Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
Nowe badanie wykazało, że neandertalskie niemowlaki rosły znacznie szybciej niż współczesne dzieci. Naukowcy uważają, że wynika to z czynników ewolucyjnych i adaptacji do życia w surowym i chłodnym środowisku.
Zespół badaczy z Izraela, Portugalii, Francji i Wielkiej Brytanii przeanalizował szkielet neandertalskiego niemowlęcia odkrytego w jaskini Amud w Izraelu w latach 90. XX wieku. W grocie tej żyli krewni człowieka między 51 000 a 56 000 lat temu. Wyniki wskazują, że tempo wzrostu tego dziecka było wyjątkowo szybkie, co może oznaczać, że całe życie neandertalczyków – od dzieciństwa po dorosłość – przebiegało inaczej niż u współczesnych ludzi. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Current Biology”. Jak rozwijały się neandertalskie dzieci? Autorzy twierdzą, że ich odkrycie sugeruje, że neandertalczycy i współcześni ludzie (Homo sapiens) podążali różnymi ścieżkami ewolucyjnymi po oddzieleniu się od wspólnego przodka ok. 600 tys. lat temu. „Neandertalskie niemowlęta są bardzo rzadko odnajdywane. W literaturze opisano jedynie kilka takich osobników. W związku z tym ich wzrost i rozwój pozostawały słabo poznane” – napisali we wstępie swojej pracy badacze. Badacze podkreślają, że szkielet neandertalskiego dziecka jest jednym z najbardziej kompletnych w przedziale 6–14 miesięcy. „Z tego powodu odgrywa istotną rolę w naszym rozumieniu paleobiologii neandertalczyków” – podkreślają uczeni. Kości niemowlaka wykazują wyraźne cechy Homo neanderthalensis zarówno w części czaszkowej, jak i pozaczaszkowej, a jego cechy morfologiczne dostarczają informacji na temat filogenezy, wzrostu i rozwoju neandertalczyków. Wyjątkowo szybkie tempo wzrostu w okresie niemowlęcym – Co najważniejsze, niemowlę wykazuje oznaki wyjątkowo szybkiego wzrostu somatycznego, co sugeruje, że neandertalczycy posiadali odmienną strategię rozwoju we wczesnym okresie życia. Inne rzadko zachowane neandertalskie niemowlęta pokazują podobny wzorzec przyspieszonego wczesnego wzrostu somatycznego i mózgowego, co sugeruje konsekwentną różnicę w sposobie rozwoju naszych ewolucyjnych krewnych – twierdzą naukowcy. Jednoczesne uczeni podkreślają, że wspieranie szybkiego wzrostu ciała i rozwoju mózgu wiązałoby się z bardzo wysokim zapotrzebowaniem energetycznym. W praktyce oznacza to, że neandertalskie niemowlęta już od pierwszych miesięcy życia mogły potrzebować znacznie większych zasobów energii niż współczesne dzieci. Mogło to przekładać się na intensywniejsze karmienie, większe uzależnienie od dostępności pożywienia oraz silniejszą presję środowiskową na przeżycie w warunkach niedoboru. Naukowcy zwracają uwagę, że taki model rozwoju mógł być bezpośrednio powiązany z warunkami klimatycznymi epoki lodowcowej. W chłodnym, surowym środowisku szybsze osiąganie sprawności fizycznej mogło zwiększać szanse przetrwania – zarówno jednostek, jak i całych grup. W tym kontekście przyspieszony rozwój nie był przypadkową cechą, lecz adaptacją ewolucyjną, która pozwalała lepiej radzić sobie z wysokim ryzykiem środowiskowym. Szybszy rozwój mógł mieć swoje negatywne konsekwencje Autorzy badania podkreślają jednak, że wczesny, intensywny rozwój mógł mieć również swoje koszty. Wysokie zapotrzebowanie energetyczne oraz szybkie tempo wzrostu mogły zwiększać podatność na stres metaboliczny i ograniczać elastyczność rozwoju w późniejszych etapach życia. To z kolei mogło wpływać na różnice w strategiach życiowych między neandertalczykami a Homo sapiens. W rezultacie badanie nie tylko poszerza wiedzę o biologii neandertalczyków, ale także pozwala lepiej zrozumieć, jak różne strategie rozwoju mogły kształtować ewolucyjne losy człowieka. – Wyniki tego badania sugerują, że ciała neandertalczyków rozwijały się szybciej niż ciała współczesnych ludzi w pierwszych latach życia, ale następnie wyrównało się to w późniejszym dzieciństwie. Sugeruje to strategię ewolucyjną kładącą nacisk na przyspieszony rozwój we wczesnych latach życia, prawdopodobnie korzystny w trudnych warunkach zamieszkiwanych przez neandertalczyków – podsumowali autorzy. Źródło: Current Biology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Neandertalscy mężczyźni podbijali serca kobiet Homo sapiens. Geny ujawniają prehistoryczne romanse
Nowe badanie opublikowane w „Science” rzuca światło na relacje między neandertalczykami a Homo sapiens. Analiza genetyczna sugeruje, że w międzygatunkowych związkach dominowali neandertalscy mężczyźni i kobiety współczesnego gatunku ludzkiego.
Być może neandertalczycy mieli słabość do kobiet współczesnego gatunku ludzkiego – albo po prostu mieli w sobie coś, czemu kobiety te nie potrafiły się oprzeć. To jedna z możliwych interpretacji nowego badania, opublikowanego w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Wykazano w nim, że gdy neandertalczycy i przedstawiciele gatunku Homo sapiens krzyżowali się, związki te najczęściej tworzyli neandertalscy mężczyźni i kobiety Homo sapiens. Międzygatunkowe związki Od dawna wiadomo, że część naszych przodków krzyżowała się z neandertalczykami, zanim gatunek ten wyginął około 40 000 lat temu. Do dziś ślady neandertalskiego DNA przetrwały w genomach wielu osób, zwłaszcza tych o nieafrykańskim pochodzeniu. Średnio stanowią one od jednego do dwóch procent genomu człowieka. Pozostałości tego DNA nie są jednak rozmieszczone równomiernie w całym genomie. Nawet u osób, u których odsetek neandertalskiego DNA jest stosunkowo wysoki – sięgający na przykład czterech procent – istnieją określone obszary genomu, zwłaszcza na chromosomie X, całkowicie go pozbawione. Te obszary pozbawione neandertalskiego DNA, określane mianem „neandertalskich pustyń”, od dawna intrygują badaczy. Wielu sądziło, że są one efektem doboru naturalnego, który z czasem eliminował niepożądane fragmenty neandertalskiego DNA. Nowe badanie sugeruje jednak, że luki te odzwierciedlają dawne wzorce kojarzenia się przedstawicieli obu grup, a nie stopniowe usuwanie szkodliwych genów. – Od dawna funkcjonuje hipoteza, według której my, ludzie współcześni, przez ostatnie 45 000 lat stopniowo pozbywaliśmy się naszego neandertalskiego dziedzictwa – mówi Alexander Platt, genetyk ewolucyjny z Uniwersytetu Pensylwanii i współautor badania. – Nie jestem zwolennikiem tej teorii – dodaje. Prof. Alexander Platt uznał, że istnieje lepsze wyjaśnienie. Aby ustalić, w jaki sposób mieszały się geny obu gatunków, on i jego współpracownicy przeanalizowali trzy genomy neandertalczyków. Porównali je także z genomami populacji afrykańskich, pozbawionych domieszki neandertalskiej. Odkryli, że chromosomy X neandertalczyków zawierały o około 60 procent więcej DNA Homo sapiens w porównaniu z ich chromosomami autosomalnymi, czyli autosomami. Ta dysproporcja, zdaniem badaczy wskazuje, że wiele żeńskich przodkiń neandertalczyków prawdopodobnie należało do gatunku Homo sapiens. Dlaczego neandertalskie DNA znika z chromosomu X? Kobiety mają dwa chromosomy X, natomiast mężczyźni – jeden chromosom X i jeden Y. W trakcie rozmnażania matka zawsze przekazuje potomstwu chromosom X, podczas gdy ojciec przekazuje swój chromosom X tylko wtedy, gdy rodzi się córka. W rezultacie chromosom X jest częściej dziedziczony po matce niż po ojcu. Jeśli krzyżowanie się obu gatunków zachodziło głównie między neandertalskimi mężczyznami a kobietami Homo sapiens, jak twierdzą badacze, do ludzkiej puli genowej trafiało stosunkowo niewiele neandertalskiego DNA z chromosomu X – i właśnie taki obraz obserwują dziś naukowcy. Prof. Platt i jego zespół przeprowadzili modelowanie matematyczne, aby ustalić, które konfiguracje par prowadziłyby do niskiego poziomu neandertalskiego DNA na chromosomach X ich potomstwa. W symulacjach taki efekt najczęściej pojawiał się w scenariuszach, w których neandertalscy mężczyźni wykazywali wyraźną preferencję – czy też szczególną skłonność – do kobiet Homo sapiens. – W modelach niemal nie dało się zwiększyć skali tej preferencji na tyle, by w pełni odtworzyć obserwowany przez nas wzorzec – mówi prof. Platt. – To, co tu widzimy, nie jest jedynie „przetrwaniem najlepiej przystosowanych” w klasycznym, darwinowskim sensie, lecz śladem bardzo szeroko rozpowszechnionych i wyraźnych różnic w zachowaniach płciowych – dodaje badacz. Atrakcyjność praprzodków Przyczyna, dla której międzygatunkowe związki w przeważającej mierze łączyły neandertalskich mężczyzn z kobietami Homo sapiens, może pozostać dla naukowców zagadką, ponieważ wyniki badań nie ujawniają społecznego kontekstu tych relacji. Prof. Platt i jego współpracownicy przedstawiają jednak jedną możliwą hipotezę, którą uważają za najprostsze wyjaśnienie: neandertalscy mężczyźni i kobiety współczesnego gatunku ludzkiego mogli uważać się nawzajem za szczególnie atrakcyjnych. Badacze nie wykluczają również innych czynników wykraczających poza preferencje partnerskie, w tym uwarunkowań demograficznych, takich jak niedobór kobiet wśród neandertalczyków lub przewaga liczebna kobiet Homo sapiens. – Modele czysto demograficzne wydają nam się nieco wątłe – mówi prof. Platt. – Obecnie skłaniamy się ku modelowi, w którym to preferencje partnerów były głównym motorem napędowym. Lars Fehren-Schmitz, profesor antropologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, przyznaje, że ewentualne dowody na istnienie preferencji partnerskich u neandertalczyków nie są dla niego zaskoczeniem, zważywszy na to, jak powszechne zjawisko stanowiło ono w historii naszego gatunku. – Przez cały okres naszego istnienia był to jeden z głównych czynników ograniczających rozwój naszego własnego gatunku — mówi prof. Fehren-Schmitz. Matilda Brindle, biolog ewolucyjna z Uniwersytetu Oksfordzkiego, podziela tę opinię. Wcześniej opublikowała pracę sugerującą, że neandertalczycy i ludzie współcześni mogli dzielić prehistoryczne pocałunki. – Hipoteza, że za obserwowaną asymetrię odpowiadały preferencje doboru partnera, jest z pewnością bardzo przekonująca — mówi. Jak dodaje, taka teoria rodzi pytania o to, co właściwie wywoływało „iskrę” między przedstawicielami obu gatunków. – Co takiego było w neandertalskich mężczyznach, że kobiety Homo sapiens uważały ich za tak pociągających — albo odwrotnie? Prof. Platt wyraża nadzieję, że genetycy tacy jak on będą mogli pomóc biologom ewolucyjnym i antropologom w znalezieniu odpowiedzi na te pytania. – To obszar, którego genetycy nie zbadali jeszcze w pełni — mówi — ale możemy wnieść istotny wkład w opowiedzenie tej historii. Źródło: National Geographic
Australopitek – poznaj przodka człowieka i jego niezwykłe zdolności
Australopitek to przodek człowieka, którego ślady przetrwały miliony lat. Choć niewielki i zaskakująco prymitywny w porównaniu z nami, australopitek łączył cechy małp i ludzi. Jego dwunożność i umiejętności manualne były kluczem do przetrwania. Jak wyglądał, co potrafił i dlaczego ostatecznie wyginął? Odkrywamy fascynujący świat australopiteków – ogniwa, które utorowało drogę współczesnemu człowiekowi.
Spis treści: Australopitek wygląd – anatomia i charakterystyka Umiejętności australopiteka – co potrafił i jak żył? Szkielet australopiteka – odkrycia i najważniejsze znaleziska Czy australopitek był człowiekiem? Dlaczego australopiteki wyginęły? Australopitek to rodzaj wymarłych hominidów, które żyły w Afryce między około 4,2 a 1 milionem lat temu. Dzięki licznym odkryciom skamieniałości w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich naukowcy mogli odtworzyć, jak wyglądało życie tych wczesnych homininów i w jaki sposób ich budowa anatomiczna przystosowała ich do życia na sawannie. Najbardziej znaną przedstawicielką australopiteków jest Lucy, odkryta w 1974 roku w Etiopii. Z 207 kości szkieletu tego australopiteka zachowało się aż 47, które dostarczyły pierwszych solidnych dowodów na to, że homininy te poruszały się w postawie wyprostowanej, czyli w sposób zbliżony do współczesnego człowieka. Odkrycie Lucy do dziś pozostaje kluczowym punktem odniesienia w badaniach nad ewolucją dwunożności. Australopitek wygląd – anatomia i charakterystyka Wygląd australopiteka łączył cechy małp człekokształtnych i ludzi. Osobniki były stosunkowo niewielkie – zazwyczaj mierzyły od 1,2 do 1,4 metra, przy czym samce mogły być znacznie większe od samic. Czaszka australopiteka była mniejsza niż u współczesnego człowieka, o średniej objętości jamy czaszkowej wynoszącej około 466 cm³, co stanowiło około 35% wielkości mózgu współczesnych ludzi. Jednak mózg australopiteków był wystarczająco rozwinięty, by obsługiwać podstawowe funkcje poznawcze i motoryczne. Szkielet australopiteka wskazuje na pełną dwunożność: położenie otworu potylicznego (foramen magnum), budowa miednicy i kręgosłupa, a także kształt stóp świadczą, że chodzenie wyprostowane było dla australopiteków naturalne. Ostatnie badania opisujące kość śródstopia sprzed trzech milionów lat pokazują, że stopa australopiteka była wysklepiona i pozbawiona funkcji chwytnej typowej dla małp – oznacza to, że poruszali się sprawnie na nogach, co umożliwiało im efektywne przemieszczanie się. Zęby australopiteków wskazują na dietę głównie roślinożerną, choć niektóre gatunki prawdopodobnie okazjonalnie spożywały małe zwierzęta. Zęby trzonowe były płaskie z grubym szkliwem, a kły niewielkie, podobne do współczesnych ludzi. Taka budowa ułatwiała rozdrabnianie twardych owoców, bulw czy nasion. Umiejętności australopiteka – co potrafił i jak żył? Dwunożność była kluczową umiejętnością australopiteków. Pozwalała nie tylko na sprawne przemieszczanie się po otwartej przestrzeni, ale również uwalniała ręce do przenoszenia pożywienia i młodych. Badacze nie są zgodni co do anatomicznych predyspozycji dłoni australopiteka. Wiadomo jednak, że ich zdolności manualne były wystarczające do prostych manipulacji. Australopiteki nie posiadały narzędzi kamiennych, jednak niektóre odkrycia sugerują, że mogły używać naturalnych przedmiotów do zdobywania pożywienia, np. kości lub patyków. Ich umiejętności adaptacyjne pozwalały im przetrwać w zmieniającym się środowisku, w którym lasy stopniowo ustępowały sawannie. Ślady kopalne, takie jak tropy w Laetoli w Tanzanii sprzed 3,6 mln lat, mogą wskazywać na zdolność australopiteków do poruszania się w grupach, co zwiększało szanse przetrwania i ułatwiało wspólne zdobywanie pożywienia. Szkielet australopiteka – odkrycia i najważniejsze znaleziska Najważniejsze odkrycia szkieletów australopiteków to przede wszystkim wspomniana już wcześniej Lucy oraz Mała Stopa, która została odkryta pod koniec lat 90. XX wieku. Jej prawie kompletny szkielet dostarczył danych o strukturze miednicy, stóp i kończyn górnych i potwierdził, że australopiteki były w pełni dwunożne. Dzięki tym odkryciom naukowcy mogli lepiej zrozumieć ewolucyjną drogę prowadzącą do rodzaju Homo. Szkielety australopiteków pokazują połączenie cech adaptacyjnych do życia na drzewach i na otwartej przestrzeni, co czyni je kluczowymi w badaniach nad ewolucją człowieka. Czy australopitek był człowiekiem? Choć australopitek nie był człowiekiem w sensie biologicznym, to jego pozycja w drzewie ewolucyjnym wskazuje, że jest bliskim przodkiem rodzaju Homo. Dwunożność, wysklepione stopy, stosunkowo wysoka sprawność manualna oraz zmiany w strukturze czaszki pokazują, że australopiteki stanowiły etap przejściowy między małpami a ludźmi. Większość naukowców uważa, że australopiteki przyczyniły się do powstania pierwszych gatunków Homo, takich jak Homo habilis czy Homo erectus. Ich zachowanie, zdolność do życia w grupach i adaptacja do zmiennych warunków środowiskowych były fundamentem dla późniejszej ewolucji człowieka. Nadal otwarte pozostaje pytanie, dlaczego obecnie żyje tylko jeden gatunek człowieka. Dlaczego australopiteki wyginęły? Przyczyny wyginięcia australopiteków nie są w pełni znane, ale badacze wskazują na kombinację czynników środowiskowych i biologicznych. Stopniowe utracenie lasów na rzecz otwartej sawanny wymagało od australopiteków zwiększonej mobilności i skutecznej adaptacji do nowych źródeł pożywienia. Konkurencja z innymi gatunkami homininów, w tym wczesnymi przedstawicielami Homo, mogła dodatkowo ograniczać ich możliwości rozrodcze. Także zmiany klimatyczne i ograniczona elastyczność diety miały swój udział w wyginięciu australopiteków około 1–2 milionów lat temu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Archeolodzy odkryli najstarsze malowidło naskalne na świecie. Tajemnicza dłoń sprzed 70 000 lat
Malowidło naskalne, które przedstawia ludzką dłoń, powstało tysiące lat przed przedstawieniami zwierząt z jaskini w Lascaux. To najstarsze takie dzieło sztuki na świecie ma około 68 tysięcy lat. Archeolodzy ustalili, że zostało wykonane przez Homo sapiens. Dlaczego to odkrycie może być przełomowe?
W naszym kręgu kulturowym najbardziej znane malowidła naskalne pochodzą z zachodniej Europy. Szczególnie popularne są te z jaskini Lascaux czy Chauveta. Jednak w porównaniu do sztuki naskalnej odkrytej właśnie w Indonezji, są one zdecydowanie późniejsze – bo aż o kilkadziesiąt tysięcy lat. Nowe odkrycie opublikowano na łamach „Nature”. Pierwszym autorem artykułu jest Adhi Agus Oktaviana z australijskiego Griffith University oraz indonezyjskiej Narodowej Agencji Badań i Innowacji. Dłoń jak pazur dzikiego zwierzęcia Indonezyjskie malowidło, odkryte w jaskini Liang Metanduno w południowo-wschodniej części wyspy Sulawesi, jest niemal niewidoczne gołym okiem. Obok malowidła dłoni widoczne są zdecydowanie bardziej wyraźne malowidła z późniejszych okresów, w tym takie ukazujące być może kurę. Nie jest zatem tak spektakularne, jak sztuka naskalna z jaskini Lascaux z wieloma przedstawieniami dzikich zwierząt. Co dostrzegli naukowcy? W ich ocenie jest to negatyw dłoni człowieka. Wykonano go techniką szablonu, przykładając dłoń bezpośrednio do powierzchni wapiennej ściany. Wokół tak ułożonej dłoni rozpylano czerwony pigment, co po jej zabraniu utworzyło jasny zarys dłoni na kolorowym tle. Archeolodzy sugerują, że pigment wypluwano na dłoń. Po stworzeniu podstawowego obrysu, artysta celowo zwęził kontury palców, sprawiając, że dłoń zaczęła przypominać drapieżny pazur. Efekt ten mógł zostać osiągnięty albo poprzez precyzyjne domalowanie pigmentu, albo przez specyficzne przesuwanie dłoni w trakcie procesu rozpylania farby. „Zaawansowana metoda” – Ta sztuka może symbolizować ideę ścisłego związku między ludźmi a zwierzętami, co wydaje się być widoczne już w bardzo wczesnej sztuce malarskiej z Sulawesi, z co najmniej jednym przykładem sceny przedstawiającej postacie, które interpretujemy jako przedstawienia istot częściowo ludzkich, częściowo zwierzęcych – powiedział prof. Adam Brumm z Griffith University, jeden z autorów publikacji. Zastosowanie tak zaawansowanych i złożonych metod stylistycznych wskazuje na to, że autorami dzieła byli przedstawiciele gatunku Homo sapiens. Obrysy dłoni znajdowane są również w europejskich jaskiniach, ale są zdecydowanie późniejsze niż znalezisko z Indonezji. Jak określono wiek malowidła? Datowanie malowideł naskalnych nie jest łatwą sprawą. Dopiero w ostatnich latach udało się opracować metody, które wydają się być wiarygodne. Z jaskini pobrano mikroskopijne próbki kalcytu, który narósł naturalnie bezpośrednio na warstwie farby malowidła oraz pod nią. Eksperci zastosowali zaawansowaną metodę uranowo-seryjną, wykorzystującą proces rozpadu promieniotwórczego uranu w tor, który działa jak naturalny zegar. Do analizy użyto technologii ablacji laserowej, która pozwala na badanie próbek z ogromną dokładnością bez ich niszczenia. To właśnie dzięki laserowi stworzono cyfrowe mapy izotopowe, które pokazały dokładny wiek poszczególnych, narastających po sobie mikrowarstw minerału. Wiek warstwy osadu na samym wierzchu dał badaczom tzw. wiek minimalny, czyli dowód, że malowidło musiało powstać przed tym czasem. W ten sposób ustalono, że „szablon” dłoni z Liang Metanduno ma co najmniej 67 800 lat, co czyni go najstarszym takim dziełem na świecie. Znaczenie odkrycia – dawne migracje Znaleziska jest ważne dla dyskusji dotyczącej zasiedlenia Australii, Tasmanii i Nowej Gwinei przez człowieka współczesnego. Opinie naukowców były podzielone między tzw. modelem krótkiej chronologii, zgodnie z którym pierwsi ludzie przybyli tam około 50 000 lat temu, a przeciwnym modelem długiej chronologii, zgodnie z którym przybyli co najmniej 65 000 lat temu. Malowidło zdaje się być argumentem potwierdzającym tę drugą opcję. Odkrycie udowadnia, że pierwsi migranci korzystali z tzw. szlaku północnego, który prowadził z Azji przez Borneo i Sulawesi aż do Nowej Gwinei i Australii. Przed tym znaleziskiem brakowało tak starych dowodów z tej trasy, więc teraz naukowcy mają pewność, którędy wędrowali pierwsi ludzie współcześni do Australii. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To najważniejsze odkrycie o pochodzeniu człowieka od dekad. Sensacja w Maroku
W marokańskiej Casablance archeolodzy odnaleźli kości, które mogły należeć do ostatniego przodka człowieka, neandertalczyka i denisowianina. Szczątki mają ok. 773 tys. lat.
Niezwykłe odkrycie zostało opisane na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze z kilku europejskich uniwersytetów dokonali analizy kilku kości odkrytych w jaskini Grotte à Hominidés, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „Jaskinię Człowiekowatych”. Grota znajduje się w Casablance w Maroku. To ważne stanowisko archeologiczne. W przeszłości odnaleziono tu wiele skamieniałości hominidów sprzed setek tysięcy lat, które były istotne dla rekonstrukcji historii naszego gatunku. Ostatni wspólny przodek człowieka, neandertalczyka i denisowianina? Tym razem badacze analizowali grupę kości, które należały do jednego osobnika. Były to trzy części żuchwy, kilka kręgów, a także kilka zębów. Analiza wykazała, że należały do człowiekowatego, który żył ok. 773 tysięcy lat temu. Było to możliwe dzięki połączeniu kilku metod badawczych, w tym analiz stratygraficznych, paleomagnetycznych oraz porównania z zespołami narzędzi kamiennych kultury aszelskiej, znalezionymi w tych samych warstwach osadów. Dalsze badania pozwoliły naukowcom wysnuć tezę, że mógł być to ostatni wspólny przodek Homo sapiens, neandertalczyka i człowieka z Denisowej Jaskini. – Dowody paleogenetyczne sugerują, że ostatni wspólny przodek współczesnych ludzi, neandertalczyków i denisowian żył około 765–550 tysięcy lat temu. Jednak zarówno rozmieszczenie geograficzne, jak i morfologia tych przodków pozostawały niepewne – podkreślają uczeni we wstępie swojej pracy. Badacze uważają, że skamieniałości z Casablanki są zbliżone wiekiem do przedstawicieli Homo antecessor, ale różnią się morfologicznie „prezentując połączenie cech prymitywnych i pochodnych, przypominających późniejsze H. sapiens. – To potwierdza głęboko afrykańskie pochodzenie Homo sapiens i przeczy euroazjatyckim scenariuszom – powiedział Jean-Jacques Hublin, paleoantropolog z Instytutu Maxa Plancka. Potrzebne są dalsze badania w tej części Afryki – Konieczne są dalsze badania nad wyjątkowo bogatym zapisem kopalnym Afryki Północnej, aby poszerzyć wiedzę na temat pochodzenia człowieka, opartą głównie na Afryce wschodniej i południowej – dodał Hublin. – Zwłaszcza że najwyraźniejsze wczesne dowody na istnienie naszego gatunku pochodzą ze stanowiska w Dżabal Irhoud w Maroku sprzed 300 tys. lat – dodał badacz. Co ważne, autorzy podkreślają, że skupienie przyszłych badań na tym regionie może przynieść odpowiedzi na pytania o rozłam między Homo sapiens a kuzynami człowieka, czyli neandertalczykami i denisowianinami. – Chociaż nie możemy twierdzić, że pojawienie się linii rozwojowej prowadzącej do Homo sapiens nastąpiło wyłącznie w Afryce Północnej, to marokańskie skamieniałości sugerują, że w tamtym czasie obecne były tam populacje, które oscylowały między linią H. sapiens a liniami prowadzącymi do neandertalczyków i denisowian – wyjaśnia Hublin. Rola północnej Afryki w kluczowych etapach ewolucji Autorzy pracy twierdzą jednak, że nie chodzi o wskazanie jednego, jasno zdefiniowanego gatunku będącego „ostatnim wspólnym przodkiem”, lecz raczej o identyfikację populacji homininów bardzo bliskiej momentowi rozdzielenia linii prowadzących do Homo sapiens, neandertalczyków i denisowian. Mozaikowy charakter cech anatomicznych – łączący elementy prymitywne z cechami znanymi z późniejszych form Homo – sugeruje, że ewolucja człowieka nie była procesem liniowym ani ograniczonym do jednego regionu. Wyniki badań opublikowanych w „Nature" wspierają model, w którym Afryka, a szczególnie jej północna część, odgrywała znacznie większą rolę w kluczowych etapach ewolucji rodzaju ludzkiego, niż wcześniej sądzono. Jednocześnie odkrycie to pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia w zapisie kopalnym Afryki i jak istotne mogą być przyszłe badania tego regionu dla zrozumienia pochodzenia i wczesnej historii naszego gatunku. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w skali globalnej ekspansji Homo sapiens. Przełomowym narzędziem pozwalającym wyznaczyć datę zasiedlenia Australii są analizy mitochondrialnego DNA (mtDNA). Badania przeprowadzone przez konsorcjum naukowców z University of Southampton i University of Huddersfield wykazały, że linie mitochondrialne występujące wyłącznie u Aborygenów oraz mieszkańców Nowej Gwinei można datować na około 60 tys. lat wstecz. Przeprowadzona analiza obejmowała 2 500 genomów mtDNA. Zbudowano na ich podstawie szczegółowe drzewo genealogiczne i zastosowano tzw. zegar molekularny. To znaczy, że ludzie pojawili się w Australii wcześniej niż w Europie, do której przybyli około 45 tys. lat temu. Aborygeni są związani z Australią od dziesiątek tysięcy lat Chociaż nauka wciąż poszukuje nowych faktów na temat początków osadnictwa w Australii, dla wielu rdzennych społeczności kontynentu przekonanie o wielotysięcznej ciągłości zamieszkania tych ziem jest niepodważalne i stanowi podstawę ich tożsamości. Najnowsze ustalenia naukowe nie tylko uzupełniają wiedzę historyczną, ale również wzmacniają poczucie głębokiego związku Aborygenów z ich krajem. Źródła: University of Southampton, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy epoka kamienia to tak naprawdę epoka drewna? Zachwycające konstrukcje sprzed wielu tysięcy lat
Dowody na to, że przodkowie człowieka wykorzystywali drewno jako materiał budowlany mają nawet 400 tys. lat. Ale naprawdę olbrzymie konstrukcje z tego budulca zaczęły powstawać w Europie 7 tysięcy lat temu. W ostatnich latach odkryto je również w Polsce. Czy to pora, by zmienić nazwę epoki kamienia na epokę drewna?
Spis treści: Konstrukcje sprzed setek tysięcy lat? Bardzo stare chaty Jak wyglądały najstarsze domy Japończyków? Wysyp wielkich budowli w neolicie Polskie „piramidy” Mniejsze drewniane produkty ludzkiego geniuszu Pora na zmianę nazwy epoki? W latach pięćdziesiątych XX wieku w dolinie rzeki Kalambo na granicy Zambii i Tanzanii odkryto bardzo stare fragmenty drewna. Wówczas nie potrafiono ocenić ich wieku i tego, czy zostały intencjonalnie obrobione. Dopiero w 2019 roku, po odkryciu nowych fragmentów, udało się ustalić, że klin, kawałek pnia o prostokątnym kształcie, oraz kij do kopania, przypominający narzędzia używane do dziś na pustyni Kalahari, miały od 324 do 390 tysięcy lat. Konstrukcje sprzed setek tysięcy lat? Dwa fragmenty drewna z lokalnego gatunku Combretum zeyheri były jednak o ponad 100 tysięcy lat starsze. Jedna z belek, mierząca niemal półtora metra, miała zwężające się końce i leżała pod kątem siedemdziesięciu pięciu stopni na drugiej, która miała wgłębienie umożliwiające ich połączenie. Według odkrywców to ślad po zaawansowanej technice ciesielskiej, która mogła stanowić podstawę do budowy takich konstrukcji jak platformy mieszkalne czy przeprawy przez rzekę wzniesione przez Homo heidelbergensis 476 tysięcy lat temu. Nie wszyscy badacze zgadzają się jednak z tą interpretacją. Profesor Jacek Kabaciński uważa, że skany 3D belek zamieszczone w publikacji są zbyt mało precyzyjne, by potwierdzić intencjonalne modyfikowanie drewna. Bardzo stare chaty Dowody na to, że przodkowie człowieka wykorzystywali drewno jako materiał budowlany, pojawiają się również w innych miejscach. Archeolodzy odkryli na stanowiskach paleolitycznych pozostałości drewnianych szałasów. W Terra Amata, koło Nicei, 400 tysięcy lat temu powstały owalne chaty o długości od 9 do 16 metrów i szerokości od 4 do 7 metrów. Konstrukcja była prosta – drewniane pale wbito w ziemię, tworząc szkielet, a następnie przykryto go skórą, którą obciążono otoczakami, by nie zerwał jej mistral. Podobne szałasy budowali łowcy-zbieracze przez cały paleolit, a w Wilczycach na Sandomierszczyźnie, na stanowisku sprzed 16-15 tysięcy lat, wyposażyli je w kamienny bruk, który chronił przed chłodem wiecznej zmarzliny. Jak wyglądały najstarsze domy Japończyków? Rybacy i zbieracze kultury Jōmon, żyjący 6 tysięcy lat temu, budowali w Sannai-Maruyama na północy Honsiu długie drewniane domy, a nadwyżki żywności przechowywali w olbrzymich magazynach na palach, co chroniło je przed szkodnikami. Budowle te miały konstrukcję nośną z plecionki pokrytej gliną, korą drzew lub liśćmi, a ich ściany opierały się na potężnych słupach z kasztanowca japońskiego. Najwyraźniej ten typ budownictwa sprawdzał się niezależnie od sposobu gospodarowania, ponieważ podobnie wyglądały domy pierwszych rolników w Europie. Na terenie ziem polskich długie domy wznosili przedstawiciele kultury ceramiki wstęgowej rytej. Miały one długość od 12 do 40 metrów i szerokość 7 metrów, a ich dachy o dwuspadowej konstrukcji wspierały się na kilku rzędach podpór. Wysyp wielkich budowli w neolicie W neolicie w ogóle postawiono na rozmiar, co badacze nazwali megalityzmem (gr. Megas – wielki, lithos – kamień), jednak ta architektoniczna mania wielkości nie dotyczyła tylko kamienia. W Niemczech, Austrii, Słowacji, Czechach, na Węgrzech i w Polsce około 7 tysięcy lat temu pojawiły się drewniane rondle – ogromne, koncentryczne pierścienie rowów, wałów i palisad. Te monumentalne budowle miały średnicę dochodzącą do 300 metrów. Fotografia lotnicza i metody geofizyczne umożliwiły zidentyfikowanie stu trzydziestu takich konstrukcji. Wciąż jednak nie wiadomo, czy te otoczone palisadą miejsca pełniły funkcje obronne, religijne, handlowe czy może astronomiczne. Polskie „piramidy” Inną formą budowli XXL były olbrzymie drewniano-ziemne grobowce o wydłużonym trapezowatym kształcie, które w kulturze pucharów lejkowatych pełniły funkcję nie tylko sepulkralną, ale także propagandową i tożsamościową. Tam, gdzie były kamienie – w Wielkopolsce i na Kujawach – te liczące nawet 120 metrów nasypy ziemne okładano kamiennym płaszczem, w rejonach, w których ich nie było – wykorzystywano drewno. W ten sposób powstawały megaksylony (gr. Xylon – drewno) – drewniane wersje megalitycznych grobowców. W Polsce, w Słonowicach koło Kazimierzy Wielkiej, na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. znajdowało się ich pięć, a w Dębianach pod Sandomierzem – siedem mniejszych. W 2024 roku Czesi natrafili koło miasta Hradec Kralove na liczący 6 tysięcy lat grobowiec o długości 190 metrów i 15 metrów szerokości, co czyni z niego najstarszy i najdłuższy grobowiec Europy. Podobnie jak rondele megaksylony zniknęły z krajobrazu; pozostały po nich rowy, z których pozyskiwano ziemię, oraz dołki posłupowe po otaczającej je palisadzie. Nowoczesne metody pozwalają je nie tylko namierzyć, ale także określić, z jakiego drewna były wykonane, na przykład z odpornego dębu, elastycznego wiązu czy mocnego jesionu. Pewne jest, że technologia, która pozwalała na ich wznoszenie, była równie zaawansowana jak w przypadku megalitów; co więcej, drewniano-ziemne giganty były nawet lepiej widoczne w krajobrazie niż konstrukcje z kamienia, a tym samym robiły zapewne równie duże wrażenie. Mniejsze drewniane produkty ludzkiego geniuszu Drewniane rzeźby też nie są wieczne. Jeśli nie trafiły do bagien lub egipskich piasków, to szanse, że bez uszczerbku przetrwają więcej niż tysiąc lat, są minimalne. Średniowieczne krucyfiksy, piety, świątki i figury świętych miały szczęście, gdy trafiły na sprzyjające warunki w kościołach, klasztorach czy kryptach. Aby jeszcze wydłużyć ich życie, w muzeach wstawia się je do specjalnych pomieszczeń i stale poddaje konserwującym zabiegom. W archeologii od lat trwa debata na temat tego, czy należy wyjmować z bagien i wód wszystkie drewniane artefakty i wraki, skoro od momentu zetknięcia z powietrzem zaczynają niszczeć. To kolejny „drewniany paradoks”: z jednej strony będziemy mieli coraz więcej dowodów na siłę i znaczenie drewna w przeszłości, skoro wiemy, jak i gdzie go szukać i badać, z drugiej jednak – musimy pamiętać o jego podatności na zniszczenie, zanim zdecydujemy się je wydobyć. Pora na zmianę nazwy epoki? Czy w takim razie epoka kamienia nie powinna być nazywana epoką drewna? Polski filolog klasyczny i historyk kultury Ryszard Gansiniec, chcąc dowartościować ten materiał, zaproponował w 1952 roku, by zamiast o paleolicie mówić o paleoksylu. Termin ten nie zyskał akceptacji i chyba słusznie, bo nie sposób wyznaczyć momentu, kiedy epoka ta przestała istnieć, przecież nadal wykorzystujemy drewno, i to z nie mniejszym rozmachem niż nasi przodkowie. Co więcej, zaczyna wracać nawet tam, skąd zostało wyparte. W XX wieku świat postawił w budownictwie na stal i beton, jednak gdy okazało się, że materiały te mają wiele wad, znów sięgnięto po drewno. W budownictwie zapanował wręcz neoksyl, a promujący go Skandynawowie już wznoszą drewniane osiedla i drapacze chmur. Choć materiałoznawcy wykorzystują najnowsze technologie, sięgają też po stare rozwiązania, jak znana w Japonii od setek lat technika Shou Sugi Ban, polegająca na opalaniu drewna budowlanego, co ma je chronić przed ogniem, wodą, szkodnikami oraz pleśnią i przedłuża jego trwałość. Korzenie tej metody sięgają zresztą pradziejów — 300 tysięcy lat temu stosowali ją neandertalczycy w Schoningen, którzy hartowali w ogniu końcówki swoich oszczepów. W czasach PRL-u bajkowe przygody pradziejowej rodziny zatytułowane Między nami jaskiniowcami były jedną z ulubionych telewizyjnych kreskówek wielu dzieci. Fred Flintstone pracował w kamieniołomie, wraz z żoną Wilmą i córeczką Pebbles mieszkali w kamiennym domu z kamiennym wyposażeniem i mieli samochód z kołami z kamienia, który napędzano nogami. Co prawda, tu i owdzie pojawiały się elementy drewniane, lecz w tej parodii współczesności w pradziejowym kostiumie nie zwracało się na nie uwagi. Tym, co miało odróżniać nas od Flintstonów – poza zwierzętami służącymi za rożne sprzęty domowe – był właśnie wszechobecny kamień. Taką wizję paleolitu czas skorygować: nie dość, że nasi przodkowie znacznie częściej niż w jaskiniach mieszkali w drewnianych szałasach, to jeszcze zasiadali wokół ognisk, by ciosać, strugać, rzeźbić, pleść i dłubać w zębach drewnianymi drzazgami. Być może, snując opowieści o bogach i duchach żyjących w koronach i korzeniach drzew. Nie mamy pewności, kiedy homininy zaczęły się werbalnie porozumiewać i co przyczyniło się do rozwoju mowy, choć jedna z teorii zakłada, że była ona potrzebna do przekazywania wiedzy na temat technik kamieniarskich i instruowania, jak krok po kroku łupać krzemienie. Niewykluczone jednak, że jeszcze więcej tłumaczenia i objaśnień wymagała nauka oszczepnictwa, fletnerstwa (umiejętności wytwarzania grotów strzał i oszczepów), stolarstwa, plecionkarstwa, ciesiołki, smolarstwa, rzeźbiarstwa, snycerstwa, szkutnictwa, tokarstwa. Nazwa paleolit dla najstarszych dziejów ludzkości jak na razie nie jest zagrożona, nie należy jednak zapominać, że w cieniu kamienia zawsze było miękkie, pachnące i żyjące drzewo, za którym kryły się zarówno technika, jak myśl i współdziałanie, nie tylko nasze. Zanim zaczęliśmy pisać historię Homo sapiens, ktoś inny już budował z drewna domy, konstruował narzędzia, broń i ozdoby, ponieważ umiejętność planowania i używania dostępnych materiałów nie była wyłączną domeną naszego gatunku. Przez długi czas nie byliśmy jedyni. Naszą planetę dzieliliśmy z innymi istotami, które chodziły, myślały i działały równolegle do nas – homininami. To jest przedruk z książki pt. „Homo (nie tylko) sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach”, autorstwa Agnieszki Krzemińskiej, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Literackiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Ludzka dłoń zmieniła historię. Oto dlaczego jest tak wyjątkowa
Czy historia człowieka rozpoczęła się od dłoni? Jej budowa, a zwłaszcza unikalny układ kciuka, pozwoliły nam sięgnąć po rzeczy, które były poza zasięgiem innych naczelnych. Nasza dłoń nie tylko chwyta, ale też umożliwia wykonywanie precyzyjnych manipulacji. Oto jej niezwykła historia.
Spis treści: Do czego kiedyś służyły nam dłonie? Wytrzymałe człowiecze paliczki Mechanika kciuka Kciuk obrócony – od jak dawna? Król wśród palców – kciuk Nieznany mięsień Szympansy przede wszystkim podczas chodzenia po ziemi opierają się na grzbietach środkowych paliczków palców od drugiego do piątego (od wskazującego do małego), co nieformalnie nazywa się „podpieraniem się na knykciach”. Robią to również goryle. Ponieważ małpy te opierają się nie na dłoniach, lecz na podeszwach stóp, ich ramiona są uniesione, a plecy pochylają się w kierunku bioder. Do czego kiedyś służyły nam dłonie? Toczy się spór o to, czy w naszej historii ewolucyjnej kiedykolwiek wspieraliśmy się na grzbietach środkowych paliczków palców rąk (z wyłączeniem kciuka). Ręka australopiteka była już zasadniczo podobna do naszej. Aby dowiedzieć się, jak wyglądała ręka jeszcze starszych przodków, potrzebujemy skamieniałości, a najlepszym przykładem jest Ardi. Szympansy, zwisając z gałęzi drzew bez udziału kciuka, używają ręki jako haka. Nie zamierzam prosić cię o to, abyś zawisł teraz na drążku, bo być może siedzisz w domu i czytasz, ale zaproponuję coś prostszego. Proszę ująć w dłoń rączkę aktówki lub walizki, jeśli jest pod ręką (obecnie często zastępują je plecaki lub walizki na kółkach). Chwyt jest (mniej więcej) taki sam jak w przypadku gałęzi, tylko w drugą stronę, ponieważ to walizka zwisa z ręki, a nie ręka z walizki. Łatwo zauważyć, że główną rolę odgrywa paliczek środkowy (tym razem po stronie dłoniowej, a nie grzbietowej) palców od wskazującego do małego. Proszę zauważyć, że to zupełnie inny chwyt niż w przypadku podnoszenia młotka w celu wbicia gwoździa lub rakiety do gry w tenisa. Podczas trzymania kija lub uchwytu pięść jest całkowicie zaciśnięta, zaangażowane są również paliczki bliższe i dalsze, a nie tylko środkowe, kij lub uchwyt jest dociskany do dłoni, zaś kciuk zachodzi na palec wskazujący lub środkowy. Jeśli jednak chcielibyśmy uderzyć precyzyjnie, a nie najmocniej, jak to możliwe, kciuk spocznie na trzonku młotka, aby trafniej go nakierować. I rzecz najważniejsza: chwyt nie jest już poprzeczny (prostopadły) do osi ręki i przedramienia (jak w przypadku zwisu na drążku lub trzymania rączki walizki), ale ukośny. To ogromna różnica. Teraz proszę ponownie spojrzeć na dwie linie biegnące w poprzek dłoni. U szympansa są one poziome, natomiast u człowieka – ukośne. Wytrzymałe człowiecze paliczki Wszystkie wymienione różnice w typach chwytu wynikają z odmienności w budowie ręki szympansów i ludzi. W ludzkiej ręce wszystkie paliczki są bardziej wytrzymałe, zwłaszcza paliczki dalsze (te z paznokciem), które na końcu mają zauważalne rozszerzenie i spłaszczenie w kształcie półksiężyca. U neandertalczyków to rozszerzenie i spłaszczenie było szczególnie duże, ponieważ ich ręka była bardzo masywna. Poza tym, oczywiście, ludzki kciuk jest znacznie mocniejszy i dłuższy niż u szympansa w stosunku do pozostałych czterech palców. Przejdźmy do działania, aby lepiej to zrozumieć. Proszę przybliżyć kciuk do ręki. Ten ruch nazywamy przywodzeniem; to już wiedzieliśmy: „przywodzenie” oznacza „zbliżenie”, a „odwodzenie” – „oddzielenie”, „rozbieżność”. Teraz proszę ustawić dłoń w pronacji (grzbietem do twarzy). Dostrzeżesz, że cały paliczek dalszy kciuka (proszę pamiętać, ten z paznokciem) sięga ponad stawy pozostałych palców, łączące je z odpowiednimi kośćmi ręki. Teraz proszę zgiąć kciuk. Widać, że staw międzypaliczkowy kciuka znajduje się na poziomie stawów pozostałych palców łączących je z kośćmi śródręcza. U szympansa z jego wydłużoną dłonią się tak nie dzieje. Mechanika kciuka Jeśli kości na powrót obleczemy w ciało, zauważymy dwie mięsiste masy. Te dwa wybrzuszenia nazywane są kłębem, wyniosłością kłębu lub wyniosłością kciuka (oczywiście po stronie kciuka) i kłębikiem, wyniosłością kłębika lub wyniosłością palca małego (rzecz jasna po stronie małego palca). Teraz proszę zacisnąć pięść, a przekonasz się, że są wyczuwalne, zwłaszcza kłąb. Obszary te są wybrzuszone z powodu znajdujących się w nich mięśni. Jak wynika z ich położenia, mięśnie obszaru wyniosłości kciuka są związane z ruchem kciuka, a mięśnie wyniosłości palca małego – z ruchem małego palca. Mięśnie wyniosłości kciuka to mięsień odwodziciel krótki kciuka, zginacz krótki kciuka, przywodziciel kciuka i przeciwstawiacz kciuka. Łatwo sobie wyobrazić funkcję pierwszych trzech: oddzielanie kciuka od pozostałych palców, zginanie go i łączenie z pozostałymi palcami. Mięsień przeciwstawiacz kciuka przeciwstawia go pozostałym czterem palcom, a tym samym umożliwia wykonanie chwytu precyzyjnego z którymkolwiek z nich. Kciuk obrócony – od jak dawna? Szczególną cechą ręki jest kciuk obrócony i skierowany przeciwnie do pozostałych czterech palców (tworzy z nimi kąt prosty). To właśnie tylko i wyłącznie dzięki obrotowi kciuk może być przeciwstawny. Nie jest to jednak cecha występująca wyłącznie u ludzi, ponieważ występuje również u innych małp wąskonosych (małp człekokształtnych oraz małp zwierzokształtnych afrykańskich i azjatyckich). Cecha ta nie pojawia się jednak u małp szerokonosych (amerykańskich) – u nich kciuk nie jest obrócony i jest zwrócony w tym samym kierunku co pozostałe palce, czego nie uda ci się osiągnąć, nawet gdybyś bardzo się starał. Dlatego niektóre małpy szerokonose (z podrodziny titi) nie są w stanie przeciwstawić kciuka pozostałym palcom, a pozostałe są zdolne tylko do częściowego przeciwstawienia. Proszę zwrócić uwagę na tę osobliwą cechę kciuka, bardzo przydatną do manipulacji, ale zastrzeżoną tylko dla gatunku ludzkiego. Wyłącznie u ludzi opuszki kciuka i pozostałych palców mają dużą powierzchnię styku. Mięśnie wyniosłości palca małego, czyli kłębika, to mięsień odwodziciel palca małego, zginacz palca małego, przeciwstawiacz palca małego i mięsień dłoniowy krótki. Funkcja pierwszych trzech jest oczywista: oddzielanie, zginanie i przeciwstawianie małego palca. Mięsień dłoniowy krótki to mały czworoboczny płaski mięsień, który zwiększa wklęsłość wnętrza ręki, gdy układamy ją w kształt niecki, aby się napić lub o coś poprosić. Jeśli jednocześnie działają prostownik krótki i zginacz długi, paliczek bliższy kciuka się prostuje (nad śródręczem), a paliczek dalszy – zgina (nad paliczkiem bliższym), i według niektórych ten układ palca jest ważny przy obróbce kamiennych narzędzi. A ponieważ nie wyrabiamy już kamiennych narzędzi, podam przykład bardziej współczesny. Mówię o ruchu, który wykonujemy, gdy zapalamy zapalniczkę: paliczek bliższy kciuka jest wyprostowany, a dalszy – zgięty. Wykonujesz w tej chwili ten ruch? Król wśród palców – kciuk Wszystko wskazuje więc na to, że te dwa mięśnie kciuka (zginacz długi i prostownik krótki) mają związek z niezwykłą zdolnością człowieka do posługiwania się kciukiem zarówno w chwycie precyzyjnym, jak i siłowym. Nie wiemy, kiedy pojawiły się one w ewolucji człowieka, ale można je kojarzyć z początkiem obróbki kamienia, co miało miejsce w Afryce nieco ponad dwa i pół miliona lat temu, w epoce Homo habilis, choć być może oba mięśnie były niezależne już wcześniej i służyły do innych celów niż wytwarzanie kamiennych narzędzi. Opowiadam o tym wszystkim, ponieważ możliwe jest, że przedstawiciele gatunku australopiteka (Australopithecus garhi), żyjący dwa i pół miliona lat temu w Etiopii, wykonywali bardzo prymitywne kamienne narzędzia, wystarczające do krojenia mięsa lub miażdżenia kości i wydobywania szpiku. Kości roślinożerców ze śladami narzędzi (ale nie same narzędzia) znaleziono w wychodni skalnej, w której odkryto również czaszkę tego australopiteka, choć ślady te mogły zostać wykonane przez przedstawicieli innego, bardziej zaawansowanego gatunku hominina, bliższego Homo sapiens. Nieznany mięsień Zaryzykuję wyjście na nudziarza, bo chciałbym wspomnieć – skoro już omawiamy kwestie związane z kciukiem – o innym mięśniu ręki charakterystycznym wyłącznie dla człowieka, który odkryto zaledwie kilka lat temu. Mowa o mięśniu wewnętrznym, to znaczy takim, który nie pochodzi z przedramienia, ale wywodzi się z pierwszej kości śródręcza i przyczepia się do paliczka bliższego kciuka. Proponuję nazwać go mięśniem przywodzicielem dodatkowym kciuka. Przypominam, że przywodzenie kciuka polega na zbliżeniu go do palca drugiego, co jest niewątpliwie ważnym ruchem przy manipulowaniu przedmiotami. Ludzka anatomia nie została jeszcze w pełni zbadana! To jest przedruk z książki Juana Luisa Arsuagi pt. „Ciało. Arcydzieło siedmiu milionów lat”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak w przekładzie Ewy Ratajczak. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od National Geographic Polska.
Archeolodzy odkryli prastary zakład „jubilerski”. Ma co najmniej 42 tysiące lat
Dziesiątki obrobionych muszli morskich odkryli archeolodzy we Francji. Znajdowały się pod zawalonym schroniskiem skalnym. Był to jeden z najstarszych w tej części kontynentu „zakładów jubilerskich”. Produkty sprowadzano tu z odległości nawet 100 km.
Najstarszą epokę w dziejach człowieka określa się mianem „kamienia”, ale jest to dość mylące. Archeolodzy mają dowody na to, że pierwsze przedmioty używane przez człowieka były tak naprawdę wykonane z surowców organicznych, w tym z drewna. Oprócz drewna na szeroką skalę korzystano z innych dobrodziejstw natury – skóry zwierząt służyły za ubranie, a ich zęby bądź pancerze – były ówczesną biżuterią. Ostatnio pisaliśmy o elementach chrząszczy, które pełniły role błyskotek 2500 lat temu. Elegancja w czasach zlodowacenia Jednak potrzeba otaczania się estetycznymi przedmiotami sięga zdecydowanie głębiej, niż by się nam wydawało. Najstarsze ozdoby wykonane z muszli pochodzą z Afryki i mają nawet 70–80 tysięcy lat. Teraz grupa badaczy z kilku krajów pod kierunkiem ekspertów z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) poinformowała na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) o zlokalizowaniu jednego z najstarszych w Europie „warsztatów”, w których wykonywano biżuterię z morskich muszli. Elegancja sprzed 42 tysięcy lat W pozostałościach po zawalonym schronisku skalnym La Roche-à-Pierrot w Saint-Césaire (Charente-Maritime) w Nowej Akwitanii we Francji natknęli się na skupisko w postaci dziesiątków perforowanych muszli. Należały do pobrzeżki tępoustej i pospolitej. Znaleziono je w warstwach, które mają co najmniej 42 tysiące lat i są związane z kulturą szapelperońską. Wśród innych pozostałości znalezionych na tym stanowisku archeologicznym znajdują się typowe narzędzia neandertalskie oraz szczątki żubrów i koni, co podkreśla różnorodność i złożoność ówczesnych zajęć człowieka. Jednak autorzy artykułu nie dają jasnej odpowiedzi, kto obrabiał muszle – czy człowiek współczesny, czy raczej neandertalczyk. Jednak w ich ocenie to odkrycie sugeruje, że przybycie Homo sapiens do Europy w tym okresie przyczyniło się do powstania i różnorodności tej kultury. Szerokie kontakty łowców i zbieraczy Analizy wykazały, że muszle te pochodziły z wybrzeża Atlantyku, oddalonego wówczas o około 100 kilometrów od warsztatu „jubilerskiego”. Natomiast znalezione wśród muszli pigmenty trafiły tam z miejsca oddalonego o ponad 40 km. Są to – zdaniem badaczy – dowody na istnienie dalekosiężnej sieci wymiany i na znaczną mobilność człowieka. Z kolei zidentyfikowana biżuteria i pigmenty świadczą o eksplozji symbolicznej ekspresji w tym okresie. Między 55 000 a 42 000 lat temu Europa przeszła głęboką transformację. W jej trakcie ostatni neandertalczycy zostali stopniowo zastąpieni przez grupy Homo sapiens, które przybyły do ​​Europy podczas swojej ostatniej migracji z Afryki. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarszy kopalny dowód na krzyżowanie się Homo sapiens i neandertalczyków. Sensacja z Izraela
Znaleziony w Izraelu szkielet pięcioletniego dziecka sprzed 140 tys. lat nosi cechy zarówno neandertalczyków, jak i Homo sapiens. To najwcześniejszy fizyczny dowód na krzyżowanie się tych gatunków – ogłosili naukowcy.
Do odkrycia tych szczątków doszło 90 lat temu w jaskini Skhul na Górze Karmel. Teraz badacze z wykorzystaniem nowoczesnych metod analitycznych dokonali kluczowego ustalenia. Związki ludzi i neandertalczyków Archeologów od lat fascynuje relacja ludzi współczesnych z neandertalczykami. Kiedyś uważano, że byli oni naszymi bezpośrednimi przodkami. Po latach wnikliwych analiz, w tym genetycznych, wiemy, że byli to nasi kuzyni. Pytań pozostało jednak sporo. Wiadomo na przykład, że te dwa gatunki krzyżowały się między sobą. Ale od jakiego momentu? Tej sprawie postanowił przyjrzeć się międzynarodowy zespół, który na łamach „L'Anthropologie” właśnie opublikował swoje wnioski. Badaniami kierowali prof. Israel Hershkovitz z Wydziału Medycznego i Nauk o Zdrowiu im. Graya Uniwersytetu w Tel Awiwie oraz Anne Dambricourt-Malassé z Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych. Najstarszy dowód na bliskie kontakty Wniosek: jest to najwcześniejsza ludzka skamieniałość, która wykazuje cechy morfologiczne obu tych grup ludzkich: człowieka współczesnego i neandertalczyka. – Obecne badania pokazują, że szkielet pięcioletniego dziecka jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej z lokalnej – i starszej – populacji neandertalczyków do populacji Homo sapiens – przekazał zespół badawczy. Oznacza to, że neandertalczycy i Homo sapiens mieli biologiczne i społeczne powiązania. Być może do ich krzyżowania się po raz pierwszy doszło na terenie dzisiejszego Izraela. – Nawet dzisiaj, 40 000 lat po wyginięciu ostatnich neandertalczyków, część naszego genomu – od 2 do 6 % – ​​ma pochodzenie neandertalskie. Jednak ta wymiana genów miała miejsce znacznie później, między 60 000 a 40 000 lat temu – zauważa prof. Hershkovitz. – W naszych badaniach wykazujemy, że czaszka dziecka, która swoim ogólnym kształtem przypomina Homo sapiens – zwłaszcza pod względem krzywizny sklepienia czaszki – posiada wewnątrzczaszkowy układ krwionośny, żuchwę i strukturę ucha wewnętrznego typową dla neandertalczyków – dodaje naukowiec. To ustalenie jest zaskakujące, bo do tej pory najstarsze fizyczne dowody na hybrydyzację, znalezione w Lapedo w Portugalii, były późniejsze o około 100 tysięcy lat. Poza tym badane szczątki dziecka pochodzą z grobu, co dowodzi, że nie tylko ludzie współcześni chowali swoich zmarłych. Skąd to wiemy? Jak wyglądały analizy Naukowcy doszli do tych wniosków po przeprowadzeniu serii zaawansowanych testów szczątków. Najpierw zeskanowali czaszkę i szczękę za pomocą technologii mikrotomografii komputerowej w Instytucie Antropologii Rodziny Shmunis na Uniwersytecie w Tel Awiwie. Stworzyli trójwymiarowy model na podstawie skanów. Umożliwiło im to przeprowadzenie złożonej analizy morfologicznej struktur anatomicznych (w tym tych niewidocznych gołym okiem, takich jak ucho wewnętrzne) i porównanie ich z różnymi populacjami człowiekowatych. Aby zbadać strukturę naczyń krwionośnych otaczających mózg, stworzyli również dokładną trójwymiarową rekonstrukcję wnętrza czaszki. – Tradycyjnie antropolodzy przypisywali skamieniałości odkryte w jaskini Skhul, wraz ze skamieniałościami z jaskini Qafzeh w pobliżu Nazaretu, wczesnej grupie Homo sapiens. Obecne badania ujawniają, że przynajmniej część skamieniałości z tej pieczary jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej lokalnej – i starszej – populacji neandertalskiej w populację Homo sapiens – przekonuje prof. Hershkovitz. Co oznaczają dla nauki najnowsze badania? Analizy genetyczne wskazują, że krzyżowanie się ludzi współczesnych z neandertalczykami następowało już około 250 000 lat temu. Natomiast szczątki dziecka z jaskini Skhūl I, datowane na około 140 000 lat temu, stanowią najstarsze znane dowody kopalne potwierdzające istnienie hybrydy tych gatunków. Być może więc kolejne podobne znaleziska są przed nami. Źródło: L Anthropologie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bardzo wczesne i bardzo ścisłe relacje neandertalczyków z ludźmi. Dowody z Lewantu
Kontakty między neandertalczykami i wczesnymi ludźmi współczesnymi przyczyniły się do rozwoju zachowań symbolicznych i praktyk pogrzebowych na Bliskim Wschodzie. Doszło do tego już 100 tys. lat temu.
Spis treści: Jaskinia kluczem do poznania interakcji Skąd wynikają podobieństwa? Najstarsze pochówki na świecie Od dekad naukowcy badają relacje łączące ludzi współczesnych (Homo sapiens sapiens) i neandertalczyków (Homo neanderthalensis). Długo sądzono, że ci drudzy posiadali zdecydowanie słabsze zdolności poznawcze i bardziej przypominali małpoludy niż nas. Dekady badań przyniosły sporo danych, które diametralnie zmieniły nasz obraz neandertalczyków. Okazało się, że ten gatunek człowieka tylko niewiele odbiegał od nas wyglądem. Również jego zdolności poznawcze i intelektualne okazały się porównywalne z ludzkimi. A teraz izraelscy naukowcy opublikowali artykuł o bardzo wczesnych interakcjach ludzi z neandertalczykami, co dodatkowo ukazuje relacje międzygatunkowe w nowym świetle. Jaskinia kluczem do poznania interakcji Na łamach czasopisma „Nature Human Behaviour” naukowcy przybliżyli wnioski płynące z wykopalisk w jaskini Tinshemet w Izraelu. Celem były nawarstwienia z okresu środkowego paleolit. Mają zatem około 130 000–80 000 lat. Wykopaliska prowadzone są tam od 2017 roku przez prof. Yossi Zaidnera z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, prof. Israela Hershkovitza z Uniwersytetu w Tel Awiwie i dr Marion Prévost z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Głównym celem zespołu badawczego jest określenie charakteru relacji człowieka współczesnego i neandertalczyka w środkowym paleolicie Lewantu. Czy byli rywalami konkurującymi o zasoby, pokojowymi sąsiadami, a może ze sobą współpracowali? Wewnątrz jaskini znajdowały się groby kilku osób. Kości nie zostały jeszcze przypisane do konkretnego gatunku. Badania są w toku. Jednak w ocenie badaczy, znalezione zabytki zarówno w jaskini Tinshemet i innych stanowiskach archeologicznych w tym rejonie sugerują zaskakującą jednolitość zachowań, która przejawia się w wykonywanych przedmiotach. A wiadomo, że wtedy w tym rejonie mieszkały różne gatunki ludzi. Eksperci w szczególności zwracają uwagę na technologię wykonywania narzędzi kamiennych – tzw. lewaluaską. Wykonane w ten sposób ostrza służyły do polowania na dużą zwierzynę. Skąd wynikają podobieństwa? Naukowcy uważają, że wyjaśnieniem podobieństw technologicznych neandertalczyków i ludzi współczesnych była intensyfikacja interakcji i krzyżowanie się między tymi grupami. Interakcje te sprzyjały wymianie kulturowej, innowacjom behawioralnym, takim jak formalne praktyki pochówku i symboliczne wykorzystanie ochry do dekoracji. Odkrycia te wskazują na wspólną tradycję wytwarzania narzędzi, zachowań symbolicznych (w tym rytuałów pogrzebowych). W ten sposób badacze zakwestionowali istnienie odrębnego stylu życia dla różnych grup ludzi w środkowym paleolicie, ale tylko w przypadku obszaru lewantyńskiego. Naukowcy napisali we wnioskach, że to powiązania międzyludzkie, a nie izolacja, były kluczowymi czynnikami napędzającymi postęp technologiczny i kulturowy. Być może w takim postępie kluczowe znaczenie odegrał Lewant – skrzyżowanie, na którym spotkały się różne gatunki człowieka. Prof. Zaidner opisuje strefę swoich badań jako„tygiel”, w którym różne grupy ludzkie spotykały się, wchodziły w interakcje i ewoluowały razem. – Nasze dane pokazują, że powiązania międzyludzkie i interakcje między populacjami miały fundamentalne znaczenie dla napędzania innowacji kulturowych i technologicznych w całej historii – podkreśla. Neandertalczyk nie przetrwał jednak do naszych czasów. A teorii na temat jego wyginięcia jest sporo. Najstarsze pochówki na świecie To właśnie w jaskini Tinshemet odkryto jeden z najstarszych pochówków na świecie. Inne odkrywane w tym rejonie mają podobny wiek – ok. 110 tys. lat. Uderzającym odkryciem w tej pieczarze jest szerokie zastosowanie pigmentów mineralnych, zwłaszcza ochry, które mogły być używane do dekoracji ciała. Praktyka ta mogła służyć do definiowania tożsamości społecznej i różnic między grupami. Badacze zastanawiają się, jaką rolę pełniły to wczesne miejsca pochówków. Czy jaskinia funkcjonowała jako cmentarz? Jeśli tak, sugerowałoby to obecność wspólnych rytuałów i silnych więzi społecznych. Umieszczenie cennych artefaktów takich jak kamienne narzędzia, kości zwierząt i kawałki ochry w jamach grobowych może dodatkowo wskazywać na wczesną wiarę w życie pozagrobowe. Źródło: Nature Human Behavior Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wiemy, kiedy żyło dziecko z Lapedo. Udało się wydatować słynny szkielet hybrydy neandertalczyka i Homo sapiens
Po wielu latach starań naukowcy opracowali nowatorską metodę datowania znalezisk ze stanowisk archeologicznych. Pomogła ona określić wiek tzw. dziecka z Lapedo: szkieletu, który ma cechy zarówno neandertalskie, jaki i ludzkie. Kilkuletni maluch żył na Półwyspie Iberyjskim ok. 28 tys. lat temu.
W tym artykule: Co mamy wspólnego z neandertalczykami Kiedy żyło dziecko z Lapedo Kiedy wyginęli neandertalczycy? To się wydarzyło w 1998 roku. W Portugalii, na stanowisku archeologicznym Lagar Velho oddalonym o ok. 140 km od Lizbony, znaleziono szczątki dziecka. W chwili śmierci miało 4–5 lat. Szkielet, niemal kompletny, został pomalowany na czerwono ochrą. Naukowcy przypuszczali, że po śmierci został owinięty w zwierzęce skóry. Odkrycia dokonano w dolinie Lapedo, dlatego szczątki bywają odtąd nazywane dzieckiem z Lapedo. Znalezisko szybko stało się sensacją. Niektóre z kości – np. żuchwa – miały budowę taką, jak kości neandertalczyków. To samo dotyczyły ich proporcji. Jednak inne cechy anatomiczne wskazywały, że dziecko należało do gatunku Homo sapiens. W sumie oznaczało to więc, że portugalscy archeolodzy znaleźli członka populacji, w której oba gatunki mieszały się ze sobą. Pod koniec XX wieku było to sensacją. Dzisiaj wiemy, że ludzie krzyżowali się z neandertalczykami i że duża część współczesnych ma w swoim genomie kilka procent genów neandertalczyków. Ale dwadzieścia siedem lat temu były to tylko hipotezy. Co mamy wspólnego z neandertalczykami Intensywne badania nad DNA neandertalczyków przyniosły owoce w 2010 roku. Wówczas prof. Svante Pääbo jako pierwszy zsekwencjonował genom neandertalczyka. M.in. za to osiągnięcie Pääbo otrzymał nagrodę Nobla w 2022 roku. Badania naukowca doprowadziły do powstania zupełnie nowej dziedziny: paleogenomiki. Zajmuje się ona analizą materiału genetycznego wymarłych gatunków. W ostatnich latach właśnie dzięki paleogenomice dowiedzieliśmy się, jakie konkretne geny zawdzięczamy neandertalczykom. To one sprawiają, że część z nas jest bardziej wrażliwa na ból albo gorzej znosi infekcję koronawirusem. Za pewnik uznaje się już, że część historii ludzi i neandertalczyków była wspólna. Niektórzy posuwają się nawet do stwierdzenia, że neandertalczycy wcale nie wyginęli, tylko zostali wchłonięci przez populację Homo sapiens. Kiedy żyło dziecko z Lapedo Kiedy to się stało? To jedno z wielkich pytań dotyczących przeszłości obu gatunków. W odpowiedzi na nie mogłoby pomóc określenie, kiedy dokładnie żyło dziecko z Lapedo. Jednak przez lata był z tym kłopot. Naukowcom udało się wydatować jedynie znajdujące się w pobliżu tamtego szkieletu kości zwierząt. Miały 28–30 tys. lat. Mimo kilku prób nie udało się jednak ustalić, ile mają szczątki odkrytej w Lagar Velho hybrydy. Aż do teraz. Międzynarodowy zespół naukowców ogłosił właśnie w czasopiśmie „Science Advances”, że opracował nowatorską metodę datowania znalezisk archeologicznych. Opiera się ona na datowaniu jednego ze składników kolagenu, białka budującego m.in. kości. Jego analizy pozwoliły ustalić, kiedy zmarło dziecko z Lapedo. Było to między 27 780 a 28 550 lat temu. Kiedy wyginęli neandertalczycy? Wynik jest o tyle zaskakujący, że według obecnej wiedzy wówczas w Europie w ogóle nie powinno już być neandertalczyków. Przyjmuje się, że wyginęli ok. 40 tys. lat temu. Na Półwyspie Iberyjskim przetrwali dłużej – do ok. 35 tys. lat temu. Być może jednak ciągle byli tam obecni jeszcze kilka tysięcy lat później. Główną autorką pracy jest Bethan Linscott, wówczas pracująca na University of Oxford. – Możliwość skutecznego datowania szczątków dziecka była jak oddanie [praludziom – przyp. red.] małego fragmentu ich historii, co jest ogromnym przywilejem – stwierdziła badaczka. Zauważyła przy tym, że początkowe odkrycie to coś więcej niż szkielet – to także grób małego dziecka. Jak wspomina, datując kości zastanawiała się, kto kochał to dziecko, co je rozśmieszało i jak wyglądał świat w ciągu tych krótkich kilku lat, kiedy stąpało po ziemi. Źródło: Science Advances, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
„Ludzie o dużych głowach”. Naukowcy zidentyfikowali nieznany dotychczas gatunek praczłowieka
W rodzaju Homo, skupiającym człowieka oraz jego wymarłych krewnych, pojawił się nowy gatunek. Nazywa się Homo juluensis, co można przetłumaczyć jako „ludzie o wielkich głowach”. Co o nim wiadomo?
Spis treści: Co wiadomo o nowym gatunku człowieka? Terminologia dla ułatwienia naukowej komunikacji Ile gatunków należy do rodzaju Homo? Nową grupę homininów zidentyfikowało dwóch naukowców. To antropolog Christopher Bae z Uniwersytetu Hawajskiego w Mānoa i paleoantropolog Xiujie Wu z Chińskiej Akademii Nauk. Obaj są autorami artykułu opublikowanego niedawno w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Artykuł ten zdobył już łatkę „prowokującego”, nadaną mu przez innego naukowca, Johna Hawksa, niezaangażowanego w badania. Dlaczego? Bae i Wu zaproponowali, by w rodzaju Homo pojawił się jeszcze jeden gatunek. Został on zidentyfikowany na podstawie szczątków znajdowanych w środkowych Chinach. Pochodzą ze stanowisk Xujiayao oraz Xuchang i zostały wydatowane na okres między 220 a 100 000 lat temu. Szczątki te zostały znalezione kilka dekad temu. W 1974 roku naukowcy odkryli ogromny zbiór kamiennych artefaktów oraz 21 fragmentów skamieniałości należących do 10 różnych osobników. Znalezione kości czaszki wskazywały, że homininy te miały bardzo duże mózgi. Większe niż inni praludzie z tamtych czasów, włączając w to Homo sapiens. Co wiadomo o nowym gatunku człowieka? Pewne cechy anatomiczne łączyły Homo juluensis z neandertalczykami. Jednak nie byli to neandertalczycy. Około 300 000 lat temu na terenie dzisiejszej wschodniej Azji obok siebie żyły bardzo różne grupy homininów, a Homo juluensis byli tylko jednymi z nich. „Ludzie o wielkich głowach” byli kuzynami neandertalczyków. Dawniej, na podstawie szczątków, zaliczano ich do denisowian. Bae i Wu uważają jednak, że stanowią oddzielny gatunek, który zasługuje na odrębną nazwę. Jak twierdzą naukowcy, Homo juluensis żyli w okresie od 300 000 do 50 000 lat temu. Tworzyli małe grupy, w których polowali na dzikie konie. Wytwarzali kamienne narzędzia i prawdopodobnie nauczyli się obrabiać skóry zwierząt. Dlaczego wyginęli – nie wiadomo. Terminologia dla ułatwienia naukowej komunikacji Drzewo genealogiczne człowieka już w tej chwili jest bardzo skomplikowane. Jednak zdaniem Christophera Bae wyróżnienie na nim jeszcze jednej nowej gałęzi ma sens z punktu widzenia naukowej wymiany myśli. – To badanie rozjaśnia zapis kopalny homininów, który zwykle obejmował wszystko, czego nie można łatwo przypisać do Homo erectus, Homo neanderthalensis lub Homo sapiens – mówi Bae. – Chociaż rozpoczęliśmy ten projekt kilka lat temu, nie spodziewaliśmy się, że będziemy w stanie zaproponować nowy gatunek homininów, a następnie zorganizować skamieniałości homininów z Azji w różne grupy. Ostatecznie powinno to pomóc w komunikacji naukowej – twierdzi uczony. Ile gatunków należy do rodzaju Homo? Dzisiaj na Ziemi żyje tylko jeden gatunek człowieka. Jednak przed tysiącami lat mogło być ich nawet kilkanaście. Zestaw ten, w miarę postępu nauki, cały czas się powiększa. W 2003 roku odkryto Homo floresiensis – najmniejszy znany gatunek człowieka, który żył 100 000 lat temu w Indonezji. Cztery lata później na Filipinach znaleziono szczątki sprzed 67 tys. lat, które nazwano Homo luzonensis. W 2010 roku dowiedzieliśmy się o istnieniu denisowian, zaś w 2018 roku paleoantropolodzy przebadali skamieniałość z północno-wschodnich Chin, która okazała się być kolejnym wymarłym gatunkiem homininów. W 2021 roku zyskał on formalną nazwę Homo longi. Precyzyjną klasyfikację poszczególnych gatunków z rodzaju Homo utrudnia to, że homininy krzyżowały się ze sobą. Tak formowały się grupy noszące cechy kilku różnych gatunków. Naukowcy podejrzewają, że właśnie w rezultacie wielu takich wielokrotnych krzyżowań powstawały hybrydy, co ostatecznie napędzało ewolucję homininów w Azji. Źródła: phys.org, Nature Communications, ScienceAlert, Live Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Sycylijskie podwodne jaskinie kluczem do poznania migracji Homo sapiens. Są niemal nieznane nauce
Czy jednym z pierwszych miejsc na kontynencie europejskim, do którego przybyli pierwsi przedstawiciele Homo sapiens, była największa wyspa Morza Śródziemnego, Sycylia? Znajduje się na niej sporo zatopionych jaskiń, które są niemal nieznane nauce. Archeolodzy rozpoczęli ich badanie.
Spis treści: Amerykanie w jaskiniach Sporo jaskiń do zbadania Pierwsi Homo sapiens na Sycylii. Co wiemy do tej pory? Dróg, którymi nasi przodkowie kilkadziesiąt tysięcy lat temu przebyli z Afryki do Europy mogło być kilka. Naturalnym wyborem mógł być marsz przez Sycylię w dzisiejszych Włoszech ze względu na stosunkowo bliski dystans względem Afryki. Poza tym w epoce lodowcowej możliwie było przedostanie się tą drogą – poprzez Sycylię – zapewne nawet suchą stopą. Dopiero później podniósł się znacząco poziomo mórz i oceanów. Z tego powodu zatopione dziś jaskinie Sycylii mogą być świetnym źródłem informacji o pobycie naszych przodków dziesiątki tysięcy lat temu. Amerykanie w jaskiniach Badacze z USA podsumowali właśnie pierwszą część szeroko zakrojonego projektu naukowego, mającego na celu rozpoznanie podwodnych jaskiń Sycylii. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma naukowego „PLOS One”. W ich ocenie odkrycia mogą pomóc wyjaśnić wczesną ekspansję Homo sapiens na wyspy Morza Śródziemnego Badania archeologiczne prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis sugerują, że przybrzeżne i podwodne jaskinie w południowej Sycylii zawierają ważne i nieznane do tej pory wskazówki dotyczące ścieżki i losu Homo sapiens kilkadziesiąt tysięcy lat temu. W południowo-wschodniej Sycylii jest bardzo niewiele stanowisk archeologicznych z epoki górnego paleolitu, które przekopano przy użyciu metod naukowych. Stad nowy projekt jest tak ważny. Sporo jaskiń do zbadania Do tej pory naukowcom udało się ocenić zawartość 25 jaskiń i schronisk skalnych. Większość z nich została po raz pierwszy zidentyfikowana między 1870 a 1990 rokiem, ale z czasem została utracona dla nauki. Autorzy badania przeprowadzili również nowe badania lądowe i podwodne na wcześniej niezbadanych obszarach przybrzeżnych. Dzięki temu udało się im odkryć kilka miejsc, które zawierają potencjalnie ważne nawarstwienia archeologiczne. – To, czego szukamy, to nie tylko pierwsza osoba, która przybyła [na Sycylię – przyp. red.], ale pierwsza społeczność – powiedziała prof. Ilaria Patania, adiunkta archeologii z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. – Zrozumienie czasu początkowej kolonizacji Sycylii dostarcza kluczowych danych na temat wzorca i trybu wczesnej ekspansji Homo sapiens w basenie Morza Śródziemnego – dodała. Dwa z nowych miejsc wytypowanych przez Amerykanów mogą zawierać ślady pobytu człowieka z górnego paleolitu. Do tej pory namierzono skamieniałe zęby europejskiego dzikiego osła i kamienne narzędzia. Sycylia jest uważana przez wielu naukowców za najwcześniejszą wyspę w regionie, którą trwale zasiedlili ludzie. Ale kiedy i jak pierwsi migranci dokonali tego wyczynu, pozostaje niejasne. Sycylia znajduje się mniej niż kilka kilometrów od Włoch kontynentalnych, ale przeprawa wodna była z pewnością niezwykle trudna dla wczesnych ludzi. Badacze skupili się tym razem na pieczarach w południowej części wyspy. – Wcześniejsi badacze zakładali, że miejsca na południowym wybrzeżu Sycylii uległy erozji lub będą zbyt zniszczone, aby dostarczyć użytecznych informacji. Ale znalezienie podwodnych stanowisk [archeologicznych – przyp. red.] otwiera zupełnie nowy teren do badań. Pozwala nam to ponownie rozważyć trasy migracji tych najwcześniejszych współczesnych przodków człowieka – uważa prof. Tristram R. Kidder z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. Pierwsi Homo sapiens na Sycylii. Co wiemy do tej pory? Badacze regionu zgadzają się, że ludzie dotarli na Sycylię 16 000 lat temu. Wcześniej wyspa ta nie była zasiedlana przez przodków człowieka współczesnego. Jednak archeolodzy od lat znajdują na Sycylii narzędzia krzemienne, których wiek może być starszy niż 16 tys. lat. Niektórzy eksperci sugerują, że wyspa ta była miejscem transferu wczesnych ludzi z Afryki do Europy. Dlatego nie są znajdowane ich szczątki, tylko trudne do wydatowania wytwory ich rąk. – Wyzwaniem dla zrozumienia rozprzestrzeniania się wczesnych współczesnych przodków człowieka jest to, że nie rozumiemy w pełni, w jaki sposób rozprzestrzenili się i skolonizowali świat na bardzo wczesnym etapie – podkreśla prof. Kidder. Źródło: PLOS One. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Znaleziono prastary roślinny artefakt. Wyjaśnia zagadkę migracji wczesnych ludzi
Pierwsi żeglarze pojawili się na Pacyfiku około 55–50 tysięcy lat temu. Dowodem na to jest prastary artefakt znaleziony w jaskini w Papui Zachodniej. Jednak jego funkcja jest dla archeologów zagadkowa.
W tym artykule: Kierunek: Pacyfik. Kiedy tam dotarli pierwsi ludzie? Nietypowy zabytek. Ważny dowód na migracje Migracja aż do Pacyfiku potwierdzona we wczesnym okresie W ostatnich latach archeolodzy uzyskują coraz więcej informacji na temat wczesnych migracji ludzi poza kontynent afrykański. Moment też coraz dalej cofa się w czasie, co nie przestaje zadziwiać badaczy. Kierunek: Pacyfik. Kiedy tam dotarli pierwsi ludzie? Naukowcy z brytyjskiego University of Oxford we współpracy z indonezyjskim Universitas Gadjah Mada przeprowadzili wspólne badania archeologiczne w jaskini Mololo na wyspie Waigeo1 w Papui Zachodniej. Wyspa ta od północy graniczy z Pacyfikiem. Właśnie opublikowali tych badań na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Z tych wykopalisk wynika, że pierwsi żeglarze przybyli do Papui Zachodniej drogą morską z Pacyfiku 55 000–50 000 lat temu i doskonale radzili sobie w nowym środowisku. – Określenie najwcześniejszego momentu, w którym ludzie pojawili się w Papui Zachodniej ma kluczowe znaczenie, ponieważ leży ona u wrót Pacyfiku i pomaga nam zrozumieć, skąd pochodzili przodkowie szerszego regionu – w tym Australii, Nowej Zelandii (Aotearoa) i Hawajów. Oraz jak przystosowali się do życia na nieznanych wyspach – mówi główny autor dr Dylan Gaffney z Uniwersytetu Oxfordzkiego. Kilkadziesiąt tysięcy lat temu Ziemia znajdowała się w epoce lodowcowej, co oznacza, że poziom mórz był niższy. Duże szelfy kontynentalne wokół Azji (zwane Sunda) i Australii (zwane Sahul) były suchym lądem, ale wiele wysp Azji Południowo-Wschodniej pozostało wyspami. Umożliwiło to migracje Homo sapiens: „szlakiem północnym” z dzisiejszego Borneo do Sulawesi, Maluku, a następnie Papui Zachodniej lub „szlakiem południowym” z dzisiejszej Jawy i Bali do Flores, Timoru, a następnie Australii. Nietypowy zabytek. Ważny dowód na migracje Uwagę naukowców zwrócił niewielki przedmiot znaleziony na wyspie Waigeo1. Nie jest to typowy zabytek archeologiczny odkrywany na tak wczesnych stanowiskach archeologicznych. Są z nimi z reguły narzędzia kamienne. Tu mamy do czynienia z przedmiotem wykonanym z surowca organicznego, chociaż na tym stanowisku archeologicznym odkryto też potencjalne kamienne artefakty. Ze względu na delikatną strukturę, zabytki organiczne z reguły rozkładają się szybko i nie pozostaje po nich ślad dla archeologów. Tym razem do badaczy uśmiechnęło się szczęście. Ten zabytek i inne ślady, w tym kości zwierzęce, nie są wizualnie spektakularne, ale wiele mówią o wczesnych migracjach ludzi poza Afrykę. Prostokątny zabytek wykonano z żywicy drzewnej. Wydatowano go z pomocą metody radiowęglowej. Ma 55 000–50 000 lat i jest – według autorów artykułu – najstarszym artefaktem roślinnym wykonanym przez nasz gatunek poza Afryką. Naukowcy uważają, że zabytek stworzono w wieloetapowym procesie poprzez cięcie kory drzewa produkującego żywicę. Następnie pozwolono mu stwardnieć, a potem nadano mu kształt. Jaką pełnił funkcję? Prawdopodobnie była to podpałka – „instrument” pomocny przy wzniecaniu ognisk w jaskini. – Wykorzystanie złożonego przetwarzania roślin wskazuje, że ludzie ci byli wyrafinowani, wysoce mobilni i zdolni do opracowania kreatywnych rozwiązań na małych tropikalnych wyspach – ocenia podsumował profesor Daud Tanudirjo z Universitas Gadjah Mada, który współkierował badaniami. Już wiadomo, jak i kiedy przybyli tu pierwsi ludzie. „Później, niż przypuszczano” Rzadkie znalezisko w osadach z wyspy Timor wskazuje, że ludzie byli tam w drodze na prehistoryczny kontynent Sahul obejmujący m.in. współczesną Australię ok. 44 tysiące lat temu. Wyspa ta n... Migracja aż do Pacyfiku potwierdzona we wczesnym okresie Naukowcy uważają, że odkrycia archeologiczne z jaskini Mololo dostarczają pierwszych mocnych, bezpośrednio datowanych radiowęglowo dowodów na to, że ludzie przemieszczali się szlakiem północnym do regionu Pacyfiku nawet przed 50 000 lat. Wygląda na to, że małe, porośnięte lasami deszczowymi wyspy Pacyfiku wzdłuż równika były kluczowymi miejscami migracji i adaptacji człowieka współczesnego. Te rejony były z jakiegoś powodu niedostępne dla jego przodków. Nowe dowody pokazują, że Homo sapiens żyjący wzdłuż „szlaku północnego” byli wykwalifikowanymi żeglarzami, którzy mogli w sposób zorganizowany przemieszczać się między wyspami. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
„Hobbit” z Flores mógł mieć jeszcze mniejszych przodków. Znaleziono kość ramienną jednego z nich
Na słynnej wyspie Flores paleontolodzy dokonali niezwykłego odkrycia. Wykopali szczątki praludzi pochodzące sprzed ok. 700 tys. lat. Znaleziony fragment kości ramiennej pozwolił oszacować, że należały do hominina jeszcze niższego niż „hobbit” z Flores.
W tym artykule: Niezwykłe odkrycia ze stanowiska Mata Menge Najcenniejszy fragment kości przedramienia Krewny Homo erectus z Jawy? Flores to druga co do wielkości wyspa archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Turyści odwiedzają ją głównie z powodu wygasłego wulkanu Keli Mutu. Górzysta, porośnięta lasami monsunowymi Flores zdobyła międzynarodową sławę dopiero w 2003 r. Wówczas w jaskini Liang Bua zespół archeologa Mike’a Morwooda odnalazł dobrze zachowane szczątki nieznanych ludzkich praprzodków. Znaleziony na wyspie gatunek został nazwany Homo florensis. Jego nienaukowa, za to znacznie bardziej chwytliwa nazwa to „hobbit” z Flores. Porównanie do głównych bohaterów trylogii J.R.R. Tolkiena człowiek z Flores zawdzięcza swoim rozmiarom. Ten hominin, który żył na Ziemi jeszcze ok. 50 tys. lat temu, był drobniejszy i niższy nawet od Pigmejów afrykańskich. Miał niewiele ponad metr wzrostu. Homo florensis uważany był dotychczas za najmniejszy znany gatunek praczłowieka. Jednak wczoraj w czasopiśmie „Nature Communications” ukazał się artykuł, który może to zmienić. Jego autorzy – m.in. prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego – donoszą o odkryciu szczątków nieznanego hominina mających aż 700 tys. lat. Zdaniem badaczy, mógł on być jeszcze mniejszy niż Homo florensis. Niezwykłe odkrycia ze stanowiska Mata Menge 75 km na wschód od jaskini Liang Bua znajduje się stanowisko archeologiczne Mata Menge. To otwarty teren, fragment słabo zaludnionych tropikalnych łąk Flores. W 2016 r. prof. Kaifu wraz ze współpracownikami ogłosił znalezienie w Mata Menge szczątków nieznanego hominina sprzed aż 700 tys. lat. Fragment szczęki i sześć zębów były wyjątkowo małe jak na praczłowieka, nawet w porównaniu z rozmiarami Homo florensis. Już wówczas pojawiał się teoria, że szczątki z Mata Menge mogą należeć do praprzodków „hobbita”. Jednak było ich zbyt mało, by można było to stwierdzić z całą pewnością. Brakowało również jakiejkolwiek części szkieletu poniżej głowy, która pomogłaby powiedzieć coś więcej o rozmiarach prehistorycznych mieszkańców Flores. Najcenniejszy fragment kości przedramienia Teraz zespół Yousuke Kaifu, Iwana Kurniawana z Centrum Badań Geologicznych w Indonezji i prof. Gerrita van den Bergha z Uniwersytetu Wollongong opisuje odkrycie nowych szczątków z Mata Menge. Tym razem paleontolodzy natrafili na długo poszukiwany fragment szkieletu – kość ramienną. A dokładniej jej kawałek z odłamanym trzonkiem. Jest bardzo mały, jednak badania mikroskopowe pozwoliły ustalić, że należał do dorosłego osobnika. Naukowcy wpierw oszacowali długość całej kości na 20-22 cm. Następnie na tej podstawie określili, że nieznany mieszkaniec Flores miał między 93 a 121 cm. Najprawdopodobniej – ok. 100 cm. To o sześć centymetrów mniej niż szkielet kobiety z gatunku Homo florensis znaleziony w Liang Bua. Badacze twierdzą, że tym samym znaleźli najmniejszą znaną kość ramienną należącą do hominina, jaką kiedykolwiek odkryto. Krewny Homo erectus z Jawy? Łącznie w Mata Menge znaleziono dotychczas dziesięć skamieniałości należących do przynajmniej czterech osobników (w tym dwojga dzieci). Wszystkie anatomicznie przypominają szczątki Homo florensis pochodzące z jaskini Liang Bua. Możliwe więc, że w Mata Menge znaleziono praprzodka „hobbita” – wcześniejszą, mniej wyspecjalizowaną „wersję” tego hominina. Szczątki dzieli jednak aż kilkaset tysięcy lat. Naukowcy są zdania, że ich odkrycie potwierdza związek Homo florensis z człowiekiem wyprostowanym (Homo erectus). Homo erectus był pierwszym homininem, który żył poza Afryką. Dotarł nawet na Jawę. Niewielkie zęby z Mata Menge okazały się anatomicznie podobne do zębów H. erectusa znalezionych na Jawie. Na tej podstawie badacze przypuszczają, że „hobbici” wywodzili się z niewielkiej populacji H. erectus, która dotarła na Flores. Mogło to się zdarzyć około miliona lat temu. Warunki panujące na wyspie – mała ilość żywności i brak dużych drapieżników – doprowadziły do drastycznej redukcji rozmiarów ciała. Według tej teorii szczątki z Mata Menge należałyby do potomków H. erectus i praprzodków „hobbitów”. Na razie to jednak tylko hipoteza, której potwierdzenie wymaga zgromadzenia kolejnych dowodów (np. znalezienia na Flores szczątków H. erectusa). Źródło: Nature Communications, New Scientist Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy neandertalczycy potrafili mówić? Badania wykazały, że krewni człowieka mieli swój język
Niektóre badania sugerują, że neandertalczycy mogli mieć swój język, którego używali do komunikacji. Jednak ich mowa nie była zbyt wyszukana.
W tym artykule: Język pomógł ludziom przetrwać i rozwinąć nasz gatunek Czy neandertalczycy umieli mówić? Najważniejsza była analogia Neandertalczycy od dziesiątek lat fascynują naukowców. Nie tylko dlatego, że to bliscy krewni naszego gatunku. Również dlatego, że Homo neanderthalensis i Homo sapiens krzyżowali się, dlatego wielu z nas do dziś ma geny tych hominidów. Z drugiej strony badacze coraz częściej odkrywają dowody na to, że człowiek neandertalski był dużo bardziej inteligentny, niż przez lata uważano. Język pomógł ludziom przetrwać i rozwinąć nasz gatunek Naukowcy do dziś próbują rozwiązać zagadkę wyginięcia neandertalczyków. Doszło do tego ok. 40 tysięcy lat temu. Jednak wcześniej nasze gatunki współistniały na obszarze Eurazji przez tysiące lat. To Svante Pääbo jako pierwszy zsekwencjonował genom naszego krewnego, dzięki czemu dowiedzieliśmy się o nim znacznie więcej. Szwedzki biolog w 2022 roku dostał za to nagrodę Nobla. Naszemu gatunkowi jako jedynemu udało się przetrwać do dziś. Zaludniliśmy cały świat i osiągnęliśmy niesamowicie wysoki poziom rozwoju. Naukowcy uważają, że stało się to m.in. dzięki językowi. Wymiana myśli, pomysłów, spostrzeżeń, a nawet błahe dyskusje prowadziły do wielkich odkryć. Oczywiście zanim to nastąpiło, ten język musiał powstać, a był to taki sam proces, jak każdy w kontekście ewolucji. – Dowody wskazują na kluczowe różnice w mózgach naszego gatunku i neandertalczyków, które pozwoliły współczesnym ludziom (H. sapiens) na tworzenie abstrakcyjnych i złożonych idei za pomocą analogii i metafory – umiejętności porównywania dwóch niezwiązanych ze sobą rzeczy. Aby tak się stało, nasz gatunek musiał odbiegać od neandertalczyków pod względem struktury mózgu – mówi Steven Mithen, profesor archeologii na Uniwersytecie w Reading. Czy neandertalczycy umieli mówić? Jednak coraz więcej wskazuje na to, że neandertalczycy również mogli wykształcić swój język. Nowe dowody anatomiczne wykazują, że gatunek ten miał aparat głosowy i przewód słuchowy, które niewiele różniły się od naszych. – To wskazuje, że z anatomicznego punktu widzenia byli oni tak samo zdolni do porozumiewania się za pomocą mowy – wyjaśnia prof. Mithen. Przełomowe odkrycie na Syberii. To pierwsza zidentyfikowana rodzina neandertalczyków Czy neandertalczycy żyli w rodzinach? Najnowsze odkrycie w syberyjskich jaskiniach rzuca nowe światło na codzienność i więzi społeczne naszych przodków. Neandertalczycy mieli swoją sztukę, a także potrafili wytwarzać narzędzia. Tworzyli malowidła naskalne, które odkryto m.in. w Hiszpanii. To wszystko sugeruje, że mieli swoją kulturę, którą musieli dzielić się z innymi przedstawicielami swojego gatunku. Ale w jaki sposób? – Chociaż dowody archeologiczne mogą być kwestionowane, dowody neuronaukowe i genetyczne dostarczają pewnych tropów w kwestii różnic językowych i poznawczych między H. neanderthalensis i H. sapiens – twierdzi brytyjski uczony. Najważniejsza była analogia – Mózg Homo sapiens rozwinął swoją formę z sieciami neuronowymi łączącymi izolowane semantyczne skupiska słów. Chociaż współcześni ludzie i neandertalczycy mieli taką samą zdolność do tworzenia słów i składni, wydaje się, że różnili się pod względem grupowania i przechowywania danych w mózgu – uważa Mithen. Badacze twierdzi, że nasz gatunek wyewoluował zdolność myślenia i komunikowania się za pomocą metafor i analogii. To właśnie abstrakcyjne myślenie umożliwiło współczesnym ludziom rozwój właściwie w każdej dziedzinie życia. Neandertalczycy nie operowali wyrafinowanym językiem i nie mieli zdolności poznawczych, które mogłyby ich prowadzić do skuteczniejszego radzenia sobie z problemami. Mogli w dużo gorszy sposób przekazywać sobie ważne informacje. Można to porównać do sztucznej inteligencja. AI operuje olbrzymimi bazami danych, a jej sukces w dużej mierze opiera się na porównywaniu tych danych. Dzięki analogicznemu „myśleniu” potrafi błyskawicznie rozwiązać problem, którego rozwiązanie człowiekowi zajęłoby trochę więcej czasu (a neandertalczyk mógłby go w ogóle nie rozwiązać). – Abstrakcyjne myślenie i zdolność do analogii było prawdopodobnie najważniejszym z naszych narzędzi poznawczych, które umożliwiło nam tworzenie złożonych koncepcji. Choć pewne słowa i składnia mogły być wspólne dla Homo sapiens i neandertalczyków, to właśnie umiejętność metafor i analogii zmieniły język, myśl i kulturę naszego gatunku, tworząc głęboki podział pomiędzy neandertalczykami a Homo sapiens. Oni wymarli, podczas gdy my zaludniliśmy świat i nadal się rozwijamy – podsumował naukowiec. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Nareszcie wiadomo, kiedy i jak długo Homo sapiens krzyżował się z neandertalczykami. Co z tego zostało?
Homo sapiens i neandertalczycy pomimo różnic krzyżowali się ze sobą. Co zostało z ich międzygatunkowej wymiany genów? Najnowsze badanie rzuca nowe światło na to, jak wyglądało spotkanie człowieka rozumnego z krewnymi z Eurazji.
W tym artykule: Międzygatunkowa wymiana genów Kiedy i jak długo Homo sapiens krzyżował się z neandertalczykami? Co zostało z genomu neandertalczyka? Kwestia krzyżowania się Homo sapiens z neandertalczykami od lat zajmuje badaczy. Na fali niedawnych ustaleń naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku uznali, że niemal każdy z nas ma w sobie coś z Homo neanderthalensis. Wymiana genów jest więc pewna. Pozostaje jednak pytanie: kiedy dokładnie doszło do spotkania człowieka rozumnego z jego krewnymi? Autorzy artykułu opublikowanego na serwerze preprintów „bioRxiv” twierdzą, że nie tak dawno temu. Oczywiście biorąc pod uwagę skalę ewolucji człowieka, która trwa od kilku milionów lat. Kontekst jest dobrze znany badaczom. Przyjęli bowiem, że fale migrantów Homo sapiens z Afryki dotarły do Eurazji około 60 tys. lat temu. Tam zastali neandertalczyków. Analiza setek starożytnych i współczesnych genomów wykazała, kiedy oba gatunki zaczęły łączyć się w pary. Naukowcy ustalili również, kiedy w genomie H. sapiens pojawiły się poszczególne sekwencje DNA neandertalczyka. Wiadomo, czy zostały one zachowane. Międzygatunkowa wymiana genów O tym, że H. sapiens i H. neanderthalensis mieli ciepłe relacje (i stosunki, a jakże), ma świadczyć między innymi to, że prawie każdy współczesny człowiek niepochodzący z Afryki nosi genetyczne pozostałości ich międzygatunkowej wymiany genów. Ludzie o pełnym afrykańskim pochodzeniu najczęściej nie mają znacznych ilości neandertalskiego DNA, ponieważ ich przodkowie nie brali udziału w migracjach z kontynentu za życia neandertalczyków. Dotychczasowe badania sugerowały, że wymiana genów zachodziła w okresie od 50 000 do 60 000 lat temu. Jej szczegóły, w tym długoterminowe konsekwencje pozostawały jednak nieokreślone. Leonardo Iasi, genetyk ewolucyjny w Instytucie Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku w Niemczech, postanowił odpowiedzieć przynajmniej na część pytań nurtujących naukowe środowiska. W tym celu razem ze współpracownikami przeanalizował DNA 58 osób, które żyły między 2200 a 45 000 lat temu i porównał je z grupą 231 współczesnych ludzi. Kiedy i jak długo Homo sapiens krzyżował się z neandertalczykami? Kluczowe w tym porównaniu było przyjrzenie się tzw. introgresji sekwencji genomu neandertalczyka do genomu współczesnego człowieka. Jak ustalono, przepływ genów rozpoczął się około 47 000 lat temu i trwał około 6800 lat. Jak zauważyli autorzy analizy, 7000 lat to niedługi czas. Dlatego też wiele elementów genomu neandertalczyków szybko zniknęło z genomu H. sapiens. Według Emilii Huerta-Sanchez, biologa ewolucyjnego z Brown University w Providence w stanie Rhode Island, sugeruje to, że wiele sekwencji neandertalczyków mogło być szkodliwych dla ludzi. Dlatego ewolucja aktywnie i szybko je selekcjonowała. – Jedną z zalet badania jest to, że dzięki włączeniu starożytnych genomów ludzkich dowiedzieli się więcej o tym, jak siły ewolucyjne ukształtowały zróżnicowanie neandertalczyków w populacjach ludzkich – tłumaczy naukowczyni cytowana przez „Nature”. Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce Od środków przeciwbólowych i antybiotyków po jaskiniowe rytuały. Wszystko wskazuje na to, że neandertalczycy dysponowali niezwykłą inteligencją i wiedzą o świecie, który ich otaczał. Co zostało z genomu neandertalczyka? Wyniki badania rzeczywiście rzuciły nowe światło na pewne luki w naszej wiedzy. Badacze nadal podkreślają jednak, że wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Nie wiadomo na przykład, dlaczego dane genomowe przodków człowieka z Oceanii i Azji Wschodniej są znacznie rzadsze niż z zachodniej Eurazji. Pod tym względem Azja Wschodnia jest szczególnie intrygująca. Z badań wynika bowiem, że mieszkańcy tego regionu mają w swoim DNA nawet do 20% więcej z neandertalczyka niż Europejczycy. To, że między Homo sapiens a Homo neanderthalensis dochodziło do zbliżeń, nie oznacza jednak, że gatunki te od początku do końca żyły w pokojowych relacjach. Współczesne odkrycia z dziedziny biologii i paleontologii pokazują, że jeden zawzięcie walczył z drugim. Wojna neandertalczyków z ludźmi miała trwać nawet 100 tys. lat. Źródła: bioRxiv, Nature.
Już wiadomo, jak i kiedy przybyli tu pierwsi ludzie. „Później, niż przypuszczano”
Rzadkie znalezisko w osadach z wyspy Timor wskazuje, że ludzie byli tam w drodze na prehistoryczny kontynent Sahul obejmujący m.in. współczesną Australię ok. 44 tysiące lat temu. Wyspa ta nie była więc kluczowym punktem dla zasiedlenia całego kontynentu.
W tym artykule: Jak ludzie przybyli do Australii? Jedna z wielu fal migracji Brak dowodów obecności człowieka Nie przez Timor, a Nową Gwineę Sahul to prehistoryczny kontynent, który składał się ze współczesnej Australii, Nowej Gwinei, a także Tasmanii. Geologicznie jest to szelf kontynentalny Australii i stanowi część płyty indoaustralijskiej. Dawniej, podczas zlodowacenia, które było powodem obniżenia poziomu oceanu światowego, był to jeden ląd. Największą powierzchnię osiągnął ok. 22–23 tys. lat temu, gdy poziom morza był niemal 135 metrów poniżej współczesnego. Jak ludzie przybyli do Australii? Naukowcy uważają, że Homo sapiens zasiedlili ten kontynent ok. 65 tysięcy lat temu. Potwierdza to stanowisko w Madjedbebe. Skorzystali z dogodnej okazji, gdy poziom oceanów był znacznie obniżony. Człowiek współczesny musiał jednak pokonać obszar morski pomiędzy Sahulem a półwyspem Sunda, który dziś jest indonezyjską wyspą. Jednak do tej pory zakładano, że ludzie przybyli do Australii trasą południową, wiodącą przez wyspę Timor. Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Nature Communications”. – Znaleźliśmy dowody na to, że duża fala migracji dotarła na wyspę Timor dopiero ok 44 tys. lat temu. Z naszych prac w formacji skalnej Laili wynika, że ludzie, którzy po raz pierwszy dotarli do Australii, przybyli trasą północną, przez Nową Gwineę. Natomiast Timor i inne południowe wyspy zostały skolonizowane dopiero przez późniejszą falę przybyszów – napisali autorzy artykułu. Jedna z wielu fal migracji Badacze przyznają, że ta migracja na wyspę Timor była jedną z wielu fal. Tak jak większość, ta również prawdopodobnie była spowodowana zmianami klimatycznymi. – Timor od dawna uważany był za wyspę, która była kluczowa dla pierwszej migracji ludzi między kontynentalną Azją Południowo-Wschodnią a Australią i Nową Gwineą – twierdzą badacze. – W czasie tych prehistorycznych migracji poziom mórz był niższy. Dlatego wiele z dzisiejszych wysp Azji Południowo-Wschodniej zostało połączonych z lądem w regionie znanym jako Sunda. Australia i Nowa Gwinea zostały połączone w jeden kontynent znany jako Sahul – wyjaśniają. – Dowody archeologiczne potwierdzają wielokrotne wczesne rozprzestrzenianie się Homo sapiens z Afryki. Jednak dowody genetyczne wskazują na prymat pojedynczego rozproszenia w 70–40 tysięcy lat temu. Laili w Timorze Wschodnim leży na południowym szlaku rozprzestrzeniania się między Eurazją a Sahulem – czytamy na łamach „Nature Communications”. Brak dowodów obecności człowieka Analiza osadów na stanowisku archeologicznym wykazała, że ok. 59 000–54 000 lat temu nie było tam żadnych śladów obecności człowieka. Dopiero na wierzchu warstw odnaleziono wyraźne ślady przybycia człowieka. Datowanie wykazało, że miało to miejsce właśnie około 44 000 lat temu. – Z innych badań wiemy również, że istnieją dowody na przybycie człowieka do innych miejsc w Timorze Wschodnim i na pobliską wyspę Flores między 47 000 a 45 000 lat temu. Podsumowując, wszystkie te dowody stanowczo potwierdzają pogląd, że ludzie przybyli do tego regionu dopiero mniej więcej w tym czasie – podkreślili naukowcy. Nie przez Timor, a Nową Gwineę Badacze tłumaczą, że pierwsi ludzie przybyli w to miejsce w wyniku celowej kolonizacji na dużą skalę, a nie przypadkowego osadnictwa przez małą populację. Widać to dobrze po najwcześniejszych śladach w warstwach osadów. A także po śladach obecności, takich jak paleniska, depozyty zabytków kamiennych oraz pozostałości pożywienia. – Nasze odkrycie może sprawić, że jeszcze raz zastanowimy się, jak wyglądała trasa migracyjna ludzi na kontynent Sahul. Badania zespołu pokazują również, że przemieszczanie się na wyspy było procesem ciągłym, a nie pojedynczym wydarzeniem – czytamy. – Potwierdza to teorię, że ludzie po raz pierwszy przybyli do Australii przez Nową Gwineę, a nie Timor, jak wcześniej podejrzewano. Brak zasiedlenia Timoru w okresie nie późniejszym niż 50 000 lat temu, wskazuje, że ludzie przybyli na wyspę później, niż przypuszczano – podsumowali uczeni. Źródło: Nature Communications. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
„Ludzka rewolucja” 45 tys. lat temu w Europie wyjaśniona. Odpowiedź zaskakuje
W latach 80. i 90. XX wieku zakładano, że 45 tysięcy lat temu w Europie wydarzyło się coś doniosłego, jakiś nagły twórczy rozkwit nazywany „ludzką rewolucją”. Nowe badania dały jednak inną, zaskakującą odpowiedź.
W tym artykule: Symboliczne zachowania człowieka. Początki kultury „Ludzka rewolucja” w Europie. Prawda czy mit? Europejczycy nie byli wyjątkowi Dzisiaj istoty ludzkie są dość jednolitym gatunkiem. Ta jednolitość z perspektywy ewolucyjnej nie jest szczególnie stara. Jej genetyczne podstawy zostały ustalone około pół miliona lat temu. Ale niemal na pewno błędem jest sądzić, że potrafilibyśmy wskazać pojedynczy punkt w czasie, w którym „powstał” Homo sapiens. Czyli kiedy różne cechy współczesnego człowieka zbiegły się w zdumiewającym akcie stworzenia. Symboliczne zachowania człowieka. Początki kultury Rozważmy pierwszy bezpośredni dowód czegoś, co moglibyśmy teraz nazwać złożonym, symbolicznym zachowaniem człowieka albo po prostu „kulturą”. Według aktualnej wiedzy powstała ona nie dalej niż 100 tysięcy lat temu. Znalezienie dowodów istnienia kultury na kontynencie afrykańskim zależy głównie od warunków ich konserwacji i od dostępności krajów dla archeologów. Głównym źródłem są skaliste schronienia wokół wybrzeży Afryki Południowej, skrywające prehistoryczne osady z dowodami na wykorzystanie narzędzi oraz skorup i ochry około 80 000 roku p.n.e. Na starożytne znaleziska natrafiano także w innych częściach Afryki. Ale dopiero później, około 45 tysięcy lat temu (kiedy nasz gatunek kolonizował już Eurazję), podobne dowody stają się coraz powszechniejsze i dostępne w większych ilościach. „Ludzka rewolucja” w Europie. Prawda czy mit? W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku zakładano, że 45 tysięcy lat temu wydarzyło się coś doniosłego. Jakiś nagły, twórczy rozkwit, nazywany w literaturze „rewolucją górnego paleolitu”, a nawet „ludzką rewolucją”. Ale w ostatnich dwóch dekadach coraz jaśniej dostrzegamy, że jest to raczej iluzja wynikająca z niekompletności naszych dowodów. Wyjaśniamy, dlaczego tak jest. Większość dowodów tej „rewolucji” pochodzi z jednego miejsca na świecie – z Europy, gdzie uważa się, że około 40 tysięcy lat temu Homo sapiens wyparł neandertalczyków. Wśród dowodów są: bardziej zaawansowane narzędzia łowieckie i rękodzielnicze, pierwsze niepodważalne przykłady tworzenia wizerunków z kości, kości słoniowej i gliny (w tym słynne figurki kobiet), malowane i wyryte na ścianach jaskini obrazy zwierząt, często uchwyconych z zapierającą dech w piersi dokładnością, bardziej wyrafinowane stroje i dekoracje ciała, pierwszy potwierdzony przypadek stosowania instrumentów muzycznych, na przykład fletów z kości, regularna wymiana surowców na duże odległości, a także coś, co często uznaje się za najwcześniejszy dowód nierówności społecznej, czyli wytworne pogrzeby. Tak wyglądał neandertalski „starzec”. Niesamowita rekonstrukcja twarzy sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat W jednej z francuskich jaskiń przed laty naukowcy odnaleźli szkielet neandertalczyka. Nowa rekonstrukcja rzuca światło na to, jak wyglądali nasi historyczni kuzyni w konkretnym wieku. Wszystko to robi wrażenie i daje poczucie braku synchronizacji między naszym zegarem genetycznym a kulturowym. Można zapytać: dlaczego dziesiątki tysięcy lat dzielą biologiczne źródła człowieka od powszechnych ludzkich zachowań, moment, w którym zdolni byliśmy tworzyć kulturę, od chwili, kiedy zaczęliśmy to robić? Co robiliśmy w czasie pomiędzy tymi etapami? Wielu badaczy głowiło się nad tym tematem i stworzyło nawet dla niego termin: „paradoks rozumnego” (sapient paradox). Niektórzy twierdzą nawet, że doszło do jakiejś późnej mutacji w mózgu, żeby wyjaśnić większe kulturowe zdolności Europejczyków górnego paleolitu. Jednak takich poglądów nie można brać na poważnie. Europejczycy nie byli wyjątkowi Coraz bardziej oczywiste staje się, że cały ten problem jest iluzją. Powodem istnienia tak wielu dowodów z Europy jest to, że europejskie kraje są raczej bogate, a europejskie instytucje, towarzystwa naukowe i uniwersytety dłużej badają prehistorię u siebie, niż dzieje się to w innych częściach świata. Każdy rok przynosi nowe dowody na złożoność wczesnych zachowań w innych obszarach. Nie tylko w Afryce, ale też na Półwyspie Arabskim, w południowo-wschodniej Azji i na subkontynencie indyjskim. Nawet gdy piszemy te słowa, archeologiczne stanowisko w jaskini u wybrzeży Kenii zwane Panga ya Saidi odkrywa dowody paciorków z muszli i pigmentów sięgających 60 tysięcy lat wstecz. A badania na wyspach Borneo i Sulawesi dowodzą istnienia niespodziewanego świata jaskiniowej sztuki, o wiele tysięcy lat starszej niż słynne rysunki z Lascaux i Altamiry z drugiego krańca Eurazji. Bez wątpienia pewnego dnia odkryte zostaną jeszcze starsze przykłady rysunków gdzieś w Afryce. Europa na tej mapie znalazła się późno. Nawet po wczesnym etapie kolonizacji przez współczesnego człowieka, który rozpoczął się około 45 000 roku p.n.e., kontynent ten wciąż był słabo zaludniony. Nowi przybysze koegzystowali (choć krótko) z mocniej zakorzenionymi populacjami neandertalczyków (którzy sami angażowali się w różnego rodzaju złożone czynności kulturowe). Nagły rozkwit kultury tuż po ich przybyciu może mieć związek z klimatem i demografią. Mówiąc w skrócie: ruch pokryw lodowych sprawił, że populacje człowieka w Europie zamieszkiwały surowsze i mniejsze przestrzenie niż wcześniej. Bogate w zwierzynę doliny i stepy otoczone były tundrą z północy i gęstymi lasami z południa. Nasi przodkowie musieli się poruszać po stosunkowo ograniczonych terenach w poszukiwaniu żywności, tropiąc równocześnie sezonowe przemieszczanie się stad mamutów, bizonów i jeleni. O ile łączna liczba ludzi wciąż pozostawała zdumiewająco niska, gęstość interakcji międzyludzkich radykalnie wzrosła, zwłaszcza w pewnych porach roku. A wraz z nią nastąpiły niezwykłe eksplozje kulturowej ekspresji. To jest przedruk z książki „Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości” autorstwa Davida Graebera i Davida Wengrowa w przekładzie Roberta Filipowskiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Zysk i S-ka. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Czy neandertalczycy trzymaliby kosze pod zlewem? Organizowali sobie przestrzeń mieszkalną podobnie jak ludzie
Neandertalczycy wcale nie byli prymitywnym gatunkiem. Archeolodzy odkryli, że organizowali sobie przestrzeń mieszkalną bardzo podobnie jak dawni przedstawiciele Homo sapiens.
W tym artykule: Neandertalczycy, bliscy kuzyni ludzi Jak mieszkali neandertalczycy? Podobne domy ludzi współczesnych i neandertalczyków Stanowisko Riparo Bombrini znajduje się w południowo-zachodnich Włoszech. To zawalona jaskinia skalna, którą najpierw zamieszkiwali neandertalczycy, a następnie ludzie. Pozwala to porównać, jak oba gatunki organizowały sobie skalne mieszkanie. Na stanowisku pracowali ostatnio archeolodzy z Uniwersytetu Montrealskiego i Uniwersytetu Genueńskiego. Potwierdzili wnioski, które po raz pierwszy wysnuto dekadę temu. Neandertalczycy nie pozostawiali rozkładu jaskini przypadkowi. Umieli tak zorganizować sobie w niej życie, by było im jak najwygodniej. Neandertalczycy, bliscy kuzyni ludzi Jeszcze 40 tys. lat temu nie byliśmy jedynym gatunkiem człowieka na planecie. Oprócz Homo sapiens Ziemię zamieszkiwali wówczas neandertalczycy. Mieli za sobą już dziesiątki tysięcy lat historii, w czasie których z powodzeniem przetrwali kilka następujących po sobie ochłodzeń klimatu. Z wyglądu znacznie różnili się od naszego gatunku. „Mieli obszerne klatki piersiowe o beczkowatym kształcie, masywne i muskularne ciała, szerokie nosy i cofnięte brody” – piszą w książce „Neandertalczyk odkryty na nowo” Dimitra Papagianni i Michael A. Morse (tłum. Bartosz Sałbut). „Zachowywali się podobnie do nas. Najpewniej jednak brakowało im jednej ważnej ludzkiej cechy, a mianowicie zdolności do posługiwania się symbolami”. Na czym polegało wspomniane podobieństwo w zachowaniu? Neandertalczycy grzebali zmarłych, a także opiekowali się chorymi i nie w pełni sprawnymi. Mieli język mówiony, posługiwali się ogniem, łowili ryby i zbierali owoce morza. Byli bardzo dobrymi myśliwymi. Ich ofiarami padały słonie i mamuty, ale nie tylko. W zeszłym roku naukowcy z Uniwersytetu w Tübingen przedstawili dowody wskazujące, że neandertalczycy polowali również na lwy jaskiniowe, najgroźniejsze drapieżniki prehistorycznej Eurazji. Jak mieszkali neandertalczycy? W zawalonej jaskini Riparo Bombrini naukowcy prowadzili badania już w 2013 r. Wówczas zespół pod kierunkiem Juliena Real-Salvatore’a odkrył, że neandertalczycy różne części jaskini przeznaczali do różnych celów. Gdzie indziej kroili i oprawiali zdobycz, gdzie indziej wykonywali narzędzia, jeszcze gdzie indziej odpoczywali przy ognisku. To ostatnie ulokowali w pobliżu ściany, ale tak, by między ogniskiem a nią pozostawała pusta przestrzeń. Dzięki temu w jaskini utrzymywał się obieg powietrza. Obecnie badacze przeanalizowali wyższe warstwy osadów z tego samego stanowiska. Umożliwiło to przeprowadzenie porównań między tym, jak jaskinię wykorzystywali neandertalczycy, a jak Homo sapiens o współczesnej budowie anatomicznej. Wzięto pod uwagę rozkład kamiennych narzędzi, kości zwierząt, ochry oraz skorup pozostałych po owocach morza. Przełomowe odkrycie na Syberii. To pierwsza zidentyfikowana rodzina neandertalczyków Czy neandertalczycy żyli w rodzinach? Najnowsze odkrycie w syberyjskich jaskiniach rzuca nowe światło na codzienność i więzi społeczne naszych przodków. Podobne domy ludzi współczesnych i neandertalczyków Naukowcy znaleźli kilka podobieństw między tym, jak jaskinię wykorzystywały kolejne grupy neandertalczyków i Homo sapiens. Oba gatunki używały przestrzeni w sposób ustrukturyzowany. Dzieliły ja na strefy dużej i małej życiowej aktywności. Raz obrany rozkład „pomieszczeń” utrzymywał się bardzo długo. Kolejne grupy w tym samym miejscu zakładały główne palenisko i w tym samym miejscy miały dół na odpady. Oba gatunki byłby zdolne do planowania i organizacji przestrzeni, uwzględniając przy tym ilość mieszkańców, podejmowane zajęcia itp. Istniały jednak różnice. Neandertalczycy korzystali z tej jaskini rzadko. Natomiast Homo sapiens zakładali w niej krótko- i długoterminowe bazy, pomagające eksplorować nowe terytorium. Co ciekawe, nic nie wskazuje na to, by w Riparo Bombrini dochodziło między nimi do kontaktu. – Podobnie jak Homo sapiens, neandertalczycy organizowali swoją przestrzeń życiową w sposób uporządkowany, zgodnie z różnymi zadaniami, jakie mieli do wykonania i swoimi potrzebami. Nasze badanie po raz kolejny wskazuje, że neandertalczycy byli bardziej „ludźmi”, niż się powszechnie uważa – mówi archeolożka Amélie Vallerand. Vallerand jest główną autorką nowych badań opublikowanych w czasopiśmie „Journal of Archaeological Method and Theory”. Źródła: Phys.org, Journal of Archaeological Method and Theory , Canadian Journal of Archaeology, Kopalnia Wiedzy. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dlaczego obecnie żyje tylko jeden gatunek człowieka? Poznajcie losy dawnych krewnych Homo sapiens
Jesteśmy teraz sami na świecie jako jedyna pozostała gałązka rodzaju Homo, który pojawił się w Afryce nieco później niż 2,5 miliona lat temu. Czy zniknięcie pozostałych grup miało coś wspólnego z genetyczną, kulturową lub technologiczną przewagą, którą my dysponujemy, a one jej nie miały?
W tym artykule: Gdzie podziały się inne gatunki człowieka? Neandertalczyk – nasz wymarły krewny Co się stało z hobbitami? Wyższość Homo sapiens nad innymi gatunkami? Koegzystencja różnych gatunków człowieka Kiedy się zastanawiamy nad ogromną różnorodnością ludzkiego życia, przychodzi nam do głowy refleksja, że obecnie jesteśmy tylko my. Carl Sagan powiedział: „Wymieranie jest regułą, przetrwanie wyjątkiem”. Gdzie podziały się inne gatunki człowieka? W zapisie kopalnym widzi się tyle nieistniejących już form życia, że wymieranie wyraźnie stanowi wspólny koniec dla większości gatunków, jakie żyły na naszej planecie. Nie ma obecnie żadnego z krewnych człowieka, którzy – jak się zdaje – współistnieli z nami do 40 000–50 000 lat temu. Począwszy od dwóch lub trzech różnych populacji denisowian, przez neandertalczyków i hobbitów, aż do Homo luzonensis i być może również Homo erectus. Jesteśmy teraz sami na świecie jako jedyna pozostała gałązka rodzaju Homo, który po raz pierwszy pojawił się w Afryce nieco później niż 2,5 miliona lat temu. Jak i dlaczego to się stało? Czy zniknięcie pozostałych grup miało coś wspólnego z jakąś genetyczną, kulturową lub technologiczną przewagą, którą my dysponujemy, a one jej nie miały? Czy jakąś rolę odegrała choroba lub katastrofa naturalna? Czy po prostu wszystko sprowadzało się do szczęścia? Neandertalczyk – nasz wymarły krewny Spośród wymarłych przodków rodziny ludzkiej najlepiej znamy neandertalczyków. Więcej wiemy o zniknięciu właśnie ich niż którejkolwiek z pozostałych grup. Jeśli chodzi o denisowian, to dopiero niedawno ich odkryliśmy i nadal w dużym stopniu posuwamy się po omacku, badając ich rozmieszczenie geograficzne, czas istnienia i adaptację kulturową. Brak szczątków tych ludzi oznacza, że obecnie wszelkie przypuszczenia na temat momentu ich zniknięcia są z konieczności bardzo niepewne. Co się stało z hobbitami? W przypadku hobbitów również wiemy bardzo mało. Kwestia nakładania się na siebie naszego i ich zasięgu albo kontaktu obu populacji wymaga jeszcze zbadania. Według mnie bardziej prawdopodobne wydaje się to, że hobbici zniknęli w chwili pojawienia się ludzi anatomicznie współczesnych albo po niej. Wyniki ostatnich prac przeważnie potwierdzają tę tezę. Jednakże mogło być też tak, że hobbici przetrwali dłużej. Kiedy odkryto ten gatunek, trwały spekulacje na temat grup drobnych ludzi, którzy mogli żyć na Flores jeszcze 200 lat temu. Z ustnych relacji wynika, że ci ludzie, nazywani przez miejscowych ebu gogo, bytowali, ukrywając się na obrzeżach wiosek i w ich pobliżu aż do początków kolonizacji regionu przez Holendrów. Nie wiadomo, czy te relacje mają jakieś faktyczne podstawy, gdyż nie znaleziono na to żadnych materialnych dowodów. Sugerowano, że to tylko miejscowy mit, jeden z tych, jakie istnieją w wielu rozmaitych grupach kulturowych, jak te o duszkach leśnych lub wiedźmach w kniei. Wyższość Homo sapiens nad innymi gatunkami? Powszechnie uważa się, że główną przyczyną wymierania, zarówno innych gatunków ludzi, jak i wielu gatunków zwierząt, jest nagłe pojawienie się Homo sapiens. Ale jak duża część tego przekonania opiera się na domniemanej wyższości nas, ludzi? Czy to nie znaczy, że jako ostatni pozostali przy życiu jesteśmy w naturalny sposób najskuteczniejsi i zwyciężyliśmy w rywalizacji, którą Herbert Spencer nazwał „przeżywaniem najlepiej dostosowanych”? Najlepszy zapis dotyczący neandertalczyków, wobec tego również ich zniknięcia, pochodzi z zachodniej części Europy. Kiedy archeolodzy zbadali sekwencję warstw z różnych kultur na europejskich stanowiskach archeologicznych, zauważyli w niektórych przypadkach cienką warstwę jałową między najpóźniejszymi poziomami neandertalskimi – zwykle jest to kultura mustierska albo na niektórych obszarach szatelperońska – a najwcześniejszym poziomem ludzi anatomicznie współczesnych, często kojarzonych z kulturą oryniacką z okresu od 35 000 do 42 000 lat temu. Utrzymywano, że dowodzi to, iż kontaktów obu grup było niewiele albo nie było ich wcale, ponieważ neandertalczycy już zniknęli przed naszym pojawieniem się. Argumenty o istniejącej w niektórych przypadkach „interstratyfikacji” wytwórczości oryniackiej i mustierskiej/szatelperońskiej wzbudziły zaciekłe spory, w których uznano je bez wyjątku za pozbawione solidnych dowodów. Jednakże około roku 2005 istniał szeroko rozpowszechniony pogląd, że w niektórych regionach neandertalczycy faktycznie dożyli całkiem późnych czasów. Na przykład w pewnych częściach Europy wyniki datowania radiowęglowego neandertalskich kości dowodziły ich młodego wieku, wynoszącego nawet 28 000–30 000 lat. Nie uważam, że nie powinniśmy wyobrażać sobie obu grup żyjących obok siebie. Cały kontynent bez wątpienia zamieszkiwały przez długi czas różne grupy ludzkie, tworzące obraz przypominający mozaikę. Koegzystencja różnych gatunków człowieka Wydaje się, że w niektórych regionach neandertalczycy byli obecni jeszcze w czasach późniejszych, około 40 000 lat temu, podczas gdy w innych na pozór zniknęli 5000 lat wcześniej. Możemy sobie wyobrażać tę mozaikę w formie szeroko pojętej równoczesności w różnych częściach Europy, ale z utrzymywaniem przez różne grupy pewnego stopnia separacji. Mamy oczywiście bezpośrednie dowody nakładania się na siebie zasięgu obu grup oraz interakcji między nimi w Peşteracu Oase. Jednak wśród późnych neandertalczyków nie znaleźliśmy jeszcze danych dowodzących introgresji DNA [proces polegający na przepływie puli genowej jednego gatunku do puli genów innego gatunku w czasie krzyżowania – przyp. red. NG] ludzi anatomicznie współczesnych. Tak wyglądał neandertalski „starzec”. Niesamowita rekonstrukcja twarzy sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat W jednej z francuskich jaskiń przed laty naukowcy odnaleźli szkielet neandertalczyka. Nowa rekonstrukcja rzuca światło na to, jak wyglądali nasi historyczni kuzyni w konkretnym wieku. Wydaje się jasne, że po prostu nic nie przemawia za ideą inwazji ludzi anatomicznie współczesnych na Europę, skutkującej szybkim zniknięciem neandertalczyków. Przez ponad 10 tysiącleci przed swoim ostatecznym zniknięciem 39 000 lat temu neandertalczycy byli naszymi sąsiadami, może przyjaciółmi, być może czasem kochankami, a niekiedy wrogami. Chociaż w świetle niekompletnego ze swej natury zapisu archeologicznego musimy zachowywać ostrożność, wyniki ostatnich badań wskazują, że liczebność poszczególnych populacji mogła być znacząco różna. Zamiast przywoływać argument o wyższości Homo sapiens, można by równie dobrze powiedzieć, że neandertalczycy nieuchronnie musieli zniknąć, ponieważ byli mniej liczni i odznaczali się mniejszą różnorodnością genetyczną. Domniemana przewaga kulturowa ludzi anatomicznie współczesnych mogła się pojawić dopiero pod koniec długiego okresu współistnienia obu grup, trwającego do 10 000 lat, w którym trwała interakcja tych ludzi i ich wzajemny wpływ na siebie. Wydaje mi się, że zastępowanie neandertalczyków prawdopodobnie odbywało się w różnym tempie i w różnych miejscach przez tysiące lat. Zastanawiam się również nad możliwością zachodzącej w miarę upływu czasu asymilacji neandertalczyków przez grupy ludzi anatomicznie współczesnych. To jest przedruk z książki „Nie tylko Homo sapiens. Nowa historia pochodzenia człowieka” autorstwa Toma Highama, która ukazała się nakładem wydawnictwa Prószyński i s-ka w przekładzie Adama Tuza. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
W Izraelu znaleziono prehistoryczne kamieniołomy, w pobliżu których Homo erectus polował na słonie
Praludzie przez setki lat wydobywali kamień i wytwarzali narzędzia w pewnych konkretnych miejscach. Jak się okazało, chętnie korzystali z tych kamieniołomów, w pobliżu których przechodziły słonie.
W tym artykule: Czego Homo erectus potrzebował do życia Zagadka z Górnej Galilei Szlaki wędrówek słoni Święta trójca paleolitu Kto jako pierwszy opanował ogień? To wcale nie był Homo sapiens. Tę umiejętność posiadał już Homo erectus, człowiek wyprostowany. Pojawił się na Ziemi około 1,8 mln lat temu i przetrwał ponad półtora miliona lat – co najmniej pięć dłużej niż istnieje nasz gatunek. Skąd ten sukces? Homo erectus zdobył umiejętności, których nie posiadały wcześniejsze homininy. Poza opanowaniem ognia przypisuje mu się jako pierwszemu wykuwanie pięściaków – charakterystycznych wielofunkcyjnych narzędzi epoki kamienia. Człowiek wyprostowany był nie tylko wytrawnym kamieniarzem, ale i myśliwym. Nie ograniczał się do drobnej zwierzyny, jak gryzonie czy żółwie. Polował także na większą zdobycz. Badania naukowców z Uniwersytetu Telawiwskiego wskazują, że były nią słonie. Archeolodzy odkryli, że praludzie regularnie korzystali wyłącznie z tych kamieniołomów, w pobliżu których przebiegały szlaki wędrówek słoni. Czego Homo erectus potrzebował do życia Naukowcy prowadzili badania w Górnej Galilei. W tym regionie znajduje się bardzo wiele prehistorycznych wychodni. Zlokalizowane są w pobliżu głównych stanowisk paleolitycznych w dolinie Emek ha-Chula: Gesher Benot Ya'akov i Ma'ayan Baruch. Od dwudziestu lat kamieniołomy Homo erectus analizuje prof. Ran Barkai. – Praludzie potrzebowali do życia trzech rzeczy: wody, żywności i kamienia – mówi. – Woda i pożywanie są niezbędne każdemu żyjącemu stworzeniu. Jednak ludzie musieli mieć jeszcze kamienne narzędzia, by zabijać i szlachtować zwierzęta. Brakowało im bowiem ostrych pazurów i kłów innych drapieżników – dodaje. Zagadka z Górnej Galilei Przez lata pracy prof. Barkai zauważył zastanawiającą prawidłowość. Wraz z innymi archeologami natrafiał na liczne kamienne wychodnie, używane przez praludzi do wytwarzania narzędzi z krzemienia. Tuż obok często znajdowały się inne miejsca z krzemiennymi konkrecjami, dogodnie położone i dostępne. Nie było tam jednak żadnych śladów ludzkiej działalności. Pytanie brzmiało: dlaczego Homo erectus upodobał sobie pewne miejsca – i wracał do nich regularnie, pokolenie po pokoleniu – podczas gdy inne omijał? Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać Nowe metoda analizy danych genetycznych doprowadziła do zaskakującego odkrycia. Niecały milion lat temu nieznany gatunek praludzi, od którego najprawdopodobniej pochodzą nasi poprzednicy, niem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/przodkowie-ludzi-prawie-wymarli-900-tys-lat-temu-zostalo-tylko-1300-osob-ktore-mogly-sie-rozmnazac-fot-getty-images-952d432.jpg" width="938" height="628" alt="Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać (fot. Getty Images)" title="Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać (fot. Getty Images)" /> Szlaki wędrówek słoni Odpowiedź przyniosła baza danych zawierająca informacje o prehistorycznych drogach migracji słoni. Kiedy naukowcy zestawili ją z mapą kamieniołomów używanych w dolnym paleolicie, tajemnica się wyjaśniła. Praludzie wydobywali kamień i wytwarzali narzędzia w pobliżu ścieżek, którymi do wodopoju wędrowały słonie. – Słoń wypija średnio 400 litrów wody dziennie – mówi dr Meir Finkel, współautor badań. – Dlatego właśnie trzyma się stałych ścieżek. Zwierzęta te są zależne od codziennej porcji wody, a przez to od jej źródeł: brzegów jezior, rzek i strumieni. W rezultacie w wielu przypadkach miejsca polowań i oprawiania słoni naukowcy znajdowali w „wąskich gardłach”. Np. tam, gdzie rzeka przepływała przez stromy wąwóz. Albo gdzie ścieżka ciągnąca się wzdłuż brzegu jeziora zajmowała całą przestrzeń między brzegiem a pasmem górskim. W takim terenie zwierzę łatwiej było osaczyć i zabić. Po udanym polowaniu zaś – prędko poszlachtować, tak by ofiara nie padła łupem czających się w pobliżu drapieżników. Święta trójca paleolitu By potwierdzić uzyskane wyniki, naukowcy przyjrzeli się też bliżej wczesnym paleolitycznym stanowiskom z Azji, Europy i Afryki ze skamieniałościami upolowanych słoni i mamutów. Oraz późniejszym, ze szczątkami hipopotamów, wielbłądów i koni. – Wydaje się, że „święta trójca paleolitu” jest uniwersalna. Gdziekolwiek była woda, były słonie. A gdziekolwiek były słonie, ludzie musieli znaleźć odpowiednie wychodnie, aby wydobywać kamień i wytwarzać narzędzia do polowania – mówi prof. Barkai. – To była tradycja: przez setki tysięcy lat słonie wędrowały tymi samymi trasami, podczas gdy w pobliżu ludzie produkowali kamienne narzędzia. Ostatecznie zwierzęta te wyginęły, a świat zmienił się na zawsze – dodaje badacz. Źródło: Phys.org, Archaeologies, Live Science, Human Origins. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Polacy odkryli w Uzbekistanie zagadkowe narzędzia sprzed 70 tys. lat. Tropią ludzi, którzy je wykonali
Innowacyjne narzędzia krzemienne sprzed 70 tys. lat odkryli polscy archeolodzy w Uzbekistanie. Teraz próbują ustalić, kto je wykonał. Ma to fundamentalne znaczenie w ustaleniu kierunków pradziejowych migracji człowieka i jego krewnych.
W tym artykule: W drodze na wykopaliska. Trekking na rzecz nauki Cel badań – jaskinie zasiedlone dziesiątki tysięcy lat temu Realia badań wykopaliskowych Pytania czekają na odpowiedzi. Potrzebne dalsze badania Dotarcie do jaskini – celu badań – zajęło archeologom kilka dni. Ekspedycja w Uzbekistanie odbyła się w 2023 roku. Trasa wiodła przez szczyt Duży Chimgan o wysokości 3300 m n.p.m. W czasach sowieckich było to miejsce obozów szkoleniowych dla początkujących alpinistów. Potem nie było już żadnej widocznej ścieżki. Wizualnie masywy te przywodzą na myśl Tatry Zachodnie, ale – jak podkreślają naukowcy – na sterydach. W drodze na wykopaliska. Trekking na rzecz nauki – Narzędzia do prowadzenia wykopalisk i sprzęt do biwakowania pod gołym niebem nieśliśmy na naszych plecach – mówi National Geographic Polska kierowniczka ekspedycji, dr hab. Małgorzata Kot z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Waga takiego zestawu łącznie z wodą i prowiantem? Około 25–45 kg. – Po drodze spotkaliśmy ostatnich pasterzy schodzących na zimę z gór. Powiedzieli nam, że dalej za nimi nie ma już nikogo i zostajemy w górach sami – wspomina dr hab. Kot. Z tym „sami” nie było to do końca prawda. Archeolodzy dostali wcześniej ostrzeżenie: niedźwiedzie w górach są wyjątkowo niespokojne, bo całe lato panowała susza. A owce to stosunkowo łatwy łup dla tych zwierząt. Gdy ostatni pasterze sprowadzą swoje stada na zimę w doliny, niedźwiedzie chodzą głodne. Wybór pory roku na wyprawę był podyktowany stanem wody w rzekach. Jesienią jej poziom jest najniższy i najłatwiej jest je przejść. A idąc, trzeba je przechodzić wpław. Ze sprzętem na plecach jest to zawsze problematyczne. Cel badań – jaskinie zasiedlone dziesiątki tysięcy lat temu Po co ten cały trud i znój? Celem archeologów w 2023 roku były dwie jaskinie położone wysoko w górach Tien Szan, na pograniczu Uzbekistanu i Kirgistanu. Takie miejsca to skarbnice wiedzy o najbardziej odległej przeszłości człowieka. Archeolodzy liczyli, że odnajdą tam odpowiedzi na najbardziej fundamentalne pytania. Kiedy i w jakich kierunkach człowiek współczesny rozprzestrzenił się po świecie? – To, co odkryliśmy dotąd na stanowiskach otwartych w tym regionie, to narzędzia kamienne sprzed 70 tysięcy lat, które noszą cechy pewnej innowacji technologicznej. To zaskoczenie, bo podobne zabytki na Bliskim Wschodzie, na Ałtaju i w Mongolii datowane są maksymalnie na 45–50 tysięcy lat – relacjonuje ekspertka. Wyniki tych badań opublikowali jakiś czas temu w prestiżowym piśmie „Antiquity”. Teraz archeolodzy chcieli znaleźć podobne zabytki w jaskiniach. Na razie bezskutecznie. Ta innowacja polegała na znalezieniu sposobu na produkcję seryjną długich odłupków kamiennych o równoległych krawędziach, które archeolodzy nazywają wiórami. To z wiórów produkowano następnie rozmaite narzędzia. – Produkcja wiórów kamiennych jest tez bardzo ergonomiczna – podkreśla badaczka. Z jednej bryły kamienia powstaje wiele niemal identycznych form gotowych do dalszej obróbki w narzędzia. Wcześniej ta powtarzalność była na poziomie jednego czy dwóch odłupków o celowym kształcie na bryłę, a pozostałe 50–100 odłupków to były odpady. Co zatem oznaczają znaleziska z Uzbekistanu? Odpowiedź nie jest łatwa. Są dwie możliwości. Być może oznacza to, że archeologom w uzbeckich górach udało się znaleźć ślady po najstarszej migracji człowieka współczesnego do Azji Centralnej już 70 tysięcy lat temu. Druga możliwość: innowację technologiczną wymyślili może neandertalczycy lub denisowianie, czyli krewni człowieka współczesnego. W ostatnich latach archeolodzy ujawniają, że neandertalczyk władał językiem, grzebał swoich zmarłych, chorych otaczał opieką i nosił okrycia. Był więc bliższy ludziom współczesnym, niż się nam wcześniej wydawało. Realia badań wykopaliskowych Warunki pracy w terenie nie było komfortowe. Jedna z badanych jaskiń okazała się na co dzień zamieszkała przez niedźwiedzie. W środku były ich dwa legowiska. Na szczęście w czasie, gdy naukowcy w niej obozowali, nie spotkali ani jednego. Świeże, parujące jeszcze niedźwiedzie odchody na ścieżce przed pieczarą świadczyły jednak o tym, że zwierzęta były ciągle obok pobliżu. Jaki był plan na wypadek spotkania z misiami? – Petardy odstraszające te zwierzęta były nie do kupienia, nie mówiąc o broni. Postawiliśmy na silną stroboskopową lampę. A na wszelki wypadek spaliśmy w jednym namiocie. W drugim umieściliśmy cały prowiant – mówi dr hab. Kot. Niska temperatura zniechęciła badaczy do wystawienia całonocnych wart. Nawet w namiocie było zimno. Śpiwory przymarzały im czasem w nocy do ścian namiotu. Przyroda nie była ciągle złowroga. Na przykład na szlaku biało-czerwonym ciągle towarzyszyły orły. – Latały nad nami, pod nami. Wszędzie. Są naprawdę piękne – nie kryje zachwytu archeolożka. Przed członkami ekspedycji czmychały do nor liczne stada świstaków. Widoki wysokich gór zapierały dech w piersiach. Pytania czekają na odpowiedzi. Potrzebne dalsze badania Nie jest jasne, kto mieszkał w Tien Szanie w obecnym Uzbekistanie 70 tysięcy lat temu i produkował narzędzia z kamiennych wiórów. – Na to odpowiedzieć mogą tylko paleogenetycy i paleoantropolodzy. Ale aby dostarczyć im danych, muszę poszukać jaskiń z kośćmi – podkreśla archeolożka. Oznacza to dalsze wyprawy w niegościnne góry zachodniego Uzbekistanu. Uzbekistan poza sezonem: Droga do Samarkandy 44 stopnie w cieniu? Nic dziwnego, że latem w Uzbekistanie nie ma turystów. I że ceny spadają! W ostatniej ekspedycji oprócz dr hab. Kot wzięli udział Michał Leloch z Wydziału Archeologii UW, prof. Marcin S. Przybyła z Instytutu Archeologii UJ oraz Gayrathon Mukhtarov z Narodowego Centrum Nauki Uzbeckiej Akademii Nauk. Na fragmenty szkieletów na razie nie udało się natknąć. W planach jest zbadanie 30 jaskiń. Do tej pory archeolodzy zbadali tylko kilka. Projekt potrwa kilka kolejnych lat. Będzie prościej z dotarciem do Uzbekistanu, bo od marca wreszcie można polecieć do tego kraju bezpośrednim połączeniem uruchomionym przez LOT. Ta wiadomość cieszy polskich badaczy, którzy przyznają, że czekali na to od dłuższego czasu. Zwracają uwagę na to, że o wiele łatwiej będzie im przewozić sprzęt i próbki do analiz laboratoryjnych. – Uzbekistan to wyjątkowy kraj o unikatowej kulturze. Bardzo lubię tam wracać – kończy dr hab. Kot. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Śladami pierwszego Homo sapiens w Chinach. Jaskinia Tianyuan pełna zagadkowych kości
To jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych Chin. Odkryto tu kości jednego z pierwszych Homo sapiens, który dotarł do dzisiejszego Państwa Środka. Ze szczątków człowieka można wywnioskować, że nosił buty – pisze dla National Geographic z Chin Paul Salopek.
W tym artykule: Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Człowiek z Tianyuan – kim był? Pradziejowe obuwie made in China W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Widok z jaskini Tianyuan Jaskinia Tianyuan, Chiny: 39° 39’ 28” N, 115° 52’ 17” E Pniemy się po zielonych wzgórzach na zachód od Pekinu. Porastają je dzikie morele i orzechy włoskie. Ich owoce są małe, twarde, gorzkawe. Wśród zieleni jak szalone ćwierkają chmary mazurków. Na dnie doliny w promieniach słońca lśni pogrążona w ciszy wieś. Jakim cudem ten rajski zakątek uchował się na obrzeżach 22-milionowej metropolii? Wygląda to jak sen, z pewnością jest zagadką. Pylistą, wspinającą się zakosami ścieżką dla kóz maszeruje przede mną profesor Gao Xing. Zmierzamy ku wejściu do jaskini, przegrodzonemu żelazną kratą z napisem „Tianyuan”. W środku znaleziono jedne z najstarszych szczątków Homo sapiens w Chinach. – Sprzed jakichś 40 tys. lat – mówi Gao, krępy, małomówny mężczyzna o pewnym kroku kogoś, kto pół życia spędził na wykopaliskach. Jest specjalistą od kamiennych narzędzi z Instytutu Paleontologii Kręgowców i Paleoantropologii Chińskiej Akademii Nauk. Przed kosmicznym promieniowaniem chroni go kapelusz z szerokim rondem i bluzka z długimi rękawami. – No i jak? – uśmiecha się. Wspaniale. Czuję radość i wzruszenie. Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Od kilkunastu lat maszerowałem w kierunku jaskini Tianyuan – miejsca szczególnego dla antropologów badających wędrówki pierwszych ludzi i ich rozprzestrzenianie się po świecie. Od 2013 r. wędruję z Afryki, podążając śladami najdawniejszych współczesnych mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy w epoce kamienia eksplorowali naszą planetę. Opisuję historię miejsc na trasie i rozgrywające się tam obecnie wydarzenia. Rozmawiam z poszukiwaczami skamieniałości i poetami. A teraz, o ledwie dzień spaceru ze stolicy Chin, spotykam wreszcie jednego z tych pradawnych pionierów. Odczuwam wyjątkową więź z Człowiekiem z Tianyuan. Wędrowcem, który złożył tu swe kości – i już nie powstał – u zarania naszych dziejów, gdy cała Ziemia była dla nas nowa. Znaleziska szczątków wczesnych Homo sapiens są niezwykle rzadkie. Gdyby wszystkie skamieliny – pogruchotane kości palców, zęby, skorupy czaszek – zebrać w jednym miejscu, zmieściłyby się w sporej szopie. View Ediplayer on the source website Jak to często bywa, na Człowieka z Tianyuan natrafiono przypadkiem. Jego szkielet, a także kości wymarłych już jeleni i jeży, znaleźli chłopi. Ryli w jaskini w poszukiwaniu źródła. – Kompletnie zaburzyli stratygrafię – wzdycha Gao. – Mógł to być pochówek, ale równie dobrze scena zbrodni. Nie wiemy. Nie znaleźliśmy żadnych artefaktów, żadnych śladów ognia. Pieczara jest zbyt mała, by w niej zamieszkać. Fakt, bardzo tu ciasno – trzeba zgiąć się wpół i trzymać łokcie przy ciele, jak w kawalerce na Manhattanie. Maleńka wapienna grota wcina się w zbocze wzgórza może na 20 kroków. Gao przypuszcza, że Człowiek z Tianyuan mógł zostać zamordowany, a jego zwłoki wrzucono w szczelinę. A może sam się tu wczołgał, szukając schronienia, i zmarł – chory lub ranny. Nie znaleziono jego czaszki. Możliwe, że porwał ją jakiś drapieżnik – albo zabrali współcześni wieśniacy. Co wiemy na pewno? Człowiek z Tianyuan – kim był? Był mężczyzną. Zmarł od 39 do 42 tys. lat temu. Na podstawie stanu uzębienia jego wiek szacuje się na jakieś 40–50 lat. Jak na epokę kamienia był sędziwym starcem. Mieszkał w okolicy o umiarkowanym klimacie, obfitującej w zbiorniki wody. W krainie lesistych wzgórz, mokradeł, jezior i rzek. Badania jego skamieniałych kości wykazały obecność izotopów wskazujących na dietę bogatą w białko ryb słodkowodnych. Niekiedy jadał też pewnie mięso bizonów i dzikich świń. Badania genetyczne sugerują, że Człowiek z Tianyuan należał do wytrzymałych azjatyckich osadników – nomadów, którzy wywędrowali z Afryki i zdążyli się już nieco zróżnicować względem swych europejskich pobratymców. W jego DNA zidentyfikowano markery genetyczne typowe dla współczesnych Azjatów oraz rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Są to jednak ślady bardzo mglistego i dawnego pokrewieństwa. Wątpliwe, by był bezpośrednim przodkiem kogokolwiek z żyjących dziś ludzi. To raczej jeden z pionierów z prapoczątków ludzkości. Zbieracz i łowca z linii, która rozwidlała się, gmatwała, krzyżowała z innymi – aż w końcu wygasła. Możliwe też, że nosił buty. Pradziejowe obuwie made in China Erik Trinkaus, antropolog z Washington University w St. Louis, przebadał kości palucha Człowieka z Tianyuan. Jak wyjaśnił dziennikarzom brytyjskiej gazety „Telegraph”, paluchy współczesnych ludzi – ze względu na używanie obuwia – są „małe i słabowite”. Jeśli całe życie chodzi się boso, ma się grubsze, solidniejsze kości. Analiza porównawcza budowy stopy Człowieka z Tianyuan i współczesnych ludzi doprowadziła Trinkausa do wniosku, że nasz praprzodek nosił zapewne buty ze skór zwierząt, tak jak dziś robią to wierni tradycji Inuici z Arktyki. Jeśli to prawda, prapoczątki haluksów i innych zwyrodnień stóp należałoby datować na zadziwiające 30 tys. lat temu. Wiek najstarszego znanego nam obuwia, ustalony za pomocą datowania radiowęglowego, szacowany jest na zaledwie 10,5 tys. lat. To kilkadziesiąt par wyplatanych z trawy sandałów, znalezionych w jaskini wulkanicznej w Oregonie. – To tylko hipoteza – zastrzega profesor Gao, zaprowadziwszy mnie do pobliskiego muzeum. Obuwniczy prymat jaskini Tianyuan ogłasza tu tabliczka ustawiona na typowej wystawie prezentującej życie jaskiniowców. W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Muzeum urządzono ponad znacznie starszym i bardziej znanym kompleksem jaskiń Zhoukoudian, wchłoniętym przez przedmieścia rozrastającego się Pekinu. Przedstawiciele Homo erectus – naszych praprzodków, którzy wywędrowali z Afryki zawrotne 2 miliony lat temu – zamieszkiwali w tych grotach przez co najmniej 700 tys. lat, na długo przed pojawieniem się Homo sapiens. Gigantyczna, odlana z brązu głowa jednego z nich – nazywanego człowiekiem pekińskim – beznamiętnie spogląda w dal przy wejściu do muzeum. Ma zadziwiająco współczesne rysy. Mężczyzna ten wygląda jak typowy, dobrze zbudowany mieszkaniec obrzeży chińskiego miasta. Przywodzi to na myśl historię człowieka z Piltdown. Patriotycznie usposobieni angielscy paleontolodzy obwołali go niegdyś brakującym ogniwem i „najdawniejszym Anglikiem”. Aż w 1953 r. wyszło na jaw, że owo rzekome znalezisko jest spreparowanym przez nacjonalistów falsyfikatem. Swoją drogą, bardzo to wszystko ludzkie. Każdy z nas chce okazać się w jakiś sposób wyjątkowy i niepowtarzalny – choćby i w prehistorii. Pragniemy odróżnić się (i wyróżnić!) z grona naszych braci i sióstr z drugiej strony ulicy – albo z drugiej strony miasteczka, gór czy oceanu. Tyle, że wcale różni nie jesteśmy. Widok z jaskini Tianyuan Z wejścia do jaskini Tianyuan widzę strome, pomarszczone wzgórza, skąpane w złocistym blasku słońca. – To fragment dłuższego łańcucha – wyjaśnia profesor Gao. – Zbudowany jest w większości z wapienia. Jest tam więc pewnie mnóstwo jaskiń do przebadania. A wśród nich może być wiele innych Tianyuanów i Zhoukoudianów. A potem żali się, że społeczeństwo nie docenia badaczy z jego działki. – Kamienne narzędzia? – narzeka. – Gdy pokazuje je ludziom, mówią: „Przecież to tylko kamyk!”. Nie dowierzają nam, ekspertom. To ciężki kawałek chleba. Kładę mu dłoń na ramieniu, odzianym w tkaninę w kolorze khaki. – Spróbuj zostać pisarzem – radzę mu. Gao ze śmiechem kiwa głową. O czym marzył Człowiek z Tianyuan? Na co się skarżył? Że nie był dość kochany? Że czuł się, jakby nie mógł wyrwać się z zaklętego kręgu? Że powodowały nim nielitościwe odruchy serca lub żołądka? Czas opuścić jaskinię. Profesor Gao zamyka kratę. Podążam za nim wyboistym duktem, spływającym do zalanej światłem doliny. Dwaj panowie w słusznym wieku dziarsko wywijający ramionami. Idziemy tak sobie z powrotem ku naszym własnym życiom – i grobom. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0