To on przez 68 lat stał na czele imperium. Doprowadził do wybuchu wielkiej wojny
Franciszek Józef I, najdłużej panujący monarcha nowożytnej Europy, za sprawą jednej decyzji zmienił świat na zawsze. To właśnie władca Austrii i Węgier uruchomił machinę, która rozpoczęła wojnę, jakiej Europa jeszcze nie widziała. Poniżej przybliżamy najważniejsze i najciekawsze fakty z życia cesarza Austrii i króla Węgier.
Spis treści: Austria potrzebowała nowego cesarza Układ z carem, czyli pierwszy poważny sprawdzian dla Franciszka Józefa Błędy w polityce zagranicznej Austro-Węgry zaczęły liczyć się na arenie międzynarodowej Wybuch wielkiej wojny Franciszek Józef I i księżniczka Sisi Zmierzch panowania Franciszka Józefa I Franciszek Józef I urodził się 18 sierpnia 1830 roku. Syn Franciszka Karola objął władzę w młodym wieku. Niebawem stracił jedynego syna, a kilka lat później – także żonę. Lata później podjął decyzję, która wywróciła do góry nogami istniejący porządek. Jak do tego doszło? Austria potrzebowała nowego cesarza W 1848 roku w Europie pojawiła się potrzeba zmian. Gdy Francuzi zmusili abdykację na Ludwiku Filipie i proklamowali II Republikę, za ich przykładem poszła niemal cała Europa. Ludzie domagali się większych praw, uzdrowienia gospodarki i zmian w polityce, a narody, które znajdowały się pod panowaniem ówczesnych mocarstw, zaczęły wierzyć, że mogą odzyskać niepodległość. Zrywy rewolucyjne, nazwane Wiosną Ludów, dotarły także do Austrii. W Wiedniu rozpoczęły się rozruchy uliczne, a na Węgrzech wybuchło powstanie. Tymczasem na cesarskim tronie zasiadał władca schorowany, niezdolny do podejmowania poważnych decyzji. Dla cesarskiego otoczenia było jasne, że Ferdynand I musi ustąpić. Następny w kolejce do władzy był jego brat, arcyksiążę Franciszek Karol. Jednak ten, za namową żony, odstąpił od sukcesji na rzecz swojego syna. Osiemnastolatek wstępuje na cesarski tron Franciszek Józef był idealnym kandydatem na cesarza. Młodość spędził w pałacu Schönbrunn, gdzie gruntownie zapoznał się z dworską etykietą. Był wykształcony i miał przygotowanie wojskowe (jako 10-latek został podporucznikiem, a trzy lata później otrzymał stopień pułkownika). Co najważniejsze, młodzieniec nie zapisał jeszcze na swoim koncie żadnych zobowiązań i obietnic wobec zrewoltowanych ludów. Takiego cesarza potrzebowała Austria. 2 grudnia 1848 roku, w pałacu biskupim w Ołomuńcu, 18-letni Franciszek Józef został proklamowany cesarzem Austrii. Układ z carem, czyli pierwszy poważny sprawdzian dla Franciszka Józefa Młody władca od razu wziął się do pracy. Swoimi wysiłkami przywrócił względną stabilność państwa, ale pierwszym poważnym sprawdzianem dla niego było stłumienie powstania węgierskiego. Wojska austriackie nie radziły sobie z rewoltą. Franciszek Józef musiał szukać silnego sprzymierzeńca. W tym celu udał się do Warszawy. Mikołaj I zgodził się wesprzeć Austrię w walce z Madziarami. Nie dlatego, że Franciszek Józef I okazał się wybitnym dyplomatą. Car miał w tym swój interes. Po stronie Węgrów walczyli Polacy i gdyby powstanie zakończyło się sukcesem, w Polsce mogłyby ożyć nastroje niepodległościowe. Pod koniec czerwca 1849 roku 200-tysięczna armia pod dowództwem feldmarszałka Iwana Paskiewicza Wkroczyła na Węgry. Rosjanie zadawali powstańcom klęskę za klęską. 13 sierpnia 1849 roku generał Arthur Görgey poddał się pod Világos i tym samym zakończył zryw. Błędy w polityce zagranicznej W 1853 roku Austria znalazła się w trudnym położeniu. Dążąca do osłabienia Imperium Osmańskiego Rosja zajęła Mołdawię i Wołoszczyznę. Zachód obawiał się wzrostu potęgi cara, więc Anglia i Francja wypowiedziały Mikołajowi I wojnę. Car liczył, że Franciszek Józef I udzieli mu wsparcia. Ten jednak postanowił zachować neutralność. Nie opowiedział się po stronie Rosji, ale nie poparł też państw zachodnich. Wysłał jednak wojska na Wołoszczyznę, licząc na zdobycie tych ziem. Francuzi i Brytyjczycy zaoferowali cesarzowi pomoc, domagając się w zamian Lombardii i Wenecji. Ten jednak nie przystał na to. Gdy wojna krymska dobiegła końca, Rosja nawiązała stosunki dyplomatyczne z Francją. Austria straciła sojusznika ze wschodu i zaufanie zachodu, co w konsekwencji doprowadziło do dyplomatycznej izolacji i osłabienia pozycji państwa w Europie. To sprawiło, że cesarz nie mógł skutecznie przeciwstawić się rosnącym ambicjom innych mocarstw. Austria zaczęła tracić pozycję w Związku Niemieckim. W 1866 roku poniosła klęskę w wojnie z Prusami. Doprowadziło do likwidacji Związku Niemieckiego i zawiązania Związku Północnoniemieckiego, w którym dominującą rolę odgrywały zwycięskie Prusy. Wcześniej, bo w 1859 roku, straciła Lombardię na rzecz Włoch. Zwrot w stronę Węgier Austria nie miała wsparcia silnych sojuszników, a sytuacja ekonomiczna w cesarstwie była opłakana. Franciszek Józef I musiał szukać sprzymierzeńca, więc porozumiał się z Węgrami. W 1867 roku powstało nowe państwo związkowe, Austro-Węgry. 8 czerwca Franciszek Józef został koronowany na węgierskiego króla, ale nie sprawował władzy absolutnej. Mimo że oba człony imperium pozostawały pod rządami Habsburga, to na Węgrzech utworzono odrębny parlament, który był równy austriackiej Radzie Państwa. Austro-Węgry zaczęły liczyć się na arenie międzynarodowej W 1873 roku przed Franciszkiem Józefem I pojawiły się perspektywy odbudowania międzynarodowej pozycji cesarstwa i przypuszczenia ekspansji na Bałkany. Cesarz już na początku lat 70. zaczął zabiegać o niemieckie względy, co było na rękę Ottonowi von Bismarckowi. Skoro Habsburg chciał kierować się na południe, oznaczało to, że nie zamierza wrócić do polityki niemieckiej. Poparcie Austro-Węgier stwarzało jednak pewne niebezpieczeństwo. Franciszek Józef I rywalizował na Bałkanach z Rosją. Kanclerz Rzeszy obawiał się, że car może porozumieć się z Francją. Wówczas Niemcy znalazłyby się w potrzasku, a do tego nie mógł dopuścić. Sojusz Trzech Cesarzy We wrześniu 1872 roku w Berlinie spotkali się władcy trzech europejskich mocarstw: Wilhelm I, Franciszek Józef I i Aleksander II. Zawarte zostało wówczas nieformalne porozumienie, którego celem było wzmocnienie pozycji trzech dynastii. Niemcy zadeklarowały poszanowanie co do integralności terytorialnej Austro-Węgier, a Franciszek Józef I i Aleksander II zgodzili się konsultować ze sobą kwestie związane z polityką bałkańską. 6 maja 1873 roku, w Petersburgu, władcy Niemiec i Rosji zawarli tajną konwencję wojskową, zmierzającą do utrwalenia pokoju i oddalenia widma wojny. Wkrótce poinformowano o tym Franciszka Józefa i 6 czerwca, w Schönbrunn, podpisane zostało porozumienie między Rosją a Austro-Węgrami. Śmierć następcy tronu Po śmierci arcyksięcia Rudolfa, jedynego syna Franciszka Józefa, i Karola Ludwika, brata cesarza, następny w kolejce do austro-węgierskiego tronu był cesarski bratanek, arcyksiążę Franciszek Ferdynand. Gdy stan zdrowia władcy zaczął się pogarszać, ten przejmował coraz więcej jego obowiązków. 28 czerwca 1914 roku udał się do Sarajewa, żeby nadzorować wojskowe manewry. Okazało się to fatalnym w skutkach pomysłem. Sarajewo było wrogie Habsburgom, a nastroje niepodległościowe z dnia na dzień przybierały na sile. Gdy Franciszek Ferdynand wraz z żoną przejeżdżał ulicami miasta, Gavrilo Princip, nacjonalista z Bośni, otworzył ogień w ich stronę. Nie przeżyli zamachu. Wkrótce okazało się, że ten dzień ma mieć fatalne konsekwencje dla losów całej Europy. Wybuch wielkiej wojny Rozwścieczony Franciszek Józef I wystosował ultimatum wobec Belgradu, którego Serbowie nie mogli przyjąć. W ten sposób celowo doprowadził do wojny. Rosja, której interesy stały w opozycji wobec austro-węgierskiej polityki, poparła Królestwo Serbii. Niemcy stanęły po stronie Franciszka Józefa. Francja i Anglia odpowiedziały na to poparciem Rosji. Tak oto, wypowiadając wojnę Serbii, cesarz doprowadził do uruchomienia systemu sojuszniczego i wybuchu globalnego konfliktu – I wojny światowej. Franciszek Józef I i księżniczka Sisi Do tej pory nie wspomnieliśmy nawet słowem o życiu uczuciowym Franciszka Józefa I. To dlatego, że do 1853 roku nie działo się zbyt dużo w tej sferze. Jako młody cesarz Habsburg całkowicie skupił się na roli przywódcy imperium. Miał wybitną dyscyplinę pracy. Wstawał skoro świt i do zmroku zajmował się sprawami Austrii. Nieliczne wolne chwile spędzał na polowaniu. Na żeniaczkę nie miał czasu, ale było jasne, że cesarz musi zapewnić sukcesję. Zofia, matka władcy, nie zamierzała dłużej tolerować kawalerskiego stanu syna. Zaczęła szukać odpowiedniej kandydatki na cesarzową. Jej przyszła synowa musiała spełnić szereg wymogów. Elżbieta założyła, że wybrana przez nią kobieta powinna być odpowiednio wysoko urodzona i wyznawać tę samą wiarę. W końcu doszła do wniosku, że najlepszą kandydatką będzie księżniczka Helena z Wittelsbachów, znana jako Nene. Franciszek Józef I miał jednak inne zdanie na ten temat. Zakochał się w jej młodszej o trzy lata siostrze, Elżbiecie, nazywanej Sisi. Ku niezadowoleniu matki, to właśnie ją poprosił o rękę. Trudna dola cesarzowej Ślub odbył się w niecały rok po zaręczynach, 24 kwietnia 1854 roku. Z tej okazji cesarz ogłosił amnestię dla skazańców, także tych, którzy brali udział w buntach przeciwko jego władzy. Sisi nie potrafiła odnaleźć się na wiedeńskim dworze. Nie rozumiała sztywnych zasad habsburskiej etykiety i często kompromitowała się w towarzystwie. Jakby tego było mało, tuż obok siebie miała wroga w osobie teściowej. Zofia nie mogła pogodzić się, że Franciszek Józef nie zaaprobował kandydatki, którą dla niego wybrała. Całą swoją frustrację przelewała na synową, publicznie ją pouczając i strofując. Nic dziwnego, że cesarzowa opuszczała dwór przy każdej okazji. Najpierw odszedł syn, a po nim matka Z czasem stosunki między małżonkami zaczęły się pogarszać. Sisi przestała interesować się nawet wychowywaniem dzieci. Wyjeżdżała coraz częściej, na coraz dłużej. Czarę goryczy przepełniła samobójcza śmierć arcyksięcia Rudolfa, jedynego syna cesarskiej pary. Wówczas Elżbieta całkowicie odizolowała się, zarówno od męża, jak i od życia publicznego. Arcyksiążę Rudolf zmarł 30 stycznia 1889 roku. Dziewięć lat później odeszła także jego matka. 10 września 1898 roku cesarzowa przebywała w Szwajcarii. Tam zaatakował ją Luigi Lucheni. Ugodził cesarzową w klatkę piersiową. Elżbieta nie przeżyła zamachu. Zmierzch panowania Franciszka Józefa I Jedną z ostatnich decyzji politycznych, podjętych przez Franciszka Józefa I było wydanie aktu 5 listopada 1916 roku, zakładającego powstanie Królestwa Polskiego, marionetkowego państwa znajdującego się pod austro-węgierskim i niemieckim protektoratem. W ten sposób cesarz chciał pozyskać Polaków do walki po stronie państw centralnych. To wymusiło na Rosji złożenie lepszej oferty politycznej. Jeszcze tego samego miesiąca Franciszek Józef I zachorował na zapalenie płuc. Leczenie nie przynosiło poprawy. 21 listopada 1916 roku cesarz zmarł. Miał wówczas 86 lat. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niezwykłe zdjęcia wraku USS F-1. Co pokazują kamery Alvina?
To była prawdziwa tragedia. W grudniu 1917 roku u wybrzeży USA w wyniku zderzenia zatonął okręt podwodny US Navy USS F-1. Zginęło 19 marynarzy. Teraz eksperci zeskanowali wrak. Widać najdrobniejsze detale feralnej jednostki.
Spis treści: Podwodna wojna światowa Zaawansowane technologie obrazowania Od tysiącleci ludzie marzyli nie tylko o tym, by wznieść się w przestworza niczym ptaki. Ale też, żeby móc zanurzyć się w głębie oceanów. Podwodne wehikuły zaczęły powstawać już w XVII wieku. Bardzo szybko zainteresowali się nimi wojskowi. W 1776 roku powstał pierwszy okręt podwodny, który służył do działań wojskowych. Był maleńki, jednoosobowy. Na szerszą skalę takie pojazdy weszły do służby w czasie I wojny światowej. Poniższa opowieść dotyczy jednostki z tego okresu. Podwodna wojna światowa Tuż przed wybuchem I wojny światowej Niemcy posiadały około 380 okrętów podwodnych. Pod tym względem były prawdziwą potęgą. USA posiadała zaledwie 72 jednostki tego typu. W dodatku jedna z nich zatonęła w wyniku błędu. 17 grudnia 1917 roku u wybrzeży San Diego trwały manewry amerykańskiej armii. W czasie ich trwania zderzyły się dwa okręty podwodne – USS F-1 (SS-20) z USS F-3. W pierwszym z nich w wyniku staranowania pojawiła się wyrwa i momentalne okręt zatonął, zabierając ze sobą na dno 19 członków załogi. Trzech cudem się uratowało. Po ponad 100 latach od tragedii eksperci postanowili zadokumentować feralny wrak. Zaawansowane technologie obrazowania W lutym i w marcu naukowcy z Woods Hole Oceanographic Institution (WHOI) wykorzystali pojazd podwodny Alvin i autonomiczny pojazd podwodny Sentry z floty National Deep Submergence Facility (NDSF). Podczas rejsu zespół przeprowadził skrupulatne badania okrętu podwodnego przy użyciu systemów sonarowych, a także kamer wideo oraz systemów obrazowania nieruchomego na Alvinie. Kamery o wysokiej rozdzielczości na Alvinie zarejestrowały szczegółowe wideo i zdjęcia wraku. Specjaliści od obrazowania połączyli dane w modele fotogrametryczne, które dostarczają dokładnych informacji o zatopionej jednostce. Takie badania można określić mianem archeologii podwodnej. – Po zidentyfikowaniu wraku i ustaleniu, że można bezpiecznie nurkować, byliśmy w stanie uchwycić nigdy wcześniej nie widziane ujęcia okrętu podwodnego. Jako dla weterana Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, odwiedzenie wraku F-1 z naszymi kolegami (…) na pokładzie Alvina było dla mnie ogromnym zaszczytem – powiedział Bruce Strickrott, zarządzający pojazdem Alvin. Źródło: Woods Hole Oceanographic Institution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Józef Piłsudski to ojciec niepodległości Polski. Ale też dyktator, rządzący twardą ręką
Józef Piłsudski to postać, której znaczenie dla historii Polski jest niepodważalne. Był nie tylko architektem niepodległości kraju, ale także wybitnym strategiem, politykiem i przywódcą wojskowym. Jego życie i działalność na zawsze wpisały się w dzieje Polski, kształtując jej losy w pierwszej połowie XX wieku.
Spis treści: Józef Piłsudski – wczesne lata Walka z zaborcą I wojna światowa i Legiony Polskie Niepodległa Polska Polityka zagraniczna i ostatnie lata Józef Piłsudski – ciekawostki Józef Klemens Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 roku w Zułowie jako czwarte dziecko Józefa i Marii z Billewiczów. Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny osiadłej na Wileńszczyźnie od co najmniej XVII wieku. Miał jedenaścioro rodzeństwa, spośród których najbardziej znani byli Bronisław – etnograf i badacz Ajnów, rdzennych mieszkańców Japonii – oraz Jan – prawnik i polityk okresu międzywojennego, pełniący funkcje posła, ministra skarbu i wiceprezesa Banku Polskiego. Józef Piłsudski – wczesne lata Na wychowanie Józefa ogromny wpływ miała matka. Jak podkreślał biograf Wacław Jędrzejewicz, była wielką patriotką, która w duchu pozytywizmu nauczała dzieci o historii walk o niepodległość, zaszczepiając w nich miłość do ojczyzny oraz poczucie obowiązku wobec Polski. W 1875 roku, po pożarze rodzinnego majątku, Piłsudscy przenieśli się do Wilna. Dwa lata później młody Józef Piłsudski, nazywany w rodzinie Ziukiem, rozpoczął naukę w I gimnazjum w Wilnie. Po zdaniu matury w 1885 roku, z dobrymi wynikami z większości przedmiotów, Piłsudski podjął studia medyczne na Uniwersytecie Charkowskim. Jednak już dwa lata później, 22 marca 1887 roku, został aresztowany pod zarzutem udziału w przygotowaniach do zamachu na cara Aleksandra III. Zarówno on, jak i jego brat Bronisław zostali surowo ukarani – Józef został zesłany na pięć lat, a Bronisław na piętnaście. Podczas transportu na Syberię Ziuk został pobity przez konwojentów w trakcie brutalnie tłumionego buntu więźniów w Irkucku. Zesłanie spędził w Kireńsku i Tunce. Tam nawiązał znajomość m.in. z Bronisławem Szwarcem, uczestnikiem przygotowań do powstania styczniowego. Do Wilna powrócił w lipcu 1892 roku, niosąc ze sobą doświadczenia, które na zawsze ukształtowały jego stosunek do Rosji i determinację w walce o niepodległość Polski. Walka z zaborcą Po powrocie z Syberii Piłsudski aktywnie włączył się w działalność polityczną. Wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i stanął na czele jej Organizacji Bojowej, kierując akcjami przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Jedną z najgłośniejszych akcji był napad na pociąg. 22 czerwca 1908 roku w Bezdanach Józef Piłsudski wraz z członkami Organizacji Bojowej PPS przeprowadził napad na rosyjski pociąg pocztowo-bankowy. Akcja miała na celu zdobycie funduszy na działalność niepodległościową. Wśród uczestników byli m.in. Aleksandra Szczerbińska, Walery Sławek i Tomasz Arciszewski. Po zatrzymaniu pociągu bojowcy obezwładnili eskortę i zdobyli ponad 200 tysięcy rubli. Napad, przeprowadzony z wojskową precyzją, zakończył się sukcesem, a jego uczestnicy zdołali uciec. Pieniądze zasiliły działania konspiracyjne, w tym zakup broni i organizację szkoleń wojskowych. Była to jedna z najbardziej spektakularnych akcji bojowych PPS, umacniająca legendę Piłsudskiego jako przywódcy ruchu niepodległościowego. I wojna światowa i Legiony Polskie Wybuch I wojny światowej był dla Piłsudskiego okazją do realizacji jego planów. Uważał, że konflikt mocarstw można wykorzystać do odbudowy niepodległej Polski. Utworzył Legiony Polskie, które walczyły u boku Austro-Węgier przeciwko Rosji. Dzięki temu zdobył doświadczenie wojskowe i zyskał reputację znakomitego dowódcy. Jednocześnie prowadził grę polityczną, starając się zabezpieczyć przyszłą niezależność Polski. Jego stosunki z państwami centralnymi pogorszyły się w 1917 roku, gdy odmówił złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec. Został aresztowany i osadzony w twierdzy w Magdeburgu, skąd uwolniono go dopiero w listopadzie 1918 roku. Po powrocie do Warszawy objął władzę jako Tymczasowy Naczelnik Państwa. Niepodległa Polska Po odzyskaniu niepodległości Piłsudski stanął przed wyzwaniem odbudowy państwa. Polska była krajem zróżnicowanym pod względem administracyjnym i społecznym, a konflikty polityczne utrudniały stabilizację. Piłsudski przyjął koncepcję federacyjną, zakładającą stworzenie bloku państw Europy Środkowo-Wschodniej, który miał stanowić przeciwwagę dla Rosji i Niemiec. Największym wyzwaniem była wojna z bolszewikami w latach 1919–1921. Piłsudski dowodził Wojskiem Polskim podczas bitwy warszawskiej w sierpniu 1920 roku, która zatrzymała ofensywę Armii Czerwonej i uratowała niepodległość kraju. Było to jedno z najważniejszych zwycięstw w historii Polski, określane mianem „Cudu nad Wisłą”. Po ustąpieniu ze stanowiska Naczelnika Państwa w 1922 roku Piłsudski wycofał się z życia politycznego, ale wciąż miał wpływ na sytuację w kraju. W 1926 roku, rozczarowany chaosem politycznym, przeprowadził zamach stanu, który dał początek rządom sanacji. Przejęcie władzy miało na celu stabilizację sytuacji wewnętrznej i ograniczenie wpływu partii politycznych. Piłsudski rządził twardą ręką, ograniczając demokrację i wprowadzając autorytarny system władzy. Choć jego rządy były kontrowersyjne, wielu historyków podkreśla, że dzięki nim Polska uniknęła chaosu gospodarczego i społecznego, który dotknął inne kraje regionu w okresie międzywojennym. Polityka zagraniczna i ostatnie lata W polityce zagranicznej Piłsudski dążył do utrzymania równowagi między Niemcami a ZSRR. Podpisane przez Polskę pakty o nieagresji z oboma sąsiadami w 1932 i 1934 roku miały zapewnić bezpieczeństwo kraju. Mimo to w Europie narastały napięcia, a Polska znalazła się w trudnym położeniu geopolitycznym. Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 roku. Jego śmierć była ogromnym ciosem dla kraju. Jego ciało pochowano na Wawelu, a serce – zgodnie z jego wolą – spoczęło w Wilnie. Dziedzictwo Piłsudskiego jest do dziś przedmiotem debat historycznych, ale nie ulega wątpliwości, że odegrał kluczową rolę w odzyskaniu i utrzymaniu niepodległości Polski. Jego wizja silnej, niezależnej Rzeczypospolitej znalazła odzwierciedlenie w polityce kraju przez dziesięciolecia. Choć jego metody były niekiedy kontrowersyjne, cel, jaki mu przyświecał – silna i niezależna Polska – został osiągnięty. Do dziś pamięć o Piłsudskim jest żywa. Jego pomniki znajdują się w wielu polskich miastach, a jego postać jest symbolem niezłomności i walki o wolność. Józef Piłsudski – ciekawostki Piłsudski pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii Polski. Oto garść ciekawostek na jego temat: Podczas prowadzenia działalności konspiracyjnej używał pseudonimów Wiktor i Mieczysław. Potem mówiono na niego m.in. Komendant, Dziadek, Marszałek oraz Ziuk; W 1904 r. Piłsudski przybył do Tokio, szukając poparcia politycznego i funduszy dla Polskiej Partii Socjalistycznej. Był to początek sojuszu polsko-japońskiego. W 1899 r. Józef Piłsudski ożenił się z Marią z Koplewskich Juszkiewiczową, działaczką PPS. Aby zawrzeć z nią małżeństwo, Piłsudski przeszedł na luteranizm. Po jej śmierci w 1921 r. żoną Piłsudskiego została Aleksandra Szczerbińska, działaczka PPS i POW. Z tego związku miał dwie córki: Wandę i Jadwigę; Piłsudski był zwolennikiem skromnego i prostego stylu życia. Na co dzień nosił zwykłą szarą bluzę wojskową, bez odznak i orderów. Lubił pić herbatę (nawet do 10 szklanek dziennie), jeść słodycze (w tym najlepsze pączki w Warszawie) oraz palić papierosy; W okresie międzywojennym specjalnie dla niego produkowano limitowaną serię papierosów zwanych „Marszałkowskimi”. Nazwa i dekorowane gałązkami inicjały „JP” znajdowały się na ustniku; Ulubionym koniem Józefa Piłsudskiego była Kasztanka – klacz, którą otrzymał w 1914 r. Służyła mu ona do 1927 r. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Herbert Hoover to 31. prezydent USA. „Nakarmił” Europę, lecz dał się pokonać Wielkiemu Kryzysowi w Stanach
Jego życie to znakomity przykład kariery od pucybuta do milionera. Herbert Hoover urodził się w ubogiej rodzinie, w dodatku w wieku zaledwie ośmiu lat został sierotą. Mimo to ukończył Uniwersytet Stanforda, własną pracą zdobył znaczny majątek, a jego zaangażowanie w sprawy pomocy międzynarodowej pozwoliło mu wygrać wybory prezydenckie w USA.
Spis treści: Herbert Hoover – wczesne lata Wielka wojna w Europie Specjalista ds. pomocy humanitarnej Solidarność międzynarodowa Prezydent Hoover Dziedzictwo prezydenta-filantropa Herbert Hoover urodził się 10 sierpnia 1874 roku w West Branch, w stanie Iowa. Jego rodzice, Jesse Hoover i Hulda Randall z domu Minthorn, byli kwakrami – członkami surowej protestanckiej wspólnoty religijnej. Wychowanie religijne silnie wpłynęło na młodego Herberta. Ojciec przyszłego prezydenta był kowalem, a jego zarobki nie zapewniały rodzinie wysokiego standardu życia. Hoover stracił oboje rodziców w dzieciństwie – ojciec zmarł, gdy Herbert miał sześć lat, a matka dwa lata później. Wychowywali go krewni, a w wieku dziesięciu lat przeniósł się do Oregonu, by zamieszkać z wujem. Pomimo trudnego dzieciństwa zdobył solidne wykształcenie. W 1895 roku ukończył geologię na Uniwersytecie Stanforda jako członek pierwszego rocznika tej uczelni. Jako kwakier, Hoover wierzył w surowe zasady moralne, prostotę życia oraz potrzebę pomocy innym. To odzwierciedlało się później w jego zaangażowaniu w działania humanitarne na arenie międzynarodowej, szczególnie w czasie i po I wojnie światowej. Stał się symbolem człowieka, który własną pracą i determinacją zbudował swoją karierę – klasyczny przykład „self-made man”. Herbert Hoover – wczesne lata Tuż po ukończeniu Uniwersytetu Stanforda, 19-letni Herbert Hoover znalazł zatrudnienie w brytyjskiej firmie górniczej, która wysłała go do pracy w kopalni złota w Australii. To doświadczenie okazało się niezwykle cenne, ponieważ udowodnił tam swoje umiejętności zarówno w pracy w kopalni, jak i w administracji. Zaś to otworzyło mu drogę do dalszej kariery. Zarządzał kopalniami złota na terenie Australii, a w schyłkowym okresie imperium Qing również kopalniami w Chinach. Kariera przyniosła mu upragnione pieniądze oraz kontakty międzynarodowe, które wykorzysta w trakcie przyszłych działań politycznych. Jego kariera nie należała do krystalicznie czystych. Aby otrzymać pracę w Australii, Hoover sfałszował swój akt urodzenia, a w życiorysie przedstawionym firmie chwalił się zmyślonym doświadczeniem. Podczas tzw. rebelii bokserów w Chinach oszukał uwięzionego mandaryna, aby uzyskać kontrolę nad tamtejszymi kopalniami. Kontrola ta została później sądownie unieważniona. Ostatecznie jednak jego własna pracowitość była najważniejsza dla jego sukcesu. Wielka wojna w Europie Na szczęście poza skłonnością do matactw, Hoover miał również sumienie. Po zdobyciu bogactwa zapragnął pracować dla dobra publicznego. Pierwsza wojna światowa dała mu możliwość poprowadzenia wielkiej filantropijnej misji. Pracując jako finansista górniczy w Londynie, Hoover dowiedział się o tragicznej sytuacji żywnościowej w okupowanej Belgii. Porzucił karierę i w latach 1914-1917, gdy Ameryka przystąpiła do wojny, poprowadził tysiące ochotników do zbierania pieniędzy, kupowania żywności i wysyłania jej do Belgii i innych okupowanych obszarów. W sumie wysłano ponad 2,5 miliona ton żywności, karmiąc tym samym ponad 9 milionów ludzi. Herbert Hoover zgromadził wokół siebie grupę wyjątkowo inteligentnych i pracowitych osób. Sam pracował zdumiewająco ciężko i tego samego oczekiwał od swoich pracowników. Energicznie zaangażował się w szeroką kampanię propagandową, aby uzyskać darowizny, przedstawiając pomoc jako „oddolny” wysiłek ze strony zwykłych ludzi. Jednocześnie po cichu szukał wsparcia rządowego. Specjalista ds. pomocy humanitarnej Sukces przyniósł podziw i dalsze możliwości. Po przystąpieniu USA do wojny powierzono mu odpowiedzialność za zaopatrzenie Ameryki w żywność. A po zawieszeniu broni nadzorował pomoc dla Europy. Po I wojnie światowej Herbert Hoover odegrał kluczową rolę w organizowaniu pomocy humanitarnej dla zniszczonej wojną Europy. Jako dyrektor American Relief Administration (Amerykańska Administracja Pomocy), na początku 1919 roku koordynował szeroko zakrojone działania mające na celu zaopatrzenie ludności cywilnej w żywność, lekarstwa oraz inne niezbędne zasoby. Jego praca była szczególnie istotna w krajach dotkniętych wojną, takich jak Belgia, Francja, a także Polska. Hoover mocno angażował się w pomoc dla Polski. Nasz kraj po odzyskaniu niepodległości zmagał się nie tylko z powojennym zniszczeniem, ale także z głodem, epidemiami i biedą. Hoover odwiedził Polskę w sierpniu 1919 roku, osobiście monitorując sytuację i organizując pomoc dla naszego kraju. American Relief Administration dostarczyła miliony ton żywności i innych zapasów, które pomogły w stabilizacji sytuacji humanitarnej w Polsce. Zorganizowano też programy żywieniowe dla dzieci i szkół, które ratowały wiele osób przed niedożywieniem i głodem. Solidarność międzynarodowa Działalność Hoovera w Polsce miała długotrwałe skutki. Pomoc, którą zorganizował, nie tylko wspierała bieżące potrzeby ludności, ale także przyczyniła się do odbudowy społecznej i gospodarczej kraju. Hoover, dzięki swojej skuteczności i oddaniu sprawie, stał się w Polsce symbolem wsparcia i solidarności. Na jego cześć nazwano wiele instytucji charytatywnych, a także szkoły i inne organizacje. Hoover nie tylko pomagał materialnie, ale również propagował ideę międzynarodowej solidarności i współpracy. Miało to ogromne znaczenie w powojennym, zniszczonym konfliktem świecie. Przez większą część lat 20. pełnił funkcję sekretarza handlu pod rządami Warrena Hardinga i Calvina Coolidge’a, wykorzystując swoje stanowisko do zwiększenia wydajności rządu. Prezydent Hoover W 1927 r. powódź na rzece Missisipi stanowiła doskonałą okazję dla człowieka z doświadczeniem w usuwaniu skutków klęsk żywiołowych. Sukces Hoovera był trampoliną do prezydentury. Zdobył nominację Republikanów w pierwszym głosowaniu w 1928 roku. Dobra koniunktura, przypisywana Republikanom, zapewniła Hooverowi łatwe zwycięstwo w wyborach. Swoją prezydenturę rozpoczął w marcu 1929 roku z ambitnymi planami reform. Wielki Kryzys, który rozpoczął się siedem miesięcy później, rozwiał jego nadzieje. Banki upadały, ludzie stali w kolejkach po zupę, a Hoover stracił kontrolę nad wydarzeniami. Uwikłał się w spory z Kongresem i nie chciał wykorzystywać funduszy federalnych do rozwiązywania problemów, które jego zdaniem powinny być pozostawione władzom stanowym. Obwiniony o przewodniczenie krachowi i nieradzenie sobie z jego następstwami, został sromotnie pokonany w wyborach w 1932 roku. Dlaczego Hoover, do tej pory wykazujący wyjątkowy talent do pokonywania kryzysów, nie był w stanie przezwyciężyć Wielkiego Kryzysu? Być może uwierzył we własną propagandę o zwykłych ludziach wspólnie rozwiązujących problemy bez pomocy rządu. A może skala problemu była zbyt duża nawet dla kogoś o zdolnościach Hoovera. Herbert Hoover zmarł 20 października 1964 roku w Nowym Jorku, w wieku 90 lat. Przyczyną śmierci była niewydolność serca. Przeżył kilka lat poważnych problemów zdrowotnych, ale mimo to do końca pozostał aktywny intelektualnie i politycznie. Dziedzictwo prezydenta-filantropa Dziedzictwo Hoovera jest złożone, ale jego najważniejszym wkładem było pionierskie podejście do pomocy humanitarnej i zarządzania kryzysowego na skalę międzynarodową. Jego działania podczas i po I wojnie światowej, zwłaszcza na czele American Relief Administration, uratowały miliony ludzi przed głodem i chorobami w Europie. Zasłynął jako sprawny organizator, filantrop i człowiek o głębokim poczuciu obowiązku wobec innych. Jego praca w Polsce oraz innych krajach europejskich pozostawiła trwały ślad. W naszym kraju Hoover został zapamiętany jako wielki przyjaciel i dobroczyńca. Po zakończeniu prezydentury Hoover powrócił do działalności humanitarnej i publicznej. Był aktywnym doradcą w różnych kwestiach politycznych i społecznych oraz autorem licznych książek. Jego filozofia była oparta na głębokim przekonaniu o znaczeniu wolności jednostki, odpowiedzialności obywatelskiej i ograniczonej roli państwa w życiu społecznym. Dziedzictwo Hoovera to przede wszystkim jego wkład w rozwój międzynarodowej pomocy humanitarnej oraz idee samowystarczalności i odpowiedzialności społecznej, które promował przez całe swoje życie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
I wojna światowa wisiała w powietrzu od dziesięcioleci. Wystarczyła jedna iskra, by wybuchła
I wojna światowa została nazwana wielką wojną nie tylko ze względu na skalę i liczbę zaangażowanych żołnierzy. To określenie dotyczy także ogromu zniszczeń, które dokonały się głównie w Europie – największym teatrze działań frontowych. Jakie były przyczyny I wojny światowej? Jak długo trwała wielka wojna i iloma życiami została okupiona? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
Spis treści: Jakie były przyczyny I wojny światowej? Początek I wojny światowej Przebieg I wojny światowej Koniec I wojny światowej Historia pokazuje, że pokój w Europie stanowi bardziej wyjątek niż regułę. Okres poprzedzający I wojnę światową, nazywany belle époque, czyli piękną epoką, trwał od 1871 roku. Wtedy zakończyła się wojna francusko-pruska, ostatni konflikt na Starym Kontynencie, poprzedzający wielką wojnę. Rywalizacja mocarstw przeniosła się do afrykańskich i azjatyckich kolonii, Europa rozkwitała gospodarczo. Jednak taki stan rzeczy nie miał utrzymać się zbyt długo. Napięcie pomiędzy europejskimi potęgami zaczęło narastać już pod koniec XIX wieku. W końcu eksplodowało z porażającą siłą. Jakie były przyczyny I wojny światowej? Dość często można usłyszeć, że do wybuchu ogromnego konfliktu doprowadziło zabójstwo Franciszka Ferdynanda. Należy jednak podkreślić, że upatrywanie przyczyny I wojny światowej w tylko jednym wydarzeniu jest sporym niedopowiedzeniem. Faktem jest, że śmierć arcyksięcia była punktem zapalnym. Jednak europejskie mocarstwa już wcześniej zaczęły przygotowywać się do walki. Wzrost potęgi Cesarstwa Niemieckiego W II połowie XIX wieku Cesarstwo Niemieckie było już jednym z największych mocarstw. Wilhelm II dążył do ekspansji i rozbudowy floty wojennej. Te działania zaniepokoiły Brytyjczyków. Rozpoczął się wyścig zbrojeń. Na jeden nowy niemiecki okręt przypadały dwa brytyjskie. Obnażenie słabości Rosji Japonia w ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat stała się nowoczesnym, silnie uzbrojonym krajem. Pod rozkazami cesarza pozostawała silna armia, przeszkolona przez pruskich oficerów, i flotą wojenną wzorowaną na brytyjskiej. Rozwój kraju nie mógł jednak odbywać się bez surowców, a Japonia nie dysponowała własnymi zasobami. Na początku XX wieku cesarz obrał za cel Koreę, którą interesowała się także Rosja. W 1904 roku wybuchła wojna. Japończycy przypuścili atak na rosyjską bazę w Port Artur. Siły japońskie zatopiły całą flotę wroga. W odpowiedzi Rosja przetransportowała do Azji swoją bałtycką flotę. Podążali najkrótszą drogą, ale na drodze stanęła im Wielka Brytania, która nie przepuściła rosyjskich okrętów przez Kanał Sueski. Rosjanie musieli opłynąć Afrykę, a gdy dotarli na miejsce w 1905 roku, w bitwie pod Cuszimą poniosła dotkliwą klęskę. Porażka w wojnie z Japonią obnażyła słabość Rosji. Udowodniła, że cały świat musi liczyć się z Japonią, która wówczas nie miała już nic wspólnego z krajem samurajów. Aneksja Bośni i Hercegowiny W 1908 roku Austro-Węgry zaanektowały Bośnię i Hercegowinę. To działanie spotkało się ze sprzeciwem hołdującej idei panslawizmu Rosji. Trudno jednak uwierzyć, że nadrzędnym celem była w tym przypadku chęć zjednoczenia wszystkich Słowian. Rosja interesowała się Bałkanami, bo to poszerzyłoby jej strefę wpływów nad Morzem Czarnym. A to co w przyszłości umożliwiłoby zajęcie Stambułu. Perspektywa wzrostu potęgi Rosji niepokoiła Wielką Brytanię. Stosunki niemiecko-francuskie Mimo że od wojny prusko-francuskiej minęło kilka dekad, stosunki między Francją a Niemcami nadal były napięte. Francuzi nigdy nie pogodzili się z utratą Alzacji i Lotaryngii. Nowe sojusze W obliczu ogólnego napięcia, zaczęły powstawać nowe sojusze. W 1882 roku Niemcy nawiązały tajne porozumienie z Austro-Węgrami i Włochami, nazywane trójprzymierzem. W obawie przed tym układem, w 1904 roku Francja zawarła „serdeczne porozumienie” (entente cordiale) z Rosją. W 1907 roku do układu dołączyła Wielka Brytania. Powstało trójporozumienie – sojusz równoważący trójprzymierze. Rozbudowa arsenału W XIX wieku Europa zbroiła się na potęgę. Powstawała coraz nowocześniejsza i coraz skuteczniejsza broń. Do produkcji weszły nowoczesne systemy artyleryjskie i karabiny maszynowe. Floty wzbogacały się o pancerniki. Zaczęły formować się siły powietrzne, składające się nie tylko z samolotów, ale także z balonów i sterowców. Konflikt wisiał w powietrzu a sytuacja była napięta. Wydawało się, że mocarstwa tylko czekają na dogodny moment do rozpoczęcia wojny. Jak się okazało, ta chwila miała nadejść już niebawem. Zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku został zamordowany arcyksiążę Franciszek, następca austro-węgierskiego tronu. Zamachu dokonał bośniacki Serb Gavrilo Princip. W trakcie procesu ujawniono powiązania zamachowca z organizacjami Młoda Bośnia i Czarna Ręka. Broń dostarczyli mu Serbowie. Początek I wojny światowej Kiedy zaczęła się I wojna światowa? 28 lipca 1914 roku, gdy Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę. Po śmierci następcy tronu rząd Austro-Węgier wystosował listę żądań wobec Serbii. Ta zgodziła się na prawie wszystkie, poza jednym. Nie chciała dopuścić austro-węgierskich służb do prowadzonego śledztwa. Dla Austro-Węgier miała to być łatwa potyczka, ale stało się inaczej. 29 lipca Rosja, która była protektorem Serbii, rozpoczęła mobilizację wojska. To zaniepokoiło Niemców, którzy zażądali zaprzestania podjętych działań. Rosja nie przystała na to, więc 2 sierpnia 1914 roku Niemcy wypowiedziały Rosji wojnę. Oznaczało to, że naprzeciw siebie staną dwa potężne sojusze. Włosi zachowali neutralność, ale niebawem do ententy przystąpiła Japonia, a Turcja przystała do państw centralnych. Rozpoczęła się I wojna światowa. Przebieg I wojny światowej Wojska ententy miały przewagę liczebną nad oddziałami państw centralnych. Początkowo po stronie trójporozumienia walczyło 6 mln żołnierzy, podczas gdy trójprzymierze miało do dyspozycji 4 mln ludzi. Należy jednak podkreślić, że Niemcy dysponowali lepszym uzbrojeniem. Trzy fronty Działania wojenne toczyły się na trzech frontach: zachodnim, wschodnim i południowym. Na zachodzie dochodziło przede wszystkim do starć Brytyjczyków i Francuzów z Niemcami. Na wschodzie Austro-Węgry i Niemcy walczyły z Rosją, a na południu działały Austro-Węgry, Rumunia i Turcja. Atak Niemiec na Francję Niemcy chcieli rozstrzygnąć wojnę na swoją korzyść, zaskakując Francuzów wojną błyskawiczną. Feldmarszałek Alfred von Schlieffen założył, że uda się pokonać wroga w zaledwie 6 tygodni. 4 sierpnia siły niemieckie przekroczyły granicę z Belgią i ruszyły na Francję. Śmiały plan nie powiódł się, bo Rosja błyskawicznie wysłała swoje oddziały do Prus Wschodnich. W rezultacie Niemcy musieli przerzucić część sił z Francji. Francuzi, Anglicy i Belgowie zyskali czas na mobilizację. We wrześniu 1914 roku ofensywa niemiecka została zatrzymana pod Marną. Walki na froncie wschodnim Oddziały wysłane do Prus Wschodnich dotarły na czas. Niemcy mogli przejść do kontrofensywy. 26 sierpnia rozpoczęła się bitwa pod Tannenbergiem. W trwających 4 dni starciach wojska niemieckie rozgromiły siły rosyjskie. Austro-Węgry próbowały wykorzystać sprzyjające okoliczności i przypuściły atak na rosyjskie pozycje, jednak Rosjanie zdołali odeprzeć natarcie. W rezultacie zajęli niemal całą Galicję. Na początku 1915 roku rozpoczęła się kolejna ofensywa na froncie wschodnim. Rosyjskie oddziały uległy wrogowi na Mazurach i pod Gorlicami. Rosjanie przypuścili odwrót, a państwa centralne zajęły Warszawę. Sytuacja na froncie wschodnim ustabilizowała się dopiero w październiku. Użycie broni chemicznej 22 kwietnia 1915 roku, podczas drugiej bitwy pod Ypres, Niemcy po raz pierwszy użyli nowej broni – gazu chlorowego. Siły ententy nie były przygotowane na atak bronią chemiczną. Trująca mgła uśmierciła ponad 5 tys. angielskich i francuskich żołnierzy. Atak na „Wrota Francji” W 1916 roku Niemcy postawili sobie za cel wyeliminowanie Francuzów z wojny. W ten sposób chcieli osłabić ententę. Wiedzieli, że bez wsparcia Francuzów, Rosjanie i Brytyjczycy w końcu im ulegną. Niemcy uderzyli na Verdun, nazywane „Wrotami Francji”. Bitwa rozpoczęła się w lutym, a zakończyła 10 miesięcy później. Zapisała się w historii jako najkrwawsze starcie I wojny światowej. Zginęło 700 tys. żołnierzy, brutalne starcie nie przyniosło żadnego rozstrzygnięcia. Rumuńskie wsparcie W 1916 roku Rumunia przyłączyła się do państw ententy. Razem z Rosją zadała Austro-Węgrom dotkliwe straty. W rezultacie Niemcy kolejny raz musiały przerzucić część swoich sił na front wschodni i południowy. Państwom centralnym dopiero jesienią udało się zająć część Rumuni z Bukaresztem, co ustabilizowało sytuację na południu. Wojna na morzu 31 maja 1916 roku stoczono największą morską bitwę I wojny światowej – jutlandzką. Starcie flot brytyjskiej i niemieckiej nie przyniosło jednoznacznego rozstrzygnięcia. Jednak Niemcy zrozumieli, że na morzu nie zdołają pokonać Brytyjczyków. Przynajmniej nie w konwencjonalnej walce. Po bitwie jutlandzkiej Niemcy zmienili swoje podejście do wojny prowadzonej na morzu. Zaczęli realizować strategię nieograniczonej wojny podwodnej, w ramach której u-booty miały zatapiać wszystkie wrogie okręty, nawet cywilne, które transportowały zaopatrzenie. W rezultacie Wielka Brytania została odcięta od lwiej części zaopatrzenia. Sytuacja ludności cywilnej Przeciągające się działania wojenne wymusiły przestawienie gospodarki na wojenną. W poszczególnych krajach brakowało podstawowych artykułów spożywczych, surowców i materiałów. Jakby tego było mało, przeprowadzano reformy podatkowe, aby zyskać środki na dalszą wojnę. Władze państw centralnych nakłaniały do zakładania ogródków i hodowli królików. Panował tak wielki głód, że ludzie jedli wszystko, co tylko nadawało się do spożycia. Nic dziwnego, że zimę 1916 i 1917 roku nazwano „brukwiową”. Przystąpienie USA do wojny Gdy Europa, Afryka i Azja płonęły w ogniu wojny, Stany Zjednoczone kontynuowały politykę izolacjonizmu, w ramach której nie mieszały się w sprawy, które nie dotyczyły ich bezpośrednio. Co prawda prezydent Wilson zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami, gdy u-booty zaczęły zatapiać statki handlowe z amerykańskimi towarami, ale do wojny nie przystąpił. Zmieniło się to dopiero, gdy Niemcy spróbowali nakłonić Meksyk do przyłączenia się do państw centralnych i przypuszczenia ataku na USA. Przechwycona przez Brytyjczyków niemiecka depesza wywołała ogromne oburzenie wśród Amerykanów. 6 kwietnia 1917 roku Stany Zjednoczone wypowiedziały wojnę Niemcom. Rewolucja październikowa i traktat brzeski 24 października 1917 roku w Rosji rozpoczął się przewrót bolszewicki. 3 marca 1918 roku w konsekwencji rewolucji podpisany został traktat w Brześciu, który de facto zakończył udział Rosji w wojnie z państwami centralnymi. Traktat w Bukareszcie 7 maja 1918 roku państwa centralne zawarły pokój z Rumunią. Na mocy poczynionych postanowień, Rumuni musieli oddać Austro-Węgrom część swoich terenów. Traktaty podpisane w Brześciu i Bukareszcie zagwarantowały państwom centralnym stabilną sytuację na froncie wschodnim i południowym. W rezultacie mogły skupić się na walce na zachodzie. II bitwa pod Marną Wiosną 1918 roku Niemcy zbliżyli się do Paryża. Wydawało się, że dni Francji w wojnie są już policzone. Nic bardziej mylnego. Siły niemieckie po raz drugi zostały zatrzymane pod Marną. Bitwa rozpoczęła się 15 lipca i trwała do 5 sierpnia. Strona atakująca poniosła dotkliwe straty. Ofensywa stu dni Państwa ententy przypuściły kontrofensywę. Do ataku zaangażowano broń pancerną samoloty i sterowce. Wojska niemieckie uciekały w popłochu, a front załamał się. Koniec I wojny światowej Ile trwała I wojna światowa? Niemal 52 miesiące. 30 października 1918 roku Imperium Osmańskie podpisało rozejm w Mudros. 3 listopada skapitulowały Austro-Węgry. Niemcy nie mogły dalej prowadzić wojny. 9 listopada Wilhelm II ogłosił abdykację. 11 listopada 1918 roku pomiędzy ententą i Cesarstwem Niemieckim doszło do podpisania układu rozejmowego w Compiègne. O przyszłym pokoju miały zadecydować rozmowy prowadzone w Paryżu od stycznia 1919 roku. Od 11 listopada nie prowadzono jednak żadnych działań frontowych, więc to właśnie tę datę należy uznać za koniec wielkiej wojny. Liczba ofiar I wojny światowej jest zatrważająca. Szacuje się, że w działaniach frontowych zginęło od 8,4 do 11,5 mln żołnierzy, a ok. 20 mln odniosło rany. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Po raz pierwszy zbadano krater po wybuchu z I wojny światowej. Co udało się odkryć?
Wybuch pod redutą Hawthorn Ridge oznaczał początek bitwy pod Sommą, najkrwawszego starcia I wojny światowej. Po gigantycznej eksplozji pozostało zapadlisko. Właśnie po raz pierwszy zbadali je naukowcy.
W tym artykule: 18 ton materiałów wybuchowych Dwa kratery Badania krateru Krater obronny Bitwa pod Sommą rozpoczęła się 1 lipca 1916 roku. Wcześniej przez osiem dni Brytyjczycy bombardowali niemieckie pozycje. Po długim ostrzale artyleryjskim przyszedł czas na atak piechoty. Miały go zapoczątkować potężne eksplozje – starannie przygotowane wybuchy min, umieszczonych pod najlepiej bronionymi fragmentami niemieckiej linii obrony. Jedno z takich miejsc znajdowało się na zachód od wioski Beamount Hamel położonej nad Sommą. Była to tzw. reduta Hawthorn Ridge, zbudowana jeszcze w 1914 r. Ufortyfikowane niemieckie okopy mogły stanowić twardy orzech do zgryzienia. Postanowiono wpierw je wysadzić. 18 ton materiałów wybuchowych Redutę dzieliło od brytyjskich wojsk 900 metrów. Na takiej długości górnicy i saperzy wykopali podziemny chodnik prowadzący w stronę niemieckich punków obrony. Znajdował się na głębokości 18 m. Przeniesiono nim nieco ponad 18 ton materiałów wybuchowych, które zostały złożone pod redutą. Była to jedna z 19 min-pułapek rozmieszczonych pod niemieckimi pozycjami. Detonacja pod Hawthorn Ridge miała nastąpić dokładnie o godzinie 7:30 rano. Jednak dowodzący na tym odcinku siłami brytyjskimi generał porucznik Aylmer Gould Hunter-Weston zdecydował o przyspieszeniu eksplozji o dziesięć minut. Uważał, że tyle potrzeba, by ziemia po wybuchu osiadła i nie zagroziła jego szturmującym żołnierzom. Wybuch nastąpił więc o 7:20. Do dziś możemy zobaczyć, jak wyglądał, ponieważ został nagrany przez Geoffreya Malinsa, oficjalnego dokumentalistę Brytyjczyków, i włączony do niemego filmu „Bitwa pod Sommą”. Dwa kratery Wydawałoby się, że dziesięć minut nie stanowi wielkiej różnicy. Jednak w przypadku Hawthorn Ridge zmieniły one historię ataku na wioskę Beamount Hamel. Później decyzję Hunter-Westona określono jako „kolosalny błąd”. Niemcy dostali czas, by zająć krater – kiedy Brytyjczycy przebiegli przez ziemię niczyją, okazało się, że czekają już na nich obrońcy. Niemcy skutecznie obronili redutę Hawthorn Ridge, co przyczyniło się do klęski całego atakującego na tym odcinku VIII Korpusu. Trudno uwierzyć, że przetrwały 80 lat. Nieznane wcześniej kolorowe zdjęcia z II wojny światowej Kolorowe zdjęcia z czasów II wojny światowej to prawdziwa rzadkość. Dlatego każda zachowana w kolorze fotografia z tego okresu wywołuje ogromne emocje i pozwala, choć na chwilę, poczuć du... Bitwa pod Sommą trwała aż do połowy listopada 1916 r. Po obu stronach zginęło w niej milion żołnierzy, a siły alianckie przesunęły linię frontu zaledwie o 12 km. Tunel pod Hawthorn Ridge został ponownie wykorzystany pod sam koniec tego starcia. Pod redutą znów umieszczono minę, którą wysadzono 13 listopada. Tym razem Hawthorn Ridge szturmowała szkocka piechota, mając wsparcie czołgów. Wioska Beamount Hamel została zdobyta, a do niewoli brytyjskiej dostało się 2 tys. niemieckich żołnierzy. Badania krateru Pozostały po obu wybuchach krater przez sto lat znajdował się na terenie prywatnym. Zmieniło się to w 2018 r., co pozwoliło przeprowadzić badania naukowe Hawthorn Ridge. Ich wyniki zostały właśnie opublikowane w czasopiśmie „Journal of Conflict Archaeology”. Naukowcom udało się wskazać epicentra obu detonacji – zarówno tej z 1 lipca, jak i z 13 listopada. Znaleźli niewybuch – brytyjski pocisk artyleryjski z nienaruszonym zapalnikiem oraz pustą skrzynkę po amunicji do karabinu maszynowego Vickers. A także liczne dowody wskazujące na to, że po pierwszym wybuchu i odparciu ataku Niemcy skutecznie włączyli zapadlisko w swoją linię obrony. Krater obronny Jakie to dowody? Archeolodzy natrafili na niemiecki drut kolczasty i na resztki kabla komunikacyjnego. Znaleźli też pozostałości po płytkim tunelu, który prawdopodobnie ciągnął się z krateru w stronę przeciwnika, by zapewnić Niemcom przewagę na ziemi niczyjej. − Niemcy szybko opanowali sztukę przechwytywania kraterów i wykorzystali to na swoją korzyść – podsumowuje prof. Peter Doyle z University of London, jeden ze współautorów badań. − Chociaż w pierwszym wybuchu stracili wielu ludzi, krater stał się częścią linii frontu niemieckiego. Oznaczało to, że szansa na przełamanie tej linii została w tym miejscu stracona – dodaje badacz. Źródło: Phys.org, Journal of Conflict Archaeology Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Rewolucja bolszewicka i jej polski akcent. Oto Polacy w służbie Armii Czerwonej
Toczyli bitwy z armią Piłsudskiego i rozstrzeliwali polskich oficerów. Uwielbiał ich Lenin. Złożony głównie z Polaków Rewolucyjny Czerwony Pułk Warszawy był jedną z pierwszych formacji rodzącej się Armii Czerwonej, a rewolucja bolszewicka wiele im zawdzięcza.
W tym artykule: Polacy w Rosji w okresie I wojny światowej 1 Polski Rewolucyjny Pułk Rewolucja październikowa w Rosji Brak patriotycznego sentymentu Polscy komuniści w służbie Armii Czerwonej Polacy wobec rewolucji bolszewickiej Wojna polsko-bolszewicka Konsekwencje walki dla Rosjan Ogromne straty i demobilizacja rewolucyjnego pułku Był 26 października 1937 r., gdy Stefan Żbikowski stanął przed plutonem egzekucyjnym. Wpatrując się w lufy karabinów, mógł pomyśleć, że to ironia losu. Bo kiedy kilkanaście lat wcześniej aresztowano go w Polsce, został skazany zaledwie na 8 lat ciężkich robót. Więzienie opuścił po niespełna roku (choć był nie tylko zdrajcą i tajnym agentem Rosji, ale też dowódcą oddziału Armii Czerwonej mającego na koncie regularne walki z żołnierzami polskimi). Tym razem został skazany na śmierć w stalinowskiej Rosji. Był jej wierny co najmniej od 1917 r. 20 lat po rewolucji rozstrzeliwanie osób nie tylko niewinnych, ale właśnie tych najbardziej zasłużonych, było w Rosji normą. Nowy szef NKWD Mikołaj Jeżow (zwany Krwawym Karłem) przez niespełna dwa lata skazał na śmierć około 700 tys. osób, w tym m.in. 600 z 900 generałów Armii Czerwonej. Żbikowski nie był więc w swojej doli osamotniony. Kiedy padły strzały, miał 46 lat. Polacy w Rosji w okresie I wojny światowej W czasie I wojny światowej w Rosji przebywało około 3 mln Polaków. Była to przedziwna zbieranina typów ludzkich. Od syberyjskich zesłańców politycznych przez pospolitych przestępców (bądź także osiedlonych na Syberii, bądź wcielonych karnie do carskiej armii) po politycznych radykałów działających w rosyjskich organizacjach oraz jeńców z armii niemieckiej i austriackiej. Nie brakło także zwykłych emigrantów szukających na Wschodzie szczęścia w interesach. Niemały procent stanowili również prości robotnicy ewakuowani w głąb Rosji razem z fabrykami, w których pracowali – np. tylko w okolicach Charkowa. Znalazło się aż 12 zakładów przeniesionych tam w trakcie walk z Kongresówki. Bywały miejsca, w których Polacy stanowili zwarte skupiska do tego stopnia, że całe dzielnice miast nabierały polskiego charakteru – np. w Piotrogrodzie, gdzie żyło ich 60 tysięcy. Zdarzało się też, że polskie stawały się całe miasta. Stanisław Manusewicz-Wacki na początku 1917 r. trafił do leżącego w pobliżu Charkowa Biełgorodu i zanotował później z pewnym zdumieniem: „Pierwsze i zasadnicze, co rzucało się w oczy natychmiast po wyjściu z wagonu, to ogromna przewaga wszystkiego, co polskie. Biełgorod był miejscem o tyle specyficznym, że stacjonował tam 1. Polski Pułk Rezerwowy. Na kilka tysięcy stałych mieszkańców przypadało tu kilkanaście tysięcy polskich żołnierzy. W momencie, kiedy Manusewicz-Wacki wysiadał z pociągu, ich liczba zaczynała rosnąć lawinowo, by w ciągu następnych kilku miesięcy zbliżyć się do niemal 20 tysięcy. – Przyjechałem tu 5 maja 1917 roku. Na trzeci dzień skierowano mnie do służby wartowniczej na dworcu kolejowym. Roboty było dużo. Do Biełgorodu przybywało wówczas codziennie 200–300 żołnierzy – opowiadał Józef Podsiadło służący wcześniej na froncie tureckim. Przyczyna tak nagłego zainteresowania polskim pułkiem w Rosji była prosta. Po rewolucji lutowej nowe władze ogłosiły, że Polacy służący dotąd w armii carskiej mogą opuszczać swoje jednostki i wstępować do formacji polskich. Ponieważ Biełgorod leżał daleko od linii frontu, możliwość ucieczki z pola walki na spokojne tyły była dla mocno już zmęczonych wojną polskich żołnierzy niezwykle kusząca. A służyło ich w carskim wojsku niemało, bo około 600 tys. To miejsce wciąż przyciąga badaczy tajemnic historii. Kwatera Hitlera Od początku sprawowania władzy wielki führer nie umiał pozbyć się lęku o własne życie. Najbezpieczniej czuł się w żelbetowych konstrukcjach bunkrów. 1 Polski Rewolucyjny Pułk Wstępowanie do pułku biełgorodzkiego nie miało nic wspólnego z jakimiś patriotycznymi emocjami. Stał się on po prostu doskonałym azylem dla wszelkiej maści dekowników i cwaniaków. Z drugiej strony rewolucjonistów niemających ochoty walczyć w „imperialistycznej wojnie”. – W pułku bardzo dużo szumowin społecznych – przyznawał później Lucjan Malanowski, który trafił do jednostki z 2. Syberyjskiego Pułku Zapasowego w Taszkiencie, a potem został wysokim funkcjonariuszem Czeka (czyli policji politycznej) w Odessie. On sam przeniósł się do stacjonującego poza miastem pułkowego oddziału kawalerii, by „wydostać się z piętrowych nar, brudów, kłótni i pijatyk”. I chyba nie przesadzał, bo do dowództwa istotnie nadchodziły liczne skargi na prostytucję i hazard w lokalnych parkach. Jednak nikt nad tym nie potrafił już zapanować. – Nocują [żołnierze] gdzie popadnie, na strychach baraków i w namiotach – zapisano w jednym z raportów. Dyscyplina upadała. Unosząca się w powietrzu atmosfera rewolucji i jej antywojenne hasła powodowały, że żołnierze najzwyczajniej odmawiali wykonywania rozkazów. – Po pierwsze okazało się, że regularnych ćwiczeń nie ma. Po drugie oczywiste było, że rewolucja, choć niekiedy na sposób swoisty, jest przez każdego całkowicie pojmowana i odczuwana. Było też jasne, że pułk na pewno nie pójdzie na front – opowiadał Manusewicz-Wacki. Nie mylił się. Pułk dwukrotnie usiłowano wysłać do walki i dwukrotnie nic z tego nie wyszło z powodu oporu szeregowców i podoficerów, sprawnie operujących rewolucyjną frazeologią podsłuchaną u agitatorów. Generał Józef Dowbor-Muśnicki, któremu formalnie podlegały polskie siły zbrojne w Rosji, nazywał ich nie inaczej jak „bandą bolszewików”. Sytuację w pułku określał wprost jako „chorą” i dążył do rozwiązania formacji. Nic dziwnego, że kiedy wybuchła kolejna rewolucja – październikowa – część podkomendnych Dowbora-Muśnickiego poparła czerwonych przeciw białogwardzistom. „Pułk nasz stał zdecydowanie po stronie bolszewików” – szczycił się później Podsiadło. Rewolucja październikowa w Rosji Co ciekawe, rewolucja wpłynęła na żołnierzy mobilizująco. Nie z powodu ich ideowego bolszewizmu, choć z pewnością sporą część formacji stanowili socjaliści różnych odcieni. Do walki ze starym porządkiem pchnęła ich raczej niechęć do oficerów, wojskowego drylu, chęć przyspieszenia demobilizacji, a zapewne także awanturniczy temperament. Żołnierze wysłali do Moskwy stosowną deklarację wierności i karnie obsadzili strategiczne posterunki wokół Biełgorodu. – Dwie kompanie pułku zostały skierowane do Kurska, Charkowa i Kupiańska. Obsadzono wszystkie stacje kolejowe wokół Biełgorodu w promieniu kilkudziesięciu kilometrów. Siły nasze rozparcelowano tak, aby mogły wszędzie odegrać istotną rolę. Toteż w samym Biełgorodzie rewolucja przebiegła bezkrwawo. Oddziały nasze zajęły siedzibę Rady Robotniczej, stację towarową i osobową, pocztę, bank. Patrole po 5–10 żołnierzy kontrolowały miasto – relacjonował Podsiadło. Moskwa doceniła te wysiłki. Do Biełgorodu wysłano pokaźny transport z nowoczesnym uzbrojeniem, formalnie zmieniono nazwę formacji na 1. Polski Rewolucyjny Pułk, żołnierzom wypłacono też zaległy żołd. To ostatnie z pewnością dodało im motywacji do walki. Broń zaś wkrótce miała się przydać w starciach z pierwszymi białogwardyjskimi oddziałami byłego głównodowodzącego armii rosyjskiej generała Ławra Korniłowa, tzw. Armią Ochotniczą, z którą scaliły się także jednostki polskie wierne Dowborowi-Muśnickiemu. To właśnie wtedy, w grudniu 1917 r., biełgorodczycy dowiedli, że nie mają oporów przed strzelaniem również do rodaków. Już wcześniej, 3 października, delegat pułku w moskiewskiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich deklarował wprost: „Pułk nasz wypowiedział jeszcze na początku rewolucji, że nie ma nic wspólnego z polską reakcją, że chce wraz z rewolucją rosyjską bronić tego, co jest dla Polski istotne”. Po kilku starciach z oddziałami Armii Ochotniczej w okolicach Charkowa dodawał: „Gdy od Sum nadciągnął Korniłow, musieliśmy dowieść tych słów. Byli tam oficerowie polscy wyrzuceni z naszego pułku”. Miał rację, ale nie był precyzyjny – w oddziałach Korniłowa byli nie tylko oficerowie, ale i całkiem sporo szeregowców. Tak czy inaczej żołnierze 1. Polskiego Rewolucyjnego Pułku prawdopodobnie w boju sprawowali się dzielnie, bo kilka starć z wojskami Korniłowa istotnie wygrali. Komunistyczna gazeta „Prawda” informowała nawet o „starciu w proch” białogwardzistów, ale to jednak przesada. Chorąży Żbikowski, który już wkrótce obejmie dowództwo nad zrewoltowanym polskim pułkiem, wspominał, że udało im się po prostu wyprzeć ich za Don. Brak patriotycznego sentymentu Same bitwy nie były szczególnie ważne z militarnego punktu widzenia, ale pokazały – oprócz kompletnego braku patriotycznych sentymentów żołnierzy – że pułk jest jednostką sprawną bojowo i wierną rewolucji. Co wydawało się o tyle ważne, że Armia Czerwona znajdowała się w powijakach. Takie oddziały potrzebne były w Moskwie. Nic też dziwnego, że już w grudniu 1917 r. żołnierzom rozkazano zameldować się w stolicy. – Radość żołnierzy była nie do opisania. Żądano, żeby wyjazdu nie odwlekać i wyjeżdżać natychmiast. Wyjazd w rzeczy samej udało się przyspieszyć i już 6 stycznia w nocy, tymczasowy dowódca płk Czerniakowski melduje o przybyciu pułku do Moskwy – wspominał Malanowski. Do Moskwy przyjechała nieco ponad połowa składu jednostki – około 11 tys. ludzi. Już na miejscu z dalszego udziału w służbie zrezygnowało kolejnych 8 tys. Z reszty miał powstać Czerwony Pułk Warszawy (Pułk Warszawski). Wolne Miasto Gdańsk. Jak powstało, do kogo należało i jakie były jego losy? 102 lata temu powstało Wolne Miasto Gdańsk. Miasto, które przez 19 lat było tykającą bombą w relacjach polsko-niemieckich, która w końcu wybuchła. Jak doszło do powstania tego tworu tery... – 26 lutego odbyło się ogólne zebranie, na którym mieliśmy ostatecznie zdecydować, kto nadal chce służyć w Pułku Warszawskim. Wystawiono listy: kto wstępował do Pułku, ten je podpisywał. Listy podpisało 1500–2000 żołnierzy dawnego pułku biełgorodzkiego. Ci, którzy nie podpisali, nadal mieszkali i stołowali się z nami. Tak było do kwietnia. Na wiosnę ci, którzy nie podpisali, rozproszyli się, wielu pojechało do Polski – opowiadał Podsiadło. Pozostali zapewne najbardziej ideowi komuniści, nowa nazwa – Czerwony Rewolucyjny Pułk Warszawy – była więc całkiem trafna. Jednostka zyskała też nowego na wskroś czerwonego dowódcę, chorążego Stefana Żbikowskiego. Polscy komuniści w służbie Armii Czerwonej Żbikowski urodził się w 1891 r. w Woli Osowińskiej w okolicach Siedlec. Pochodził z rodziny inteligenckiej, w 1915 r. ukończył wydział matematyczno-fizyczny na Uniwersytecie Warszawskim. Wtedy upomniała się o niego armia carska. Nie skierowano go jednak na front, tylko do szkoły wojskowej w Połtawie. Później zaś pełnił służbę na tyłach – w 194. Pułku Piechoty w Moskwie. Nie wiadomo nic o jego wcześniejszej działalności socjalistycznej, a do partii bolszewickiej wstąpił dopiero w 1918 r., jednak z całą pewnością brał udział w rewolucjach – i lutowej i październikowej. I musiał się w nich jakoś odznaczyć, skoro to właśnie jemu powierzono ponowne sformowanie i przeszkolenie Czerwonego Pułku Warszawy. Z żołnierzami zetknął się zapewne jeszcze w Biełgorodzie, bo obecny był przy ich podróży do Moskwy. Podsiadło zapamiętał go jako „oficera o poważnych walorach wojskowych oraz wielkich zaletach umysłu”. Nie musi to być pusta laurka, bo zdolności dowódcze Żbikowskiego podkreślali i inni, dodając co najwyżej, że był „słabym mówcą”. To ostatnie jednak nie było tak istotne, bo szkolenie ideologiczne żołnierzy w Moskwie przejęli inni: Julian Marchlewski, Stanisław Bobiński, a sporadycznie także Lenin, który też osobiście odbierał od nich przysięgę. Polacy musieli cieszyć się w stolicy sporym uznaniem i zaufaniem rewolucyjnych władz, skoro Lenin właśnie im powierzył początkowo funkcję rewolucyjnej policji. Ich pierwszym zadaniem była likwidacja grup anarchistycznych okupujących kilka obiektów w Moskwie. Choć zasadniczo anarchiści wspierali rewolucję, w praktyce wypowiadali się krytycznie o władzy bolszewickiej, podobnie zresztą jak o każdej innej. Bolszewicy nie mogli sobie na to pozwolić i 10 kwietnia 1918 r.zdecydowano się zlikwidować ich siedziby. Dzielnicowy komisarz wojskowy jasno sformułował prośbę: „Zważywszy, że wymagani są ludzie godni szczególnego zaufania, proponuję wyznaczyć setkę żołnierzy polskich”. Następnego dnia przed świtem Polacy udali się pod zajmowany przez anarchistów pałacyk przy ul. Dońskiej. Jeden z uczestników akcji Franciszek Rojewski przyznaje, że żołnierze Czerwonego Pułku nie patyczkowali się w walce. On sam obsługiwał jeden z dwóch ckm-ów. – Ustawiłem się dobrze w drugim oknie i na początek posłałem długą serię po oknach pałacyku – pisał. – Wszedł do akcji samochód pancerny, pod osłoną którego chłopcy ostatecznie zbliżyli się do pałacyku. Zarzucili parterowe pokoje granatami i podsadzając się wzajemnie, poczęli zajmować budynek przez okna. Ukryci za stalowym kolosem samochodu pancernego, pod osłoną strzelającego działa polowego z ulicy i dwóch karabinów maszynowych z budynku oraz karabinu, który walił z samochodu, gromadnie wciskali się pod żelazobetonowy mur, by następnie podskoczyć pod okna i w ślad za pierwszymi zajmować budynek – dodawał. Polacy wobec rewolucji bolszewickiej Polacy szybko zdobyli zaufanie wodzów rewolucji. Zdecydowano się więc wyznaczyć im kolejne zadanie. Stłumienia powstania wznieconego 21 lipca w Jarosławiu przez Borisa Sawinkowa – przywódcę opozycyjnej względem bolszewików Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, tzw. eserowców. Na miejscu i tym razem był Podsiadło. – Kilka dni trwały walki na ulicach i placach Jarosławia. Eserowcy zostali rozbrojeni. Wzięto jeńców, amunicję, broń – wspominał lakonicznie. Zapomniał jednak o kilku szczegółach. Walki trwały dziesięć dni, a wśród 6 tys. powstańców znajdowało się blisko tysiąc oficerów dawnej armii carskiej, w tym Polacy. Sam Żbikowski przyznawał później, że „nasi żołnierze, po raz pierwszy słysząc mowę polską w obozie wroga, bez wahania częstowali go kulą”. Podsiadle umknęło także, że po zakończeniu walk on i koledzy dokonali pierwszej podczas rewolucji masowej masakry już nie tylko walczących. Wyselekcjonowano mianowicie na chybił trafił 350 mieszkańców, po czym rozstrzelano ich pod miastem. Jest więcej niż prawdopodobne, że i w tej grupie znajdowali się Polacy. Wojna polsko-bolszewicka Nie był to ostatni raz, kiedy żołnierze Czerwonego Pułku Warszawy walczyli przeciwko Polakom. 2 sierpnia 1918 r. jednostka z wielką fetą została wysłana z Moskwy na front zachodni, gdzie walczyła do późnej jesieni 1919 r. – Nasz pułk uczestniczył w zażartych bojach na terenach Białorusi, pod Lidą, w okolicach Wilna i Baranowicz – relacjonował Podsiadło. Ani on, ani żaden inny żołnierz pułku, nie przyznaje wprost, że toczyli bitwy z regularną armią polską, ale nie ma raczej co do tego wątpliwości. Czerwony Pułk Warszawy został w tym czasie wcielony do radzieckiej Armii Zachodniej. Wiadomo, że do bratobójczych starć z Polakami doszło na pewno pod Baranowiczami, gdzie od strony polskiej dowodził gen. Stanisław Szeptycki, dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego. Potwierdzają to wspomnienia żołnierzy Pułku – m.in. Henryka Augustyniaka i Czesława Madejczyka – którzy trafili do niewoli wojsk Piłsudskiego (losy wielu z nich pozostają niejasne, prawdopodobnie jednak po wojnie zostali zwolnieni). Konsekwencje walki dla Rosjan Żbikowski uniknął niewoli z tej prostej przyczyny, że nie było go już wówczas na froncie. Na początku 1919 r. został wysłany do Warszawy, gdzie organizował bojówkę Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, wydawał nielegalne pismo „Żołnierz Robotnik” i szpiegował na rzecz bolszewików. Rok później został aresztowany, ale w 1921 r. wyszedł z więzienia w ramach wymiany jeńców wojennych. Dalsze informacje o jego losach są lapidarne, ale i one potwierdzają, że był ważną personą w rewolucyjnej Rosji. Redaktorzy „Księgi Polaków uczestników Rewolucji Październikowej” zanotowali, że „w latach 1923–1927 prowadził działalność rewolucyjną w Niemczech pod pseudonimem Alois, następnie w Anglii i Chinach”. Inaczej mówiąc, był agentem bolszewików w bardzo ważnych strategicznie krajach. I to zapewne dobrym, skoro mimo rozpracowania i dużego ryzyka wpadki w 1930 r. przez co najmniej rok ponownie operował w Polsce. W tym czasie jego Czerwony Pułk od dawna nie istniał. Po walkach na froncie zachodnim żołnierze zostali przerzuceni na południe. Na Krymie bili się z białogwardyjskimi oddziałami gen. Piotra Wrangla, a następnie zostali wyznaczeni do patrolowania wybrzeża Morza Czarnego – od Oczakowa do Odessy. W tym okresie nie zostało zbyt wielu żołnierzy z pierwotnej obsady pułku. Straty były ogromne, a tych, którzy ocaleli, dziesiątkowały choroby. Jeszcze w drodze na Krym, w Starobielsku, dopadła żołnierzy pierwsza epidemia. Jak wspominał Podsiadło, „około 40 proc. żołnierzy zachorowało na dur brzuszny. Wszystkie szkoły i pomieszczenia publiczne, nawet klasztory w Starobielsku były zapełnione chorymi. Brakowało lekarstw, cukru i innych produktów żywnościowych. Wielu żołnierzy zmarło”. A sytuacja nie poprawiła się i później: „Pułk skierowano na południe Ukrainy dla ochrony wybrzeża Morza Czarnego. Ciasnota na kwaterach, nieprzestrzeganie czystości, niedostateczne wyżywienie spowodowały wybuch silnej epidemii tyfusu. Brak lekarstw i żywności utrudniał jej opanowanie. Sytuacja była ciężka”. Ogromne straty i demobilizacja rewolucyjnego pułku Straty był tak duże, że Czerwony Pułk Warszawy jako jednostka narodowa stracił sens i pod koniec 1919 r. jego żołnierze zostali wcieleni do 52. Dywizji Strzelców, a większość z tych, którzy ocaleli z jej pierwotnego składu, została zdemobilizowana. Ich losy okazały się bardzo różne. Podsiadło był później oficerem radzieckim w czasie II wojny światowej. W 1944 r. przeszedł do Ludowego Wojska Polskiego. Rojewski został kolejarzem we Wrocławiu. Manusewicz-Wacki pozostał w Rosji i pracował w transporcie. Malanowski skończył w Komisariacie Ludowym Rolnictwa ZSRR jako zastępca Komisarza. Jednak zaskakująco wielu z nich – jak choćby Adam Pecold czy Franciszek Boh-Szurowski – wróciło do Polski i zupełnie nie po bolszewicku brało udział m.in. w obronie Warszawy w 1939 r., później zaś walczyło w konspiracji ZWZ-AK. W tym czasie Stefan Żbikowski od dwóch lat spoczywał w bezimiennej zbiorowej mogile na Cmentarzu Dońskim.
Rozejm bożonarodzeniowy. Jak Święta wstrzymały walki na froncie
Frontowa Wigilia we Flandrii 1914 roku była jednym z najbardziej zdumiewających momentów I wojny światowej. Rozejm bożonarodzeniowy przeszedł do historii.
W tym artykule: Żołnierze z Francji i Wielkiej Brytanii wspólnie świętowali Boże Narodzenie Jak doszło do rozejmu kapitanów „Cicha noc" ponad podziałami Mecz piłki nożnej na froncie Świąteczny nastrój, który ogarnął żołnierzy, nie udzielił się najwyższym dowódcom Epilog bez nadziei – Nie miałem jeszcze w rękach czegoś tak poruszającego – powiedział angielski historyk Felix Pryor, komentując wystawiony na licytację w domu aukcyjnym Bonhams list sprzed 107 lat. Jego autorem był – dosłownie i w przenośni – Nieznany Żołnierz, który relacjonował matce jedyne w swoim rodzaju wydarzenia wojenne. Żołnierze z Francji i Wielkiej Brytanii wspólnie świętowali Boże Narodzenie „Po śniadaniu rozegraliśmy mecz piłki nożnej. Kilku Niemców przyszło sobie popatrzeć. Wysłali też grupkę swoich, żeby pochować snajpera, którego zastrzeliliśmy wczoraj. Kilku naszych poszło im pomóc (...) Tuż przed obiadem uścisnąłem jeszcze rękę kilku Niemcom. (...) Z jednym zamieniłem swoją kominiarkę na czapkę. Częstowaliśmy się papierosami. Całkiem miło się rozmawiało. Powiedzieli, że nie będą do nas strzelać, jeśli my też nie będziemy (...) W taki sposób cieszyliśmy się naszym Bożym Narodzeniem. Jak bardzo myśleliśmy w tym dniu o Anglii. Serdeczne pozdrowienia dla wszystkich sąsiadów. Twój zawsze oddany Chłopiec” – pisał Nieznany Żołnierz. Pięć pożółkłych kartek kupił 7 listopada 2006 r. znany piosenkarz Chris de Burgh. Zapłacił za nie 14,4 tys. funtów (ok. 80 tys. złotych). Jak wyjaśnił, zrobił to przez pamięć o pradziadku, który walczył w I wojnie światowej i być może był świadkiem opisywanych w liście wydarzeń. Jak doszło do rozejmu kapitanów Podobnych relacji zachowało się jeszcze kilka. Na ich podstawie odtworzono wydarzenia, jakie rozegrały się w Wigilię i Boże Narodzenie na froncie zachodnim, we Flandrii w 1914 roku. Wojna trwała już czwarty miesiąc i powoli gasły nadzieje na jej szybki koniec, co zapowiadała propaganda obu stron. Wrogie armie ugrzęzły w okopach, tocząc mordercze walki pozycyjne. Przez całą jesień żołnierze tonęli w błocie, w grudniu ziemia wreszcie zamarzła i ukazało się błękitne niebo. Nastrój dodatkowo poprawiły upominki od władców. Anglicy otrzymali metalowe pudełka z czekoladkami i papierosami od księżnej Mary oraz kartkę świąteczną z życzeniami bezpiecznego powrotu do domu podpisaną przez króla Jerzego V. Niemiecki cesarz Wilhelm II obdarował swoich żołnierzy cygarami i słodyczami. Te dowody pamięci miały wzmocnić morale walczących, ale mimowolnie ożywiały wspomnienia o domu i wprawiały ich w rozrzewnienie. Słowiańskie Boże Narodzenie. Czym były Szczodre Gody? Większość z nas może nie zdawać sobie sprawy, że wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebr... Naczelne dowództwo armii brytyjskiej w specjalnym rozkazie ostrzegało, że Niemcy mogą wykorzystać święta do przeprowadzenia podstępnego ataku i nakazywało wzmożoną czujność. Atmosfera w okopach była jednak tak nostalgiczna, że nikt, zwłaszcza bardzo przywiązani do wigilijnych tradycji Niemcy, nie miał ochoty na wojowanie. Na kilkudziesięciokilometrowej linii frontu zapadła cisza. „Nagle któryś z kolegów zawołał: Patrzcie, co Niemcy zrobili!” – pisał w innym liście szeregowiec Tom – „wychyliłem się i nie mogłem uwierzyć. Wzdłuż całej linii ich umocnień migotały światełka, w prawo i lewo, tak daleko, jak mogłem sięgnąć wzrokiem”. „Cicha noc" ponad podziałami Anglicy w pierwszej chwili podejrzewali podstęp, szybko jednak spostrzegli, że to płoną niezliczone świeczki porozwieszane na drzewach. Chwilę później z niemieckich okopów dobiegł śpiew kolędy „Cicha noc, święta noc...”. Gdy ucichł, zasłuchani żołnierze brytyjscy zaczęli spontanicznie klaskać, ktoś zaintonował angielską kolędę. Niemcy odpowiedzieli następną. I nagle stało się coś niesamowitego: ludzi, którzy jeszcze kilka godzin temu zabijali się, połączyła śpiewana wspólnie łacińska pieśń Adeste fideles – Przybądźcie dziś wierni. – Adeste, Angliku – zawołał któryś z Niemców. – Nie będziemy strzelać, wy też nie strzelajcie. – To ty przyjdź – odpowiedział Anglik. Nikt się tego nie spodziewał, a jednak z okopów niemieckich wynurzyły się cztery postacie. Żołnierze przeszli kilka kroków, zatrzymali się, pokazali, że nie mają broni. Jeden z Niemców zawołał, by przysłać oficera na rozmowy. Kapitan Edward Hulse z 2. pułku Gwardii Szkockiej zdecydował się odpowiedzieć na wezwanie. Rozkazał, by podkomendni trzymali broń w pogotowiu i podszedł do parlamentariuszy. Zapisał potem w dzienniku, że niemiecki oficer, również w randze kapitana, zasalutował i poczęstował go cygarem. Po krótkiej wymianie zdań zobowiązali się, że do północy żadna ze stron nie otworzy ognia. W tym samym czasie niemal identyczne sceny rozegrały się w kilku innych sektorach frontu brytyjsko-niemieckiego. Decyzje o przerwaniu walki podejmowali dowódcy niższego szczebla, co sprawiło, że świąteczne zawieszenie broni nazwano „rozejmem kapitanów”. Znany jest również jako „rozejm bożonarodzeniowy". Mecz piłki nożnej na froncie Na wieść o przerwaniu walk żołnierze zaczęli machać do siebie. Nie wiadomo, kto pierwszy odważył się wyjść z okopu. Prawdopodobnie sanitariusze, żeby zebrać ciała poległych. Do jednej z grup dołączył brytyjski kapelan, by odmówić modlitwę. Obok niego stanął służący w armii niemieckiej student teologii i zaczął powtarzać słowa Psalmu: „Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego. Pozwala mi leżeć na zielonych pastwiskach”. Słyszeli je wszyscy, gdyż najbardziej wysunięte linie okopów dzieliło nie więcej niż 80–100 metrów. Żołnierze z obu stron wypełzli z okopów i stanęli w milczeniu obok duchownych. Gdy modlitwa ucichła, któryś z Niemców skierował w stronę Anglików świąteczne życzenia. I nagle wymęczeni, zziębnięci ludzie podeszli do siebie z wyciągniętymi w przyjaznym geście dłońmi. Okazało się, że wielu Niemców zna angielski. Żołnierze zaczęli ze sobą rozmawiać, a potem, zgodnie ze świąteczną tradycją, wymieniać upominkami. Każdy dawał to, co miał – papierosy, herbatę, konserwy; najcenniejszą pamiątką stały się guziki od mundurów wroga. Na dzielącym linię frontu pasie ziemi niczyjej zapłonęły światełka na ściętych w pośpiechu choinkach, ozdobione świeczkami i latarkami. Zgromadzeni wokół nich szeregowcy wspólnie śpiewali kolędy. Krótko przed północą musieli wrócić do okopów. Żegnali się zapowiedzią, że następnego dnia znów się spotkają. „Gdy odwróciłem się, podszedł do mnie starszy wiekiem Niemiec i westchnął: Mój Boże, dlaczego nie możemy żyć w pokoju i pójść do naszych domów” – pisał szeregowiec Tom. – „Odpowiedziałem, że trzeba o to zapytać waszego cesarza. A on na to: Być może, ale najpierw powinniśmy pytać naszego serca”. Historia Bożego Narodzenia nie jest tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Wciąż budzi wątpliwości 25 grudnia chrześcijanie z całego globu celebrują przyjście na świat Jezusa Chrystusa, syna Maryi i Józefa. Jest to jednak data umowna, a historia Bożego Narodzenia wciąż jest pełna znak.. Spontaniczny rozejm utrzymał się przez cały następny dzień. W kilku miejscach żołnierze ponownie spotkali się, żeby wspólnie zapalić papierosa i pogawędzić. W tych rozmowach było trochę wspomnień, trochę przechwałek o szybkim zwycięstwie. Zapewne z tego zrodził się pomysł udowodnienia swojej wyższości w pokojowy sposób. Ktoś rzucił na ziemię puszkę po konserwie, ktoś ją kopnął i zaczęła się zabawa w futbol. W okolicy wiosek Frelinghein i Hauplines Anglicy wyrzucili z okopów prawdziwą piłkę. Oznaczono bramkę, kładąc na ziemi hełmy, i przystąpiono do gry. Kapitan Johannes Niemann ze 133. Cesarskiego Pułku Saskiego zapisał w dzienniku, że „chociaż ziemia była zmarznięta, a ludzie śmiertelnie zmęczeni, wszyscy amatorzy futbolu wykazywali się wielkim entuzjazmem”. Mecz między liniami frontu był wydarzeniem tak niezwykłym, że obrósł legendą. Podawano nawet, że zakończył się zwycięstwem Niemców 3:2. Rzeczywistość okazała się bardziej prozaiczna. Po niespełna godzinie nadeszły rozkazy, by natychmiast go przerwać i wracać na stanowiska. Świąteczny nastrój, który ogarnął żołnierzy, nie udzielił się najwyższym dowódcom Głównodowodzący brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego marszałek John French zakazał urządzania „podobnych ekscesów” w przyszłości. Bratanie się w wrogiem osłabiało bowiem gotowość żołnierzy do jego zabijania, a to stanowiło zagrożenie dla strategicznych planów generalicji. Z tego powodu całkowicie zignorowano ogłoszony krótko przed Bożym Narodzeniem apel papieża Benedykta XV o okazanie w okresie świąt „minimum postawy chrześcijańskiej” i tymczasowe zawieszenie broni. Nie była to już epoka rycerzy, gotowych w imię wyższych racji przestrzegać przynajmniej w czasie tej jednej nocy ogłaszanego przez Kościół Pokoju Bożego. Ostatnimi spadkobiercami kodeksu rycerskiego okazali się nie mający na co dzień usta pełne frazesów o „Bogu, honorze i ojczyźnie” najwyżsi dowódcy, lecz prości żołnierze. Rankiem 26 grudnia kapitan Edward Hulse stanął przed okopem i wystrzelił trzy razy w powietrze. Jego odpowiednik po stronie niemieckiej zrobił to samo. Obaj zasalutowali i zeszli do transzei. Podobnie zachowali się dowódcy liniowi w pozostałych rejonach frontu. Wojna mogła się rozpocząć na nowo. Epilog bez nadziei Edward Hulse poległ w 1915 roku. Na rozkaz dowództwa w czasie następnych wojennych Wigilii prowadzono ostrzał artyleryjski pierwszej linii frontu, by uniemożliwić bratanie się żołnierzy. Opisane wydarzenia rozegrały się w pobliżu belgijskiego miasta Ypres, gdzie niespełna trzy tygodnie po Wielkanocy 1915 roku Niemcy po raz pierwszy użyli najmniej rycerskiej z wynalezionych przez człowieka broni – gazów bojowych.
Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Kiedy zginęło najwięcej ludzi? Ten ranking daje do myślenia
W której wojnie zginęło najwięcej ludzi? Czy liczba jej ofiar śmiertelnych była wyższa niż liczba ofiar niewolnictwa? Jak w tym kontekście ocenić europejski imperializm? Oto najstraszniejsze zbrodnie ludzkości.
W tym artykule: Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista według liczby ofiar Problemy z listą zbrodni Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista uwzględniająca populację świata Wnioski płynące z zestawienia najstraszniejszych zbrodni Historyk Matthew White, który zapewne jest bardzo pogodnym człowiekiem, poświęcił niemałą część swojej kariery, żeby sprawdzić, jakie były najstraszniejsze zbrodnie ludzkości. Jego strona internetowa Necrometrics (łapiecie?) to prawdziwa skarbnica – jeśli można tak to ująć – wiedzy o wojnach, ich ofiarach i innych słabych punktach w CV naszego gatunku. Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista według liczby ofiar Jeden z najciekawszych wątków prowadzonych przez niego badań dotyczy teorii, że XX wiek z jego wojnami, rewolucjami i reżimami totalitarnymi to najkrwawsze stulecie w historii. Chcąc sprawdzić prawdziwość tej często powtarzanej tezy, White stworzył listę zatytułowaną „Około dwudziestu prawdopodobnie najgorszych rzeczy, jakie ludzie zrobili sobie nawzajem”. Oto ona: II wojna światowa – XX wiek – 66 mln ofiar Mao Zedong (chodzi przede wszystkim o głód wywołany jego polityką) – XX wiek – 40 mln ofiar Czyngis-chan – XIII wiek – 40 mln ofiar rządy imperium brytyjskiego w Indiach (chodzi o głód wywołany polityką Brytyjczyków) – XIX wiek – 27 mln ofiar upadek dynastii Ming – XVII wiek – 25 mln ofiar powstanie tajpingów – XIX wiek – 20 mln ofiar Józef Stalin – XX wiek – 20 mln ofiar handel niewolnikami na Bliskim Wschodzie – VII–XIX wiek – 18,5 mln ofiar Timur Chromy, znany też jako Timur Lenk lub Tamerlan – XIV–XV wiek – 17 mln ofiar transatlantycki handel niewolnikami – XV–XIX wiek – 16 mln ofiar I wojna światowa – XX wiek – 15 mln ofiar podbój obu Ameryk – XV–XIX wiek – 15 mln ofiar rebelia An Lushana – VIII wiek – 13 mln ofiar dynastia Xin – I wiek – 10 mln ofiar Wolne Państwo Kongo – XIX–XX wiek – 10 mln ofiar wojna domowa w Rosji – XX wiek – 9 mln ofiar wojna trzydziestoletnia – XVII wiek – 7,5 mln ofiar upadek dynastii Yuan – XIV wiek – 7,5 mln ofiar upadek Rzymu – V wiek – 7 mln ofiar chińska wojna domowa – XX wiek – 7 mln ofiar Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów Przywódca Czerwonych Khmerów, znany jako Pol Pot, doprowadził w Kambodży do masakry, która pochłonęła nawet jedną czwartą ludności kraju. Co dziesiąte dziecko zostało sierotą, 40 proc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pol-pot-smierc-za-okulary-okrutne-rzady-przywodcy-kambodzy-i-czerwonych-khmerow-fot-api-gamma-rapho-via-getty-images-69140db.jpeg" width="800" height="700" alt="Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów (fot. API/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Pol Pot: śmierć za okulary. Okrutne rządy przywódcy Kambodży i Czerwonych Khmerów (fot. API/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Sytuacja tych, którzy chcieliby bronić honoru i przyzwoitości XX wieku, z pewnością nie przedstawia się najlepiej. Problemy z listą zbrodni Rankingi takie jak ten stwarzają wiele problemów, z czym na pewno zgodziłby się sam White (nieprzypadkowo użył słowa „prawdopodobnie” w tytule swojej listy). Po pierwsze, bardzo trudno jest podać liczbę ofiar śmiertelnych różnych wydarzeń, zwłaszcza tych najwcześniejszych. Historycy snują swoje domysły, ale tak naprawdę niczego nie możemy być pewni. Po drugie, trudno ustalić granice między jednym wydarzeniem a drugim. Czy druga wojna chińsko-japońska (1937–1945) to odrębny konflikt, czy część II wojny światowej? Nie ma dobrej odpowiedzi na to pytanie. Doprowadzając rzecz do skrajności, można by powiedzieć, że istnieje łańcuch przyczynowo-skutkowy łączący I wojnę światową, rosyjską wojnę domową, rządy Stalina, II wojnę światową, chińską wojnę domową i rządy Mao, co czyniłoby każde z tych wydarzeń częścią jednego wielkiego rozlewu krwi, w którym zginęło ponad 160 milionów ludzi. Może się to wydawać głupie, ale z pewnością nie jest to głupsze od udawania, że rosyjska wojna domowa nie miała nic wspólnego z I wojną światową. Ta broń truje nieprzerwanie już prawie 50 lat! Agent Orange w Wietnamie wciąż jest groźny. USA zaprzeczają Chemikalia, którymi Amerykanie opryskiwali wietnamską dżunglę w czasie zakończonej prawie 50 lat temu wojny, w tym osławiony agent orange, wciąż trują ludzi – twierdzą działacze zaanga... A co ze zgonami wywołanymi chorobą? Wliczanie zmarłych na grypę hiszpańską do liczby ofiar I wojny światowej może wydawać się niedorzeczne, ale równie niedorzeczne jest pomijanie rdzennych Indian, którzy zmarli na różne choroby przywleczone przez kolonizatorów, gdy podaje się liczbę ofiar europejskiej inwazji na obie Ameryki. Nie mam tutaj miejsca, żeby dyskutować kwestię działań intencjonalnych – tych przypadków, gdy Europejczycy specjalnie zarażali ospą tubylców, żeby zmieść całe ich plemię z powierzchni ziemi – z pewnością jednak jesteście świadomi także tego problemu. Porównując wydarzenia historyczne, wypadałoby też uwzględnić liczebność globalnej populacji. Zdarzenie, w wyniku którego ginie dziesięć milionów ludzi, jest z pewnością straszne. Ale czy nie jest ono straszniejsze w świecie liczącym 500 milionów ludzi niż w świecie liczącym pięć miliardów? Dotyczy wtedy przecież znacznie większej części jego mieszkańców. Najstraszniejsze zbrodnie ludzkości – lista uwzględniająca populację świata Steven Pinker z Harvardu wydaje się podzielać tę opinię, dlatego w swojej książce „Zmierzch przemocy. Lepsza strona naszej natury” zmodyfikował listę White’a, uwzględniając, jaki procent populacji całego świata stanowiły ofiary śmiertelne danego wydarzenia, i otrzymał coś mniej więcej takiego: Czyngis-chan – XIII wiek – 40 mln ofiar – 11,11% ówczesnej populacji świata rebelia An Lushana – VIII wiek – 13 mln ofiar – 6,05% dynastia Xin – I wiek – 10 mln ofiar – 5,88% handel niewolnikami na Bliskim Wschodzie – VII–XIX wiek – 18,5 mln ofiar – 5,14% upadek dynastii Ming – XVII wiek – 25 mln ofiar – 5% Timur Chromy, znany też jako Timur Lenk lub Tamerlan – XIV–XV wiek – 17 mln ofiar – 4,86% upadek Rzymu – V wiek – 7 mln ofiar – 3,5% transatlantycki handel niewolnikami – XV–XIX wiek – 16 mln ofiar – 2,91% II wojna światowa – XX wiek – 66 mln ofiar – 2,75% podbój obu Ameryk – XV–XIX wiek – 15 mln ofiar – 2,73% rządy imperium brytyjskiego w Indiach (chodzi o głód wywołany polityką Brytyjczyków) – XIX wiek – 27 mln ofiar – 1,93% upadek dynastii Yuan – XIV wiek – 7,5 mln ofiar – 1,79% powstanie tajpingów – XIX wiek – 20 mln ofiar – 1,67% wojna trzydziestoletnia – XVII wiek – 7,5 mln ofiar – 1,42% Mao Zedong (chodzi przede wszystkim o głód wywołany jego polityką) – XX wiek – 40 mln ofiar – 1,33% Józef Stalin – XX wiek – 20 mln ofiar – 0,83% I wojna światowa – XX wiek – 15 mln ofiar – 0,83% Wolne Państwo Kongo – XIX–XX wiek – 10 mln ofiar – 0,63% wojna domowa w Rosji – XX wiek – 9 mln ofiar – 0,5% chińska wojna domowa – XX wiek – 7 mln ofiar – 0,28% Ta lista również nie jest wolna od pewnych mankamentów. Ponieważ w zestawieniu uwzględniono tylko wydarzenia o największej łącznej liczbie ofiar, nie bierze ono pod uwagę wydarzeń o mniejszej bezwzględnej liczbie ofiar, które stanowiły jednak większą część populacji niż tamte. Poza tym porównuje ze sobą wydarzenia rozgrywające się na przestrzeni kilku wieków z wydarzeniami, które trwały kilka lat (to dlatego handel niewolnikami na Bliskim Wschodzie przesunął się na czwartą pozycję). Nie unikniemy też następującego pytania: jeśli planujecie zabić dziesięć milionów osób, to czy ocena moralna waszych zamiarów naprawdę zależy od tego, ilu ludzi zamieszkuje aktualnie planetę? Wnioski płynące z zestawienia najstraszniejszych zbrodni Ze wszystkich tych statystyk możemy wyciągnąć trzy wnioski natury ogólnej: W XX wieku zginęło mnóstwo ludzi, przy czym wartości bezwzględne (ilu ludzi zginęło) wyglądają znacznie gorzej niż wartości względne (jaki procent światowej populacji stanowili). Imperializm to okropna rzecz. Jeśli zależy wam na popełnianiu zbrodni ze szczególnym rozmachem, przeprowadźcie się do Chin. Prezentowany przez nas fragment (skróty i śródtytuły od redakcji) pochodzi z książki „(Prawie) wszystko dla zabieganych. Nawet nie przyszło wam do głowy, by to sprawdzić” autorstwa Jonna Elledge’a, wydanej przez Wydawnictwo Insignis w przekładzie Katarzyny Dudzik. Więcej informacji: https://www.insignis.pl/ksiazki/prawie-wszystko-dla-zabieganych/
Pozostałości po I Wojnie Światowej oddziałują na środowisko ponad sto lat po jej zakończeniu
W lasach wokół francuskiego Verdun, gdzie rozegrała się najdłuższa bitwa I Wojny Światowej do dziś zalegają pod ziemią niezliczone ilości łusek od pocisków artyleryjskich i toksycznych substancji.
W tym artykule: Niespotykana dewastacja Kruszejące bunkry i sosny ze Schwarzwaldu Zanieczyszczenia stanowią nawet 17,5% gleby Linie frontu przecinały pola i łąki w okolicach Verdun przez niemal cały okres trwania I Wojny Światowej. Szacuje się, że przez okres dziesięciu miesięcy (tyle trwała bitwa) od lutego do grudnia 1916 r. wystrzelonych zostało na tym terenie nawet 60 milionów pocisków! Guillaume Moizan, lokalny historyk i przewodnik opowiada: „Według ostrożnych szacunków nawet jeden na osiem pocisków nigdy nie eksplodował. Prosty rachunek mówi, że w ziemi znajduje się do dziś prawdopodobnie od siedmiu do ośmiu milionów pocisków. Według innych, mniej optymistycznych szacunków nawet jeden na cztery z nich nie eksplodował". Niespotykana dewastacja Dewastacja wokół Verdun była niespotykana nigdy wcześniej i nawet według dzisiejszych, bogatych doświadczeń wojennych w Europie z XX w. jej stopień robi wrażenia. Sporządzony po wojnie raport dotyczący tego miejsca opisał je jako: „Całkowicie zniszczone. Uszkodzenia mienia wynosiły 100%. Szkody w rolnictwie: również 100%. Teren jest niemożliwy do oczyszczenia. Życie ludzkie na tym obszarze: niemożliwe." Rząd Francji nie miał wyjścia i musiał ustanowić tzw. „zone rouge” czyli strefę czerwoną na dużym obszarze północnej Francji wliczając w to tereny wokół Verdun. „Wszystkie miejsca, gdzie toczyły się zacięte walki zostały uznane przez rząd francuski za niezdatne do oczyszczenia i ponownego wykorzystania. Szacuje się, że od wybrzeży Morza Północnego aż do granicy francusko–szwajcarskiej około 150 000 hektarów zostało uznane za czerwoną strefę. W późniejszych latach wiele z nich zostało jednak zwrócona okolicznym rolnikom, którzy znów zaczęli uprawiać na nich swoje plony”, mówi Guillaume Rouard, leśniczy z francuskiego Biura Lasów Państwowych (ONF). Kruszejące bunkry i sosny ze Schwarzwaldu Znaczna część pozostałych obszarów została ostatecznie zalesiona. Zasadzony w ramach reparacji wojennych wypłaconych Francji przez Niemcy, las stanowią głównie niemieckie sosnami pochodzącymi z regionu Schwarzwaldu. Betonowe bunkry i zasypane okopy zostały porośnięte roślinnością. Kamienne ruiny dziewięciu wiosek, zniszczonych podczas wojny, są rozrzucone po całym, rosnącym tu lesie. To jednak nie oznacza, że śladów wojny w ogóle nie ma. „Przeciętnie w ciągu roku dostajemy około 1000 wezwań i zbieramy z tych terenów około 50 ton złomu", mówi Guy Momper, szef ekipy rozminowywania z miasta Metz w północno–wschodniej Francji. Chociaż po upływie stu lat pociski i bomby nie stanowią już wielkiego zagrożenia dla życia, na obszarach na których toczyły się walki, obecne jest jeszcze inne niebezpieczeństwo. Mowa o chemikaliach pochodzących pocisków wypełnionych trującymi gazami bojowymi. To być może najbardziej trwała i niebezpieczna spuścizna tego konfliktu. W dodatku jej istnienie wiąże się z tym, co stało się już po tym, jak wojna się skończyła. Ogromną ilość niepotrzebnej, niewykorzystanej amunicji trzeba było gdzieś zutylizować. Na obrzeżach lasów Verdun, znajduje się właśnie takie miejsce nazywane przez lokalną ludność „La place a Gaz”. Zanieczyszczenia stanowią nawet 17,5% gleby To tutaj, na polecenie francuskiego rządu, wybrane przedsiębiorstwa zajmowały się spalaniem pozostałych po wojnie niewykorzystanych pocisków zawierających toksyczne substancje. Proces ten trwał w zasadzie przez całe lata 20., kiedy nikt nie przejmował się konsekwencjami dla natury czy przyszłych pokoleń. Te jednak dają o sobie znać. Przeprowadzone w 2007 roku badania środowiskowe tego miejsca wykazały, że poziom arsenu w glebie jest nawet do 35 000 razy wyższy niż w innych, typowych dla Francji gruntach! Do dziś istnieją miejsca, gdzie ten śmiertelnie niebezpieczny związek stanowi nawet 17,5% gleby! To oczywiście wyjątki, jednak dające dobre wyobrażenie o tym, jak znaczne są wciąż obecne na wielu obszarach Francji zanieczyszczenia pochodzące z I Wojny Światowej.
Nieznane, unikatowe materiały z frontu wschodniego w Domu Spotkań z Historią. Kolekcja Tomasza Kuby Kozłowskiego
W 100-lecie wybuchu I wojny światowej Dom Spotkań z Historią zaprasza na nową ekspozycję zatytułowaną Wielka Wojna na Wschodzie 1914–18. Od Bałtyku po Karpaty. Partnerami wystawy są: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Instytut Herdera do Badań Historycznych nad Europą Środkowo-Wschodnią w Marburgu. Wydarzenie jest częścią światowych obchodów 100-lecia wybuchu I wojny światowej. Wernisaż odbędzie się 5 listopada (śr.) 2014 o godz. 18.00 w Domu Spotkań z Historią przy ul. Karowej 20 w Warszawie. Ekspozycji towarzyszyć będzie album, który ukaże się w czasie trwania wystawy. WSTĘP WOLNY. Ekspozycja, której scenariusz przygotował Tomasz Kuba Kozłowski (kolekcjoner, znawca tematyki kresowej od 2007 roku prowadzący w DSH cykl spotkań „Opowieści z Kresów”), prezentuje Wielką Wojnę na Ziemiach Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej – terenach współczesnej Litwy, Łotwy, Białorusi i Ukrainy. Bazą źródłową wystawy są zbiory autora liczące kilkadziesiąt tysięcy obiektów z końca XIX i początku XX wieku. Na ekspozycji pokażemy ponad 250 reprodukcji i oryginalnych obiektów z lat 1914–1918 pochodzących ze zbiorów autora, m.in. unikatowe zdjęcia, pocztówki, dokumenty, mapy. Na stanowiskach multimedialnych będzie można obejrzeć pokazy slajdów i fragmenty wojennych filmów dokumentalnych (w tym kolorowanych), a także zdjęcia stereoskopowe z frontu zachodniego oraz posłuchać nagrań dźwiękowych – korespondencji żołnierskich z frontu. „I wojna światowa kojarzy się zazwyczaj z walkami toczonymi na froncie zachodnim: masakry pod Ypres i Verdun, krwawe boje nad Marną, Sommą i Aisne, zacięte bitwy nad Isonzo i Piawą na froncie włoskim. Ten przekaz utrwaliły spektakularne fotografie, którymi ilustruje się większość wydawanych w Europie publikacji. Dużo skromniejsza i mniej znana ikonografia przypomina drugi, największy teatr działań wojennych w Europie – front wschodni. A przecież to na nim właśnie walczyli i ginęli tysiącami nasi przodkowie, wcielani do armii państw zaborczych. Dla Polaków I wojna światowa to niemal wyłącznie epopeja Legionów Polskich czy dramatyczne losy polskich korpusów w Rosji. W narodowej pamięci na trwałe zapisują się nazwy bitew pod Rafajłową, Rokitną, Kostiuchnówką, Krechowcami. Tymczasem na froncie wschodnim Wielkiej Wojny – od Rygi po Czerniowce – stacjonują i walczą przede wszystkim Armia Cesarstwa Niemieckiego oraz wielonarodowe armie Imperium Rosyjskiego i Austro-Węgier. Taki też obraz frontu wschodniego, widziany przede wszystkim z niemieckiej i austriackiej perspektywy pokazujemy w Domu Spotkań z Historią” – mówi Tomasz Kuba Kozłowski, autor scenariusza wystawy. Mimo upływu 100 lat pamięć o Wielkiej Wojnie – przytłumiona traumą drugiej, jeszcze straszniejszej – trwa nadal w wielu rodzinach, społecznościach lokalnych, narodach. Utrwalają tę pamięć niepozorni świadkowie tego konfliktu: pocztówki, które na przełomie XIX i XX wieku podbijają świat, stając się fenomenem kulturowym i społecznym; fotografie pozwalające nawet amatorom rejestrować oblicza wojny, korespondentki wysyłane przez wziętych do niewoli żołnierzy. Przywołują sceny z toczonych walk, chwile tryumfów i klęsk, obrazy życia codziennego na froncie, zdjęcia zniszczonych wsi, miast i miasteczek oraz ofiar wojny: jeńców, rannych i uchodźców. Niewyobrażalna liczba takich ilustrowanych kartoników krąży po Europie, tylko żołnierze armii niemieckiej wysłali w czasie I wojny światowej 10 miliardów kartek! Wystawę adresujemy do osób zainteresowanych historią Europy Środkowo-Wschodniej, tematyką kresową, historią I wojny światowej i wojskowości oraz kolekcjonerów, którzy będą mieć okazję zobaczenia nieznanych fotografii i materiałów ikonograficznych z frontu wschodniego Wielkiej Wojny pochodzących z prywatnej kolekcji. Wiele obiektów pokazywanych na wystawie prezentowanych jest publicznie po raz pierwszy. Wielka Wojna na Wschodzie - tło historyczne Wojna zaczęła się latem 1914 roku od pospiesznie zarządzanych mobilizacji w Rosji, Austro-Węgrzech i Niemczech. Na front wschodni konfliktu wyruszyły tysiące poborowych, rezerwistów, żołnierzy pospolitego ruszenia z Niemiec (w tym Alzacji i Lotaryngii) oraz wielonarodowej c. k. monarchii: Austrii, Węgier, Czech, Moraw, Galicji, Bukowiny, Siedmiogrodu, Słowenii, Chorwacji, Bośni, Czarnogóry, Dalmacji. Austro-Węgry, przystępując do wojny z Rosją dysponowały w Galicji milionem żołnierzy. Rosja do bitwy o Galicję wystawia 1,2 miliona. W składzie wielonarodowej armii rosyjskiej z wojskami państw centralnych walczyli poza Rosjanami także Polacy, Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Finowie, Niemcy inflanccy, ściągani z głębi imperium Kozacy, Kałmucy, Tatarzy, Baszkirzy. Tylko w pierwszym roku wojny areną zaciętych starć były Prusy Wschodnie, Królestwo Polskie i Galicja Zachodnia, od połowy 1915 roku linia frontu przesuwała się na wschód i ciągnęła się niemal prosto od Bałtyku po łuk Karpat. Krwawe ofensywy i walki obronne, w których zginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy, toczyły się na litewskich pustkowiach, nad jeziorami Wileńszczyzny, błotach Polesia i lasach Wołynia, naddniestrzańskiej Galicji, dzikich Karpatach, jarach Bukowiny i Besarabii. Ogrom zniszczeń z okresu II wojny światowej przysłonił te, które spowodowała Wielka Wojna. Większość z nich dotknęła tereny dawnych Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej, które po 1945 znalazły się poza granicami Polski. Zniszczone artyleryjskim ostrzałem miasta, dziesiątki miasteczek obróconych w perzynę, setki spalonych wsi. Zrujnowane, splądrowane dwory i pałace, zniszczone świątynie, dworce kolejowe, wiadukty i mosty, fabryki i zakłady przemysłowe, zryte pola uprawne, wytrzebione lasy. Do zniszczeń wojennych dokładała się rabunkowa gospodarka władz okupacyjnych. Odrodzona po latach zaborów II Rzeczpospolita ale także Litwa, Łotwa czy Rumunia mierzyły się nie tylko z zapóźnieniem cywilizacyjnym tej części Europy, ale i trudnymi do oszacowania skutkami Wielkiej Wojny. W Polsce dopiero po dwudziestu latach, w 1938 roku, gospodarka osiągnęła poziom produkcji przemysłowej z roku 1913. O autorze Tomasz Kuba Kozłowski – pracownik Domu Spotkań z Historią w Warszawie, koordynator programu Warszawska Inicjatywa Kresowa, popularyzator wielokulturowego dziedzictwa Kresów, autor i współautor kilkunastu wystaw m.in. Świat Kresów, Teraz będzie Polska! Rok 1918, autor albumu Świat Kresów (wyd. DSH) i ponad 80 oryginalnych prezentacji multimedialnych z cyklu „Opowieści z Kresów”, twórca liczącej kilkadziesiąt tysięcy obiektów kolekcji materiałów dotyczących Ziem Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Zapraszamy Wielka Wojna na Wschodzie 1914–18. Od Bałtyku po Karpaty Dom Spotkań z Historią, ul. Karowa 20 w Warszawie Wtorek–piątek: godz. 10.00-20.00, sobota–niedziela: 11.00-20.00 WSTĘP WOLNY
Podziemne labirynty pierwszego światowego konfliktu
Niewielkie wejście schowane w lesie na południowym wschodzie Francji przypomina zawilgocony wlot do zwierzęcej nory przysłonięty przez kolczaste krzaki. Idę śladem Jeffa Gusky’ego, fotografa i lekarza z Teksasu, który spenetrował dziesiątki tego rodzaju podziemnych konstrukcji. Przeciskamy się przez błotnistą szczelinę i zapuszczamy w ciemności. Pełzniemy na czworakach, a światło naszych latarek omiata przykurzone kredowe ściany stuletniego tunelu, który wije się przed nami. Po jakichś stu metrach korytarz kończy się prostokątną niszą wyciętą w kredzie, pozostałością po stanowisku telefonicznym. To właśnie tutaj tuż po wybuchu I wojny światowej (28 lipca przypadła jego 100. rocznica) niemieccy saperzy spędzali w całkowitej ciszy kolejne zmiany, nasłuchując, czy wrogowie nie kopią własnych tuneli. Przytłumione głosy lub zgrzyt łopat mogły oznaczać, że przeciwnicy znajdują się parę metrów dalej i drążą własny korytarz wiodący prosto w ich stronę. Sytuacja stawała się jeszcze groźniejsza, gdy milkły odgłosy kopania i słychać było jedynie szuranie worków i pobrzękiwanie puszek ustawianych jedna na drugiej. Oznaczało to, że przeciwnicy próbują zaminować koniec tunelu. Jednak najbardziej przerażająca była całkowita cisza, jaka zapadała później. Ładunki mogły eksplodować w każdej chwili, grzebiąc cię żywcem. W pobliżu nas na jednej ze ścian dostrzegam w świetle latarki niemieckie graffiti pozostawione przez pełniących tutaj służbę saperów. Nad listą nazwisk i numerami pułków widnieje inskrypcja Mit Gott für Kaiser! (Z Bogiem dla cesarza!). Ślad ołówka wygląda zaskakująco świeżo, jakby napis powstał ledwie wczoraj. W rzeczy samej, miękkie wapienno-kredowe skały francuskiej Pikardii okazały się idealne nie tylko do prowadzenia działań saperskich, pozwoliły też żołnierzom zaznaczyć swoją obecność za pomocą napisów, rysunków, karykatur, a nawet kunsztownych płaskorzeźb. Nie licząc wąskiego kręgu pasjonatów i badaczy, jedynie niektórzy lokalni urzędnicy i właściciele tych terenów wiedzą o zasobach podziemnej sztuki, a Gusky spędził wiele lat, próbując się z nimi zaznajomić. Jego latarka wydobywa z ciemności podziemny świat, który pozwalał żołnierzom przetrwać ciągły ostrzał artyleryjski. Pozostawili tu za sobą nazwiska, narysowane kobiety, symbole religijne, komiksy i wiele innych dzieł. Według Gusky’ego ślady te pozwalają nam się zagłębić w zapomnianą historię wielkiej wojny, poznać walczących w niej poszczególnych żołnierzy, z których wielu nie przeżyło koszmaru okopów. Wojna rozpoczęła się latem od kawaleryjskich szarż i wszyscy byli przekonani, że potrwa najwyżej do Bożego Narodzenia. Tymczasem pod koniec 1914 r. natarcie niemieckich wojsk zostało zatrzymane, a armie obu stron osiadły w rozległej sieci okopów ciągnącej się od Morza Północnego aż po szwajcarską granicę. Nieustający wyścig zbrojeń doprowadził do tego, że po raz pierwszy zastosowano gazy bojowe, naloty lotnicze i czołgi. Bezowocne najczęściej ofensywy i kontrofensywy pochłonęły miliony ofiar. Morderczy pat sprawił, że Niemcy, Francuzi i Brytyjczycy wrócili do niezmienionych od stuleci taktyk wojny oblężniczej. Należało za pomocą podkopów dostać się do kluczowych elementów fortyfikacji wroga i wysadzić je w powietrze. Aby zapobiec kontratakom, po przeprowadzeniu ataku tunele też były wysadzane. W 1916 r., w samym apogeum podziemnej wojny, brytyjskie oddziały tunelowe zużyły 750 ładunków wybuchowych na 160-kilometrowym odcinku frontu. Niemcy odpowiedzieli detonacją 700 własnych ładunków. Wzgórza i górskie grzbiety, z których rozciągał się strategiczny widok na okolicę, zostały podziurawione niczym szwajcarski ser, a po największych eksplozjach pozostały potężne kratery szpecące krajobraz do dziś. Nawet niewielki ładunek wybuchowy mógł wywołać olbrzymie zniszczenia. W tunelach, przez które się przedzieraliśmy, 26 stycznia 1915 r. odpalony przez Niemców ładunek zabił 26 francuskich piechurów i ranił kolejnych 22. Wojna podziemna toczyła się jednak nie tylko w wąskich tunelach. Pod polami i lasami Pikardii ciągną się wyrobiska, które mogły pomieścić tysiące żołnierzy. Pewnego ranka zapuściliśmy się do jednego z nich, wielkiej dziury w klifie górującym nad doliną Aisne. Rolę przewodnika pełnił właściciel tej posiadłości. Z dumą zaprezentował nam monumentalną rzeźbę Marianny, francuskiego symbolu wolności, strzegącej wejścia do środka. Dalej, w półmroku wykutej ludzką ręką jaskini, zobaczyliśmy rzędy doskonale wyrzeźbionych odznak i pamiątkowych symboli pozostawionych przez stacjonujące tu francuskie oddziały. Odkryliśmy również kilka pieczołowicie wykutych w skale kapliczek, które ozdobiono symbolami religijnymi, wojskowymi insygniami oraz nazwami miejsc słynnych ze zwycięskich francuskich bitew. Właściciel pokazał nam kamienne schody prowadzące z kaplicy wprost pod wybuchające pociski i nieprzerwany ogień karabinów maszynowych na linii frontu. – Nie potrafię powstrzymać wzruszenia, gdy myślę o tych, którzy weszli po tych schodach, by nigdy już nie wrócić – westchnął przewodnik. Życie w wyrobiskach było jednak zdecydowanie lżejsze niż przebywanie w błotnistym piekle okopów. Dziennikarz, który odwiedził w 1915 r. jedną z jaskiń, zanotował, że suche schronienie, słomiane posłania, meble i ogniska to luksusy w porównaniu z tym, co działo się w okopach. W pomieszczeniach przez cały rok panowała stała temperatura, ale – jak pisał jeden z żołnierzy – pasożyty, wszy, pchły i szczury pożerały ich żywcem. Wielu ludzi chorowało. Aby przetrwać, uciekali w marzenia. Ściany podziemi zdobią portrety dziesiątków kobiet, niektóre wyidealizowane i sentymentalne. Obie strony przekształciły największe wyrobiska w prawdziwe podziemne miasta. Część z nich zachowała się w zaskakująco dobrym stanie. Razem z naszym przewodnikiem doszliśmy na pobliskie pole ziemniaczane należące do jego kuzyna. Dwudziestoletni mężczyzna zapracował własnoręcznie na tytuł właściciela tej ziemi, oczyszczając ją z niewybuchów, granatów oraz pocisków, które wciąż zawierały trujące gazy. Pod zagonem ziemniaków znaleźliśmy niesamowity labirynt średniowiecznego wyrobiska rozciągającego się na długości 11 km, pełnego krętych korytarzy i wysokich sklepień przywodzących na myśl stacje metra. W 1915 r. Niemcy połączyli to gigantyczne mrowisko ze swoim systemem okopów. Zainstalowali światła i telefony, uruchomili piekarnię i masarnię, warsztat, szpital oraz kaplicę. Oryginalny generator prądu oraz kolczaste zasieki wciąż tkwią na swoich miejscach, choć pokrywa je rdza. Nadal można odczytać drogowskazy wypisane na każdym zakręcie, niezbędne w tej plątaninie korytarzy. Jedną ze ścian jaskini pokrywają nazwiska i nazwy pułków, symbole wojskowe i religijne, płaskorzeźby i karykatury, portrety psów i krótkie komiksy. Do najgorliwszych dekoratorów podziemi należeli żołnierze 26. amerykańskiej Yankee Division, która po wypowiedzeniu wojny państwom Osi w kwietniu 1917 r. trafiła na front jako pierwsza. Aby odwiedzić wyrobisko Chemin des Dames, w którym kwaterowali, musieliśmy zejść po drabinach w głąb jaskini rozciągającej się 9 m pod nami. Zwiedzanie 40-hektarowego kompleksu zajęło nam wiele godzin. Lampy przy naszych kaskach co chwilę wydobywały z ciemności nadzwyczajne pamiątki wojny: wzdłuż ścian piętrzyły się niezliczone sterty butelek, butów, pocisków, hełmów, pordzewiałych drucianych prycz, była tam nawet cała wojskowa kuchnia, z kompletem garnków i patelni. Począwszy od lutego 1918 r. jaskinie te wypełniały dźwięki i wonie przyniesione przez setki Amerykanów. Większość z nich pochodziła ze świeżego poboru i trafiała do wyrobisk prosto z pierwszych zmian w okopach. Poświęcali niezliczone godziny na ozdabianie każdego centymetra niektórych ścian, pozostawiając na nich dziesiątki patriotycznych i religijnych obrazów: symbole masońskie i Rycerzy Kolumba, wizerunki Wuja Sama i Buffalo Billa, karykatury cesarza niemieckiego. Z wypisanych ołówkiem nazwisk wyłowiłem Earle’a W. Madeleya, kaprala z Connecticut, piszącego, że ma 20 lat. Według dokumentów Madeley zginął 21 lipca 1918 r., jako jedna z 2 tys. ofiar poniesionych przez amerykańską dywizję przed zawarciem rozejmu. W bezpiecznych podziemiach, z dala od zawieruchy panującej na powierzchni, mężczyźni wyrwani z domów przez machinę globalnego konfliktu pozostawili po sobie sztukę wyrażającą ich tożsamość i wolę przetrwania. Jednak to unikalne dziedzictwo jest zagrożone. Po tym, jak wandale próbowali odpiłować rzeźbę Marianny, rozwścieczony właściciel zabezpieczył wejścia do wyrobisk kratami. Opiekujący się jaskinią goszczącą niegdyś Jankesów emerytowany mechanik zamontował stalowe wrota i założył kłódki. Jednak wiele takich miejsc wciąż pozostaje niezabezpieczonych. Mechanik zatrzaskuje kłódkę i wracamy do samochodu. Czując ostre podmuchy wiatru świszczącego nad dawnym polem bitwy, pytam, dlaczego wyrobisko wypełnione nazwiskami amerykańskich żołnierzy odgrywa w jego życiu tak ważną rolę. Odpowiada po chwili zastanowienia: – Odczytując te imiona ze ścian, przywracamy ich na chwilę do życia.