Grał według zasad systemu – i ocalił ponad tysiąc istnień. Historia Oscara Schindlera nie jest oczywista
Oskar Schindler – bawidamek, ryzykant i agent niemieckiego wywiadu, przy okazji był człowiekiem, który zaryzykował cały swój majątek i życie, by wyrwać z rąk machiny zagłady 1200 istnień. Mówimy tu o jednej z najbardziej niejednoznacznych postaci historycznych. Heroizm nie zawsze ma czyste ręce. Jednak czy w kontekście czynów, których dokonał, ma to jakiekolwiek znaczenie?
Spis treści: Jak Schindler został „gaunerem”? Małżeństwo z Emilie Pelzl Szpiegostwo i Abwehra Krakowskie imperium Oskara Schindlera Ewolucja postawy Lista Schindlera Od bohatera do bankruta Historia Oskara Schindlera nie jest czarno-biała, jak mogłoby się wydawać. Pozornie niemiecki przedsiębiorca wydaje się być postacią nieskazitelną. Nie można jednak nie wspomnieć, że w tym przypadku najwyższe poświęcenie przeplata się z egoizmem, a „narzędziem zbawienia” jest oportunizm. Nie zmienia to jednak faktu, że gdyby nie on, lista ofiar Holocaustu byłaby dłuższa. Jak Schindler został „gaunerem”? Oskar Schindler urodził się 28 kwietnia 1908 roku w Svitavach (Zwittau), przemysłowym mieście na Morawach, które w tamtym czasie były częścią Austro-Węgier. Był to wówczas wielokulturowy region, gdzie Morawianie koegzystowali z Niemcami sudeckimi i Żydami. Rodzina Schindlerów reprezentowała lokalną klasę wyższą. Ojciec Oskara, Johann, pracował w branży ubezpieczeniowej, ale bez większych sukcesów. Los odwrócił się, gdy zaczął sprzedawać generatory prądu dla rolnictwa i przemysłu. Matka, Francisca z domu Luserová, nazywana w rodzinie Fanny, była opisywana jako kobieta elegancka, ale borykająca się z nieustannymi problemami zdrowotnymi. Zmarła w 1935 roku, w wieku 53 lat. Edukacja i pierwsze skandale W szkole Schindler nie odnosił spektakularnych sukcesów. Co więcej, już wtedy ujawnił drzemiącą w nim skłonność do sięgania po nieszablonowe, a przy tym – także moralnie wątpliwe rozwiązania. Po ukończeniu szkoły podstawowej, uczęszczał do gimnazjum technicznego. Jego edukacja zakończyła się jednak już w 1924 roku. Młody Oskar został wydalony z placówki za fałszowanie dokumentów szkolnych. To właśnie wtedy wśród lokalnej społeczności zyskał przydomek „Schindler-gauner”, czyli krętacz, oszust. Poprawa nie przyszła z postępującym wiekiem. Uwielbiał luksusowy, wystawny i hulaszczy tryb życia, co nierzadko sprowadzało na niego problemy. Dwukrotnie został aresztowany za pijaństwo, najpierw w 1930, później w 1932 roku. Małżeństwo z Emilie Pelzl 8 marca 1928 roku Schindler ożenił się z córką majętnego rolnika ze Starego Maletína, Emilie Pelzl. Młoda para nie miała lekkiego startu. Rodzice wybranki Oskara nie widzieli w nim dobrego kandydata na męża dla swojej córki. Postrzegali go raczej jako człowieka nieodpowiedzialnego, a ich podejrzenia nie były bezpodstawne. Schindler szybko roztrwonił cały posag, jaki wniosła Emilie, a nie była to mała suma. 100000 koron czeskich wydał na swoje pasje i kochanki. Ich małżeństwo było dalekie od ideału, ale Pelzl trwała przy swoim mężu przez cały okres wojenny. Historycznie odegrała niezwykle ważną rolę. To właśnie ona sprawowała opiekę nad więźniami. Szpiegostwo i Abwehra W latach 30. Oskar Schindler podejmował próby prowadzenia własnego biznesu, ale wszystkie kończyły się fiaskiem. Tkwił w trudnej sytuacji finansowej, ale brak pieniędzy nie skłonił go do porzucenia wystawnego życia. To właśnie te czynniki pchnęły go w objęcia Abwehry, czyli niemieckiego wywiadu wojskowego. Od 1935 roku działał jako agent. Miał za zadanie zbierać informacje o czeskich instalacjach wojskowych, ruchach wojsk i infrastrukturze kolejowej. Był to wybór czysto oportunistyczny, choć ułatwiony przez rosnące nastroje narodowosocjalistyczne wśród Niemców sudeckich, skupionych wokół Partii Niemców Sudeckich Konrada Henleina, do której Schindler wstąpił w 1935 roku. 18 lipca 1938 roku został aresztowany przez czechosłowacki kontrwywiad w hotelu Ungar w Svitavach. Schindler został oskarżony o zdradę stanu, za co trafił do więzienia w Brnie. Paradoksalnie, moment, który mógł być końcem jego historii, okazał się początkiem zupełnie nowej drogi. Po układzie monachijskim został zwolniony na mocy ogólnej amnestii w październiku 1938 roku. Szybko wstąpił do NSDAP, stając się pełnoprawnym członkiem partii, co miało mu otworzyć drzwi do kariery w okupowanej Polsce. Krakowskie imperium Oskara Schindlera W 1939 roku wybuchła II wojna światowa. Schindler dostrzegł w globalnym kryzysie szansę dla siebie. W październiku 1939 roku przybył do Krakowa. Przyświecał mu jasny cel – wzbogacić się na wojennej koniunkturze. Przejęcie fabryki „Rekord” Kluczowym elementem jego planu było przejęcie zakładu produkcyjnego. Wybór padł na upadłą fabrykę „Rekord” na ulicy Lipowej 4 na Zabłociu, która przed wojną produkowała naczynia emaliowane. 15 stycznia 1940 roku oficjalnie uruchomił Deutsche Emailwarenfabrik (DEF), potocznie zwaną „Emalią”. Schindler od początku wykazywał się niezwykłym zmysłem biznesowym. Wykorzystał fakt, że żydowska siła robocza była najtańsza. Wynagrodzenia płacone SS za więźniów były ułamkiem stawek rynkowych dla Polaków. Ekonomiczne wyrachowanie? Tak, jednak to właśnie chciwość Oskara stała się fundamentem systemu, który później pozwolił na ocalenie setek ludzi. Pod koniec 1942 roku, fabryka uzyskała status zakładu zbrojeniowego, co czyniło jej pracowników „niezbędnymi dla wysiłku wojennego” i chroniło ich przed natychmiastową wywózką do obozów zagłady. Rola Itzhaka Sterna i Abrahama Bankiera Nie można nie wspomnieć o wpływie, jaki na Schindlera wywarli jego żydowscy współpracownicy. Itzhak Stern stał się nie tylko mózgiem operacyjnym firmy, ale także „moralnym katalizatorem dla Oskara”. To właśnie on uświadomił Schindlerowi skalę niemieckich zbrodni i przekonał go, że fabryka może stać się azylem. Z kolei Abraham Bankier, bankrutujący właściciel „Rekordu”, pomógł mu poruszać się w zawiłościach czarnego rynku i finansowania przedsięwzięć w warunkach okupacyjnych. Dzięki nim Schindler zrozumiał, że w systemie totalitarnym pieniądze i łapówki są jedynym sposobem na obejście nieludzkiego prawa. Ewolucja postawy W 1943 roku przeprowadzona została likwidacja krakowskiego getta. Był to moment zwrotny w życiu Schindlera. Widok brutalnych egzekucji i bezmyślnego okrucieństwa SS wywołał u niego głęboki wstrząs. To wtedy egoistyczny cel pomnażania majątku ustąpił miejsca obsesyjnej wręcz chęci ratowania Żydów. Relacje z Amonem Göthem Żeby móc zrealizować swój plan, Oskar musiał nawiązać stosunki towarzyskie z Amonem Göthem. Wspólne libacje, dostawy luksusowych towarów z czarnego rynku i gigantyczne łapówki pozwoliły Oskarowi na wynegocjowanie zgody na budowę własnego podobozu na terenie fabryki DEF. Dzięki temu więźniowie pracujący dla Schindlera nie musieli znosić nieludzkich warunków obozu w Płaszowie i codziennie narażać się na śmierć z ręki sadystycznego i nieobliczalnego komendanta. W podobozie na Zabłociu panowały o wiele lepsze warunki. Lista Schindlera W 1944 roku Niemcy przegrywali na froncie wschodnim. Rozpoczęli wówczas likwidację obozów i zakładów przemysłowych w Polsce, by zatrzeć ślady swych zbrodniczych działań. Schindler podjął wówczas najbardziej brawurową decyzję w swoim życiu: postanowił przenieść fabrykę wraz z pracownikami do Brünnlitz w swoim rodzinnym Kraju Sudetów. Tworzenie listy ocalenia Dzięki wpływom i posiadanym funduszom udało mu się przekupić urzędników w Inspektoracie Uzbrojenia i uzyskać zgodę na relokację zakładu. Kluczową postacią w tworzeniu listy był Mieczysław Pemper, który jako osobisty sekretarz Götha miał dostęp do tajnych raportów o planowanej likwidacji fabryk. Pemper, we współpracy z Itzhakiem Sternem i przy użyciu nazwisk dostarczonych przez Marcela Goldberga, przygotował spis około 1200 osób. Transporty rozpoczęły się w październiku 1944 roku. Jednak nie wszystko szło zgodnie z planem. Transport z 300 kobietami omyłkowo trafił do Auschwitz-Birkenau. Schindler, wykazując się niebywałą determinacją, wysłał swoją sekretarkę z łapówkami (m.in. diamentami i obietnicą wypłaty 7 marek dziennie za pracownicę), co doprowadziło do jedynego znanego przypadku, gdy tak duża grupa ludzi żywa opuściła komory gazowe fabryki śmierci. Ratunek więźniów z Goleszowa W styczniu 1945 roku, w samym środku mroźnej zimy, pod bramę fabryki w Brünnlitz podstawiono dwa zaplombowane wagony z 120 więźniami z Goleszowa. Emilie Schindler odegrała tu kluczową rolę – powstrzymała komendanta SS przed odesłaniem transportu, a Oskar przekonał go, że więźniowie są mu niezbędni do pracy. Od bohatera do bankruta Po 9 maja 1945 roku, jako nazista i były szpieg, Schindler musiał uciekać przed Armią Czerwoną. Schronił się w Niemczech, gdzie kilka lat spędził w nędzy, do której nie przywykł. W 1949 roku wyemigrował do Argentyny, gdzie starał się odbudować finansową potęgę. Wszystkie przedsięwzięcia, których się podejmował, kończyły się jednak fiaskiem. W obliczu osobistej porażki, zdecydował się na powrót do Niemiec, zostawiając Emilie w Argentynie bez środków do życia. Tam podejmował kolejne próby biznesowe, ponownie z marnym skutkiem. Oskar Schindler, niegdyś potężny przemysłowiec, spędził ostatnie lata życia w skromnym mieszkaniu, utrzymując się głównie z darów i emerytury wypłacanej przez Schindlerjuden i organizacje żydowskie. Zmarł 9 października 1974 roku. Zgodnie z jego ostatnią wolą, ciało Oskara przewieziono do Izraela. Spoczął na katolickim cmentarzu, na Górze Synaj w Jerozolimie. Do dziś jego grób jest miejscem pielgrzymek ocalonych i ich rodzin, którzy kładą tam kamienie w geście żydowskiej tradycji pamięci. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
To jedna z najmroczniejszych postaci XX wieku. „Rzeźnik z Lyonu” przez lata unikał kary dzięki współpracy z USA
Klaus Barbie z okrutną precyzją realizował politykę Trzeciej Rzeszy. Przez swoją lojalność wobec zbrodniczego systemu i czyny, których dopuścił się podczas wojny, stał się jednym z najbardziej poszukiwanych przestępców wojennych na świecie. Pełen cynizmu, nawet po upadku III Rzeszy czuł się nietykalny. Został współpracownikiem USA, ale sprawiedliwość w końcu zatriumfowała, a Barbie dokonał żywota w celi więziennej, w tym samym mieście, które niegdyś terroryzował.
Spis treści: Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Biurokrata zagłady Terror w Lyonie Barbie w służbie USA Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem Pułapka de Hoyosa Proces w Lyonie Szacuje się, że zbrodniarz noszący przydomek „Rzeźnik z Lyonu” osobiście doprowadził do śmierci ponad 4000 osób i wysłał do obozów zagłady 7500 Żydów, z których większość zakończyła życie w komorze gazowej obozu Auschwitz-Birkenau. Nie oszczędzał nikogo. Miał na sumieniu nawet dzieci. Do końca uważał się za nazistę, a okrutne czyny, których się dopuścił, przepełniały go dumą. Ideologia nazistowska wyjściem z trudnej sytuacji Nikolaus „Klaus” Barbie przyszedł na świat 25 października 1913 roku w Bad Godesberg, malowniczo położonym miasteczku w pobliżu Bonn. Urodził się jako nieślubne dziecko. Jego ojciec, również Nikolaus, był nauczycielem, ale to nie pedagogika ,a trauma wojenna definiowała jego postawę. Jako weteran walk pod Verdun, ranny w szyję i zgorzkniały, stał się człowiekiem surowym, skłonnym do nadużywania alkoholu i brutalnej dyscypliny wobec syna. W 1933 roku, w tym samym, w którym Hitler doszedł do władzy, zmarł ojciec Klausa. To wydarzenie zamknęło przed nim drogę do studiów teologicznych. Osierocony, nie mógł sobie pozwolić na kontynuowanie nauki, więc zamiast służyć Bogu, młody Klaus zdecydował się poświęcić nowemu bożkowi Niemiec – Führerowi. Dzięki zaangażowaniu w Hitlerjugend i wolontariacie w obozie pracy w Szlezwiku-Holsztynie, drzwi do kariery w SS stanęły przed nim otworem. Do zbrodniczej organizacji wstąpił 26 września 1935 roku. Biurokrata zagłady Barbie nie trafił na front jako zwykły żołnierz. Dzięki swojemu nieprzeciętnemu intelektowi i wręcz fanatycznemu oddaniu sprawie, wstąpił do Sicherheitsdienst, czyli wywiadu SS. To właśnie tam przeszedł intensywne szkolenie w kwaterze głównej na Alexanderplatz w Berlinie, gdzie uczył się metod przesłuchań i inwigilacji. Praca w oddziale obyczajowym, polegająca na tropieniu prostytutek, homoseksualistów i Żydów, zradykalizowała go i pozbawiła resztek empatii. W 1940 roku III Rzesza podbiła Holandię. Dla Barbiego była to szansa na „wykazanie się w terenie”. Skierowany do Amsterdamu, do Centralnego Biura Emigracji Żydowskiej (Zentralstelle für jüdische Auswanderung), stał się prawą ręką Willy’ego Lagesa. To tam Barbie nauczył się, że ludobójstwo to przede wszystkim logistyka i skrupulatne listy nazwisk. W 1941 roku odegrał istotną rolę w tłumieniu strajku w Amsterdamie. Tym samym udowodnił, że nawet w walce z cywilami nie cofnie się przed użyciem najbrutalniejszych środków. Szybko awansował, otrzymując stopień SS-Untersturmführera i Krzyż Żelazny II klasy w uznaniu jego „gorliwości”. Terror w Lyonie W 1942 roku został wysłany do Francji. Po krótkim pobycie w Dijonie, awansował na szefa Gestapo Lyonie. Nie trafił tam przypadkiem. Lyon stanowił serce francuskiego ruchu oporu, a labirynt ulic i korytarzy był idealnym miejscem dla partyzanckich działań. Zadaniem Barbiego było zmiażdżenie tego oporu za wszelką cenę. Siedziba Gestapo w hotelu Terminus stała się synonimem piekła na ziemi. To właśnie tam Barbie osobiście nadzorował i przeprowadzał okrutne tortury. Ofiary opisywały go jako człowieka, który podczas bicia czy topienia więźnia w lodowatej wodzie z amoniakiem potrafił zachować zimny spokój, a nawet głaskać kota siedzącego mu na kolanach. Do najtragiczniejszych wydarzeń, związanych z pobytem Barbiego w Lyonie, zalicza się aresztowanie Jeana Moulina. Człowiek, który zjednoczył francuskie podziemie przez 21 dni był poddawany niewyobrażalnie okrutnym praktykom. Gestapowcy łamali mu kości i przypalali skórę. Mimo bólu, którego nie można sobie nawet wyobrazić, Moulin nie ugiął się i nie wydał nikogo. Zbrodnią, która najbardziej wstrząsnęła opinią publiczną, był najazd na Izieu. 6 kwietnia 1944 roku Barbie wydał rozkaz aresztowania dzieci ukrywających się w tamtejszym sierocińcu. W telegrafie do Paryża meldował o „oczyszczeniu” placówki, a dzieci nazywał wprost „towarem” do wysyłki na wschód. Barbie w służbie USA W 1945 roku III Rzesza upadła. Niektórzy naziści postanowili zakończyć życie na własnych zasadach, a wielu znalazło schronienie w Ameryce Południowej. Klaus Barbie postanowił ukryć się w Niemczech. Wiedział jednak, że nie uda mu się pozostać niezauważonym. W związku z tym, postanowił zrobić to, co potrafił najlepiej – zaczął manipulować, tym razem nie swoimi ofiarami, a nowymi panami sytuacji. Już w 1946 roku rozpoczął współpracę z amerykańskim CIC – Counter Intelligence Corps. To jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów w powojennej historii. Amerykanie, choć początkowo udawali nieświadomość, doskonale wiedzieli, z kim mają do czynienia. Jednak uznali „Rzeźnika z Lyonu” za zbyt cenny nabytek, by oddać go Francuzom. Dla oficerów CIC Barbie był „wybitnym ekspertem od komunistów”. W realiach rodzącej się zimnej wojny, jego wiedza o francuskich strukturach lewicowych i rozbudowana sieć informatorów, którą dysponował, były dla Amerykanów ważniejsze od sprawiedliwości. Przez kilka lat Barbie żył pod ochroną USA jako opłacany agent, mimo że francuskie sądy dwukrotnie skazywały go zaocznie na karę śmierci. Ekstradycja nie wchodziła w grę Kiedy presja Francji na ekstradycję stała się nie do zniesienia, CIC nie wydało Barbiego przed oblicze sądu. Zamiast tego w 1951 roku zorganizowano jego ucieczkę tzw. „szczurzym szlakiem”. Wykorzystując kontakty z chorwackim księdzem Krunoslavem Draganoviciem, Barbie wraz z żoną i dwójką dzieci wyjechał do Boliwii pod nowym nazwiskiem – Klaus Altmann. Zbrodniarz stał się przedsiębiorcą, doradcą i… narkotykowym baronem W boliwijskich realiach nazistowski zbrodniarz zaczął rozkwitać. Klaus Altmann stał się wpływową postacią w La Paz i Cochabambie. Jego umiejętności z okresu Gestapo okazały się niezwykle przydatne dla boliwijskich dyktatorów. Barbie doradzał im w kwestiach bezpieczeństwa wewnętrznego, szkoląc boliwijskie służby w technikach tortur i tłumienia opozycji politycznej. Jako współzałożyciel firmy Transmaritima Boliviana, zajmował się handlem bronią na wielką skalę. Paradoksalne było to, że firma żeglugowa działała w kraju niemającym dostępu do morza, co dobitnie świadczyło, że była jedynie przykrywką dla brudnych interesów. Barbie otrzymał nawet stopień podpułkownika w boliwijskiej armii i paszport dyplomatyczny, który pozwalał mu na swobodne wizyty w Europie i USA. W latach 70. i 80. Barbie stał się kluczowym graczem w raczkującym jeszcze handlu kokainą na ogromną skalę. Współpracował z Roberto Suárezem Gómezem, a nawet spotkał się z samym Pablo Escobarem, by oferować ochronę transportów narkotyków w zamian za fundusze na walkę z komunizmem. Pułapka de Hoyosa Wydawało się, że „Rzeźnik z Lyonu” uniknie sprawiedliwości. Jednak w 1971 roku na jego trop wpadli Beate i Serge Klarsfeldowie, słynni łowcy nazistów. Dzięki ich determinacji świat dowiedział się, że Klaus Altmann to w rzeczywistości Klaus Barbie. Przełomem był rok 1972, kiedy francuski dziennikarz Ladislas de Hoyos namówił Barbiego na wywiad. Altmann twierdził, że nie mówi po francusku, więc rozmowa odbywała się w języku niemieckim. Jednak w kluczowym momencie de Hoyos zadał mu pytanie po francusku, a ten odruchowo odpowiedział. Mało tego, dał się nabrać na prostą sztuczkę, biorąc do ręki przedmioty, które podawał mu dziennikarz. Na wszystkich pozostawił swoje odciski palców i tym samym ostatecznie rozwiał wszelkie wątpliwości. Proces w Lyonie Klaus Barbie został aresztowany i wydany Francji dopiero w 1983 roku, gdy do władzy w Boliwii doszedł rząd demokratyczny. Jego proces, który rozpoczął się w maju 1987 roku, stał się wydarzeniem o skali globalnej. Obroną Barbiego zajął się Jacques Vergès, znany jako „adwokat diabła”. Obrońca przyjął dość nietypową strategię. Zamiast bronić klienta przed zarzutami, atakował francuski system kolonialny, oskarżając Francję o podobne zbrodnie. Ta cyniczna linia obrony miała na celu relatywizację winy, ale w obliczu zeznań ocalałych okazała się nieskuteczna. 4 lipca 1987 roku sąd przysięgły w Lyonie uznał Barbiego za winnego wszystkich zarzucanych mu zbrodni przeciwko ludzkości i skazał go na dożywotnie więzienie. 25 września 1991 roku zbrodniarz zmarł na białaczkę w więzieniu Saint-Joseph w Lyonie. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zaginiony obraz wisiał w domu przez lata. Policja odzyskała wojenną zgubę
Policjantom z Katowic udało się odzyskać obraz, który przez ponad 80 lat pozostawał zaginiony. Praca autorstwa Feliksa Michała Wygrzywalskiego została zlokalizowana w mieszkaniu u jednej z katowickich rodzin, od pokoleń posiadającej zaginione dzieło. Obraz został przetransportowany do Muzeum Śląskiego, gdzie oczekuje na dalsze decyzje.
Feliks Michał Wygrzywalski to polski malarz urodzony w 1875 roku w Przemyślu. Jego prace ozdabiają sale muzeów, takich jak Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Krakowie czy Lwowska Galeria Sztuki. Wśród najsłynniejszych obrazów artysty znajdują się m.in. „Burłacy” czy „Nad ciepłym morzem”. Teraz do zbioru eksponowanych dzieł artysty dołączą nowo odnalezione „Dzieci nad wodą”. Wojenna zguba Dotychczas ostatnia informacja na temat położenia zaginionego obrazu pochodziła z 1944 roku, kiedy dzieło znajdowało się w kolekcji Leona Babińskiego. Znany prawnik, który w dwudziestoleciu międzywojennym współorganizował polskie sądownictwo, przechowywał pracę Wygrzywalskiego w swojej warszawskiej kolekcji. Wojna, niestety, pozbawiła nas wiedzy na temat lokalizacji obiektu, który przez ponad 80 lat pozostawał zaginiony. Dzieło znalazło się w rejestrze utraconych dóbr kultury prowadzonym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wszystko zmieniło się w grudniu 2025 roku, kiedy katowiccy policjanci namierzyli obecną lokalizację wojennej zguby. Oryginalny obraz w katowickim mieszkaniu „Dzieci nad wodą” zostały zlokalizowane w jednym z mieszkań w Katowicach. W trakcie interwencji policjanci weszli do lokalu, gdzie ich oczom ukazało się dzieło Wygrzywalskiego. Obraz, który od czasów II wojny światowej pozostawał zaginiony, znajdował się – jak gdyby nigdy nic – w „czterech ścianach” jednego ze śląskich domów. Skąd więc tak wyjątkowy obiekt znalazł się w tak nieoczywistym miejscu? Rzeczniczka prasowa Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach, nadkomisarz Sabina Chyra-Giereś, w następujący sposób relacjonuje wstępne tłumaczenia właściciela obrazu: „Z relacji właściciela mieszkania, w którym odnaleziono obraz, wynika, że był on przekazywany z pokolenia na pokolenie. Właściciel nie zna historii jego zaginięcia ani okoliczności, w jakich znalazł się w posiadaniu jego rodziny”. Widzimy więc, że powojenne losy „Dzieci…” pozostają nieznane. Nie wiemy, jak dzieło zostało przetransportowane ze stolicy na Śląsk i jak trafiło w ręce ostatnich właścicieli. Ta historia najpewniej pozostanie zagadką, która dodaje dodatkowego kolorytu odnalezionemu obrazowi. Drogocenna praca w murach muzeum W interwencji, obok policjantów, brali udział eksperci z Muzeum Śląskiego w Katowicach, którzy byli odpowiedzialni za identyfikację i zabezpieczenie znaleziska. Opinia rzeczoznawców potwierdziła, że mamy do czynienia z oryginalną pracą Feliksa Wygrzywalskiego. Wartość obrazu została wyceniona na 25 tysięcy złotych, jednak nie wiadomo, czy ostatecznie trafi on do kolekcji prywatnej. Obecnie dzieło sztuki przechowywane jest w Muzeum Śląskim, gdzie czeka na decyzję Prokuratury Rejonowej Katowice-Południe. Ta sama jednostka prowadzi postępowanie w sprawie wyjaśnienia okoliczności odnalezienia obrazu na terenie Katowic. Na podstawie zgromadzonego materiału służby mają ustalić, w jaki sposób „Dzieci nad wodą” znalazły się w katowickim mieszkaniu. Już teraz można przypuszczać, że obraz dołączy do muzealnej kolekcji prac podkarpackiego malarza i nadal będzie upiększać przestrzenie wystawiennicze. Źródło: TVN24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Eva Braun świadomie wybrała życie w zbrodniczym systemie. Do samego końca była lojalna wobec Hitlera
Eva Braun przez kilkanaście lat była najbliższą osobą człowieka, który wzniecił pożogę II wojny światowej. Mimo to historycy przez lata spychali ją na margines, szufladkując ją jako apolityczny „ozdobnik”, który zupełnym przypadkiem znalazł się w centrum historycznych wydarzeń. Czy słusznie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Rodzina Braunów „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Życie i śmierć w bunkrze Żona Adolfa Hitlera przez lata była traktowana jako historyczna ciekawostka – niewiele znaczący przypis do biografii sprawcy wielkiego zła. Należy jednak podkreślić, że Eva Braun nie była jedynie niewinną ofiarą, która znalazła się pod zgubnym wpływem uroku potwora w ludzkiej skórze. Dziś historycy nie mają wątpliwości, że „słodka” Eva, jak nazywał ją Hitler, świadomie wybrała życie w samym centrum zbrodniczego systemu. Wiedziała o prześladowaniach Żydów (choćby z racji tego, że jej własna rodzina przejęła mienie pożydowskie), widziała znikających ludzi, słyszała rozmowy o wojnie totalnej. Jakakolwiek „niewiedza” z jej strony była niczym innym, jak tylko świadomym odwracaniem wzroku. Rodzina Braunów Eva Anna Paula Braun urodziła się 6 lutego 1912 roku w Monachium. Była drugą z trzech córek Friedricha „Fritza” Brauna, nauczyciela w szkole zawodowej, i Franziski „Fanny” Kronberger, gospodyni domowej. Jej dzieciństwo przypadło na burzliwe czasy powojennego chaosu w Niemczech – okresu hiperinflacji, rewolucji w Bawarii i rodzącego się nazizmu. Mimo to w domu Braunów panowała względna stabilizacja, choć Fritz musiał ciężko pracować, by utrzymać standard życia, jakiego oczekiwał. W przeciwieństwie do swojej starszej siostry, Ilse, Eva nie przykładała zbyt dużej uwagi do edukacji. Uczyła się (z przeciętnymi wynikami) w katolickim liceum w Monachium, a następnie przez rok (1928/1929) uczęszczała do szkoły handlowej, co było typowe dla dziewcząt z jej sfery. Edukacja miała przygotować ją do roli żony i matki. Większy zapała przejawiała względem sportu. Była doskonałą lekkoatletką, a później – pływaczką i narciarką. „Słodka” Eva poznaje „pana Wilka” W 1929 roku podjęła pracę, która miała zdeterminować jej dalsze życie. Została asystentką, pomocnicą biurową i okazjonalną modelką w zakładzie fotograficznym przy Amalienstrasse 25 w Monachium, którego właścicielem był Heinrich Hoffmann – osobisty fotograf Hitlera, propagandysta i twórca wizerunku Führera. Pierwsze spotkanie nastąpiło w październiku 1929 roku. Stojąc na drabinie i porządkując dokumenty na górnych półkach, Eva została zaskoczona wejściem szefa w towarzystwie mężczyzny w średnim wieku. Nieznajomy miał charakterystyczny wąsik, nosił jasny, angielski płaszcz i trzymał w ręku duży filcowy kapelusz. Hoffmann przedstawił go enigmatycznie jako „herr Wolf”, czyli pana Wilka. Wszyscy zasiedli do posiłku w kantorku. Czterdziestoletni lider rosnącej w siłę partii był oczarowany dziewczyną. Co ciekawe, Eva, apolityczna i niezainteresowana bieżącymi wydarzeniami, nie rozpoznała w nim polityka, którego twarz zaczynała pojawiać się na plakatach w całym Monachium. Hitler od czasu do czasu bywał w zakładzie. Przynosił Evie kwiaty, zabierał ją do opery czy kina. Dla starszego o 23 lata mężczyzny, atrakcyjna nastolatka była „słodką dziewczynką” – odskocznią od polityki. W cieniu Geli Raubal Początkowo Eva Braun była jedynie tłem w życiu przyszłego przywódcy Rzeszy. Jego obsesyjna miłość do siostrzenicy, Geli Raubal, nie pozostawiała miejsca dla innych kobiet. Eva, spotykająca się z Hitlerem sporadycznie, musiała zadowolić się rolą „tej drugiej”. Przełom nastał w 1931 roku. Po samobójczej śmierci Geli, Hitler przeżył załamanie nerwowe. Eva dostrzegła jednak szansę dla siebie w jego osobistym dramacie. Pogrążony w żałobie, początkowo odsunął się od wszystkich. Z czasem zaczął szukać pocieszenia i wtedy Braun odegrała swoją rolę. Nie zadawała trudnych pytań, nie oceniała, była dyskretna i bezgranicznie oddana. Stopniowo zaczęła wypełniać pustkę po Geli. Pierwszy kryzys Mimo to Hitler wciąż trzymał ją na dystans. Rok 1932 był dla niego czasem nieustannych kampanii wyborczych. Gdy on walczył o władzę, Braun siedziała sama w Monachium, czekając na telefon, który często nie dzwonił tygodniami. Czując się zaniedbana i obawiając się, że wybranek ją porzuci, zdecydowała się na drastyczny krok. Sięgnęła po broń i strzeliła sobie w szyję. Pocisk o milimetry minął tętnicę i utkwił w karku. Zdaniem wielu historyków, nie była to autentyczna próba odebrania sobie życia, a jedynie demonstracja oparta na chłodnej kalkulacji. Eva wiedziała, że kolejna samobójcza śmierć bliskiej osoby mogłaby zrujnować politycznie Hitlera. Można powiedzieć, że trafiła w dziesiątkę. Przerażony perspektywą skandalu, przyjechał do szpitala. Od tego momentu ich relacja stała się bardziej intymna. Drugi kryzys Sytuacja Evy pogorszyła się w 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy. Jej wybranek stał się najważniejszą osobą publiczną, a ona musiała pozostać w ukryciu. Nie mogła przyjeżdżać do Berlina. Nie pokazywano jej oficjalnie. Nawrót kryzysu był tylko kwestią czasu. W 1935 roku połknęła pokaźną dawkę tabletek nasennych. Także tym razem udało się ją odratować i ponownie ten akt szantażu emocjonalnego przyniósł oczekiwany rezultat. Do Hitlera dotarło, że jeżeli chce uniknąć kolejnych dramatów, musi zapewnić swojej kochance odpowiedni poziom stabilizacji. Kupił dla niej dom w dobrej dzielnicy Monachium, w którym zamieszkała razem ze swoją młodszą siostrą Gretl, a w swojej rezydencji w Berghof zatrudnił ją jako sekretarkę. W tamtym momencie jej pozycja stała się niepodważalna. Dokumentalistka prywatnego życia Hitlera Ważnym aspektem życia Evy Braun była jej pasja do fotografii i filmu. Pracując wcześniej u Hoffmanna, zdobyła solidne techniczne podstawy. W Berghofie nie rozstawała się z kamerą 16 mm i aparatem fotograficznym. To dzięki niej dysponujemy dziś nagraniami z Berghofu, ukazującymi przywódcę III Rzeszy w prywatnych sytuacjach. Te filmy nie były jednak tylko niewinnym hobby. Badacze są zdania, że Braun świadomie kreowała w nich idylliczny obraz życia. Była reżyserką domowej sielanki, w której ludobójca zamieniał się w zwykłego, „dobrotliwego” człowieka. Te działania były niczym innym, jak elementem propagandy, służącym ociepleniu wizerunku Hitlera. Wybuch wojny i ostateczna legitymizacja Po wybuchu wojny Hitler coraz rzadziej bywał w Berghofie. Eva została w górach, otoczona luksusem i służbą, podczas gdy Europa zaczynała płonąć. Jej listy z tego okresu świadczą o niezachwianym oddaniu. Pisała w nich, że za swoim wybrankiem pójdzie wszędzie, nawet na śmierć. W 1944 roku jej młodsza siostra, Gretl, wdała się w romans z Hermannem Fegeleinem, oficerem łącznikowym Himmlera przy Hitlerze. Wódz, widząc szansę na ściślejsze związanie Evy ze swoim kręgiem bez konieczności własnego ożenku, pobłogosławił ten związek. Ślub Gretl i Hermanna odbył się 3 czerwca 1944 roku, w Salzburgu. Huczne wesele zorganizowano w Berghofie. Dzięki temu małżeństwu Eva przestała być tylko „przyjaciółką Hitlera”. Stała się szwagierką potężnego generała SS. Mogła odtąd oficjalnie pojawiać się na niektórych uroczystościach, a w protokole dyplomatycznym traktowano ją z większymi honorami. Życie i śmierć w bunkrze W 1945 roku Armia Czerwona parła na zachód, a alianci bombardowali niemieckie miasta. W marcu, wbrew wyraźnym rozkazom Hitlera, który chciał, by została w bezpiecznej Bawarii, Eva wyruszyła samochodem do Berlina. W połowie kwietnia zamieszkała w bunkrze Führera pod kancelarią Rzeszy. Według relacji świadków, przez cały czas zachowywała spokój. Do samego końca dbała o wygląd. Codziennie robiła makijaż, układała włosy i zakładała najlepsze kreacje. 29 kwietnia Hitler postanowił nagrodzić ją za lojalność, spełniając jej największe marzenie. Do bunkra ściągnięto Waltera Wagnera, urzędnika stanu cywilnego, który udzielił ślubu w małej sali konferencyjnej. Świadkami byli Joseph Goebbels i Martin Bormann. Po ceremonii odbyło się skromne przyjęcie weselne w prywatnych apartamentach Hitlera. 30 kwietnia małżonkowie pożegnali się z personelem bunkra. Para udała się do prywatnego gabinetu Führera. Według zeznań adiutantów, Eva Braun miała usiąść na sofie i przegryźć kapsułkę z cyjankiem potasu. Zmarła niemal natychmiast. Hitler usiadł obok niej, również zgryzł kapsułkę, jednocześnie strzelając sobie w prawą skroń. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Twardy premier i wrażliwy artysta. Ten obraz pokazuje nieznane oblicze Churchilla
Winston Churchill kojarzy się z wojenną determinacją i płomiennymi przemówieniami. Tymczasem w jego życiu ważne miejsce zajmowała także sztuka. Niebawem w jego dawnej posiadłości będzie można zobaczyć namalowany przez niego nietypowy obraz. Nigdy wcześniej nie był prezentowany w Wielkiej Brytanii. To wyjątkowa okazja, by poznać nieznane oblicze „brytyjskiego buldoga”.
Winston Churchill (1874–1965) był brytyjskim mężem stanu, mówcą i pisarzem, który jako premier (1940–1945, 1951–1955) zjednoczył naród brytyjski podczas II wojny światowej. Wkrótce po objęciu przez niego urzędu premiera w 1940 roku Niemcy rozpoczęli naloty bombowe nad Wielką Brytanią. Płomienne przemówienia Churchilla dawały nadzieję Brytyjczykom. Również dzięki jego działaniom w 1945 roku Wielka Brytania i jej sojusznicy wygrali wojnę z nazistami. Malarstwo jako duchowy ratunek Winston Churchill, kojarzony głównie z nieugiętą postawą w czasach wojny, skrywał w sobie drugą, niezwykle wrażliwą naturę. W obliczu nieustającej presji związanej z pełnionymi obowiązkami, malarstwo stało się dla niego kluczowym źródłem spokoju i koncentracji. Sam opisywał tę pasję jako praktykę, która „przyszła mu na ratunek”. Tworzenie przy sztaludze pozwalało mu zwolnić tempo, odzyskać jasność myślenia i zregenerować siły po stresach życia politycznego. W ciągu swojego życia stworzył ponad 500 dzieł, które były jego prywatnym antidotum na frustrację i napięcie. Sztuka nie była dla niego tylko hobby, lecz fundamentem psychicznej odporności. Tajemnica „Quiet Waters” Od 28 lutego do 1 listopada 2026 roku w dawnym domu Winstona Churchill w Chartwell w hrabstwie Kent będzie można zobaczyć ekspozycję „Churchill the Artist” („Churchill artysta”). Kluczowym elementem tej wystawy jest obraz „Quiet Waters”. Dzieło to nigdy wcześniej nie było prezentowane publicznie w Wielkiej Brytanii. Na wystawę zostało wypożyczone z kanadyjskiej fundacji Beaverbrook Canadian Foundation. Churchill podarował ten obraz swojemu bliskiemu przyjacielowi, Lordowi Beaverbrookowi, z okazji jego 80. urodzin w 1959 roku. Jest to nietypowy obraz z jego twórczości, bo z reguły Churchill stosował jaskrawe i odważne barwy. „Quiet Waters” namalował w stonowanych, przygaszonych kolorach, skupiając się na skomplikowanych odbiciach światła na tafli wody. Obraz stanowi namacalny dowód na to, jak malarstwo pomagało Churchillowi wyciszyć się, odzyskać koncentrację i odpocząć od ogromnej presji politycznego życia. Jest on dowodem na to, że natura była dla Churchilla źródłem niekończącego się zachwytu. – Cała natura jest jednakowo interesująca i przesycona pięknem – powiedział kiedyś. Wyposażenie nietypowego artysty Na ekspozycji pokazano też inne przedmioty związane z artystyczną działalności Churchilla. Po raz pierwszy można się przyjrzeć na przykład jego malarskiej pelerynie. Jest ona wykonana z bawełny i wciąż nosi ślady wielogodzinnej pracy – jest gęsto pokropiona kropelkami farby. Co ciekawe, te ochronne ubrania były szyte przez prestiżowych krawców z Savile Row. Zakładanie ich stało się stałym elementem rytuału, który oddzielał życie publiczne od prywatnego azylu w Chartwell. Jedyny autoportret, jaki kiedykolwiek wykonał Churchill, przedstawia go dumnie ubranego właśnie w ten biały płaszcz. Obok płaszcza wystawiono okulary w stalowych oprawkach, których Churchill używał podczas malowania. Są też inne materiały artystyczne oraz osobiste przedmioty należące do premiera. Amator, który zadziwił mistrzów Warto zaznaczyć, że talent Churchilla nie był jedynie ucieczką od stresu, ale zyskał uznanie profesjonalistów. Lidera wspierał sam Sir Alfred Munnings, wybitny artysta i prezes Królewskiej Akademii. To Munnings namawiał premiera do publicznego pokazywania swoich prac. Pomógł mu uzyskać wyjątkowe wyróżnienie Honorowego Akademika Nadzwyczajnego. Churchill był jedynym artystą-amatorem, który kiedykolwiek otrzymał to wyróżnienie. – W świecie ciągłych powiadomień i stresującego życia, relacja Churchilla z malarstwem wydaje się zaskakująco nowoczesna. Ta wystawa przypomina nam, że nie był on jedynie postacią historyczną, ale kimś, kto zwrócił się ku sztuce, tak jak robi to wielu ludzi dzisiaj, aby naładować baterie, zadumać się i zachować odporność – mówi Katherine Carter, kuratorka w Chartwell. Dziedzictwo Churchilla wciąż inspiruje kolejne pokolenia. Tegoroczna wystawa prezentuje również prace współczesnych amatorów, w tym uczniów szkół podstawowych. Źródło: National Trust Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ślady po II wojnie światowej obok średniowiecznego kościoła. Tu archeolodzy mieli pełne ręce roboty
Potężne fundamenty średniowiecznego kościoła oraz schron z okresu II wojny światowej odkryli archeolodzy w centrum miasta Borken w Niemczech. Znalezisk było jednak zdecydowanie więcej. Wśród nich zagadkowy dół sprzed kilkuset lat.
Wiele współczesnych europejskich miast powstało już w czasach średniowiecza. Tak też jest w przypadku Borken w Nadrenii Północnej-Westfalii. Prawdopodobnie zatrzymał się w nim w czasie wojen saskich w 800 roku słynny Karol Wielki. Nazwa Borken wskazuje na to, że już od początku było to ufortyfikowane osiedle. Początkowo było określane jako „Burg” lub „Burk”, co oznacza rodzaj twierdzy, z czasem nazwa zmieniała się na Burken, a potem obecne Borken. Takie miasta skrywają pod współczesną zabudową wiele nawarstwień sprzed wielu stuleci. Dlatego podczas inwestycji budowlanych najpierw do pracy wkraczają archeolodzy. Tak też było i tym razem. Inwestycja wiedzie do odkryć Tym razem archeologów z LWL-Archäologie für Westfalen wezwano w miejsce planowanej budowy ośrodka zdrowia i nowego budynku Caritas w dzielnicy Brinkerhof. Wykopaliska poprzedziły badania geofizyczne, które umożliwiają zajrzenie pod ziemię bez wbijania w nią łopaty. Potężny kościół Pod zwałami ziemi skrywały się relikty po olbrzymiej świątyni. Są to dobrze zachowane fundamenty kościoła dawnego klasztoru Marienbrink, które spoczywały ukryte pod grubymi warstwami gruzu. Na inną część natrafiono już w 2024 roku. Najstarsze fragmenty tej budowli sakralnej pochodzą z XV wieku, co plasuje jej powstanie w okresie późnego średniowiecza. Podczas prac archeologicznych badaczom udało się odsłonić, zmierzyć oraz udokumentować części zachodniej i południowej ściany świątyni. Konstrukcja ta imponuje swoimi wymiarami. – Fundamenty kościoła są wyjątkowo dobrze zachowane w niektórych sekcjach. Udało nam się zidentyfikować mur zewnętrzny o szerokości do 1,25 metra i wysokości fundamentu około 1,60 metra – wyjaśnia kierownik wykopalisk dr Ulrich Holtfester. Do budowy tych masywnych elementów wykorzystano czerwoną cegłę połączoną z zaprawą wapienną. Naukowcy przypuszczają, że wewnątrz oraz wokół dawnego kościoła mogą znajdować się również pochówki. Piwnice i dół na zwłoki Wśród obiektów archeologicznych były też liczne ślady świadczące o intensywnym osadnictwie na przestrzeni ostatnich kilkuset lat. Udało się udokumentować zasypane piwnice starych budynków, dół na zwłoki zwierząt, a także jamy i dołki posłupowe z okresu wczesnonowożytnego. Odnotowano też liczne skorupy ceramiczne. Ślady po II wojnie światowej Archeolodzy natknęli się też na schron przeciwlotniczy, który pochodzi z okresu II wojny światowej. Znajduje się on w południowo-zachodniej części badanego obszaru, w bezpośrednim sąsiedztwie fundamentów dawnego kościoła klasztornego. Na ślad schronu natrafiono już w 2024 roku podczas wstępnych sondaży i pomiarów geofizycznych. Według wstępnych ocen archeologów, obiekt ten zajmuje znaczną część terenu przeznaczonego pod planowaną inwestycję. Jego obecność potwierdza, że centrum Borken było intensywnie przekształcane aż do czasów współczesnych, a zabudowa z okresu wojennego znacząco wpłynęła na dzisiejszy układ miasta. Wojna niszczy wszystko Dzisiejsze ulice Borken wyglądają zupełnie inaczej niż te dawne. Druga wojna światowa niemal całkowicie zatarła stary układ zabudowy. Podczas powojennej odbudowy zmieniono bieg dróg i orientację budynków. Dlatego podczas prowadzonych wykopalisk ratowniczych dochodzi czasem do niespodziewanych odkryć. W miejscu prowadzonych wykopalisk znajdowała się również synagoga powstała w XIX wieku i zniszczona w 1939 roku. Nie udało się jednak odkryć po niej żadnego śladu. Źródło: LWL-Archäologie für Westfalen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Irma Grese siała postrach w Auschwitz-Birkenau. Jej niewyobrażalne okrucieństwo do dziś budzi grozę
Irma Grese, jeden z najokrutniejszych trybów w niemieckiej machinie zagłady, zapisała się na kartach historii krwawymi literami. Młoda kobieta, tak naprawdę dopiero przekraczająca próg dorosłości, była jedną z najokrutniejszych nadzorczyń w obozie Auschwitz-Birkenau. Jak to możliwe, że zwyczajna dziewczyna z wiejskiej rodziny stała się symbolem bestialstwa?
Spis treści: Traumatyczne dzieciństwo Zanim stała się katem, chciała pomagać Ucieczka w ideologię Piękna bestia z Birkenau Proces w Lüneburgu Wśród wykonawców planu „ostatecznego rozwiązania” nie brakowało potworów o iście sadystycznych skłonnościach. Właściwie każdy strażnik w dowolnym obozie koncentracyjnym musiał mieć w sobie coś nieludzkiego, by móc wykonywać swoje okrutne obowiązki. Jednak jedna osoba wyróżniała się w tym pokaźnym gronie okrucieństwem, które wykraczało dalece poza granice ludzkiej wyobraźni. To Irma Grese, nazwana przez więźniów „piękną bestią”. Traumatyczne dzieciństwo Irma Grese urodziła się 7 października 1923 roku we Wrechen – niewielkiej osadzie rolniczej w Meklemburgii, w regionie Feldberger Seenlandschaft. Była trzecim z pięciorga dzieci Alfreda Antona Alberta Grese i Berty Wilhelmine Winter. Rodzina Grese reprezentowała typową dla tego regionu i okresu warstwę pracującą. Alfred był zatrudniony jako starszy dojarz w lokalnym majątku ziemskim. Według relacji jej siostry, Helene, Irma w dzieciństwie była osobą wycofaną i nieśmiałą. Stroniła od konfliktów i nie przejawiała żadnych cech sadystycznych. Była raczej dzieckiem lękliwym, unikającym konfrontacji. Co zatem zadecydowało, że w przyszłości stała się katem dla tak wielu osób? Niewykluczone, że wpływ na to miała trauma, której doświadczyła jako 13-latka. W 1936 roku jej matka odebrała sobie życie, wypijając kwas solny. Dla dziewczynki w okresie dojrzewania, kiedy formuje się tożsamość, to wydarzenie musiało być ogromnym wstrząsem. Zanim stała się katem, chciała pomagać Po śmierci matki, Irma pozostała pod opieką surowego ojca. W wieku 14 lat rzuciła szkołę i opuściła rodzinny dom. Przeprowadziła się do Fürstenbergu, gdzie odbyła „rok pracy na roli” Reichsarbeitsdienst. Później pracowała w mleczarni i sklepie, ale to jej nie wystarczało. Chciała zostać pielęgniarką i to nie byle gdzie, bo w sanatorium w Hohenlychen, ekskluzywnym ośrodku SS. Dostała tam posadę pomocy pielęgniarskiej, ale próby zdobycia wymarzonej pracy spełzły na niczym. Grese kilkukrotnie podchodziła do egzaminu i za każdym razem uzyskiwała negatywny wynik. Ucieczka w ideologię Braki w wykształceniu zamknęły przed nią wiele drzwi, ale Grese i tak znalazła nową drogę zawodową. W tamtym czasie panowało duże zapotrzebowanie na nowych rekrutów, mogących zasilić szeregi SS. Dla niej, był to oczywisty wybór. Fascynację nazistowską ideologią przejawiała już jako nastolatka, gdy dołączyła do Bund Deutscher Mädel (Ligi Niemieckich Dziewcząt), żeńskiego odpowiednika Hitlerjugend. Tkwiąc w próżni po rozpadzie rodziny uwierzyła, że brutalność i przemoc mogą być cnotami służącymi wyższemu dobru narodu, a w kulcie siły, pogardzie dla słabości i podziale na „nadludzi” i „podludzi” znalazła odpowiedzi na swoje problemy emocjonalne. Inicjacja w piekle kobiet W lipcu 1942 roku, mając zaledwie 18 lat, Irma Grese została skierowana do Ravensbrücku. Był to główny obóz kobiecy w III Rzeszy, ale pełnił też funkcję centralnego ośrodka szkoleniowego dla nadzorczyń SS. To właśnie tam młode rekrutki przechodziły proces dehumanizacji. Tam trafiła pod skrzydła doświadczonych nadzorczyń. Jedną z jej nauczycielek była słynąca z sadyzmu Dorothea Binz. Szkolenie nie polegało na nauce regulaminów więziennych, a na systematycznym łamaniu barier moralnych. Młode strażniczki uczono, że litość jest słabością, a więzień nie jest człowiekiem, tylko numerem, wrogiem Rzeszy. W marcu 1943 roku, po niespełna roku „nauki”, została uznana za gotową do transferu do miejsca, które miało stać się areną jej najstraszniejszych zbrodni – do Auschwitz-Birkenau. Piękna bestia z Birkenau Początkowo pracowała jako telefonistka. Później pilnowała komanda budowy dróg i ogrodowego. Jej kariera rozkwitała. Pod koniec wojny zdobyła stopień oberaufseherin, czyli starszej nadzorczyni – drugą najwyższą rangę dostępną dla kobiety w strukturach obozowych. Jako zastępczyni Marii Mandel pełniła nadzór nad Obozem C w Birkenau. To właśnie tam zyskała swój przydomek. Według wspomnień ocalałych z piekła Auschwitz, Grese obsesyjnie dbała o swój wygląd. Była uosobieniem nazistowskiego ideału piękna – miała naturalne blond włosy, błękitne oczy i regularne rysy twarzy. Jej mundur był zawsze idealnie skrojony – często przerabiany przez więźniarki-krawcowe tak, by opinał jej sylwetkę i podkreślał figurę. Nosiła ciężkie oficerki, zawsze wypolerowane na błysk Najcharakterystyczniejszym elementem jej wizerunku był zapach. Grese w nadmiarze używała ciężkich perfum. Olga Lengyel, więźniarka i autorka wspomnień „Five Chimneys. A Woman Survivor’s True Story of Auschwitz”, pisała, że ta słodka woń luksusu mieszała się z zapachem palonych ciał, wywołując u więźniarek mdłości. To było narzędzie psychologicznej tortury. Perfumy miały przypominać ofiarom o utraconym świecie cywilizacji i podkreślały ich degradację. Sadystyczne praktyki Irmy Grese Grese czerpała wręcz perwersyjną przyjemność z fizycznego dręczenia kobiet. Często zmuszała wycieńczone, zagłodzone więźniarki do wielogodzinnych ćwiczeń, biegania, noszenia kamieni czy stania na baczność w deszczu i mrozie podczas niekończących się apeli. Ci, którzy upadali, byli bici do nieprzytomności lub zabijani. Inną jej „rozrywką” było szczucie więźniarek psami. Miała w zwyczaju wybierać młode, piękne więźniarki, którym zazdrościła urody. Biczowała je po piersiach, doprowadzając do powstania otwartych ran. W warunkach obozowych te szybko ulegały zakażeniu. Według świadectwa dr Giselli Perl, żydowskiej ginekolożki, kiedy stan ofiar był krytyczny, zaciągała je do obozowego szpitala. Zmuszała lekarkę do nacinania ropni. Bez znieczulenia i prymitywnymi narzędziami. Grese obserwowała te zabiegi z widocznym podnieceniem seksualnym. Widok bólu, krwi i nacinanego ciała wywoływał u niej drgawki rozkoszy. Relacje i romanse W obozowym piekle „piękna bestia” prowadziła ożywione życie towarzyskie i erotyczne. Miała utrzymywać relacje nie tylko z komendantem Josefem Kramerem i dr. Josefem Mengele, ale także ze swoją przełożoną, Marią Mandel. Wiadomo też, że zmuszała do spółkowania więźniów i więźniarki, mimo że groziły za to surowe konsekwencje. Najwyraźniej drzemiący w niej ogromny apetyt seksualny brał górę nad strachem. A może po prostu czuła, że jest bezkarna i stoi ponad zasadami? Proces w Lüneburgu W marcu 1945 roku została przydzielona do obozu Bergen-Belsen, gdzie otrzymała funkcję kierowniczki służby pracy. III Rzesza chyliła się już wtedy ku upadkowi. 15 kwietnia 1945 roku obóz został wyzwolony przez Brytyjczyków. 17 kwietnia Irma Grese została aresztowana. Zachowanie Grese podczas procesu było szokujące dla obserwatorów. Nie okazywała cienia skruchy czy żalu. Siedząc na ławie oskarżonych, często poprawiała włosy i śmiała się w momentach, gdy świadkowie opisywali makabryczne szczegóły. Traktowała proces jak farsę, wierząc w swoją niewinność lub po prostu gardząc sądem swoich wrogów. Dowody były jednak bezsprzeczne, a typową dla nazistów linią obrony – „wykonywałam tylko rozkazy” – nie podważyła swojej winy. Wyrok zapadł 17 listopada 1945 roku. Piękna bestia została skazana na śmierć przez powieszenie. Egzekucja odbyła się 13 grudnia, w więzieniu w Hameln. Grese umarła tak, jak żyła – wydając rozkazy. Swoje ostatnie słowa skierowała do kata Alberta Pierrepointa. „Schnell” – rzuciła władczym tonem, zanim ten zwolnił zapadnię. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Nie zakopywałabym tego tematu”. Ekspertka o tajemnicy, którą skrywa Złoty Pociąg
Złoty Pociąg to dla Dolnego Śląska prywatny „potwór z Loch Ness”. Joanna Lamparska, autorka książki „Złoty Pociąg. Krótka historia szaleństwa”, tłumaczy, że choć pancerny skład pozostaje nieuchwytny, nadzieja na jego odnalezienie wciąż nie wygasła. W 2026 roku nowe tropy sprawiają, że legenda ta powraca z dawną siłą.
Internet co rusz obiegają informacje o poszukiwaniu Złotego Pociągu. Trakcja tego nieuchwytnego skarbu nieustannie majaczy nam na horyzoncie, jednak wciąż bez konkretów. Postanowiliśmy się dowiedzieć, jak idą prace, czy mamy na co liczyć i czego właściwie szukają zapaleńcy. Tajemnica lepsza niż rozczarowanie Złoty Pociąg przez dziesięciolecia pozostawał mitem. Mówiło się o złocie III Rzeszy umieszczonym w pancernym składzie, który miał zaginąć pod koniec II wojny światowej w okolicach Wałbrzycha. Nigdy nie dotarł do celu, a ślad po nim zaginął. – W 2015 roku zmieniło się wszystko – mówi National Geographic Polska Joanna Lamparska, dziennikarka i popularyzatorka historii Dolnego Śląska. – Marzenia, legendy i opowieści zostały przecięte „nożem zgłoszenia”, pojawiły się fakty i informacje, które rozpaliły ogień wyobraźni. Świat został postawiony przed trudnym dylematem: uwierzyć i przekuć mit w fakt lub podejść do sprawy sceptycznie. Niewielu jednak miało na to odwagę – wizja złota dla zuchwałych była zbyt kusząca. Czym może być Złoty Pociąg? Chociaż na początku wydawało się, że Złoty Pociąg będzie pancernym pojazdem wypełnionym złotem, eksperci nie są już tego tak pewni. – Nie wiemy do końca, co nim jest. Legendy mówią o wagonach pełnych złota, platyny, ale raczej nie można na to liczyć. Dla nas Złotym Pociągiem mogą być nawet ciekawe dokumenty – przekonuje pisarka. Złoty Pociąg w 2026 roku Sprawa legendarnego składu – być może z powodu dziesięciolecia pierwotnych doniesień – rozgorzała w tym roku na nowo. Swój udział miała w tym również tajemnicza grupa określająca się jako „Złoty Pociąg 2025”, której członkowie posługują się kontrowersyjnymi metodami radiestezyjnymi. Przekazują oni, że odnaleźli miejsce odkrycia skarbu. – Być może, jeśli twierdzenia poszukiwaczy okażą się trafne, będzie to możliwość zweryfikowania, czy radiestezja się sprawdza. Do tej pory nie miało to miejsca – uśmiecha się Lamparska. Prowadzone są także oficjalne poszukiwania, chociaż w nieco innym miejscu. Wielu archiwistów uważa, że jest tam duża szansa na znalezienie skarbu. Obecnie prace prowadzone są w okolicy między Lubiechową a Świebodzicami. Czy jest na co czekać? – Złoty Pociąg jest mnemotoposem: mostem, który łączy pokolenia na Dolnym Śląsku. Dba o zachowanie dolnośląskiej tożsamości. Jest także dla wielu okazją do zainteresowania się historią i poznawania regionu – wskazuje Joanna Lamparska. Być może więc od znalezienia pociągu ważniejsze jest jego poszukiwanie. – Ja bym nie „zakopywała” tego tematu, bo być może jakiś skarb wciąż czeka na odnalezienie. W końcu nikt nie słyszał o „znajdowaczach”. Słyszymy o poszukiwaczach. Ktoś musi walczyć o swoje marzenie, żeby inni też mogli marzyć. Skarby znajdujemy w końcu wszędzie: a to porcelanę z Miśni w starej fosie, a to biżuterię ukrytą pod drzewem przed nadejściem Armii Czerwonej. Gdzieś tam być może czeka na nas również wyśniony Złoty Pociąg. – Bardzo kibicuję wszystkim poszukującym. W nas wszystkich nadzieja cały czas tak naprawdę nie zgasła. Jest teraz być może tylko nieco przygaszona nieśmiałością – konstatuje pisarka. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Sobibór był przerażająco efektywnym trybem w niemieckiej machinie zbrodni. Liczba ofiar budzi grozę
Sobibór, a dokładnie – SS-Sonderkommando Sobibor – funkcjonował przez krótki, za to intensywny okres, od maja 1942 do października 1943 roku. Niezbyt długi czas działania tego miejsca i ogromna liczba ofiar niemieckiej machiny zbrodni podkreślają ekstremalną wydajność, narzuconą w ramach „planu ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”.
Spis treści: Ludobójczy projekt Ukryty przed światem kombinat zbrodni Mechanizm eksterminacji Opór i powstanie Likwidacja obozu SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z najwydajniejszych ośrodków masowej zbrodni w historii. Obóz służył wyłącznie do natychmiastowej eliminacji, wykorzystując spaliny z tlenkiem węgla jako narzędzie zagłady. Choć jego działalność trwała zaledwie półtora roku, pochłonęła życie co najmniej 170 tys. Żydów z całej Europy. Ludobójczy projekt Niemiecki obóz zagłady SS-Sonderkommando Sobibor był jednym z trzech ośrodków masowej eliminacji, obok Bełżca i Treblinki, stworzonych w ramach strategicznej i ściśle tajnej operacji pod kryptonimem akcja „Reinhardt”. Zbrodnicze działania trwały od marca 1942 do listopada 1943 roku i były scentralizowanym planem eliminacji Żydów w Generalnym Gubernatorstwie i Europie Wschodniej. Szacuje się, że w ramach akcji Reinhardt Niemcy zgładzili około 1,6 mln europejskich Żydów. Skala zbrodni popełnionych w tych trzech obozach pochłonęła łącznie więcej ofiar niż cały kompleks obozowy Auschwitz-Birkenau, mimo że ten jest powszechnie uznawany za główny symbol Holokaustu. Sobibór, podobnie jak Bełżec i Treblinka, reprezentował model obozu zagłady, przynajmniej przez większość czasu. Ośrodki te zostały zaprojektowane wyłącznie w celu szybkiej i masowej eliminacji, celowo unikając połączenia z obozami pracy koncentracyjnej. Ta ścisła, czysto zbrodnicza funkcja, implikowała specyficzną architekturę oraz wymuszała dążenie do totalnego zniszczenia śladów działań, które tam podejmowano. Dowództwo całej operacji znajdowało się w Lublinie, skąd zarządzano logistyką i personelem, wprzęgając w mechanizmy ludobójstwa również KL Lublin (Majdanek). Ukryty przed światem kombinat zbrodni Sobibór został wybudowany w izolowanym, zalesionym terenie, przy linii kolejowej Lublin-Chełm-Włodawa. Zbrodnicza machina śmierci stanęła w słabo zaludnionej okolicy, z trzech stron otoczonej sosnowym borem. Taka lokalizacja miała służyć ułatwieniu ukrycia zbrodni, ale nie tylko. Miała też zapewnić sprawną obsługę transportów kolejowych. Obóz był systematycznie podzielony na trzy funkcjonalne sektory, zaprojektowane w celu utrzymania tajemnicy i efektywności zagłady poprzez oddzielenie obszarów życia roboczego od strefy eksterminacji. Podział obozu Sektor lager I pełnił funkcję obozu roboczego dla więźniów stałych. Mieściły się tam baraki mieszkalne i kuchnia. Przebywali tam więźniowie zmuszani do pracy przy obsłudze obozu i sortowaniu zagrabionego mienia. Lager II stanowił strefę przyjęć, gdzie odbywał się rozładunek ofiar na rampie kolejowej. Odbywała się tu proces wstępnej selekcji, po którym deportowanych kierowano do strefy mordu. W tym sektorze znajdowały się magazyny na mienie ofiar oraz barak fryzjerni. Najbardziej strzeżoną strefą, która w praktyce stanowiła centrum mechanizmu zagłady, był lager III. Ta część była całkowicie odizolowana od reszty obozu. Infrastruktura eksterminacji Wraz ze wzrostem intensywności akcji „Reinhardt”, infrastruktura sektora zagłady ulegała stopniowej rozbudowie. Pierwotny budynek komór gazowych okazał się niewystarczający i został przebudowany na większą komorę, składającą się z ośmiu cel. To jednoznacznie dowodzi systematycznego wzrostu morderczej wydajności i zdolności do przyjmowania masowych transportów. Przy budowie nowych komór, Niemcy wykorzystali cegły pochodzące z rozbiórki domów żydowskich z getta we Włodawie. Stanowiło to symboliczny akt totalnej destrukcji żydowskiej przestrzeni życiowej na rzecz infrastruktury śmierci. Kluczowym elementem lager III była przybudówka z silnikami, które służyły do wytwarzania trującego gazu. Wykrycie reliktów fundamentów komór gazowych po 2000 roku dzięki badaniom archeologicznym jest krytycznym dowodem, który potwierdza topografię i metodę działania obozu, przełamując próbę totalnego zacierania śladów zbrodni. Struktura dowodzenia Personel SS, składający się z około 20–30 esesmanów, został przeniesiony do Sobiboru głównie ze struktur akcji T4. To właśnie nabyte wcześniej doświadczenie umożliwiło im natychmiastowe wdrożenie zbrodniczych mechanizmów w Sobiborze. Przykładowo, Christian Wirth, jako inspektor obozów akcji „Reinhardt”, odegrał kluczową rolę w standaryzacji i organizacji procesów eksterminacji. Centralni zbrodniarze W krótkiej historii obozu, funkcję dowódczą pełniło dwóch komendantów. Od kwietnia do sierpnia 1942 roku, w Sobiborze dowodził Franz Stangl, austriacki nazista, który później został przeniesiony do kierowania obozem zagłady w Treblince. Po nim dowództwo objął Franz Reichleitner i funkcję komendanta pełnił aż do likwidacji obozu. Strażnicy pomocniczy Załogę obozu uzupełniał personel pomocniczy, rekrutowany głównie spośród sowieckich jeńców wojennych. Byli oni niezbędni do pilnowania obwodu i utrzymania dyscypliny wśród więźniów. Jedną z najbardziej znanych postaci tego personelu, której proces symbolizował powojenne wyzwania prawne, był Iwan Demianiuk. Mechanizm eksterminacji W ciągu 18 miesięcy funkcjonowania w Sobiborze zgładzono co najmniej 170 000 Żydów. Większość ofiar, bo około 100 tysięcy, pochodziła z Polski. Należy jednak podkreślić, że logistyczny zasięg obozu był znacznie szerszy. Szczególnie duży był udział Żydów z Europy Zachodniej. Ponad 33 tys. ofiar pochodziło z Holandii. Pozostałych deportowano ze Związku Radzieckiego, Niemiec, Czechosłowacji, Francji, Austrii i Jugosławii. Proces eksterminacji był szybki i brutalny, maskowany pretekstem „kąpieli” i „dezynfekcji”. Po przybyciu na rampę w lager II, deportowani byli natychmiast rozdzielani i pędzeni do lager III. W odróżnieniu od obozu Auschwitz, w Sobiborze nie stosowano cyklonu B. Niemcy znaleźli tańszą i łatwiejszą do wdrożenia metodę. Używali tlenku węgla, generowanego przez silnik spalinowy. Motor znajdował się w przybudówce obok komór gazowych w lager III. Po wprowadzeniu ofiar do cel i zamknięciu drzwi, operatorzy SS uruchamiali silnik, a toksyczne spaliny były wtłaczane rurami do wnętrza pomieszczeń. W lager III znajdowały się początkowo masowe groby. W ramach tajnej akcji, której celem było zniszczenie fizycznych dowodów zbrodni, konieczne stało się wykopanie i spalenie wcześniej pochowanych ciał. W tym celu z szyn kolejowych złożono specjalny ruszt, obok którego znajdowało się wysypisko popiołów. Opór i powstanie Powstanie w Sobiborze było jednym z nielicznych udanych zbrojnych zrywów w obozach zagłady. Konspiracja wyłoniła się z połączenia dwóch grup więźniów. Jedną stanowili Żydzi polscy, w tym Lejb (Leon) Felhendler. Druga składała się z żydowskich jeńców radzieckich, którzy wnieśli przeszkolenie wojskowe. Tą grupą dowodził Aleksander Pieczerski, młody porucznik Armii Czerwonej. Powstanie rozpoczęło się 14 października 1943 roku, w kulminacyjnym momencie działalności obozu. Dzięki precyzyjnemu planowaniu, więźniom udało się zabić dwunastu esesmanów oraz dwóch ukraińskich strażników. Akcja ta doprowadziła do masowej ucieczki około 300 osadzonych. Likwidacja obozu W obliczu powstania i masowej ucieczki, Niemcy doszli do wniosku, że dłużej nie uda się im utrzymać Sobiboru jako tajnego ośrodka zbrodni. W konsekwencji zadecydowano o natychmiastowej likwidacji obozu. Wszystkie elementy infrastruktury nadające się do użytku zostały wywiezione, a budynki komór gazowych wysadzono w powietrze. Aby stworzyć naturalny kamuflaż i ukryć masowe groby, teren obozu został zalesiony. Ta próba totalnego zatarcia śladów miała utrudnić powojenne śledztwa i zaprzeczyć istnieniu ośrodka zagłady. Ostatni świadkowie, więźniowie z Treblinki, którzy dokonali demontażu, zostali rozstrzelani na terenie obozu. W grudniu 1943 roku machina śmierci przestała istnieć. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Matematyk z Polski, który współtworzył najbardziej niszczycielską broń świata. Kim był Stanisław Ulam
Opracował tzw. metodę Monte Carlo, jedną z fundamentalnych technik obliczeniowych do dziś wykorzystywaną w fizyce, finansach, inżynierii czy IT. Ujawnił fundamentalne błędy w modelu superbomby wodorowej zaproponowanym przez Edwarda Tellera. Zaproponował i obliczył możliwości napędu jądrowego dla projektu międzygwiezdnego statku kosmicznego Orion. Stanisław Ulam był matematycznym geniuszem i jednym z największych uczonych XX wieku.
Spis treści: Lwowska szkoła matematyczna Wyjazd do USA Projekt Manhattan Prace nad bombą wodorową Statek międzygwiezdny Orion Stanisław Ulam urodził się 13 kwietnia 1909 roku we Lwowie w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Ulamowie byli zamożnymi ludźmi, co pozwoliło małemu Stasiowi rozwijać liczne zainteresowania. Ponoć od najmłodszych lat miał znakomitą pamięć. Już w wieku kilku lat potrafił odtworzyć z pamięci artykuły prasowe czytane mu przez matkę. Mając 15 lat zainteresował się zaawansowaną matematyką. Impulsem do tego były odkrycia Władysława Sierpińskiego o rachunku różniczkowym, teorii grup i teorii liczb. Lwowska szkoła matematyczna Po ukończeniu szkoły średniej podjął studia na Wydziale Ogólnym Politechniki Lwowskie,j trafiając tym samym do słynnej lwowskiej szkoły matematycznej, której główną postacią był Stefan Banach – jeden z najwybitniejszych matematyków XX wieku. Ulam szybko odnalazł się wśród genialnych matematyków. Jeszcze jako student brał udział w legendarnych debatach organizowanych przez Banacha w Kawiarni Szkockiej. Do dyskusji zapraszano tylko wybitnych i posiadających dorobek naukowy uczonych. Fakt, że Ulam mógł uczestniczyć w tych dyskusjach już jako student, mówi wiele o jego talencie i uznaniu, jakim się cieszył. Stanisław Ulam obronił doktorat w 1933 roku. Jego promotorem był Kazimierz Kuratowski, który napisał o Ulamie, że jest jego wielkim odkryciem matematycznym. W tej sposób nawiązywał do słów Hugona Steinhausa na temat Banacha. Lata 30. ubiegłego wieku to okres wzrastającego antysemityzmu. Możliwości kariery akademickiej dla osób pochodzenia żydowskiego były niewielkie. To sprawiło, że Stanisław Ulam zdecydował się wyjechać. Najpierw przez dwa lata podróżował po ośrodkach akademickich w Europie, gdzie jego dorobek był znany i ceniony. Następnie, skuszony zaproszeniem Johna von Neumanna do Princeton, wyjechał do USA. Ten węgierski fizyk kwantowy i pionier informatyki szybko stanie się jednym z najbliższych przyjaciół Ulama i głównym współpracownikiem. Wyjazd do USA W 1936 roku polski matematyk podpisał trzyletni kontrakt w Society of Fellows na Uniwersytecie Harvarda. Stowarzyszenie tworzyła grupa wybranych przez uniwersytet uczonych o największym potencjale naukowym. Kontrakt umożliwiał prowadzenie badań w dowolnej dziedzinie bez formalnych wymogów, w otoczeniu innych wybitnych umysłów, kładąc nacisk na niezależną pracę i rozwój intelektualny. Stanisław regularnie wracał do Polski. Ostatnie wakacje spędził w kraju latem 1939 roku. 23 lipca wsiadł wraz z młodszym bratem Adamem na pokład transatlantyckiego liniowca „Batory”. Był to ostatni przedwojenny rejs tego statku do Nowego Jorku. W ten sposób Stanisław uratował siebie i młodszego brata. Większość pozostałej w Polsce rodziny matematyka zginęła. Tak napisał w swoich wspomnieniach o chwili, gdy dowiedział się o zbombardowaniu Warszawy: „W tym momencie poczułem, jakby na moje przeszłe życie zapadła zasłona, odcinając je od przyszłości”. Projekt Manhattan W 1943 roku otrzymał – z polecenia von Neumanna – zaproszenie od Hansa Bethego do współpracy przy tajnym projekcie wojskowym o kryptonimie „Projekt Manhattan”. Po załatwieniu formalności, Ulam, wraz ze swoją ciężarną żoną Françoise, udał się do tajnego ośrodka w Los Alamos w stanie Nowy Meksyk. Został przypisany do zespołu Edwarda Tellera i zajął się teoretycznymi pracami nad superbombą – bombą wodorową. W tym samym czasie Ulam badał hydrodynamikę implozji – zagadnienie wymagające precyzyjnego zrozumienia wzajemnych oddziaływań fal uderzeniowych w miarę upływu czasu. Temat ten okaże się kluczowy zarówno przy projekcie bomby wodorowej, jak i późniejszych pracach nad hipotetycznym statkiem międzygwiezdnym. Lata czterdzieste XX wieku to również czas, w którym komputeryzacja dopiero stawiała pierwsze kroki. Właśnie wtedy polski uczony zaproponował podejście o przełomowym znaczeniu: zamiast opierać się wyłącznie na teoriach prowadzących do rozwiązań analitycznych, wskazał na możliwość wykorzystania masowych obliczeń numerycznych. Był to pomysł niezwykle nowatorski, otwierający drogę do prowadzenia złożonych symulacji komputerowych. Dzięki maszynom liczącym zamówionym w IBM analiza numeryczna implozji zaczęła przynosić pierwsze rezultaty, choć precyzja tych obliczeń pozostawiała jeszcze sporo do życzenia. Jak później wspominał sam Ulam: „To była jedna z pierwszych przyczyn, dla których zaczęto rozwijać elektroniczne maszyny liczące”. Prace nad bombą wodorową Ulam nie brał udziału w głośnym teście bomby atomowej nazwanym Trinity. Wolał zostać w tym czasie w Los Alamos. Ale wydarzenia z Hiroszimy i Nagasaki wstrząsnęły nim. Przyznał później, że pierwszym uczuciem, jakiego doznał podczas oglądania zdjęć po wybuchu w Hiroszimie, było zdziwienie: „Nagle w moim mózgu dokonał się niezwykły skrót myślowy: cyfry, wypisane białą kredą na czarnej tablicy, i natychmiast potem miasto zmiecione z powierzchni Ziemi”. Polski matematyk był jednym z naukowców, którzy pozostali w Los Alamos na wiele kolejnych lat. W 1950 roku, wspólnie z Corneliusem Everettem, rozpoczął wstępne obliczenia, które ujawniły fundamentalne błędy w modelu superbomby Edwarda Tellera. Tutaj na arenę wkracza „ostatni człowiek, który wiedział wszystko” – legendarny Enrico Fermi. Ustalenia Ulama i Fermiego zostały potwierdzone przez Johna von Neumanna przy użyciu komputerowych obliczeń. Rozwiązaniem problemów okazał się tzw. układ Tellera-Ulama. Wiele jednak wskazuje, że głównym autorem rozwiązania był Stanisław Ulam, a Edward Teller nadał jej następnie użyteczną postać. Efektem była konstrukcja skomplikowanej i potężniejszej broni – bomby wodorowej, której niszczycielski potencjał znacznie przewyższał wcześniejsze bomby atomowe. W trakcie testu przeprowadzonego 1 listopada 1952 roku na atolu Enewetak, w środkowej części Oceanu Spokojnego, okazało się, że eksplozja osiągnęła oszałamiającą moc 10,4 megaton. Eksplozje bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki miały moc odpowiednio 16 kiloton i 22 kiloton. To spowodowało, że Ulam jednoznacznie opowiedział się za zaniechaniem dalszych prób termonuklearnych w atmosferze ziemskiej. Statek międzygwiezdny Orion Za prezydentury Johna F. Kennedy’ego Ulam został powołany do wielu istotnych komisji naukowych, w tym tych związanych z planowaniem pierwszej załogowej misji na Księżyc. To również okres wytężonej pracy w projekcie Orion. Była to koncepcja międzyplanetarnego statku kosmicznego napędzanego serią kontrolowanych eksplozji jądrowych. To właśnie Stanisław Ulam zaproponował tzw. nuclear pulse propulsion – napęd impulsowego, w którym każda mała detonacja nuklearna „popychałaby” statek do przodu, umożliwiając osiąganie prędkości nieosiągalnych dla klasycznych rakiet. Ulam wniósł więc do projektu zarówno koncepcję fizyczną, jak i matematyczne podstawy analiz dynamiki takiego napędu. Choć Orion nigdy nie został zrealizowany ze względów politycznych i traktatowych, jego wizja stała się jednym z najbardziej fascynujących epizodów w historii marzeń o dalekich podróżach kosmicznych. Stanisław Ulam do końca życia pielęgnował swoją narodowość oraz stał się wielkim orędownikiem i popularyzatorem koncepcji Lwowskiej Szkoły Matematycznej. Jak wielu innych naukowców Projektu Manhattan, z Oppenheimerem na czele, opowiadał się za powstrzymaniem prób atomowych. Gdy w 1983 roku Stanisław Ulam usłyszał pytanie o to, jak potoczyłyby się losy świata, gdyby w Los Alamos odkryto, że skonstruowanie bomby atomowej jest niewykonalne, odpowiedział, że Ziemia byłaby dziś o wiele bezpieczniejsza, a ludzie nie żyliby pod nieustanną presją groźby samobójczej wojny i całkowitego unicestwienia. W swojej autobiografii powrócił do tej rozmowy, zauważając, że „ludzkość, jak się zdaje, nie dorosła jeszcze emocjonalnie ani intelektualnie do radzenia sobie z gwałtownym przyrostem wiedzy – niezależnie od tego, czy dotyczy on ujarzmiania źródeł energii, czy też poznawania bezdusznych, elementarnych mechanizmów życia”. Stanisław Ulam zmarł 13 maja 1984 roku. Jego grób znajduje się na Cmentarzu Montparnasse w Paryżu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tajemnicze bunkry w gęstwinie mazurskiego lasu. Czy ukryto w nich Bursztynową Komnatę?
Mamerki, formalnie klasyfikowane jako niezamieszkana osada leśna, to dziś przede wszystkim synonim ciszy, bujnej przyrody i przystań dla szukających wytchnienia żeglarzy. Nie można jednak zapomnieć, że malowniczy mazurski las ma mroczną tajemnicę. Co skrywają Mamerki? Bunkry, a dokładnie – jeden z największych i najlepiej zachowanych kompleksów bunkrów III Rzeszy w Europie.
Spis treści: Betonowy kompleks w mazurskim lesie Budowa miasta-twierdzy Muzeum o niezrównanej autentyczności Bunkry w Mamerkach to bez wątpienia coś więcej niż tylko atrakcja turystyczna. To pomnik historii o niezrównanej autentyczności. W przeciwieństwie do ruin, nienaruszone mury oferują niepokojąco prawdziwe doświadczenie obcowania z mroczną przeszłością. Pozwalają odwiedzającym stąpać po tych samych korytarzach, którymi chodzili architekci jednego z najkrwawszych frontów w historii ludzkości. Betonowy kompleks w mazurskim lesie Niewielka osada leśna rozciąga się w sercu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, w miejscu, gdzie szmaragdowe wody jeziora Mamry spotykają się z nieukończonym Kanałem Mazurskim. Wędrując gęstym, wilgotnym lasem, gdzie jedynym dźwiękiem jest nieustające brzęczenie komarów, w odległości ok. 8 km od Węgorzewa natrafia się na przysłonięte gęstwiną betonowe kolosy. Porośnięte mchem i drzewami, przypominają relikty dawnej cywilizacji. To jednak nie starożytne świątynie, a element machiny wojennej nazistowskich Niemiec. Budowa miasta-twierdzy Decyzja o budowie kompleksu, znanego Niemcom jako Mauerwald, zapadła w październiku 1940 roku. Miała to być Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH – Oberkommando des Heeres), strategiczne centrum dowodzenia przygotowywanej inwazji na Związek Radziecki, znanej pod kryptonimem „Operacja Barbarossa”. Wybór lokalizacji nie był żadnym przypadkiem. Gęste lasy i rozległe jeziora zapewniały doskonały kamuflaż. Z logistycznego punktu widzenia kluczowa była bliskość granicy z ZSRR. Prace postępowały błyskawicznie. Główna faza budowy trwała zaledwie 8 miesięcy (do wiosny 1941 roku). Na terenie o powierzchni ok. 250 ha pracowało ponad 2 tys. robotników. Dla zachowania tajemnicy, wmawiano im, że budują tajną fabrykę chemiczną. Aby uniemożliwić im poznanie całościowego planu, brygady robotnicze były regularnie przenoszone między różnymi placami budowy, co uniemożliwiało im złożenie fragmentów w spójną całość. Do 1944 roku wzniesiono tam około 250 obiektów, w tym 30 potężnych schronów żelbetowych. Najpotężniejsze z nich mogły przetrwać bezpośrednie trafienie bombą lotniczą. Samowystarczalny kompleks Należy jednak podkreślić, że wielki kompleks był czymś więcej niż tylko skupiskiem schronów. Niemcy stworzyli samowystarczalny organizm – prawdziwe tajne miasto. Mauerwald miał własne ujęcie i stację uzdatniania wody. Znajdowały się tam awaryjne generatory prądu i kotłownie. Nie zabrakło też infrastruktury socjalnej. Działały tam obiekty takie jak kuchnia, kasyno oficerskie, szpital, poczta, a nawet kino i sauny. W ten sposób naczelne dowództwo było izolowane od brutalnej rzeczywistości wojny, którą z tego miejsca kierowano. Centrum dowodzenia Od 22 czerwca 1941 roku, dnia ataku na ZSRR, aż do grudnia 1944 roku, Mamerki były wojskowym „mózgiem” operacji na froncie wschodnim. To właśnie stamtąd dowodzono 3-milionową armią, a bunkier łączności (kryptonim „Anna”) był centralnym węzłem komunikacyjnym dla całego frontu. Wśród najważniejszych postaci stacjonujących w Mamerkach byli: dowódca Wojsk Lądowych feldmarszałek Walther von Brauchitsch, szef Sztabu Generalnego generał Franz Halder, twórca niemieckiej broni pancernej generał Heinz Guderian, generał Friedrich Paulus, który później przeszedł do historii jako dowódca 6. Armii pod Stalingradem. O randze tego miejsca świadczą również wizyty najważniejszych osobistości III Rzeszy i jej sojuszników. Adolf Hitler gościł tam czterokrotnie, często w towarzystwie Benito Mussoliniego. Kwaterę odwiedzali także przywódcy państw sojuszniczych: Miklós Horthy z Węgier, Ion Antonescu z Rumunii oraz fiński marszałek Carl Mannerheim. Muzeum o niezrównanej autentyczności Obecnie Mamerki to prężnie działający kompleks muzealno-turystyczny. W jednym z bunkrów działa Muzeum II Wojny Światowej, które jako jedyna tego typu placówka w Europie jest w całości poświęcone frontowi wschodniemu. Na mierzącej ponad 1000 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej można podziwiać imponujące makiety: bitwy pod Kurskiem (o powierzchni 24 metrów kwadratowych), bitwy o Stalingrad (o powierzchni 16 metrów kwadratowych), dioramę przedstawiającą zamach na Hitlera. Ogromną atrakcją tego miejsca jest replika Bursztynowej Komnaty. Nie znalazła się tam przypadkiem. Już od lat krążą legendy, według których to właśnie w bunkrach w Mamerkach Niemcy mogli ukryć zrabowany skarb o niewyobrażalnej wartości. W 2016 i 2017 roku prowadzono tam nawet profesjonalne poszukiwania. Na terenie kompleksu znajduje się też replika niemieckiego okrętu podwodnego. Należy podkreślić, że nie jest to jedynie fotograficzna atrakcja. Do makiety można wejść, by przez chwilę poczuć się jak załogant U-Boota. Inne atrakcje kompleksu to między innymi: tunel łączący bunkry nr 28 i 30, wieża widokowa o wysokości 38 metrów (najwyższa na Mazurach), z której roztacza się fantastyczna panorama jeziora Mamry i okolicznych lasów. Eksploracja bunkrów Kompleks w Mamerkach jest podzielony na trzy strefy – Miasto Brygidy (gdzie znajdowała się między innymi poczta i centrum łączności), Fritz (gdzie mieściły się siedziby najważniejszych przywódców) i Quelle (będąca siedzibą Generalnego Kwatermistrzostwa). Zwiedzający mogą zobaczyć 30 niezniszczonych bunkrów. W niektórych znajduje się odtworzone wyposażenie. Jednymi z najciekawszych obiektów są znajdujące się w strefie Quelle tzw. bunkry giganty, których ściany mierzą do siedmiu metrów grubości. Te masywne schrony zachowały się w dobrym stanie, dzięki czemu można tam zajrzeć do każdego z pomieszczeń. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tak żyli dawni mieszkańcy Breslau. Archeolodzy odkryli masę zabytków w zniszczonej kamienicy
Pod ziemią we Wrocławiu naukowcy odkryli ślady dramatu końca II wojny światowej. W 1945 roku miasto zmieniło się w morze gruzów. I mimo że zniszczenia były totalne, to naukowcom udało się zidentyfikować kilkoro dawnych mieszkańców Breslau.
Podczas pracy u zbiegu ulic Kuźniczej i Uniwersyteckiej we Wrocławiu, w miejscu zwanym Kalogródkiem, archeolodzy dotarli do fundamentów dawnej kamienicy. Budynek ten powstał w 1866 roku, ale jego życie brutalnie przerwała II wojna światowa. W 1945 roku, podczas walk o miasto, kamienica została niemal zrównana z ziemią. Realia życia w Festung Breslau Naukowcy znaleźli w piwnicach zagadkowe przebicia w ścianach. Te dziwne otwory to pamiątki po strachu i walce o przetrwanie. Podczas oblężenia niemieccy mieszkańcy robili je, aby przemieszczać się między sąsiednimi domami bez wychodzenia na powierzchnię. Dzięki tym podziemnym przejściom mogli unikać bomb i kul. Chowali się w mroku piwnic. To znalezisko pokazuje nam, jak wyglądały ostatnie dni niemieckiego Breslau. Ruiny skrywały też ślady powojennych porządków. Znaleziono tam zniszczoną tablicę z dawną nazwą ulicy – Ursulinenstrasse. Została ona zerwana z muru w ramach akcji usuwania niemieckich napisów z Wrocławia. Ludzkie losy ukryte w metalu To badanie jest niezwykłe, ponieważ prace archeologów zazwyczaj kojarzy się z odkrywaniem anonimowych przedmiotów – trudno im przypisać pierwotnego właściciela. Tutaj jednak odkryto rzeczy, które mają swoich właścicieli. To tak, jakbyśmy po latach odnaleźli zagubiony portfel z dowodem osobistym. Udało się zidentyfikować następujące osoby: Ida Ludwig – należała do niej emaliowana tabliczka. Kobieta była akuszerką. Pomagała ona przychodzić dzieciom na świat i mieszkała po drugiej stronie ulicy jeszcze pod koniec wojny. Alois Woltz – miedziana blaszka z nazwiskiem i datą 1902 była w jego posiadaniu. Alois był grawerem i metaloplastykiem. Prawdopodobnie wykonał tę tabliczkę jako szesnastolatek, by pochwalić się swoimi umiejętnościami podczas egzaminu czeladniczego. Wiemy o nim bardzo dużo: ożenił się z wdową po jubilerze i przeżył wojenną pożogę, bo w 1965 roku mieszkał jeszcze w Bonn. Fritz Dokter – znaleziono jego plastikowy brelok. Mężczyzna była tokarzem i pełnił w tej kamienicy funkcję dozorcy. Codzienność odkopana z gruzów W piwnicach leżało mnóstwo przedmiotów, które pokazują, jak wyglądało życie przed katastrofą. Archeolodzy znaleźli setki szklanych i porcelanowych butelek. Dawni wrocławianie lubili piwo z lokalnego browaru Hasse oraz ziołowe likiery. Co ciekawe, pili też napoje z dalekiego Monachium, Poznania, a nawet piwo eksportowe z włoskiego Udine z 1937 roku. To znalezisko zdradza nam gusta i upodobania mieszkańców Breslau. – Myślę, że archeolodzy rzadko dostrzegają potencjał w grupie zabytków nowożytnych z przełomu XIX i XX wieku. Zwrócenie na nie uwagi, połączenie biografii przedmiotów z konkretnymi osobami, czyli dawnymi mieszkańcami miasta, jest w moim uznaniu bardzo atrakcyjne w sferze narracyjnej: opowieści o dawnym mieszkańcach przez pryzmat przedmiotów – przekazał National Geographic Polska kierownik badań, dr Paweł Duma z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Odkryto również ślady handlu, takie jak zniszczona kasa sklepowa oraz metki, na których wypisano nazwy różnych kiełbas. Żacy w Breslau Dowiedzieliśmy się także, że w kamienicy tętniło życie studenckie. Od 1910 roku działała tam bursa akademicka, gdzie studenci mogli tanio mieszkać i jeść obiady. Wszystkie te przedmioty zostaną w przyszłości pokazane w nowym budynku, który stanie w tym samym miejscu. Wynikiem tych badań jest przywrócenie pamięci o ludziach, o których świat niemal zapomniał. Źródła: National Geographic Polska, Uniwersytet Wrocławski Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniana historia Westerplatte. Archeolodzy dotarli do rajskiego kurortu
Westerplatte kojarzy się nam z bohaterską i symboliczną walką polskich żołnierzy z Niemcami na początku II wojny światowej. Ale pod ziemią miejsce to skrywa zupełnie inną, zapomnianą historię. Archeolodzy wydobyli na powierzchnię opowieść o słońcu, plaży i eleganckich wczasowiczach.
Archeolodzy właśnie zakończyli dwunasty sezon wielkich prac badawczych na Westerplatte. Są one związane z planowaną budową na półwyspie Muzeum Westerplatte i Wojny 1939. Badacze chcą sprawdzić, co kryje się pod ziemią i oczyścić teren również z potencjalnie niebezpiecznych przedmiotów. Mowa tu o niewybuchach z II wojny światowej. Westerplatte mekką wczasowiczów? Tym razem archeolodzy natknęli się na liczne ślady po dawnym raju letników. Zanim na Westerplatte powstała wojskowa składnica, półwysep był luksusowym uzdrowiskiem. Już w 1835 roku powstał tam pierwszy zakład kąpielowy. W górnych warstwach ziemi mamy ślady wojny, ale głębiej kryją się fundamenty hoteli i willi. Kurort zaczął podupadać po sztormie w 1914 roku. Badacze odsłonili fragmenty murów hotelu Prinz Heinrich, który otwarto w 1889 roku. Odkryli też ślady eleganckich domów przy dawnej głównej ulicy – Birkenallee, czyli Alei Brzóz. Kiedyś spacerowali tu ludzie w modnych strojach. Nawet polski Pomnik X-lecia z 1928 roku stanął w miejscu, gdzie wcześniej stała jedna z willi. Archeolodzy znaleźli jego fundamenty zaledwie 30 centymetrów pod dzisiejszą trawą. To pokazuje, jak blisko nas jest odległa historia tego miejsca. Skarby w piasku: zabawki i filiżanki Podczas ostatnich prac wydobyto ponad 14 tysięcy przedmiotów. Co ciekawe, większość z nich wcale nie służyła do walki. To pamiątki po codziennym życiu gości kurortu. Archeolodzy znaleźli piękną ceramikę oraz naczynia ze szkła uranowego, które było wtedy bardzo modne. Trafił się nawet luksusowy, angielski dzbanek ozdobiony scenami z polowań. Obok guzików z wojskowych mundurów w ziemi leżały dziecięce zabawki i stare monety. To niesamowite zestawienie: z jednej strony mamy łuski od karabinów Mauser, a z drugiej delikatne figurki i filiżanki. Te drobiazgi obrazują nam, jak dbano o wygodę wczasowiczów. Badacze natrafili też na pozostałości ceglanego szaletu z końca XIX wieku oraz systemy rur. Gdy leje po bombach stają się śmietnikami Wojna brutalnie przerwała życie na półwyspie, chociaż już wtedy kurort był tylko odległym wspomnieniem, bo na Westerplatte od 1926 roku funkcjonowała składnica wojskowa. 2 września 1939 roku niemieckie samoloty zrzuciły tu ogromną liczbę bomb. Wybiły one w ziemi dziury o szerokości ponad 10 metrów. Po kapitulacji, polscy jeńcy cywilni zostali zmuszeni do sprzątania terenu. Wykorzystali te wielkie leje jak gotowe kosze na śmieci. Wrzucali do nich gruz, resztki drewnianych podłóg, a nawet fragmenty mebli i balustrad z wojskowego kasyna. W jednym z takich zagłębień archeolodzy znaleźli drewniane nosidła, którymi jeńcy przenosili gruz. Oprócz tego odkryto ślady po tzw. zadymiarzach, czyli włoskich żołnierzach, którzy tworzyli sztuczną mgłę do obrony przed nalotami w latach 1943–1944. Świadczy o tym pozostałość po zbiorniku zawierającym stężony kwas. Archeolodzy odkryli… film Jedną z większych ciekawostek, na które natknęli się badacze w tym roku, jest element planu filmowego z 1966 roku. Przy falochronie znaleźli wkop wykonany w 1966 r. na potrzeby filmu „Westerplatte” oraz na ślepą amunicję wykorzystaną podczas jego realizacji. Wszystkie tegoroczne znaleziska, od luksusowych dzbanków po wojskowe czajniki, trafią do nowego muzeum. Źródło: Muzeum II Wojny Światowej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pearl Harbor zmienił losy II wojny światowej. Atak na Hawaje był skrupulatnie zaplanowany
Gdyby nie Pearl Harbor, II wojna światowa mogłaby potoczyć się inaczej. 7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała amerykańską bazę na Hawajach. To był początek wojny dla Amerykanów.
W tym artykule: Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Kulisy ataku na Pearl Harbor Początek II wojny światowej dla USA Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Pearl Harbor obecnie Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor to znaczące wydarzenie w historii najnowszej, szczególnie w związku z przebiegiem II wojny światowej. 7 grudnia 1941 roku Cesarska Marynarka Wojenna Japonii przeprowadziła niespodziewany atak wojskowy na bazę morską Stanów Zjednoczonych w Pearl Harbor na Hawajach. Atak trwał około dwóch godzin i został przeprowadzony przy użyciu samolotów. Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Pearl Harbor znajduje się na wyspie Oahu w stanie Hawaje w USA. Leży niedaleko stolicy – Honolulu. Aby się tam dostać, najpierw należy polecieć na międzynarodowe lotnisko w Honolulu (HNL). To główny port lotniczy obsługujący wyspę Oahu. Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Atak na Pearl Harbor był skrupulatnie zaplanowaną i przeprowadzoną operacją wojskową Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii. Doszło do niego wczesnym rankiem 7 grudnia 1941 roku. Atak był całkowitym zaskoczeniem dla Stanów Zjednoczonych. Japońskie lotniskowce zbliżały się do hawajskiej wyspy Oahu przy zachowaniu ścisłej ciszy radiowej. Dzieje się tak, kiedy nadajniki radiowe, stacjonarne i ruchome, na danym obszarze przestają wysyłać sygnał. To właśnie element zaskoczenia był kluczowy dla powodzenia operacji. Atak powietrzny obejmował dwie fale samolotów, głównie bombowców i samolotów torpedowych. Pierwsza fala, wysłana około 7:48, była wycelowana w obiekty wojskowe, lotniska i pancerniki zakotwiczone w Pearl Harbor. Niedługo potem nadeszła druga fala, kontynuująca nalot. Atak spowodował znaczne szkody dla Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych. Szczególnie dotkliwą stratą było zniszczenie pancerników, w tym USS Arizona i USS Oklahoma. Japończycy zdecydowali się na atak, ponieważ chcieli sparaliżowania amerykańskiej Floty Pacyfiku, aby uniemożliwić jej zakłócanie japońskich operacji wojskowych w Azji Południowo-Wschodniej. Siły amerykańskie podjęły odważną, ale ostatecznie nieskuteczną obronę. Reakcja wojsk USA była zbyt chaotyczna wobec niespodziewanego i przytłaczającego charakteru ataku Japończyków. Warto dodać, że celem samolotów nie były wyłącznie obiekty wojskowe. Ostrzeliwano także obszary cywilne, w tym miasto Honolulu. Atak trwał około dwóch godzin. Około godziny 9:45 druga fala nalotu zakończyła swoją misję, a siły japońskie zaczęły się wycofywać. Kulisy ataku na Pearl Harbor W 1940 r. Japonia podpisała pakt z III Rzeszą i Włochami, oficjalnie angażując się w działania wojenne. W tym samym roku dowództwo kraju, na czele z admirałem Isoroku Yamamoto, zaczęło opracowywać plan ataku na Pearl Harbor. Inspiracją miał być brytyjski atak samolotów torpedowych na Tarent na bazę włoskiej marynarki wojennej, przeprowadzony w listopadzie. Miesiąc później Yamamoto przedstawił swój plan szefostwu. W kolejnych miesiącach dopracowywano szczegóły oraz przeprowadzano manewry, które miały przygotować japońskich pilotów. Pojawiły się dwa ważne problemy, które mogły zaważyć o niepowodzeniu nalotu. Pierwszy polegał na tym, jak zrzucić torpedy na płytkich wodach bazy, aby nie ugrzęzły na dnie. W tym celu Japończycy zamówili torpedy typu brytyjskiego, które były mniejsze japońskich oraz zamontowano na nich drewniane stabilizatory. Drugim problemem było ukrycie tak dużej liczby lotniskowców, które miały wypłynąć w stronę Stanów Zjednoczonych. Cesarscy decydenci stwierdzili, że flota skieruje się w stronę Hawajów północną częścią Oceanu Spokojnego, która była rzadko uczęszczana. Głównie ze względu na warunki pogodowe. Bitwa o Los Angeles. Czy w 1942 roku nad Kalifornią przelecieli Obcy? W 1942 roku Los Angeles stało się miejscem jednego z najbardziej tajemniczych wydarzeń II wojny światowej. Wielu sądzi, że tego dnia zachodnie wybrzeże USA nawiedziło UFO. Początek II wojny światowej dla USA Atak na Pearl Harbor wciągnął Stany Zjednoczone w II wojnę światową. Następnego dnia, 8 grudnia 1941 roku.prezydent Franklin D. Roosevelt i Kongres USA wypowiedzieli wojnę Japonii. Chociaż atak na Pearl Harbor był dla Amerykanów zaskoczeniem, to ryzyko wojny Stanów Zjednoczonych z Japonią narastało od wielu lat, jeśli nie dekad. USA były mocno zaniepokojone imperialnymi zakusami Kraju Kwitnącej Wiśni, które w latach 30 doprowadziły do ekspansji poza granice kraju i wypowiedzenia wojny Chinom w 1937 roku. W odpowiedzi amerykański rząd nałożył szereg sankcji i embarg, które miały uderzyć w japońską gospodarkę. Amerykanie chcieli dać sygnał Cesarstwu, aby pohamowało swoją agresywną politykę. Miało to skutek całkowicie odwrotny. Obydwa państwa nie chciały ustąpić, a widmo wojny stawało się coraz bardziej wyraźne. Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Atak na Pearl Harbor spowodował znaczne straty w ludziach w Stanach Zjednoczonych. Oto przybliżone liczby ofiar: Personel wojskowy: zginęło około 2335 żołnierzy, w tym 2008 członków Marynarki Wojennej, 109 żołnierzy piechoty morskiej i 218 żołnierzy armii. Cywile: były też ofiary cywilne. W ataku zginęło około 68 cywilów, a kolejnych 35 zostało rannych. Straty japońskie: straty Japonii były minimalne w porównaniu ze stratami Stanów Zjednoczonych. Potwierdzono, że zginęło tylko 55 japońskich pracowników, a jeden został schwytany. W sumie w ataku na Pearl Harbor zginęło około 2403 Amerykanów, a około 1178 innych zostało rannych. Pearl Harbor obecnie Dziś Pearl Harbor jest miejscem pamięci odwiedzanym przez gości z całego świata. Główną atrakcją Pearl Harbor jest pomnik USS Arizona, który obejmuje zatopiony pancernik. Odwiedzający mogą również zwiedzić inne miejsca historyczne i muzea na terenie kompleksu Pearl Harbor, w tym Muzeum i Park Okrętów Podwodnych USS Bowfin, Pomnik Pancernika USS Missouri oraz Muzeum Lotnictwa Pacyfiku Pearl Harbor. Ze względu dużą liczbę odwiedzających, wskazane jest zaplanowanie wizyty z wyprzedzeniem. Szczególnie jeśli interesują nas wycieczki z przewodnikiem. Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor wywarł głęboki wpływ na amerykańskie społeczeństwo. Wiązało się to między innymi z pobudzeniem opinii publicznej do poparcia wysiłków wojennych i doprowadziło do znacznej mobilizacji zasobów dla aliantów. Pearl Harbor do dziś uchodzi za symbol zarówno charakteru ataków militarnych, jak i odporności i determinacji narodów w czasach konfliktu. Wydarzenia z 7 grudnia 1941 roku na zawsze zapisały się w historii USA. Ich dziedzictwo wykracza daleko poza podręczniki i filmy dokumentalne. Z biegiem lat Pearl Harbor stało się potężnym symbolem w kulturze popularnej. Jedno z najbardziej kultowych przedstawień ataku to film w reżyserii Michaela Baya. W „Pearl Harbor” z 2001 r. główne role zagrali między innymi Ben Affleck, Josh Hartnett i Kate Beckinsale Co prawda obraz spotkał się z krytyką ze względu na romantyczny wątek poboczny i elementy fabularyzowane, jednak niezaprzeczalnie zwrócił uwagę na odwagę i poświęcenie tych, którzy przeżyli atak. Muzycy również inspirowali się wydarzeniami w Pearl Harbor. Utwory „Remember the Alamo” Johnny’ego Casha i „Pearly Gates” Neila Younga składały hołd odwadze tych, którzy walczyli i zginęli tego pamiętnego dnia.
Zaczęli od jednej mapy, skończyli w Białym Domu – kulisy wojennej misji National Geographic
Pierwsza własna mapa redakcji National Geographic powstała w czasie I wojny światowej. To był moment, w którym mapy zaczęły opowiadać historię konfliktu – nie tylko dla czytelników, ale i dla prezydentów.
Spis treści: Dlaczego powstał dział kartograficzny Mapowanie II wojny światowej Najbardziej wpływowa mapa wojny Pierwsza własna mapa redakcji powstała podczas I wojny światowej. Do czasu II wojny światowej Biały Dom zamawiał je już z nazwy. Polska. Dania. Norwegia. Belgia. Gdy wojska Hitlera maszerowały przez Europę jedna fala po drugiej, pozornie nie do powstrzymania, kolejne państwa upadały, a granice podbitych krajów rozpływały się w granicach Niemiec. Tysiące kilometrów dalej grupa oddanych kartografów „National Geographic” miała jednak inne rozkazy: nie zmieniać mapy Europy, dopóki wojna się nie skończy. Zostawienie granic na miejscu miało pokazać, o co toczy się gra. Dlaczego powstał dział kartograficzny Towarzystwo National Geographic tworzyło mapy już od czasów I wojny światowej. Prezes Towarzystwa, Gilbert Grosvenor, nie tylko przewidział konflikt, lecz także wiedział, że czytelnicy „National Geographic” będą potrzebować map, by go zrozumieć. Niezadowolony z pierwszej mapy zleconej firmie zewnętrznej, w 1915 roku powołał w Towarzystwie własny dział kartograficzny. „Nat Geo” weszło tym samym w biznes map. A pojawienie się map w magazynie rozbudziło ciekawość czytelników. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-01-103311-How-WWI-got-Nat-Geo-into-the-map-business--National-Geographic--Sluzbowy--Mic-4561c09.png" width="1094" height="854" alt="Mapa „Germany and Its Approaches” z lipca 1944 r. służyła alianckiemu dowództwu do planowania działań. Oznaczoną kopię z marca 1945 r. powielono i rozwieszono w całej Europie. Mapa jest dziś w National Archives." title="Mapa „Germany and Its Approaches” z lipca 1944 r. służyła alianckiemu dowództwu do planowania działań. Oznaczoną kopię z marca 1945 r. powielono i rozwieszono w całej Europie. Mapa jest dziś w National Archives." /> Pierwsza mapa wykonana w tym dziale – „Mapa zachodniego teatru działań wojennych” z 1918 roku – była najpełniejszym opracowaniem tego typu. Stała się też wzorcem dla dziesięcioleci późniejszej pracy kartograficznej. Te mapy były później przekazywane jako podarunki głowom państw, które potrzebowały szczegółowych opracowań terytoriów w Europie i na Pacyfiku. – Poza tym, jak bardzo wojsko ceniło sobie mapy Towarzystwa, myślę, że członkowie Towarzystwa studiowali te mapy w sposób, który dziś trudno nam sobie wyobrazić – mówi Cathy Hunter, starsza archiwistka Towarzystwa National Geographic. Widzi ona w mapach coś więcej niż suche wykazy granic i nazw miejsc. – Tak wielu znało kogoś, kto służył za granicą w miejscach, o których Amerykanie wcześniej w ogóle nie słyszeli. Mapowanie II wojny światowej Gdy w 1939 roku wojska nazistowskie napadły na Polskę, „National Geographic” było już znane ze swoich map na świecie. Główny kartograf, Albert H. Bumstead, który szlifował swoje umiejętności w Służbie Geologicznej Stanów Zjednoczonych (U.S. Geological Survey), wypchnął Towarzystwo na czoło światowej kartografii dzięki nowatorskim technikom mapowania. Kiedy Bumstead zmarł w 1940 roku w wieku 64 lat, zastąpił go James Darley. Kontynuował on nacisk na kartografów „National Geographic”, by tworzyli mapy jak najdokładniejsze i jak najbardziej innowacyjne. Mieli przewagę nad kartografami rządowymi – wyjaśnia Garrett Dash Nelson, prezes i główny kurator Leventhal Map and Education Center przy Bibliotece Publicznej w Bostonie. – W latach trzydziestych najważniejsze prace pomiarowe i kartograficzne prowadzone przez rząd federalny USA były zorientowane głównie na własne terytorium kraju, w ramach takich programów jak U.S. Geological Survey czy Coast & Geodetic Survey – mówi. W efekcie agencje federalne, a także członkowie Towarzystwa, zwracali się po pomoc do „National Geographic”, gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-01-103727-How-WWI-got-Nat-Geo-into-the-map-business--National-Geographic--Sluzbowy--Mic-6834eb3.png" width="1296" height="857" alt="Pracownicy Działu Kartografii przy pracy. Stoją: Carol J. Cunningham, James M. Darley (z lewej) oraz Wellman Chamberlin." title="Pracownicy Działu Kartografii przy pracy. Stoją: Carol J. Cunningham, James M. Darley (z lewej) oraz Wellman Chamberlin." /> Krótko po zaskakującym ataku na Pearl Harbor urzędnicy Białego Domu poprosili Towarzystwo, by dostarczyło prezydentowi Rooseveltowi mapy, które pomogłyby mu zlokalizować różne odległe wyspy Pacyfiku – takie, których nie było na ich dotychczasowych mapach. Darley spełnił prośbę z entuzjazmem. Mniej więcej tydzień później Grosvenor podarował prezydentowi ręcznie wykonany kabinet map, zaprojektowany i zbudowany przez pracowników Towarzystwa. Wykonany z mahoniu, pomysłowy mebel mieścił wiele zrolowanych map, do których prezydent i jego doradcy mogli łatwo sięgać dzięki mechanizmowi przypominającemu roletę okienną. Co więcej, mapy były regularnie aktualizowane przez kartografów „Nat Geo”, którzy bez przerwy szukali nowych sposobów tworzenia map świata jak najdokładniejszych, najpełniejszych i jak najczytelniejszych. Towarzystwo National Geographic wkrótce przygotowało podobne szafy na mapy dla innych wojennych luminarzy, takich jak brytyjski premier Winston Churchill – był to podarunek zamówiony przez samego Roosevelta. Prezydencki kabinet map pomógł zainspirować powstanie prezydenckiego Map Roomu w Białym Domu, który stał się centrum nerwowym alianckiego wysiłku, by pokonać nazistowskie Niemcy, faszystowskie Włochy i Cesarstwo Japonii. Najbardziej wpływowa mapa wojny Choć Towarzystwo przygotowało w czasie wojny wiele map, najbardziej wpływowa okazała się „Germany and its Approaches” – mapa, która w szczegółowy sposób pokazywała cel alianckiego, bolesnego marszu w stronę serca nazistowskich Niemiec. Opublikowana zaledwie kilka tygodni po lądowaniu w Normandii, lipcowa mapa z 1944 roku pozwalała ludziom w domach śledzić ruchy aliantów z niespotykanym dotąd wglądem nie tylko w nazwy miejscowości, lecz także w przebieg kluczowych dróg wodnych, linii kolejowych i szos. Aby uniknąć zamieszania, kartografowie zamrozili granice państw w takim kształcie, w jakim były przed wybuchem wojny. – W połączeniu z nowymi technologiami, jak łączność radiowa, inżynieria lotnicza i wczesne komputery, rosnąca dokładność i dostępność informacji geograficznych pozwoliła Stanom Zjednoczonym projektować swoją siłę w skali globalnej – mówi Nelson. – Amerykanie zaczęli też oswajać się z geografią świata w kulturze popularnej i w edukacji, a także z pozycją Stanów Zjednoczonych na światowej scenie. Tymczasem „Germany and its Approaches” stała się ważnym narzędziem na polu walki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-01-104111-How-WWI-got-Nat-Geo-into-the-map-business--National-Geographic--Sluzbowy--Mic-ebfd7c1.png" width="1106" height="859" alt="Dwight Eisenhower wskazuje na mapę Niemiec w specjalnym stojaku. National Geographic tworzył takie szafy mapowe dla światowych przywódców." title="Dwight Eisenhower wskazuje na mapę Niemiec w specjalnym stojaku. National Geographic tworzył takie szafy mapowe dla światowych przywódców. / Fot. B. Anthony Stewart, National Geographic Image Collection" /> Korpus Inżynieryjny Armii Stanów Zjednoczonych rozwiesił 20 tys. powiększonych kopii mapy przy kluczowych skrzyżowaniach dróg, by pomóc kierowcom dostarczać na front niezbędne zaopatrzenie i pomoc medyczną. Mapę rozdano również brytyjskim i amerykańskim oficerom w terenie. Użyto jej nawet do planowania alianckiej okupacji Niemiec i rozstrzygnięć dotyczących losów ich sąsiadów – stała się szkicem, który wyznaczył ramy okresu powojennego, zimnej wojny i odbudowy Europy. Źródło: National Geographic
Tajna skrytka z czasów II wojny światowej. „Odkrycie wygląda sensacyjnie”
Dokumenty wytworzone w Komendzie Głównej Armii Krajowej, puste formularze dokumentów niemieckich, dziennik pisany przez młodą kobietę – to tylko część niezwykłego znaleziska dokonanego w Warszawie. Doszło do niego w czasie remontu pustostanu.
Skrytka znajdowała się pod podłogą w zabytkowej kamienicy na warszawskiej Pradze-Południe. Odkryte przedmioty pochodzą z czasu drugiej wojny światowej. Powiadomiono Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, który podjął decyzję o zabezpieczeniu bezcennego zbioru. Co odkryto w konspiracyjnej skrytce? Jest to bardzo urozmaicony zbiór. Wszystko wskazuje, że związany jest z armią podziemną z czasów II wojny światowej. Pod podłogą znajdowały się: dokumenty wytworzone w Komendzie Głównej Armii Krajowej; puste formularze dokumentów niemieckich; polska prasa wydawana w Wielkiej Brytanii w czasie wojny; instrukcje i broszury szkoleniowe; fotografie, legitymacje i przedwojenne zdjęcia; dziennik pisany w okresie okupacji przez młodą kobietę, której tożsamości nie udało się jeszcze ustalić. Co wiemy o okolicznościach ukrycia dokumentów? – Wygląda na to, że podczas naszego remontu w pustostanie w dzielnicy Praga-Południe ekipa natrafiła na dokumenty, zdjęcia, mapy czy pamiętniki z czasów na chwilę przed Powstaniem Warszawskim. Niektóre opisują działanie Państwa Podziemnego, niektóre to świadectwa życia codziennego w okupacji, np. ceny podstawowych produktów spożywczych a część – przykłady prac nad przygotowaniem organizacji państwa po wojnie – relacjonuje prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski. – Eksperci będą jeszcze sprawdzać to znalezisko, ale odkrycie wygląda sensacyjnie – dodał. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków zamierza przekazać przedmioty w depozyt do instytucji muzealnej. Zapewne trafią do Muzeum Powstania Warszawskiego. Tam będą zinwentaryzowane, poddane konserwacji oraz wnikliwym badaniom naukowym. Skrytki i zapomniane miejsca z czasów II wojny światowej W ostatnich latach doszło do kilku ważnych znalezisk związanych z okresem II wojny światowej. Warto przypomnieć sprawę zlokalizowania w okolicach Iłowa koło Sochaczewem w bańce po mleku sztandaru należącego do jednego z oddziałów walczących w czasie kampanii wrześniowej. Do równice cennego znaleziska doszło pod Tomaszowem Lubelskim. Tam udało się zlokalizować sztandar i proporzec należące do wojskowych walczących w kampanii wrześniowej w 1939 roku. Płat sztandaru należał do 4. Pułku Strzelców Podhalańskich, a proporzec mistrzowski – do 21. Dywizji Piechoty Górskiej. Z kolei w Borach Tucholskich w 2024 roku archeolodzy natknęli się na pozostałości po obozach pracy przymusowej i zapomniane miejsca pochówków jeńców. W baraku w Ruszowie odkryto napis wskazujący, że byli tam warszawiacy deportowani pod koniec powstania warszawskiego. Źródła: UM st. Warszawy, WUOZ w Warszawie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Procesy norymberskie – prawdziwa historia najsłynniejszych procesów sądowych po II wojnie światowej
Procesy norymberskie stały się inspiracja dla filmu Jamesa Vanderbilta, który właśnie wchodzi na ekrany polskich kin. Słynne procesy to seria przełomowych postępowań sądowych po II wojnie światowej, których celem było osądzenie głównych zbrodniarzy nazistowskich za zbrodnie wojenne, przeciwko ludzkości oraz pokojowi. Poznaj prawdziwą historię tych wydarzeń, ich przebieg, oskarżonych i ich wpływ na współczesne prawo międzynarodowe.
Spis treści: Procesy norymberskie – geneza, przebieg i główni oskarżeni Kolejne procesy norymberskie oraz polskie procesy zbrodniarzy wojennych Znaczenie procesów norymberskich dla prawa międzynarodowego i dziedzictwa ludzkości Procesy norymberskie na stałe zapisały się w historii jako pierwsza w dziejach seria międzynarodowych procesów, w których wymierzono sprawiedliwość najwyższym przywódcom III Rzeszy. Te przełomowe postępowania nie tylko ukarały sprawców najcięższych zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, lecz także zapoczątkowały budowę międzynarodowego systemu odpowiedzialności karnej. Prawdziwa historia tych wydarzeń, które już wkrótce zobaczymy na wielkim ekranie, obrosła legendą dzięki skali dokumentacji procesów, ich publicznemu charakterowi oraz wpływowi na powojenne prawo. Do dziś analizowane są przez prawników, historyków i opinię publiczną na całym świecie, stając się inspiracją nie tylko dla nauki, ale również dla kultury i współczesnego kina. Procesy norymberskie – geneza, przebieg i główni oskarżeni Powstanie Międzynarodowego Trybunału Wojskowego i zakres oskarżeń Po zakończeniu II wojny światowej alianci stanęli przed wyjątkowym wyzwaniem: jak osądzić osoby odpowiedzialne za największe zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości oraz zbrodnie przeciwko pokojowi? W wyniku ustaleń konferencji jałtańskiej i poczdamskiej utworzono Międzynarodowy Trybunał Wojskowy (MTW) z siedzibą w Norymberdze. To właśnie tu w listopadzie 1945 roku rozpoczął się pierwszy z tzw. procesów norymberskich, uznany za wzorzec międzynarodowego sądownictwa karnego. Oskarżenia koncentrowały się wokół czterech głównych kategorii: zbrodnie przeciwko pokojowi (planowanie, rozpoczęcie i prowadzenie wojny agresywnej), zbrodnie wojenne (łamanie praw wojny, okrutne traktowanie jeńców i ludności cywilnej), zbrodnie przeciwko ludzkości (ludobójstwo, eksterminacja, deportacje), spiskowanie w celu popełnienia powyższych przestępstw. Nowością była zasada odpowiedzialności indywidualnej za czyny popełnione z rozkazu państwa oraz prymat prawa międzynarodowego nad prawem krajowym. MTW stał się areną, na której po raz pierwszy świat zobaczył, że sprawcy zbrodni na masową skalę mogą być postawieni przed sądem i publicznie rozliczeni. Najważniejsze postacie i grupy oskarżonych w procesach norymberskich W pierwszym procesie norymberskim przed sądem stanęło 24 czołowych nazistowskich przywódców, reprezentujących różne środowiska: aparat państwowy, armię, gospodarkę, dyplomację i propagandę. Do najbardziej znanych należeli: Hermann Göring (jeden z głównych architektów państwa nazistowskiego), Joachim von Ribbentrop (minister spraw zagranicznych), Rudolf Hess (zastępca Hitlera), Albert Speer (minister uzbrojenia). Oskarżeni stanowili przekrój niemieckich elit odpowiedzialnych za zbrodniczą politykę III Rzeszy. W kolejnych procesach osądzano przedstawicieli innych grup: lekarzy, prawników, przedsiębiorców, członków SS, gestapo i wyższych oficerów Wehrmachtu. Procesy te ukazywały, że odpowiedzialność za zbrodnie spoczywała nie tylko na politycznych liderach, ale również na elitach zawodowych i całych strukturach państwa nazistowskiego. Przebieg pierwszego procesu norymberskiego i wydane wyroki Pierwszy proces norymberski trwał od listopada 1945 do października 1946 roku. Przesłuchano setki świadków, zebrano ogromną liczbę dokumentów i dowodów zbrodni nazistowskich. Sąd orzekł wobec oskarżonych różne kary: 12 osób zostało skazanych na karę śmierci przez powieszenie (m.in. Göring – który popełnił samobójstwo tuż przed wykonaniem wyroku), trzech na dożywotnie więzienie, kilku na kary od 10 do 20 lat, a część uniewinniono. Wyroki te miały zarówno wymiar sprawiedliwości wobec ofiar, jak i symboliczny – podkreślając, że nawet najwyżsi przedstawiciele władzy nie są ponad prawem. Kolejne procesy norymberskie oraz polskie procesy zbrodniarzy wojennych Amerykańskie Trybunały Wojskowe i specyfika kolejnych procesów Po zakończeniu pierwszego procesu odbyło się jeszcze 12 tzw. „procesów następczych” prowadzonych przez amerykańskie trybunały wojskowe. Dotyczyły one m.in. przemysłowców, lekarzy, prawników oraz urzędników SS. Szczególne znaczenie miały procesy przemysłowców, którzy byli sądzeni za udział w eksploatacji niewolniczej pracy i dostarczanie technologii dla machiny wojennej III Rzeszy. Te procesy poszerzyły katalog oskarżonych i ukazały, że zbrodnie były efektem współpracy różnych grup społecznych i zawodowych. Wśród osądzanych znalazły się osoby związane z koncernami IG Farben i Krupp, ale także lekarze prowadzący eksperymenty na więźniach obozów koncentracyjnych. Proces lekarzy – eksperymenty medyczne i odpowiedzialność za zbrodnie Jednym z najgłośniejszych postępowań był proces lekarzy, podczas którego sądzono 23 osoby oskarżone o przeprowadzanie okrutnych eksperymentów na więźniach oraz udział w programie eutanazji. To właśnie ten proces zaowocował powstaniem Kodeksu Norymberskiego – podstawy współczesnej bioetyki, wprowadzającej m.in. zasadę świadomej zgody pacjenta na udział w badaniach medycznych. Procesy w Polsce – sprawa Arthura Greisera i krakowskie rozprawy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym Równolegle do norymberskich postępowań również w Polsce prowadzono procesy zbrodniarzy wojennych. Szczególnie głośny był proces Arthura Greisera, namiestnika Kraju Warty, który odpowiadał za brutalną germanizację i eksterminację ludności polskiej. Greiser został skazany na śmierć przez polski sąd specjalny. W Krakowie przed Najwyższym Trybunałem Narodowym sądzono m.in. kierownictwo obozu Auschwitz. Procesy te miały nie tylko wymiar sprawiedliwości, ale były także ważnym elementem dokumentowania zbrodni i utrwalania pamięci historycznej. Znaczenie procesów norymberskich dla prawa międzynarodowego i dziedzictwa ludzkości Nowe pojęcia prawne i ich wpływ na współczesność Procesy norymberskie po raz pierwszy wprowadziły do prawa międzynarodowego takie pojęcia jak zbrodnie przeciwko ludzkości czy zbrodnie przeciwko pokojowi. Wskazały na indywidualną odpowiedzialność sprawców, nawet jeśli działali oni w imieniu państwa. Ustalenia z Norymbergi stały się fundamentem dla rozwoju międzynarodowego prawa karnego oraz powstania Trybunału Karnego dla Rwandy, byłej Jugosławii czy Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze. Ponadto procesy norymberskie zdefiniowały standardy sprawiedliwego procesu i publicznego rozliczenia za najcięższe naruszenia praw człowieka, będąc punktem odniesienia dla postępowań dotyczących zbrodni wojennych i ludobójstwa w XX i XXI wieku. Dokumentacja procesów norymberskich jako część „Pamięci Świata” UNESCO W 2018 roku UNESCO wpisało dokumentację procesów norymberskich na listę programu „Pamięć Świata”. Zbiór ten obejmuje 454 tomy akt oraz 430 godzin nagrań zeznań 319 osób. Materiały te są bezcennym źródłem do badań nad mechanizmami zbrodni oraz rozliczeń z totalitaryzmem. Ich unikatowy charakter polega na kompletności, różnorodności oraz transparentności procesu dokumentowania zbrodni. Procesy norymberskie a współczesne postępowania przeciwko zbrodniarzom wojennym Dziedzictwo procesów norymberskich jest obecne w działaniach współczesnych trybunałów, które sądzą zbrodniarzy odpowiedzialnych za ludobójstwo, zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości w Rwandzie, byłej Jugosławii czy Sudanie. Mechanizmy, zasady i orzecznictwo wypracowane w Norymberdze są bezpośrednim punktem odniesienia dla dzisiejszych postępowań międzynarodowych. Procesy norymberskie pokazują, że żaden system totalitarny nie jest w stanie uciec przed osądem historii, a fundamentalne wartości prawa i sprawiedliwości są ponadczasowe. Stanowią ważną przestrogę i fundament dla obrony praw człowieka w obliczu zagrożeń współczesnego świata. Źródła: Instytut Pamięci Narodowej Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Bombowe odkrycie ojca i syna w Górach Orlickich. Ponad 100 pocisków z czasów II wojny światowej
Podczas hobbystycznych poszukiwań z wykrywaczem metali ojciec z synem natknęli się w Bartošovicach, niedaleko granicy z Polską, w Górach Orlickich na niezwykłe znalezisko. Był to olbrzymi skład amunicji artyleryjskiej z czasów II wojny światowej. Niezbędna była interwencja policji.
O takich historiach słyszymy coraz częściej – detektory metali coraz częściej są kupowane przez pasjonatów historii, którzy z ich pomocą przeczesują pola i lasy w poszukiwaniu pamiątek. Jednak nie zawsze takie działanie jest bezpieczne, o czym przekonali się ojciec z synem. Wybrali się na poszukiwania z detektorem metali po Górach Orlickich w Czechach, niedaleko granicy z Polską. Efekt ich wycieczki musiał ich zadziwić. Niebezpieczny przedmiot w ziemi Do tego wydarzenia doszło 28 października. Krótko po południu, 48-letni mężczyzna zgłosił na numer alarmowy czeskiej policji, że znalazł przedmiot przypominający amunicję w lesie. Lokalizacja: około 300 metrów od przejścia granicznego w Bartošovicach w Górach Orlickich. Poszukiwacz wykrył zagadkowy przedmiot na głębokości około 30 cm. Policja rozdysponowała na miejsce ekipę, która zabezpieczyła teren oraz specjalistę – pirotechnika policyjnego. O tym wydarzeniu poinformowała w komunikacie komenda policji Kraju Hradeckiego. Cała masa pocisków Poszukiwacz postąpił słusznie, zawiadamiając służby. Okazało się, że pod ziemią skrywał się zdecydowanie więcej niż tylko jeden niebezpieczny przedmiot. Tylko pierwszego dnia wykopano 28 sztuk amunicji artyleryjskiej kalibru 105 mm, 1 sztukę kalibru 75 mm oraz 2 naboje kalibru 105 mm. Wykopaliska przerwano na noc, ale obszar był pod stałym nadzorem policji. Kolejny dzień okazał się jeszcze bardziej owocny. Eksperci kontynuowali prace wykopaliskowe z wykorzystaniem ciężkiego sprzętu. Łącznie w czasie dwudniowych prac wydobyto 110 sztuk amunicji artyleryjskiej kalibru 105 mm, 13 sztuk kalibru 75 mm oraz 3 naboje. „Po zakończeniu badań całą amunicję bezpiecznie przetransportowano do specjalistycznego magazynu w Ralsku. Transportowi towarzyszył patrol policyjny z Rokytnic w Górach Orlickich” – czytamy w komunikacie czeskiej policji. Apel: zachowajmy ostrożność Policja Republiki Czeskiej apeluje o zachowanie szczególnej ostrożności w przypadku znalezienia podejrzanego przedmiotu – zwłaszcza takiego, który może przypominać amunicję, materiały wybuchowe lub inne materiały niebezpieczne. „Nie należy manipulować przedmiotem. Nie należy go wykopywać, przenosić ani badać. Należy zachować bezpieczną odległość od miejsca znalezienia przedmiotu” – wylicza czeska policja. W przypadku takie znaleziska należy zadzwonić do służb. Na terenie Czech – pod numer 158. Jeżeli znajdziemy niewybuch na terenie Polski – należy zawiadomić policję, która wstępnie sprawdzi czy znaleziony przedmiot jest wybuchowy i niebezpieczny. A jeżeli tak – wtedy zawiadomi o tym fakcie jednostkę wojskową i zabezpieczy miejsce do czasu przybycia patrolu minerskiego. „Niezachowanie należytych środków bezpieczeństwa po odkryciu takiego znaleziska, niewłaściwe postępowanie wynikające z braku świadomości o grożącym niebezpieczeństwie może doprowadzić do wielu niepotrzebnych nieszczęść, a nawet śmierci” – czytamy na stronie polskiej policji. Następujące dane należy podać policji w przypadku zgłoszenia: miejsce odnalezienia; opisać wygląd przedmiotu, gabaryty, liczbę; podać telefon kontaktowy do osoby, która dokonała odkrycia. Warto przypomnieć, że prowadzenie poszukiwań zabytków, np. za pomocą detektora metalu, jest w Polsce możliwe pod pewnymi warunkami. Należy jednak uzyskać na to pozwolenie jednego z Wojewódzkich Urzędów Ochrony Zabytów. Źródła: Policie České republiky, komenda powiatowa policji w Bełchatowie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy tragiczną historią można handlować? Otwarta aukcja przedmiotów z Auschwitz, Majdanka i Katynia anulowana po proteście Polski
Niemiecki dom aukcyjny Felzmann zamierzał sprzedać 623 przedmioty związane z obozami koncentracyjnymi Auschwitz i Majdanek oraz zbrodnią w Katyniu. Aukcja została anulowana po gwałtownym proteście Polski i międzynarodowych instytucji. Rząd będzie się domagał zwrotu pamiątek, które – jeśli okażą się autentyczne – miałyby trafić do polskich muzeów.
Dom aukcyjny Felzmann z Neuss w Niemczech planował sprzedaż 623 artefaktów pochodzących z czasów II wojny światowej, w tym z Auschwitz, Majdanka oraz powiązanych ze zbrodnią katyńską. Aukcja zatytułowana „System terroru część II 1933–1945” miała odbyć się 17 listopada 2025 roku. Każdy z przedmiotów był wyceniony i przygotowany do sprzedaży na otwartej aukcji dostępnej dla klientów z całego świata. Aukcja przedmiotów z Auschwitz wywołała burzę W katalogu aukcji znalazły się m.in. listy więźniów z obozu Auschwitz, dokumenty z Dachau dotyczące przymusowej sterylizacji, propagandowe plakaty antysemickie, oraz pamiątki po ofiarach zbrodni katyńskiej – np. listy Henryka Umińskiego i Jana Leszczyńskiego. Cena wywoławcza za niektóre z tych pamiątek sięgała 500 euro. Gwałtowną reakcję wywołał fakt, że wystawione przedmioty zawierały dane osobowe ofiar, a także ich osobiste zapiski i listy. Międzynarodowy Komitet Oświęcimski nazwał aukcję „cynicznym i bezwstydnym przedsięwzięciem”. Portal aukcyjny w rozmowie z Frankfurter Allgemeine Zeitung stwierdził, że „prywatni kolekcjonerzy prowadzą intensywne badania i przyczyniają się do pogłębiania wiedzy historycznej. Ich działalność służy zachowaniu pamięci, a nie handlowaniu cierpieniem”. Redakcja dziennika przypomniała też, że podobna aukcja już się odbyła 6 lat temu. Reakcja Polskiej dyplomacji Rząd RP natychmiast zareagował. Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski poinformował, że ambasador Jan Tombiński interweniował u władz Westfalii, a on sam prowadził rozmowy z szefem niemieckiego MSZ Johannem Wadephulem. Po interwencji polskich władz dom aukcyjny Felzmann wycofał aukcję ze swojej strony internetowej, nie podając jednak żadnego wyjaśnienia. Prezydent RP Karol Nawrocki wezwał polski rząd do zdecydowanego działania – zażądania zwrotu pamiątek lub ich wykupu, jeśli zajdzie taka potrzeba. Koszt tego wykupu miałby zostać doliczony do rachunku reparacyjnego. Minister kultury Marta Cienkowska zadeklarowała, że Polska nie zamierza kupować tych artefaktów, tylko je odzyskać. MKiDN rozpoczęło działania mające na celu zabezpieczenie i odzyskanie pamiątek. Muzea i instytucje pamięci: przedmioty powinny wrócić do Polski Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Państwowe Muzeum na Majdanku stanowczo zaapelowały, aby wszelkie poobozowe pamiątki trafiały do wyspecjalizowanych placówek muzealnych. Bartosz Bartyzel, rzecznik Muzeum Auschwitz, podkreślił, że placówka jest gotowa zabezpieczyć, zbadać i wyeksponować każdy oryginalny dokument czy przedmiot. Agnieszka Kowalczyk-Nowak z Muzeum na Majdanku dodała, że pamiątki mogłyby rzucić światło na nieznane dotąd losy więźniów. Instytut Pamięci Narodowej, reprezentowany przez prof. Karola Polejowskiego, potępił aukcję, przypominając, że wiele z wystawionych rzeczy pochodzi z rabunku. Dr Bartosz Gondek z Instytutu Strat Wojennych podkreślił, że handel pamięcią jest moralnie niedopuszczalny. Historyk i dziennikarz Michał Wójcik tak ocenia szokującą aukcję: „To kompletny upadek. Znak, że niczego nie rozumiemy. Niczego nie ogarniamy. Jak można handlować takimi pamiątkami? (...) W tak wielkiej pogardzie mieć same ofiary i jeszcze rodziny tych ofiar, przecież oni żyją, zapewne dowiedzą się, że właśnie ktoś kupił ostatnią pamiątkę po ich bliskim”. Głos ofiar i rodzin Ogólnopolskie Stowarzyszenie Rodzin Polskich Ofiar Obozów Koncentracyjnych nazwało aukcję „moralnie naganną i głęboko niestosowną”. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na czele z Lechem Parellem, przypomniał, że dokumenty po zamordowanych w Katyniu są częścią rodzinnej i narodowej pamięci. W liście protestacyjnym wskazano, że miejscem tych pamiątek powinny być domy rodzin ofiar lub – za ich zgodą – Muzeum Katyńskie w Warszawie i Muzeum Ofiar Sybiru w Białymstoku. Źródła: Dzieje.pl, Wprost, Interia, Michał Wójcik
Sensacyjne zdjęcia zniszczonej Warszawy. Historycy odkryli prawie 3000 nieznanych fotografii [GALERIA]
Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego oraz Dom Spotkań z Historią, po raz pierwszy pokazały niezwykłą kolekcję zdjęć. Prawie 3 tys. nieznanych fotografii zrujnowanej Warszawy trafiło w ręce historyków. Kolekcję skompletował Andrzej Nitsch, jeden z architektów działających w Biurze Odbudowy Stolicy.
O tych zdjęciach jeszcze długo będzie głośno. Historycy dopiero zaczęli opracowywanie i katalogowanie kolekcji Andrzeja Nitscha. Zdjęcia trafiły do Instytutu Strat Wojennych dzięki spadkobiercom architekta, którzy po dekadach od ich wykonania, zdecydowali się przekazać cały zbiór historykom. Nieznane zdjęcia Warszawy ujrzały światło dzienne Autorem większości z nich jest Andrzej Nitsch, choć na pewno nie wszystkich. Przedstawiają Warszawę w pierwszych latach po II wojnie światowej, kiedy była miastem ruin. Powstałe w 1945 roku Biuro Odbudowy Stolicy stopniowo zaczynało pracę nad przywracaniem Warszawy do życia. To wtedy ważyły się losy wielu budynków – wiele z nich odbudowano, część zdecydowano się wyburzyć, część zrekonstruowano w stanie zupełnie innym niż przed wojną. W kolekcji Andrzeja Nitscha znaleziono m.in. zdjęcie Pałacu Teppera przy ul. Miodowej, którego ruiny ostatecznie rozebrano w 1948 roku. Podobny los spotkał m.in. pałacyk Bacciarellego przy ul. Bagatela. Nitsch sfotografował też pierwsze dni domków fińskich na Polu Mokotowskim, wybudowanych tuż po wojnie, z czasem rozebranych. W jednym z nich przez pewien czas mieszkał Ryszard Kapuściński. Bezcenne źródło dla historyków Zdjęcia Nitscha to bezcenne źródło dla architektów i historyków i niezwykle ważna dokumentacja najwcześniejszych lat odbudowy Warszawy. Skrupulatność architekta mocno ułatwiła pracę historykom – zdjęcia uporządkował w formie fiszek, z dokładnymi opisami i datami ich powstania. Większość zrobiono w latach 1945-1948. ISW planuje stopniową ich digitalizację, a na styczeń 2026 roku, we współpracy z DSH zapowiada wystawę plenerową części z nich. Andrzej Nitsch (1911-2002) był członkiem warszawskiego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich, a także jednym z redaktorów czasopisma „Architektura”. Zawodowo zajmował się szpitalami i uzdrowiskami. Pasjonował się historią i fotografią – dokumentował nie tylko Warszawę, także m.in. Kraków, zamki, synagogi, cerkwie łemkowskie. Kolekcja podarowana ISW nie jest jedyna – Nitsch pozostawił po sobie wiele zdjęć, które trafiły też m.in. do Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Galeria zdjęć Andrzeja Nitscha Źródło: Instytut Strat Wojennych Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zwierzęta na bombie? Naukowcy odnaleźli stworzenia, których domem stały się niewybuchy z II wojny światowej
Do tej pory bomby z czasów II wojny światowej, szczególnie te pozostałe w Morzu Bałtyckim czy Północnym, uważaliśmy za toksyczne zagrożenie dla organizmów morskich. Okazuje się jednak, że mogą one stać się domem dla wielu zwierząt. Niezwykłe spotkanie naukowców pokazuje, jak natura próbuje poradzić sobie z wpływem człowieka.
Badawcza łódź podwodna natknęła się na kraby, ryby i inne organizmy morskie, które rozwijały się na leżących na dnie Morza Bałtyckiego ładunkach wybuchowych z czasów II wojny światowej. Teren dawnego składowiska broni był dla nich bardziej atrakcyjny niż otaczające je dno morskie. Życie na bombach w Bałtyku W wodach Morza Bałtyckiego wzdłuż niemieckiej granicy leży około 1,5 miliona ton zatopionej broni – pochodzi ona nie tylko z II wojny światowej, ale także z pierwszej. Składają się na nią nie tylko materiały wybuchowe, ale także pozostałości broni chemicznej czy nawet… jądrowej. Sądzono, że bomby w Bałtyku będą odstraszać zwierzęta. Naukowcy udowodnili jednak, że cmentarzyska bomb stanowią przestrzeń do bujnego rozwoju dzikiej przyrody. Sfilmowali sieć ukwiałów, rozgwiazd i innych organizmów w Zatoce Lubeckiej. Zwierzęta wybrały sobie specyficzne miejsce do życia: zasiedliły fragmenty bomb V-1 wykorzystywanych przez nazistów. – Byliśmy przygotowani na znacznie niższą liczbę wszystkich gatunków zwierząt. Okazało się jednak, że jest odwrotnie – mówi Andrey Vedenin z Instytutu Badawczego Senckenberga w Niemczech. Naukowcy opublikowali wyniki badań wynikających z niezwykłego spotkania w czasopiśmie „Communications Earth and Environment”. Dlaczego morskie organizmy wolą bomby od dna? Niewybuchy nie brzmią jak idealne miejsce do życia, prawda? Cóż, z perspektywy morskich stworzeń wszystko ma swoje plusy i minusy. Według naukowców mogą być one przyciągane przez twarde powierzchnie, których w Bałtyku jest stosunkowo niewiele. Głównie wyściela go piasek – kamienie i głazy zostały usunięte w XIX i XX wieku w celach budowlanych. Obecność substancji chemicznych sprawia również, że w tym terenie… brakuje ludzi. To ochronna bańka dla zwierząt przed najgroźniejszym stworzeniem na Ziemi, mimo konieczności pójścia na pewne toksyczne kompromisy. Mogą one być zresztą nieświadome zagrożenia: naukowcy zajmą się teraz obliczeniem, ile zanieczyszczeń zostało wchłoniętych przez organizmy i czy są one nadal zdolne do rozmnażania. To kolejny dowód na to, że natura ima się wszystkich sposobów, by przetrwać. Zasiedla nawet odpady po ludziach i wykorzystuje ich toksyczność, by się przed nimi chronić. To wspaniały dowód siły życia. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Znaleźli bombowego „Łosia”. Części rozrzucone na 300 metrów
Ponad 1000 fragmentów polskiego bombowca PZL.37 B Łoś odkryli poszukiwacze we wsi Walewice w woj. łódzkim. Maszyna wylądowała awaryjnie na początku II wojny światowej. Rozerwał ją wybuch jednej z przewożonych bomb.
W pierwszy wrześniowych weekend miał miejsce wielki finał poszukiwań szczątków wojskowego Łosia w Walewicach prowadzonych przez grupę pasjonatów wraz z Towarzystwem Miłośników Dziejów Pabianic. Badania trwały w tym miejscu od trzech lat i przyniosły wspaniałe rezultaty. Tegoroczne znaleziska – drobne, ale bezcenne W czasie najnowszych badań wydobyto drobne przedmioty. Były to łuski amunicji broni pokładowej, fragmenty akumulatora i skórzanego mapnika, ale też elementy poszycia czy tabliczka znamionowa z symbolami PZL, czyli Polskich Zakładów Lotniczych. Do najcenniejszych znalezisk należy m.in. magazynek od lekkiego lotniczego karabinu maszynowego wz. 37 nazywanego „szczeniakiem”. Jak czytamy w komunikacie przesłanym przez jednego z inicjatorów badań, Bernarda Kokczyńskiego, odnalezione elementy samolotu po ich oczyszczeniu i klasyfikacji przekazano do Muzeum Regionalnego w Bełchatowie. Wiele z nich nosi ślady pożaru i silnej eksplozji, które rozerwała kadłub. Jak Łoś trafił do Walewic? Historia samolotu Łoś, który lądował awaryjnie we wrześniu 1939 roku, a zatem na początku II wojny światowej, była dramatyczna. Był on na wyposażeniu 212 eskadry bombowej, która walczyła w składzie 210 Dywizjonu Bombowego złożonego z załóg i personelu 1 Pułku Lotniczego w Warszawie. Samolot był ścigany przez dwa niemieckie samoloty myśliwskie Messerschmitt Bf 109 i został przez nie uszkodzony – nie dysponował ochroną własnych myśliwców. Moment awaryjnego lądowania zapamiętał Tadeusz Kubik. Łoś nadleciał ze strony strony Wolskiego Folwarku. Maszynę postawił na ziemi ppor. pil. Michał Ostrowski, mimo odniesionych ran. Następnie w samolocie eksplodowała przewożona bomba. Kublik opisał, że blachy samolotu po eksplozji bomby pokładowej rozrzuciło na 300 m. Pozostał jednak kolejny niewybuch, który miejscowi zabezpieczyli. Czym był Łoś? Łosie, czyli bombowce PZL.37 B były nowoczesnymi maszynami w 1939 roku. Polska dysponowała około 70 samolotami tego typu. Łosie wykonywały w czasie kampanii wrześniowej rozpoznanie i uderzenia przeciw niemieckim kolumnom zmotoryzowanym. Do dziś nie zachowała się w całości żadna maszyna tego typu. Tym cenniejsze są każde pozostałości po niej. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzeź wołyńska była jedną z największych zbrodni w historii. Ukraińscy nacjonaliści nie mieli litości
Rzeź wołyńska – haniebne ludobójstwo dokonane na Polakach – do dziś jest otwartą, jątrzącą się raną na tkance polsko-ukraińskich relacji. W 1943 roku ukraińscy nacjonaliści obrali sobie za cel wyniszczyć polską ludność na ziemiach, które uważali za swoje. Ich ofiarami padli niewinni cywile – mężczyźni, kobiety, a nawet dzieci, w tym niemowlęta. Do dziś nie udało się określić liczby ofiar. Według różnych szacunków, w serii masowych mordów życie straciło od 80 do 100 tys. mieszkańców Wołynia i Galicji Wschodniej.
Spis treści: Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Ludobójstwo dokonane na Polakach Wielu ukraińskich historyków nadal nie przyznaje, że rzeź wołyńska była niczym innym niż jednoznacznym aktem ludobójstwa. W ich narracji tragiczne wydarzenia, do których doszło w latach 1943–1945, nie były zaplanowanymi czystkami etnicznymi, a spontanicznymi, samowolnymi aktami niewielkiej grupy ekstremistów. Sam Stepan Bandera przez niektórych nadal jest postrzegany jako symbol walki o niepodległość Ukrainy. Bez względu na argumentację, fakty są inne. Ludobójstwo pozostaje ludobójstwem. Rzeź wołyńska była planowanym działaniem, następstwem rozkazów, a Bandera to nie bohater, a zbrodniarz. Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Relacje polsko-ukraińskie rozpoczęły się na długo przed powstaniem Ukrainy. W połowie XIII wieku najazd Mongołów doprowadził do upadku Rusi Kijowskiej. W następstwie tego, 100 lat później Wołyń i okoliczne ziemie znalazły się pod panowaniem Kazimierza Wielkiego. Dwa stulecia później, na mocy unii lubelskiej część ukraińskich ziem została włączona do Korony Polskiej. Na przestrzeni wieków, Polacy i Ukraińcy żyli obok siebie jak jeden naród i stali ramię w ramię w wielu ważnych chwilach. Oczywiście, bywały między nami spory, nie tylko mniejsze, o charakterze lokalnym. Przykładem niech będzie powstanie kozactwa i ukraińskiego chłopstwa pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego. Jednak mimo wielu konfliktów, nasze stosunki przez wiele stuleci można było określać jako co najmniej poprawne, mimo że idea Rzeczypospolitej Trojga Narodów, która miała być odpowiedzią na powstanie Chmielnickiego, nie doczekała się realizacji. Niespełniony projekt polityczny jasno jednak dowodził, że zjednoczenie narodów polskiego i ukraińskiego na zasadach równości było żywą i jakże ważną ideą. Co więc zmieniło się w naszych relacjach, że kilkaset lat później doszło do krwawego pogromu polskiej ludności? Wzrost nacjonalistycznych nastrojów Ukraińscy nacjonaliści zaczęli dochodzić do głosu już po upadku powstania styczniowego. Zwolennicy powołania odrębnego państwa głośno manifestowali swoje żądania, jednak ich plany nie spotkały się z poparciem chłopów, którzy byli skupieni przede wszystkim na sprawach lokalnych. To, do jakiego narodu byli zaliczani, nie miało dla nich większego znaczenia, nie widzieli więc potrzeby powoływania odrębnego państwa. Przynajmniej na początku, bo zwolennicy idei narodów sięgnęli w końcu po argument, który już u zarania cywilizacji dzielił ludzi – religię. Większość Polaków wyznawała katolicyzm, z kolei Ukraińcy – prawosławie lub grekokatolicyzm. Stwierdzenie, że różnice religijne zaczęły odznaczać się dopiero w XIX wieku byłoby nieprawdą, bo problem zrozumienia religijnego między przedstawicielami różnych wyznań istniał już w XIV wieku i nasilił się po unii brzeskiej. Jednak dla większości kwestie wyznaniowe nie były dużym problemem, czego dowodzą mieszane małżeństwa, które w tamtym czasie nie były niczym niezwykłym. Dopiero pod wpływem działania nacjonalistów religia stała się powszechnie uznawanym wyznacznikiem narodowości. Kolejnym czynnikiem, mającym poróżnić Polaków i Ukraińców, była pozycja społeczna mieszkańców Galicji Wschodniej, gdzie większość stanowili Ukraińcy. Polacy uzyskali autonomię i mogli powołać organ władzy ustawodawczej, Sejm Krajowy, a większość ziem znajdowała się w polskich rękach. Ukraińcy też chcieli decydować o sobie, jednak habsburski władca nie dał im takiej możliwości. Ich gniew nie skupiał się jednak na zaborcy, a na Polakach. Sytuacja po I wojnie światowej Jeden z najkrwawszych konfliktów w dziejach, który rozpętał się w 1914 roku, całkowicie zmienił układ sił w Europie. Klęska państw zaborczych dała możliwość sięgnięcia po niepodległość, zarówno Polakom, jak i Ukraińcom. Oba narody przedstawiały jednak roszczenia wobec tych samych terenów. Po wojnie powstały dwa państwa ukraińskie – na ziemiach zaboru rosyjskiego Ukraińska Republika Ludowa (w 1917 roku) i na ziemiach austriackich Zachodnioukraińska Republika Ludowa (w 1918 roku). O ile z pierwszym z wymienionych krajów nasze stosunki były poprawne (w 1920 roku wspólnie stanęliśmy do walki przeciwko bolszewikom), to z ZURL II Rzeczpospolita starła się już w 1918 roku. Przedmiotem konfliktu była Galicja Wschodnia. Konsekwencje traktatu ryskiego W 1921 roku doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Przeciwko II RP opowiadały się już obie Ukrainy. Przyczyną był podpisany w Rydze traktat pokojowy, kończący wojnę polsko-bolszewicką, na mocy którego uregulowane zostały wschodnie granice Polski. Nie ulega wątpliwości, że pokój był potrzebny państwu, które dopiero odzyskało niepodległość. Ukraińcy widzieli jednak w tym działaniu zdradę i nic dziwnego. Wyczerpana wojną Polska nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy. Przedstawiciele prawicowych stronnictw, z których w większości składała się delegacja, wycofali uznanie dla URL, mimo podpisanej rok wcześniej umowy sojuszniczej. Endecja opowiedziała się za włączeniem dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów do odradzającego się państwa. W rezultacie ukraińskie tereny zostały podzielone między Polskę i bolszewicką Rosję. W naszych granicach znalazło się ok. 5 milionów Ukraińców. Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Choć konstytucja gwarantowała równość wszystkim obywatelom, należy przyznać, że polska polityka wobec mniejszości ukraińskiej w okresie międzywojennym balansowała gdzieś na granicy asymilacji, pojednania i represji. Ukraińcy mieli zagwarantowaną autonomię religijną i polityczną. Mimo to nie jest tajemnicą, że w tamtym czasie żaden przedstawiciel mniejszości nie zajmował w administracji wysokiego stanowiska. Liczba ukraińskich szkół była systematycznie ograniczana. Nie wydano zgody na powołanie ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie, jednak nie można powiedzieć, że Polska zmierzała do wynarodowienia Ukraińców. Zrobiono wiele w imię dobrych relacji, a przykładem niech będzie działalność Henryka Józewskiego. Wojewoda wołyński podkreślał potrzebę tworzenia polskich szkół z obowiązkową nauką języka ukraińskiego. Był orędownikiem pojednania przez edukację, a urzędników, którzy byli przychylni mniejszości, było więcej. Do pojednania dążyło także wielu Ukraińców. Przykładem takich działań jest wymierzona w ZSRR współpraca środowiska skupionego wokół Symona Petlury z polskim wywiadem. Nie brakowało jednak także tych, którzy nie widzieli szans na pokojowe współistnienie. Terror drogą do niepodległości Zwolennicy oderwania Galicji Wschodniej od Polski skupiali się wokół Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) – paramilitarnego tworu, którego celem było prowadzenie akcji sabotażowych i dokonywanie zamachów. To właśnie oni odpowiadali za nieudaną próbę likwidacji Józefa Piłsudskiego. Z większym powodzeniem przeprowadzali akcje podkładania bomb pod polskie posterunki policji i stacje kolejowe. Podpalali gospodarstwa i... likwidowali swoich rodaków, którzy opowiadali się za zgodą. Łącznie przeprowadzili ponad 300 akcji, sfinansowanych przez niemiecki wywiad. Powstanie radykalnej organizacji nacjonalistycznej W tamtym czasie wyrastało już nowe pokolenie ukraińskich narodowców. To oni w 1929 roku powołali do życia skrajnie prawicową Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednocząc UWO z mniejszymi organizacjami. Radykalny OUN całkowicie wykluczał polsko-ukraińskie pojednanie. Organizacja za cel postawiła sobie walkę z Polską i to założenie realizowała nie przebierając w środkach. W ramach swoich działań, członkowie OUN przeprowadzili udany zamach na Tadeusza Hołówkę, posła, który głośno mówił o konieczności pokojowego współistnienia narodów ukraińskiego i polskiego. 29 sierpnia 1931 roku trafiło go sześć pocisków, wystrzelonych przez dwóch sprawców. Cztery trafiły go w głowę, dwa w okolicę obojczyka. Aresztowanie Stepana Bandery W 1933 roku kierownictwo Egzekutywy Krajowej OUN objął Stepan Bandera, absolutny przeciwnik nawiązywania jakichkolwiek stosunków z Polską. Pod jego przywództwem akty przemocy przybrały na sile i intensywności. Polskim władzom zależało na uspokojeniu nastrojów, ale nie kosztem otwartej walki z nacjonalistami. To się udało. Polscy żołnierze dokonywali aresztowań, ale działania te nie pociągały za sobą ofiar. W ręce funkcjonariuszy trafiło ok. 800 członków OUN. Na liście aresztowanych znalazł się także Stepan Bandera. Za zorganizowanie zamachu na ministra Bronisława Pierackiego został skazany na śmierć, jednak wyrok ten został zamieniony na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Seria aresztowań na jakiś czas powstrzymała działania OUN, jednak sama organizacja istniała nadal. Mało tego, uznany za więźnia politycznego Bandera zyskał nowych zwolenników, gotowych walczyć za swojego przywódcę i Ukrainę. Okazję ku temu zyskali już w 1939 roku. Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Po ataku Niemiec na Polskę, w obliczu pogarszającej się sytuacji na froncie i bombardowań więzień, wielu skazańców odzyskało wolność, w tym także Stepan Bandera. Ukraińscy nacjonaliści już wcześniej utrzymywali kontakt z III Rzeszą. Gdy hitlerowcy podeszli pod Lwów, bojówki OUN uaktywniły się z pełną mocą. Za przyzwoleniem Niemców, Ukraińcy stopniowo zaczęli opanowywać Wołyń. Wojsko Polskie natychmiast ruszyło na pomoc Polakom. Wówczas nie było już mowy o bezkrwawych rozwiązaniach. Gdy 17 września agresję na Polskę przypuściło ZSRR, żołnierze musieli jednak skupić się na obronie kraju przed innym wrogiem. Rosjanie nie omieszkali wykorzystać ukraińskich nacjonalistów do swoich celów. Radzieccy agenci przekonali narodowców, by ci wzięli na cel także polskie elity. Rozpoczęły się ataki na dworki. Ginęli ziemianie, a także ludzie, którzy na wschodzie szukali schronienia. Płonęła wieś za wsią. W tamtym czasie na Wołyniu i w Galicji zginęło ok. 3 tys. Polaków, a to był jedynie wstęp do rzezi, która miała odbyć się niebawem. Walka w imię III Rzeszy Bezwzględni nacjonaliści byli wyjątkowo pożyteczni dla okupanta, więc Niemcy umiejętnie podsycali wzajemną niechęć Polaków i Ukraińców. Na okupowanych terenach przyznali tym drugim liczne przywileje, pozyskując w ten sposób ich lojalność. Stwarzali też Ukraińcom liczne okazje do zemsty na naszym narodzie. Jeszcze w 1930 roku powołana została Ukraińska Policja Pomocnicza – kolaboracyjna formacja, całkowicie podległa okupantowi. W 1940 roku doszło do rozłamu w strukturach Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. OUN podzielił się na dwa odłamy: OUN-B pod przywództwem Stepana Bandery i OUN-M pod przywództwem Andrija Melnyka. Po ataku Niemiec na związek Radziecki, Banderowcy zaangażowali się w walkę z Rosjanami i mordowanie Żydów. Nie znaczy to jednak, że nie zagrażali już Polakom. Mamieni wizją niepodległego państwa, Ukraińcy wiernie służyli zaborcy, jednak dość szybko przekonali się, ile warte są niemieckie obietnice. Niemcy podzielili zajęte tereny między III Rzeszę a Rumunię. Stepan Bandera i premier Jarosław Stećko trafili do obozu koncentracyjnego, podobnie jak wielu innych członków OUN. Na Ukrainie zapanowały rządy terroru, a mimo to OUN nadal dążył do porozumienia z Niemcami. Żeby odbudować „przyjaźń” z okupantem, banderowcy wznowili akcje wymierzone przeciwko Polakom. UPA zbrojnym ramieniem OUN Do tamtej pory OUN unikał tworzenia własnych oddziałów partyzanckich, w obawie, że przez Niemców zostanie to odebrane za prowokację. Po masowych aresztowaniach zmienili jednak podejście do tej kwestii. W drugiej połowie 1942 roku powstały struktury partyzanckie – Wojskowe Oddziały OUN-SD – które później przyjęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), od zbrojnych oddziałów Tarasa Borowcia. Preludium rzezi 9 lutego 1943 roku banderowcy pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka wyruszyli do Parośli I. Tam podali się za sowieckich partyzantów. Zażądali od mieszkańców strawy, a gdy napełnili żołądki, wyjawili, że planują atak na pobliską trasę kolejową. Był to sprytny podstęp. Stwierdzili, że jeżeli Polacy nie pozwolą się związać, okupant pomyśli, że to oni stali za akcją. Gdy mieszkańcy osady przystali na to, rozpoczęła się istna rzeź. W sąsiedniej wsi zginęli kolejni niewinni cywile. Ludobójstwo dokonane na Polakach Co zadecydowało o rozpoczęciu eksterminacji polskiej ludności cywilnej? Niektórzy są zdania, że szalę przeważyła zainicjowana przez Niemców interwencja Batalionu 202 z Krakowa, który miał rozprawić się z ukraińskimi buntownikami. To nieprawda. Podległe Niemcom polskie oddziały rozpoczęły pacyfikację w czasie, gdy pogrom cywili już trwał. Bez względu na przyczynę, faktem jest, że kierownictwo OUN zdecydowało, że korzystniej będzie zabić Polaków niż ich przesiedlić. Rozkaz czystki etnicznej wydali Dmytro Klaczkiwski „Kłym Sawur”, Wasyl Iwachow i Iwan Łytwynczuk. Pogrom Polaków na wielką skalę rozpoczął się w marcu 1943 roku. W nocy z 26 na 27 marca banderowcy zaatakowali Lipniki. Zginęło wówczas 179 Polaków. W kolejnych dniach nacjonaliści docierali do kolejnych osad. W każdym ataku ginęło przynajmniej kilkunastu cywili. Najgorsze miało jednak dopiero nadejść. Krwawa niedziela Klaczkiwski zaplanował zmasowane uderzenie na polskie osady, które miało nastąpić w dniach od 10 do 12 lipca. Kluczową datą była niedziela 11 lipca. Ukraińcy postanowili zaatakować Polaków modlących się w kościołach, by w jak najkrótszym czasie zabić możliwie najwięcej ludzi. Banderowcy ostrzeliwali domy modlitwy z broni maszynowej i wrzucali granaty do środka. Tych, którzy przeżyli, dobijali. W ciągu niespełna trzech dni zaatakowali około 100 polskich miejscowości. Ofiary liczono w dziesiątkach tysięcy. Okrucieństwo Ukraińców wykraczało poza wszelką skalę Krwawa niedziela nie zakończyła pogromu. Morderstwa trwały nadal. W tym miejscu należy wspomnieć, że tylko nieliczni ginęli od pocisków. Większość nie miała tyle szczęścia. Metody Ukraińców były niezwykle brutalne, wręcz bestialskie. Byli okrutni do tego stopnia, że większość stosowanych przez nich metod uśmiercania Polaków po prostu nie nadaje do przytoczenia. Wystarczająco wymowny jest fakt, że niektórzy szukali ratunku u okupanta. Woleli trafić do niewoli lub dać się rozstrzelać niż zginąć w sposób, w jaki nikt nie powinien umierać. Polski odwet W odpowiedzi na działania banderowców, Armia Krajowa już w 1943 roku podjęła akcję odwetową. W ukraińskiej narracji często mówi się o tych wydarzeniach w kontekście ludobójstwa. To nieprawda. Działania AK, mimo że bezwzględne, nie zmierzały do likwidacji całej grupy etnicznej. Nie były wymierzone w kobiety i dzieci, a ich bilans nie był aż tak krwawy. Do 1945 roku z rąk polskich żołnierzy zginęło ok. 15 tys. Ukraińców. Nic nie usprawiedliwia rzezi Nie wszystko jest czarne lub białe. Nie ma wątpliwości, że wielu mieszkających w granicach Polski Ukraińców nie przedstawiało radykalnych poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to niech będzie fakt, że gdy w 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa, ponad 100 tys. Ukraińców walczyło ramię w ramię z polskimi żołnierzami. Około 7 tys. poległo na froncie. Wcześniej i później wielu opowiadało się za pojednaniem. Nie brakowało sprawiedliwych, którzy ostrzegali Polaków lub dawali im schronienie. Część z nich zapłaciła życiem za swoją postawę. Polacy nigdy nie byli kryształowi w stosunkach z Ukrainą. Zresztą to samo można powiedzieć o drugiej stronie. Nic jednak nie usprawiedliwia takiej zbrodni. Na Wołyniu i w Galicji ginęli cywile – mężczyźni, starcy, kobiety i dzieci. Umierali w niewyobrażalnych mękach, a ci, którzy przeżyli, do końca będą nosili piętno tamtych wydarzeń. Zabójstwa Polaków trwały do maja 1945 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Diabeł zakochany w sztuce. Hermann Göring stworzył imperium skradzionych dzieł
Historia zna wielu kolekcjonerów sztuki, lecz niewielu wzbudzało tak skrajne emocje. Hermann Göring, jeden z najbardziej znienawidzonych ludzi XX wieku, latami gromadził dzieła warte fortunę. Jego plan stworzenia w Carinhall imponującego muzeum runął w 1943 roku.
W tym artykule: Hitlerowcy planowali przejąć największe skarby europejskiej kultury Hermann Göring – wielki kolekcjoner Ucieczka z luksusowego muzeum Dalsze losy kolekcji Walka o przetrwanie Dzieła sztuki rabowano również w Polsce Kolekcjonerska pasja Hermanna Göringa rozwinęła się niedługo po zakończeniu I wojny światowej. Już wtedy późniejszy dowódca niemieckiego lotnictwa wojskowego zaczął zbierać pojedyncze obrazy i rzeźby, które stały się podwalinami jego kolekcji. Hitlerowcy planowali przejąć największe skarby europejskiej kultury W 1933 roku, po objęciu przez Hitlera stanowiska kanclerza, wspólnie opracowali plan, zgodnie z którym największe skarby europejskiej kultury miały znaleźć się w III Rzeszy. Aby rabunek bezcennych kolekcji przebiegał sprawniej, powołano Devisenschutzkommando, specjalną jednostkę odpowiedzialną za poszukiwanie na podbitych terenach bezcennych gobelinów, rzeźb, obrazów i innych obiektów. Równolegle z Devisenschutzkommando działało Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). Organizacja, którą kierował nazistowski ideolog Alfred Rosenberg, okradała z bezcennych woluminów wschodnie i zachodnie archiwa i biblioteki. W ten sposób ponad 2 miliony książek, wcześniej ocenionych pod kątem ideologicznym przez nazistowskich ekspertów, trafiło do Raciborza. To oni decydowali o dalszych losach spuścizny po „wrogach Rzeszy”. Göring miał więc łatwy dostęp do tych wszystkich skarbów, a jako ulubieniec Hitlera regularnie otrzymywał „prezenty”, w rzeczywistości będące łapówkami. Część zdobytych w ten sposób obrazów należących do „zdegradowanej sztuki” (niepasującej ideologicznie), m.in. dzieła Mattise'a czy Picassa, wymieniał na prace Tycjana i Rubensa. W trakcie przesłuchań twierdził, że nabywał je za pieniądze, jednak dalsze śledztwo wykazało, że marszałek kłamał. W 1939 roku liczącą blisko 200 arcydzieł kolekcję Göring ulokował w swojej rezydencji Carinhall. Na ścianach obok poroży dzikich zwierząt znajdowały się kompozycje Vermeera, Rembrandta, Lucasa Cranacha, Renoira i Moneta. W bibliotece umieszczono dwa stoły – jeden mahoniowy ze swastykami po bokach, drugi z nogami w formie penisów wciśniętych w kobiece piersi. Hermann Göring – wielki kolekcjoner Göring uważał się za człowieka renesansu. Marzył, by jego dworek stał się turystyczną mekką mającą bezpośrednie połączenie z Berlinem. Swoją kolekcję traktował jako spuściznę, a gromadzenie nowych dzieł wkrótce stało się obsesją. Dlatego zaczął je pozyskiwać w przemyślany, celowy i zorganizowany sposób. Chciał jak najszybciej i jak najmniejszym kosztem stać się posiadaczem największych zbiorów sztuki. Korzystając z wcześniejszych znajomości z żydowskimi marszandami, w zamian za opiekę, Göring kazał im kraść wskazane przez siebie dzieła znajdujące się w prywatnych i państwowych zbiorach. Łupem marszałka padła m.in. kolekcja Jacques'a Goudstikkera. Kenneth D. Alford, autor książek o zaginionych w trakcie wojny skarbach, podaje dokładne liczby. Według niego w 1945 roku Göring miał: 1375 obrazów, 108 gobelinów, 200 mebli, 250 rzeźb, 75 witraży, 175 innych dzieł. Szacunkową wartość kolekcji Göringa ocenia się dzisiaj na co najmniej kilkaset milionów euro. Zaginioną „Madonnę z Dzieciątkiem” Memlinga wyceniono w 2000 roku na 250 mln dolarów, „Madonna z Dzieciątkiem i Janem Chrzcicielem” Lucasa Cranacha starszego ma obecnie wartość 2,2 mln euro. Za najcenniejsze uchodzą „Para kochanków” van Gogha z 1913 roku (50 mln euro) i wyceniana na taką samą sumę „Wieża niebieskich koni” niemieckiego ekspresjonisty Franza Marca. Ucieczka z luksusowego muzeum Początek 1945 roku sprawił, że Göring zaczął myśleć bardziej realnie niż dotychczas. Dawny przyjaciel Hitlera widział straszne rzeczy. Niemieccy żołnierze uciekali w popłochu przed aliantami. Zabici i ranni leżeli w dołach przysypanych śniegiem i w błotnistych kałużach. Te sceny nie napawały marszałka optymizmem. Chciał za wszelką cenę zabezpieczyć to, co ukradł. Skoro nie mógł mieć wszystkiego, musiał zadbać o to, co nabył do tej pory. Był chciwy i próżny, a tymczasem stworzona przez niego machina pozyskiwania luksusowych przedmiotów przestała działać. Dlatego podzielił kolekcję na dwie części, z których jedną zabrał ze sobą do luksusowego pociągu zmierzającego w kierunku Berchtesgaden. Widząc z okien pociągu zamieszanie spowodowane napływem 14 tysięcy wagonów towarowych, marszałek postanowił wmieszać się w tłum. Dalsze losy kolekcji Tajemnicą poliszynela było, że Göring nikomu dobrowolnie nic nie podarował. Tymczasem po opuszczeniu wagonu, dał w prezencie osobistej pielęgniarce jeden ze swoich bezcennych obrazów, namalowane przez Vermeera płótno „Chrystus i jawnogrzesznica”. W 1945 roku stwierdzono, że nieznana praca Vermeera w rzeczywistości jest falsyfikatem! Do podrobienia dzieła przyznał się sam fałszerz, Han van Megeeren. Czyżby Göring znał tajemnicę „arcydzieła” i dlatego dał upominek pielęgniarce? Wiele na to wskazuje. Kłopoty Göringa dopiero się zaczynały. Stało się jasne, że marszałek nie zdoła ukryć wszystkich skarbów. Po raz kolejny musiał zdecydować, które przedmioty zostawić na stacji kolejowej, a które wysłać dalej, do Unterstein. Następnego dnia łupem mieszkańców Unterstein padły luksusowe wiktuały, drogie alkohole, papierosy, kawa i cukier. Dywany i francuskie kobierce rozcinano na części. Nie oszczędzono też złotych monet i obrazów. 4 maja do Berchtesgaden, gdzie na polecenie marszałka porzucono część skarbów, wkroczyli amerykańscy żołnierze ze 101. Dywizji Powietrznodesantowej. Kapitan Harry V. Anderson, szybko zdał sobie sprawę, że pozostawione w nieładzie obiekty w nieukończonym podziemiu dowodzenia są słynną kolekcją Göringa. Obrazy skonfiskowane z „jaskini Aladyna” zajmowały 40 pomieszczeń, na rzeźby przeznaczono jedynie 4 pokoje wraz z szerokim korytarzem. Walka o przetrwanie Był 9 maja 1945 roku. Do siedziby dowództwa amerykańskiej armii w Kitzbühel w Austrii przyjechał Göring. Hitler zarzucił mu zdradę stanu. Szukały go uzbrojone oddziały dywizji Waffen SS. Göring wszedł ciężkim krokiem, był niewyspany i zły. Początkowo mylnie sądził, że Amerykanie osadzą go w areszcie domowym, w luksusowych warunkach, do jakich przywykł. Zmuszony sytuacją przystąpił do negocjacji. W zamian za uwolnienie chciał przekazać informacje o planach i strategii III Rzeszy. „Tajne” informacje okazały się jednak bezwartościowe. Dlatego swobodę i korzystanie z rzeczy osobistych postanowił kupić za kilka drogich prezentów. Wśród nich były obrazy. Kolejne przesłuchanie miał przeprowadzić generał Arthur White. Ponieważ Göring nie znał angielskiego, chociaż dużo rozumiał, White zaproponował tłumacza. Został nim major Paul Kubala. White podejrzewał, że Göring pamiętał o zakopanych skarbach, ale celowo nic nie mówił. Kilka dni później zyskał dowód. Zaprosił go do domu, gdzie po raz pierwszy marszałek wspomniał o wartej wówczas 400 tysięcy dolarów „Madonnie z Dzieciątkiem” Hansa Memlinga. Niewielkie płótno mierzące niespełna 15 na 25 centymetrów Göring ukradł ze zbiorów Louisa de Rothschilda na rok przed wybuchem II wojny światowej. Udostępnione przez marszałka i przechodzące z rąk do rąk dzieło zniknęło. Rozpłynęło się jak we mgle! Mimo wielu starań, m.in. Herberta Stewarda Leonarda z monachijskiego oddziału MFA&A, instytucji poszukującej i zabezpieczającej skradzione dzieła sztuki, Memlinga, podobnie jak wielu innych obiektów z kolekcji Göringa, nigdy nie udało się odnaleźć. Część skradzionych obiektów znajduje się w prywatnych kolekcjach, niektóre, jak „Chałupy nad kanałem” Jana van Goyena, trafiły do innych muzeów, jeszcze inne, np. posąg Wenus, prezent od Mussoliniego, zakopano w pobliżu rezydencji Carinhall, którą wkrótce po wojnie zniszczono. Dzieła sztuki rabowano również w Polsce Latem 1939 roku do Warszawy, Krakowa i innych większych miast przyjechała grupa niemieckich historyków sztuki na czele z SS-Standartenführerem Kajetanem Mühlmannem. Oficjalnie stawili się na konferencje naukowe, nieoficjalnie, by oglądać prace, które można wywieźć z Polski. W ten sposób z kościoła Mariackiego zniknął „Ołtarz Mariacki” Wita Stwosza, zaginiony w 1939 roku i nie odnaleziony do dziś „Młodzieniec” Rafaela, prace Rembrandta, Dürera, Jacka Malczewskiego, Stanisława Wyspiańskiego i Jana Matejki. Łącznie blisko 63 tys. dzieł o wartości 30 mld dolarów. Los ukradzionych z Polski dzieł sztuki bywał różny: niektóre przypadkowo trafiają na aukcje, a stamtąd do muzeów, w których były przed wojną. Części dzieł, jak tych wywiezionych do Związku Radzieckiego, na przykład „Madonny Głogowskiej” Lucasa Cranacha wciąż nie udaje się odzyskać, jeszcze inne bezpowrotnie zniszczono. Kiedy w listopadzie 2010 roku świat obiegła wiadomość o odzyskanej „Żydówce z pomarańczami” Aleksandra Gierymskiego, nikt nie wiedział, gdzie po Powstaniu Warszawskim kompozycja się znajdowała. Wywieziona z Muzeum Narodowego w Warszawie pozostawała poza zasięgiem polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wreszcie po latach obraz wystawiono w domu aukcyjnym Eva Aldag w Buxtehude pod Hamburgiem, skąd trafił do macierzystej galerii. Optymistycznie brzmią też opowieści o odzyskanym w 2023 roku dyptyku z Gołuchowa. Pochodzące z kolekcji Czartoryskich płótna „Mater Dolorosa” i „Ecce Homo” Dierca Boutsa po wybuchu II wojny światowej schowano w kamienicy przy ul. Kredytowej 12, gdzie mieszkała Maria Ludwika Czartoryska. Odkryte przez Niemców dzieło wywieziono do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie znajdowało sie co najmniej do wybuchu powstania warszawskiego. W 2019 r. obrazy zidentyfikował pracownik MKiDN w zbiorach Museo Provincial de Pontevedra w Hiszpanii. Takich historii jest więcej. Prywatni kolekcjonerzy zwracają dzieła z ulgą. Krwawe pochodzenie pociąga ich mniej niż wartość złupionego w czasie wojny skarbu. Takie informacje cieszą. Polska jako jeden z nielicznych krajów wciąż nie odzyskała większości zrabowanych (m.in. przez świtę Göringa) dzieł sztuki. Winę za to ponosi ustanowione prawo – o ile kraje skandynawskie chętnie przekazują prace pierwotnym właścicielom, o tyle Niemcy i Rosjanie w ogóle o tym nie myślą. Jak widać, historia lubi się powtarzać. Źródło: National Geographic Polska
Skarb, który rozpala emocje od lat. Co nowego w sprawie Złotego Pociągu?
Mimo, że poszukiwania Złotego Pociągu trwają już od 10 lat, to temat ten nadal rozpala wyobraźnie entuzjastów historii. Teraz – według grupy poszukiwaczy – ma wreszcie nadejść przełomowy moment. Na horyzoncie kolejne etapy poszukiwań.
Spis treści: Czym jest Złoty Pociąg? Jaka jest przyszłość poszukiwań? Wątpliwości naukowców Poszukiwania Złotego Pociągu elektryzują polską przestrzeń medialną od niemal 10 lat. W sierpniu 2015 roku Piotr Koper oraz Andreas Richter złożyli oficjalne zawiadomienie do Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Wałbrzychu o zlokalizowaniu dużego obiektu, przypominającego pociąg. Kolejne miesiące i lata to okres sinusoidy zainteresowania tematem skarbu. W 2016 ruszają prace wykopaliskowe finansowane przez prywatnych inwestorów. Trwają kilka dni, ale kończą się fiaskiem – nie znaleziono żadnego pociągu. Teraz grupa „Złoty Pociąg 2025” wydaje się pewna, że odkrycie lokomotywy to jedynie kwestia czasu, a ich metody badawcze na pewno przyczynią się do ostatecznego odkrycia legendy. Czym jest Złoty Pociąg? Według legend i lokalnych opowieści – niemiecki pociąg pancerny miał zostać ukryty przez wycofujące się wojska III Rzeszy pod koniec II wojny światowej w 1945 roku i miał zawierać kosztowności, dzieła sztuki, złoto i inne zrabowane dobra. Miał rzekomo znajdować się w ukrytym tunelu w rejonie Wałbrzycha (nieopodal zamku Książ). Medialność złota pozostawionego przez nazistów przyczyniła się do wzrostu popularności zarówno samego pociągu jak i Wałbrzycha i jego okolic. W mieście pojawiły się chociażby tabliczki mające doprowadzić turystów do skarbu. Popularny dziennikarz Bogusław Wołoszański zwrócił również uwagę na posąg lwa z miejscowości Leśna, który ma wyznaczać miejsce ulokowania pociągu. Na temat Złotego Pociągu powstały liczne publikację – zarówno powieści, jak i teksty faktograficzne. Wspomnieć można chociażby napisaną przez Joanne Lamparską książkę „Złoty pociąg. Krótka historia szaleństwa”. Jaka jest przyszłość poszukiwań? Zespół „Złoty Pociąg 2025” to trójka entuzjastów, która postawiła sobie za cel rozwikłanie jednej z największych zagadek II Wojny światowej. Pasjonaci twierdzą, że dzięki badaniom radiestezyjnym oraz geodezyjnym zlokalizowali zamaskowany tunel kolejowy z trzema wagonami. Metoda stosowana przez grupę różni się od tych, które były stosowane dotychczas. Radiestezja, która jest głównym narzędziem badawczym - korzysta z prostych narzędzi, takich jak różdżka z gałązki albo małe wahadełko. Radiesteci twierdzą, że te przedmioty reagują na „promieniowanie” lub „energię” pochodzącą z wody, metali, minerałów czy innych obiektów ukrytych pod ziemią. Warto podkreślić, że radiestezja uznawana jest za pseudonaukę. Nie ma żadnych wiarygodnych, powtarzalnych badań naukowych, które potwierdzałyby istnienie „promieniowania” wykrywanego przez radiestetów. Obecnie grupa „Złoty Pociąg 2025” mierzy się z pierwszym etapem poszukiwań. Nadleśnictwo Świdnica – gdzie ma być ulokowany zamaskowany tunel – wydało zgodę na użycia detektorów metalu oraz uprzątnięcia terenu (np. usunięcie gruzu), bez użycia ciężkiego sprzętu. Odsłonięcie tunelu i większe interwencje wydają się obecnie definitywnie odrzucone – teren znajduje się w chronionej strefie starolasu, będącej częścią otuliny Książańskiego Parku Krajobrazowego. Zespół deklaruje gotowość do intensywnych negocjacji z Lasami Państwowymi i RDOŚ, aby zaproponować model prac pasujący do zapisów ochrony środowiska. Pasjonaci są przekonani, że podanie większej ilości dokumentacji technicznej i szczegółowych wyników radiestezyjnych może pomóc w uzyskaniu kolejnych zgód. Wątpliwości naukowców Mimo zapewnień ekipy „Złoty Pociąg 2025” wielu naukowców nadal kwestionuje możliwość odkrycia dolnośląskiego skarbu. W opinii wielu historyków brak jakiejkolwiek dokumentacji dotyczących lokomotywy, świadczy o tym, że pociąg nigdy nie jeździł po polskich szynach. Dodatkowe wątpliwości dotyczą techniki jaką jest radiestezja. Większość środowisk naukowych traktuje radiestezję jako metodę opartą na wierzeniach, nie fizyce. Wiara w wyniki grupy badaczy byłaby więc bardziej wiarą w intuicje grupy, a nie w rzeczywiste naukowe badania. Mimo zarzutów poszukiwacze ciągle zaznaczają, że ich badania mają sens i prowadzą do odkrycia skarbu. Pozostaje więc czekać na kolejne etapy badań i ich wyniki. Źródła: National Geographic Polska, Wp.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.