e. dwa wędrujące plemiona – Persowie i Medowie – dotarły do okolic dzisiejszej Zatoki Perskiej. Pierwsi z wymienionych zajęli obszar południowy, w pobliżu jeziora Urmia. Drudzy osiedlili się na północy, w górach Zagros. Początki imperium Persów W 650 roku p.n.e. Medowie stanowili już realne zagrożenie dla Asyryjczyków. Rosnące w siłę plemię podporządkowało sobie Persów. W drugiej połowie VII w. p.n.e. zdołali odeprzeć najazd Scytów, następnie z pomocą Babilończyków zadali klęskę Asyrii. Medowie i Babilończycy podzielili między siebie podbite obszary. Drudzy z wymienionych mieli rządzić Żyznym Półksiężycem. Państwo Medów rozciągało się natomiast od gór Zagros do środkowej Anatolii. Persowie nie chcieli pozostawać pod zwierzchnictwem Medii. W czasie panowania Cyrusa II Wielkiego nastąpiło zjednoczenie plemion perskich. Władca zyskał przychylność Babilonii, co pozwoliło mu urzeczywistnić plan zrzucenia medyjskiego jarzma. W trakcie potyczki zbrojnej, część medyjskich wojsk przeszła na stronę Cyrusa. Władca Medii – Astyages – został wydany perskiemu królowi. W 550 r. p.n.e. Persja podbiła Medię. Cyrus zwany Wielkim nie zamierzał jednak zaprzestać podbojów. Podboje Persów W 546 r. p.n.e. perski władca podbił Lidię. W 539 r. p.n.e. zdobył Babilonię i ogłosił się prawowitym władcą Mezopotamii, przybierając tytuł króla królów. Dzieło wielkiego przywódcy kontynuował jego najstarszy syn – Kambyzes II. W 525 r. p.n.e. perska armia, wspierana przez plemiona arabskie, przekroczyła Synaj i pod Peluzjum rozbiła wojska Psametycha III. Następnie Kambyzes II udał się na Memfis i bez większego trudu zajął jedno z najważniejszych miast starożytnego Egiptu. Po udanej kampanii musiał przypuścić odwrót do Persepolis, gdzie Bardija, jego młodszy brat, ogłosił się królem. Do stolicy nigdy nie dotarł. Prawdopodobnie podczas powrotu zginął w wypadku, choć należy podkreślić, że okoliczności jego śmierci do dziś są niejasne. Rebelię stłumił Dariusz I – przedstawiciel bocznej linii dynastii Achemenidów. Nowy władca rozpoczął kampanię na wschodzie. W 518 r. p.n.e. przyłączył do imperium znaczny obszar Indii. Dwa lata później wyruszył przeciwko Scytom. Kampania była strategicznym ruchem, mającym na celu odcięcie Grecji od dostaw zboża. Wyprawa nie zakończyła się pełnym sukcesem. Persowie nie zdołali pokonać sprawnych jeźdźców, jednak na obszarze Tracji utworzyli perski przyczółek w Europie. Życie w dawnej Persji Persowie, którzy przez ludy Hellady byli nazywani barbarzyńcami, w rzeczywistości tworzyli świetnie zorganizowane imperium z rozwiniętą gospodarką. Perska ekspansja, choć bezwzględna i krwawa (co zresztą można powiedzieć o każdym konflikcie o charakterze zbrojnym), nie miała nic wspólnego z bezmyślnym barbarzyństwem. Cyrus II doskonale rozumiał, że zrujnowanie podbitych terenów nie przyniesie mu żadnych korzyści. Zależało mu więc, by pokonane ludy pozostawały w dobrej sytuacji ekonomicznej. Na tyle dobrej, by bez przeszkód mógł otrzymywać należny mu trybut. Nie narzucał swojej kultury i religii, a pokonanym władcom pozwalał zachować tron (ci oczywiście musieli uznać jego zwierzchnictwo). W rezultacie tak prowadzonej polityki, medyjskie elity mogły uczestniczyć w sprawowaniu rządów w państwie, a przesiedleni przez Babilończyków Żydzi wrócili do Izraela. Iran wraca do swojej imperialnej historii. Przyjęcie islamu wieki temu do dziś wzbudza dyskusje Czy Iran jest bezpieczny? Jak kształtowała się irańska tożsamość narodowa? Na te i inne pytania odpowiada Witold Śmidowski, były ambasador RP w Iranie. W czasie panowania Dariusza I, imperium zostało podzielone na satrapie (prowincje). Każdą z nich rządził inny satrapa, a władza polityczna została oddzielona od władzy wojskowej. Takie działanie miało zapobiec wzrostowi potęgi satrapów. To właśnie rządy Dariusza wprowadziły w Persji czas największej świetności. Król królów usprawnił handel, nakazując przekopanie kanału między Nilem a Morzem Czerwonym. Organizował wyprawy, których celem było znalezienie nowych rynków i surowców. Wprowadził jednolity system miar i wag, jednolitą walutę i system kredytowy, który przypominał dzisiejsze instrumenty finansowe. Dbał o całe imperium, nie szczędząc środków na odbudowę podbitych terenów. Zmierzch polityki tolerancji nastąpił wraz ze śmiercią Dariusza I. Nowy król królów, Kserkses I, bezwzględnie narzucał swoją wiarę i dążył do wymazania kultów innych bóstw. Tak było choćby w Egipcie, gdzie bezwzględnie zdusił rebelię, a także w Babilonii, gdzie wziął w niewolę posąg boga Marduka. Perska kultura i obyczaje Do malowanego przez Hellenów obrazu barbarzyńców nie pasuje nie tylko perska polityka, ale także kultura. W tej dziedzinie, Achemenidzi byli spadkobiercami Elamu i Medii, ale z czasem w kulturze perskiej zaczęły uwidaczniać się wpływy innych państw, zwłaszcza Babilonii, Egiptu, Asyrii i Grecji. Sztuka perska miała charakter dworski, a jej zadaniem było jednoczenie wielonarodowego imperium. Jednym z najważniejszych zabytków starożytnego imperium jest grobowiec Cyrusa II, wzniesiony w Pasargady. Budowla składała się z sześciostopniowego cokołu, na którym stanęła komora grobowa otoczona kolumnadą, i dwuspadowego dachu. Wyraźnie widać w niej wpływy Mezopotamii i Hellady. Stolica założona przez Dariusza I – Persepolis – była pokazem architektonicznego kunsztu. Miasto wzniesione na skalnych tarasach otoczono murami, w których w czasie panowania Kserksesa I wykonano monumentalną bramę, nazywaną Bramą Wszystkich Ludów. Zabudowania były zdobione licznymi reliefami, przedstawiającymi poddanych składających hołd królowi królów. Pałac Dariusza I wybudowano z cegły zdobionej glazurowymi dekoracjami, które nawiązywały do sztuki babilońskiej. Wejścia wybudowano z kamienia, a bramy wieńczył odwrócony esownik, nawiązujący do sztuki egipskiej. Kultura perska nie opierała się wyłącznie o kunsztowną architekturę. W czasie panowania Achemenidów tworzono dzieła literackie w formie naskalnych inskrypcji, z reguły spisywanych w trzech językach: staroperskim, akadyjskim i elamickim. Większość z nich to krótkie, ubogie w słowa teksty. Najdłuższy odkryty zabytek perskiej literatury to inskrypcja Dariusza z Behistunu, opisująca m.in. zwycięskie bitwy wojsk perskich w latach 522–519 p.n.e. W co wierzyli Persowie? Początkowo Persowie wyznawali politeizm, a ich bogowie związani byli przede wszystkim ze zjawiskami naturalnymi i wojskowymi. Ok. 600 r. p.n.e. do głosu doszedł perski kapłan Zaratusztra. Jego nauki całkowicie odmieniły perską wiarę. Zaratusztra nakazywał prawdomówność, głosił pogardę wobec kłamstwa. Z czasem, oba pojęcia uległy personifikacji. Najprawdopodobniej już Dariusz I był wyznawcą zaratusztrianizmu. Zdaniem badaczy, Kserkses I był wręcz fanatycznym wyznawcą tego nurtu. Początki upadku Persji W 499 r. p.n.e. bunt w Anatolii zatrzymał na jakiś czas perskie podboje. Buntownicy otrzymali niewielkie wsparcie od Aten i Eretrii. Rozwścieczony Dariusz I rozkazał ukarać oba miasta. W 490 r. p.n.e. perska armia wkroczyła do Grecji. Oddziały króla królów szybko zniszczyły Eretrię, ale w Attyce pod Maratonem Ateńczycy zdołali zatrzymać Persów. Przygotowania do drugiej kampanii przerwała śmierć władcy. Kserkses I zamierzał zmazać hańbę porażki i rozprawić się z Hellenami. W 480 r. p.n.e. wielka perska armia ruszyła do Grecji. Do pierwszego starcia doszło w wąwozie pod Termopilami. Wojska Hellenów stawiały opór perskiej potędze przez kilka dni. Gdy na horyzoncie malowała się nieuchronna porażka, na placu boju pozostali już tylko Spartanie. Przewaga liczebna Persów była miażdżąca. Dzielni wojownicy polegli. Porażka Spartan otworzyła Kserksesowi drogę do Attyki. Ateńczycy nie byli w stanie obronić swojego miasta, ale zatriumfowali w bitwie morskiej pod Salaminą, podczas której rozgromili wielką flotę Persów. Rok później wojska perskie musiały uznać wyższość Hellenów pod Platejami. Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje? Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje. Kserkses przestał interesować się podbojem ziem w basenie Morza Egejskiego. Imperium było trapione buntami Jonów na wybrzeżu Azji Mniejszej. Tymczasem król królów korzystał z przywilejów życia dworskiego. W 465 r. p.n.e. został zamordowany. Kolejni władcy angażowali się w wojnę Aten ze Spartą, wspierając finansowo poszczególne strony, zależnie od sytuacji na polu bitwy. W ten sposób próbowali wpłynąć na politykę w Helladzie. W czasie panowania Artakserksesa II, sprawy perskie skupiały się wokół buntu w Egipcie, który na wiele lat odłączył się od imperium. Niestabilna sytuacja w państwie skłoniła Cyrusa Młodszego do podjęcia próby obalenia swojego brata. Wyprawa zakończyła się jednak niepowodzeniem i śmiercią satrapy Anatolii. Sparta, która urosła w siłę, w 400 r. p.n.e. rozpoczęła wojnę przeciwko Persji. Artakserkses postanowił bronić się, wspierając Ateny. Ci zdołali odbudować swą potęgę po porażce ze Spartą, a władca perski narzucił Hellenom pokój królewski, na mocy którego ci mieli porzucić roszczenia względem Azji Mniejszej. W kolejnych latach Persja była trapiona kolejnymi buntami wewnętrznymi. Perska gospodarka zaczęła podupadać. Kolejny władca, Artakserkses III, próbował odzyskać Egipt, ale bez skutku. Udało mu się to dopiero w 343 r. p.n.e. Jak upadła Persja? Persji daleko było już do potężnego imperium z czasów panowania Dariusza I. Tymczasem w siłę rosła Macedonia, która obrała za cel Helladę. Macedoński król zdołał uzależnić od siebie najważniejsze państwa greckie. Pod zwierzchnictwem Filipa II, w Helladzie zapanowały antyperskie nastroje. Filip II rozpoczął przygotowania do wyprawy przeciwko Persji. Po jego śmierci, plan podboju imperium kontynuował jego syn, Aleksander III. Wojska grecko-macedońskie w kilku bitwach pokonały armię perską, dowodzoną przez Dariusza III. Wkrótce władca został zamordowany przez swoich poddanych, a imperium Achemenidów przestało istnieć. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To dlatego wielkie imperium Hetytów upadło. Naukowcy w końcu odkryli przyczynę
Imperium Hetytów było potężnym państwem, które swoją siłę opierało na niezwykle silnej i dobrze uzbrojonej armii. Upadło około 1200 p.n.e., a dotychczas uważano, że stało się to pod naporem Ludów Morza. Nowe badania wykazały, że przyczyna mogła być zupełnie inna.
W tym artykule: Hetyci stworzyli jedno z największych imperium w czasach starożytnych Co spowodowało upadek państwa Hetytów? Badacze podejrzewają, że susza mogła być gwoździem do trumny Hetytów Hetyci byli starożytnym ludem indoeuropejskim, który od 2000 r. p.n.e. zamieszkiwał terytorium Anatolii, w dzisiejszej Turcji. Plemiona hetyckie przybyły tam prawdopodobnie ze swoich rdzennych obszarów, czyli z regionów na północ od Kaukazu. Wykopaliska archeologiczne wykazały, że koczownicy, którzy dotarli do historycznej krainy Hatti, wyparły zamieszkujący tam lud. Doszło wówczas do akulturacji, a Hetyci, którzy sami nazywali się Nesytami, przyswoili wierzenia i język ludów Hatti. Hetyci stworzyli jedno z największych imperium w czasach starożytnych Hetyci w Anatolii zaczęli tworzyć małe autonomiczne miasta-państwa. Jednym z nich była Kussara. To małe miasteczko było zarządzane przez księcia Anittę, który posiadał dużą armię licząca ponad 1200 wojowników i 40 rydwanów. Ze starożytnych zapisów historycznych wynika, że władca jako pierwszy próbował podporządkować sobie wszystkie hetyckie miasta. Udało mu się zdobyć wpływy w Nesie i podbić większą część centralnej Anatolii. Dopiero około połowy XVII wieku p.n.e. udało się scentralizować i zjednoczyć państwo hetyckie. Dokonał tego Labarna, wódz który został pierwszym królem Hetytów. Panował w latach 1680–1650 p.n.e. W następnych dziesięcioleciach Hetyci stworzyli ogromne imperium, które kontrolowało już nie tylko Anatolię, ale również północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę. Swoją siłę opierali na niezwykle dużej, bardzo dobrze uzbrojonej i świetnie zorganizowanej armii. Co spowodowało upadek państwa Hetytów? Dotychczas uważano, że kres tego potężnego państwa nastąpił ok. 1200 r. p.n.e. Historycy uważali, że doszło wówczas do destabilizacji politycznej pod naporem przybyszów zwanych Ludem Morza, czyli m.in. Frygów i Protoormian pochodzących z Bałkanów. Ponadto wciąż pozostawał nierozwiązany spór z Asyryjczykami. Migracja nacierająca od strony południowych wybrzeży Morza Śródziemnego doprowadziła do przerwania szlaków handlowych. W państwie zapanował chaos, który ostatecznie przyniósł klęskę głodu i wewnętrznych konfliktów. Dlaczego Hunowie zaatakowali Cesarstwo Rzymskie? Nie chodziło o zdobycie złota i bogactwa Hunowie przeszli do historii jako „bicz boży” nad rzymskim imperium. Dlaczego zaatakowali największe imperium ówczesnych czasów? Naukowcy znaleźli odpowiedź. Najnowsze badania rzucają jednak nowe światło na upadek tego wielkiego imperium. Naukowcy z Temple University w Filadelfii przeprowadzili izotopową analizę pierścieni w pniach jałowców, które występują we współczesnej Anatolii. Niektóre z nich mają kilka tysięcy lat, a więc są „naocznymi” świadkami obecności Hetytów na tych ziemiach. Badacze podejrzewają, że susza mogła być gwoździem do trumny Hetytów Drzewa są bardzo cennym źródłem informacji dla naukowców, którzy badają zmieniający się klimat. Każda warstwa wnętrza łodygi dostarcza danych dotyczących wieku rośliny, a także pogody, jaka panowała w poszczególnych latach. Na tej podstawie uczeni odkryli, że między 1198 a 1196 r. p.n.e. w Anatolii panowała wielka susza, która mogła w dużym stopniu negatywnie wpłynąć na rolnictwo i dostęp do wody pitnej. – Tak wielka susza w Anatolii, która zbiega się w czasie z upadkiem imperium hetyckiego, może świadczyć o wrażliwości dawnych społeczności na niespodziewane i wieloletnie ekstrema klimatyczne. Takie wydarzenia mogą sprawić, że ludzie nie są w stanie poradzić sobie z nową rzeczywistością i dochodzi do katastrof humanitarnych. To pokazuje tylko, że kryzys klimatyczny może mieć dramatyczne skutki – twierdzą autorzy w artykule, który został opublikowany w czasopiśmie naukowym „Nature”. Autorzy zwracają uwagę na to, że sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna u schyłku imperium Hetytów była już bardzo napięta ok. 1200 r. p.n.e. Naukowcy przyznają, że wciąż pozostaje wiele pytań, na które nie ma odpowiedzi. Jednak susza mogła w znacznym stopniu przyczynić się do klęski głodu, wybuchu epidemii różnych chorób oraz skłonić ludzi do buntu i działań wojennych. Źródło: Nature Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".