Trudne początki rodzicielstwa. Homo erectus też zmagał się z bezradnością dzieci
Dzisiejsze rodzicielstwo jest trudne? Nowe badania dowodzą, że nasi przodkowie żyjący milion lat temu mierzyli się z podobnymi wyzwaniami. Bezradne niemowlęta Homo erectus i Homo floresiensis wymagały tak samo intensywnej opieki, jak dzisiejsze dzieci. A świadczą o tym odkryte przez naukowców… płaskie głowy.
Ludzkie niemowlęta rodzą się wyjątkowo bezradne w porównaniu do innych naczelnych. Mają słabe mięśnie szyi, miękkie kości czaszki i niedojrzałe mózgi, które gwałtownie rosną po porodzie. Ta biologiczna cecha wymusza na rodzicach ogromne zaangażowanie już od pierwszej sekundy życia dziecka. Taka dziecięca bezradność związana jest z ewolucyjnym kompromisem między dwunożnością a dużym mózgiem. Jak zbadać rodzicielstwo? Zespół prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego skupił się na zjawisku zwanym deformacyjną plagiocefalią, czyli syndromem płaskiej głowy. Powstaje on, gdy niemowlę o miękkiej czaszce zbyt długo leży w jednej pozycji. Dziecko nie jest w stanie tego kontrolować, bo ma zbyt słabe mięśnie szyi, dlatego musi polegać na rodzicu. Ślady syndromu płaskiej głowy udało się znaleźć w zapisie kopalnym. Opisano je na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”. Nowoczesna analiza czaszek Aby znaleźć przykłady pradziejowych deformacji czaszek, naukowcy porównali skany CT ponad 100 współczesnych niemowląt, 385 historycznych czaszek z Japonii, blisko tysiąca czaszek małp oraz skamieniałości Homo erectus i Homo floresiensis. – Nasza metoda poszukuje zmian w kształcie górnej części czaszki, które wystąpiły około lub wkrótce po urodzeniu i pozostały w pewnym stopniu do dorosłości – wyjaśnił prof. Yousuke Kaifu. Pozwoliło to na obiektywne porównanie stopnia deformacji między gatunkami. Człowiek kontra małpa Analiza wykazała, że czaszki małp, które rodzą się bardziej niezależne, wykazują niewielki zakres deformacji. Tymczasem próbki ludzkie – w tym te kopalne – charakteryzują się ogromną rozpiętością zniekształceń głowy. – To było ekscytujące, ponieważ niewiele wiemy o zachowaniu Homo erectus. Jeśli rodzili fizycznie bezradne dzieci, to mówi nam coś o ich zachowaniach, ponieważ musieli opiekować się dzieckiem tak pilnie jak my – powiedział prof. Kaifu. Zagadka małego hobbita. Nie tylko duże mózgi Zaskoczeniem było odkrycie silnej plagiocefalii u Homo floresiensis, gatunku o mózgu wielkości szympansa. Podważa to tezę, że bezradność noworodków jest wyłącznie ceną za wysoką inteligencję. – Nawet jeśli rozmiar ich mózgu był znacznie mniejszy, ich etap noworodkowy podążał już za tym samym rodzajem trudnego procesu, co u przodków współczesnych ludzi o większych mózgach – zaznaczył prof. Kaifu. Sugeruje to, że ten model rozwoju ma znacznie głębsze korzenie. Korzenie opieki starsze, niż sądzono Konieczność opieki nad bezbronnym noworodkiem w środowisku pełnym drapieżników wymuszała współpracę całej grupy. Samotna matka nie mogłaby przetrwać bez wsparcia ojca i innych członków społeczności. – Wymagająca odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i wspieranie matek z ich niemowlętami może być w rzeczywistości integralną częścią naszej ludzkiej historii, przynajmniej od czasów wspólnego przodka Homo erectus i Homo floresiensis ponad milion lat temu – podsumowuje japoński badacz. Co nam mówi płaska głowa? Czy zatem plagiocefalia u naszych praprzodków to wynik zaniedbania rodziców? Nie zawsze walka z tym syndromem jest możliwa. Dziś wiemy zdecydowanie więcej o nim i o jego konsekwencjach w późniejszym życiu w postaci problemów ze zgryzem czy krzywym kręgosłupem. Z tego z pewnością nie zdawali sobie sprawy ani erectus, ani floresiensis. Rodzice żyjący milion lat temu mieli większe zmartwienia (jak na przykład przetrwania w sąsiedztwie wielkich drapieżników), niż ciągła zmiana pozycji noworodka, która i tak mogłaby na wiele się nie zdać. Fakt, że ich noworodki przetrwały – również z plagiocefalią – świadczy, że były zaopiekowane. Źródło: Proceedings of the Royal Society B Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Nasi przodkowie zabijali i jedli słonie już 1,8 mln lat temu. To pomagało zasilać ich rosnące mózgi
Wyobraźmy sobie zwierzę niemal dwukrotnie większe od współczesnego słonia afrykańskiego, osiągające wagę ponad 10 ton i mierzace 4,5 metra. To Elephas recki – prehistoryczny tytan, który przemierzał tereny dzisiejszej Tanzanii blisko 2 mln lat temu. Teraz wyobraźmy sobie grupę naszych przodków stojących nad jego truchłem, ćwiartujących je i przygotowujących do spożycia. Choć brzmi to surrealistycznie, to najnowsze odkrycia archeologiczne dowodzą, że polowanie na giganty było codziennością homininów znacznie wcześniej, niż przypuszczaliśmy.
Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali nad tym, kiedy nasi przodkowie zaczęli polować na megafaunę (czyli zwierzęta ważące ponad 1000 kg) lub wykorzystywać ją padlinożernie. Nowe badania w słynnym wąwozie Olduvai w Tanzanii przesunęły tę granicę. Na stanowisku EAK zidentyfikowano dowody na ćwiartowanie słonia datowane na 1,8 miliona lat temu. To o 300 tysięcy lat wcześniej, niż wskazywały poprzednie szacunki dla tego regionu. Homo erectus musieli czymś zasilić swoje mózgi. Archeologiczna detektywistyka W archeologii tradycyjnym dowodem na ćwiartowanie mięsa są nacięcia pozostawione na kościach przez kamienne narzędzia. Jednak w przypadku gigantów, takich jak słonie, dowody te są niezwykle trudne do zdobycia. Skóra słonia ma kilka centymetrów grubości, a masa mięśniowa jest tak ogromna, że kamienne narzędzie mogło nigdy nie dotknąć kości. Dodatkowo miliony lat erozji często zacierają subtelne ślady. Skąd wiemy, że nasi przodkowie jedli słonie? Zespół badawczy musiał więc spojrzeć na problem szerzej, analizując tzw. tafonomię przestrzenną, czyli wyjątkowy „odcisk palca”, jaki na miejscu zdarzenia zostawia każdy drapieżnik. Porównując układ kości z Olduvai do współczesnych padłych słoni badanych w Botswanie, naukowcy odkryli, że szczątki na stanowisku EAK nie rozsypały się naturalnie ani nie zostały rozwleczone przez hieny. Ich skupienie oraz duże zagęszczenie narzędzi kamiennych wokół konkretnych części szkieletu wskazuje na intensywną, celową obróbkę wykonaną ludzką ręką. Kluczowym dowodem okazały się jednak specyficzne uszkodzenia, znane jako „zielone złamania”. Są to pęknięcia powstałe w momencie, gdy kość była jeszcze świeża i pełna wartościowego szpiku. W ekosystemie sawanny nie ma drapieżnika poza człowiekiem, który byłby w stanie rozłupać tak masywne kości nóg dorosłego słonia. Nawet hieny cętkowane, dysponujące potężnym naciskiem szczęk, kapitulują przed kośćcem tej skali. Obecność takich pęknięć na stanowisku EAK, w połączeniu z precyzyjnym rozkładem artefaktów, stanowi ostateczne potwierdzenie: to była prehistoryczna rzeźnia, w której nasi przodkowie z chirurgiczną na owe czasy precyzją wydobywali najcenniejsze składniki odżywcze. Dlaczego słoniowy obiad był kluczowy dla ewolucji? Odkrycie to nie jest jedynie ciekawostką z prehistorycznego menu. Wiąże się ono bezpośrednio z hipotezą kosztownej tkanki. Mózg jest bowiem organem niezwykle energochłonnym – u ludzi pochłania około 20% całej energii organizmu. Aby mógł urosnąć u naszych ewoluujących przodków, potrzebowali oni stałego dostępu do wysokokalorycznego paliwa, czyli tłuszczu i białka. Słonie były w tym kontekście idealnymi bankami energii. Przetworzenie jednego takiego osobnika dostarczało kalorii, które mogły utrzymać liczną grupę przy życiu przez wiele dni, dając im czas na rozwój relacji społecznych zamiast ciągłego poszukiwania jedzenia. Co ciekawe, praca przy 10-tonowym truchle była zajęciem ekstremalnie niebezpiecznym. Zapach krwi przyciągał gigantyczne hieny i tygrysy szablozębne. Fakt, że homininy decydowały się na taką ucztę, dowodzi ich ogromnej odwagi i ścisłej współpracy. Jedna grupa prawdopodobnie zajmowała się krojeniem, podczas gdy inna pełniła wartę, odstraszając drapieżniki kamieniami i krzykiem. Polowanie na słonia sprzed 1,8 miliona lat Dowody z wąwozu Olduvai pokazują, że 1,8 miliona lat temu nasi przodkowie byli już istotami wysoce adaptacyjnymi. Potrafili przetrwać przejście z gęstych lasów na otwartą sawannę, kompensując swoje biologiczne braki – kłów czy pazurów – technologią kamienną i sprytem. Patrząc na te kości, nie widzimy tylko szczątków wymarłego gatunku, ale początek drogi, którą podążamy także dzisiaj: drogi gatunku, który przetrwał dzięki umiejętności współpracy przy największych wyzwaniach. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To wtedy komary zwróciły się przeciwko ludziom. Badanie DNA ujawnia przełomowy moment
Komary nie zawsze traktowały ludzi jako główne źródła pożywienia. Najnowsze badania DNA pokazują, że ich preferencje zmieniły się znacznie wcześniej, niż sądzono. Kluczową rolę odegrało pojawienie się Homo erectus w Azji Południowo-Wschodniej. To odkrycie rzuca nowe światło na naszą trudną relację z moskitami.
Na świecie żyje około 3500 gatunków komarów, ale tylko nieliczne widzą w człowieku główne źródło pożywienia. Niestety, ich ugryzienia są nie tylko nieprzyjemne, ale mogą też prowadzić do zachorowania np. na malarię. Z nowych analiz wynika, że komary zainteresowały się po raz pierwszy człowiekiem w regionie zwanym Sundalandem, który obejmował dzisiejszy Półwysep Malajski, Borneo, Sumatrę i Jawę. Zmiany klimatu zaczęły przerzedzać gęstą dżunglę, tworząc bardziej otwarte przestrzenie. W tym samym czasie w menu owadów pojawiły się wczesne istoty ludzkie. Działo się to między 2,9 a 1,6 miliona lat temu. To był moment przełomowy, który na zawsze zmienił relację między naszym gatunkiem a tymi nieustępliwymi owadami. Skąd to wszystko wiemy? Z najnowszych badań naukowców, które opublikowano właśnie na łamach „Scientific Reports”. Genetyka rzuca światło na nasze relacje z moskitami Naukowcy zbadali DNA 38 komarów należących do 11 gatunków z grupy Anopheles leucosphyrus, żyjących w Azji Południowo-Wschodniej. Zespół przeprowadził zaawansowaną analizę filogenomiczną 2657 genów jądrowych oraz 13 genów mitochondrialnych. Eksperci wykorzystali modele komputerowe i szacunkowe tempo mutacji DNA, aby precyzyjnie zrekonstruować drzewo ewolucyjne tych owadów. W ten sposób udało się wyselekcjonować zestaw 25 genów o najbardziej stabilnym tempie zmian. Porównując różnice genetyczne między komarami, badacze mogli precyzyjnie wskazać moment, w którym w ich menu pojawiła się krew naszych przodków. Uzyskane wyniki badań DNA zestawiono z danymi o historycznych zmianach klimatu oraz zapisami kopalnymi wczesnych ludzi. To dało jasny obraz tego, kiedy komary skierowały swoją ciekawość z małp na człowieka. I okazał się nim być Homo erectus. Erectus na komarzym „talerzu” Głównym wnioskiem płynącym z badań jest to, że upodobanie komarów z grupy Anopheles leucosphyrus do ludzkiej krwi rozwinęło w odpowiedzi na przybycie wczesnych hominidów do Azji Południowo-Wschodniej około 1,8 miliona lat temu. Oznacza to, że pierwszą ofiarą był Homo erectus, a nie Homo sapiens sapiens, który pojawił się na tych terenach znacznie później. Wcześniej komary żywiły się głównie krwią małp przebywających wysoko w koronach tropikalnych drzew. Zmiany klimatyczne prowadzące do przerzedzania dżungli zachęciły komary do szukania pokarmu na ziemi, gdzie nowym i obfitym źródłem pożywienia stali się nasi przodkowie. Ta trwała zmiana preferencji diety uczyniła wybrane gatunki komarów zabójczo skutecznymi roznosicielami malarii wśród ludzi. Wyniki te stanowią unikatowy, nie-archeologiczny dowód na to, że wczesne homininy były liczne i obecne w regionie Sundalandu znacznie wcześniej, niż sugerowały niektóre znaleziska kopalne. Znaczenie badań prehistorycznych komarów To badanie jest ważne dla poznania odległej przeszłości. Ale nie tylko. Może mieć kluczowe znaczenie dla przyszłości. Dlaczego? Oto kluczowe kierunki: Ograniczanie skutków rozprzestrzeniania się nowych chorób. Zrozumienie ewolucyjnych przyczyn upodobania komarów do ludzi pozwala lepiej przygotować się na łagodzenie skutków nowych chorób przenoszonych przez te owady. Zrozumienie mechanizmów rozprzestrzeniania chorób. Wiedza o tym, że preferencje żywieniowe są głównym czynnikiem szerzenia patogenów, pozwala naukowcom lepiej identyfikować najbardziej niebezpieczne gatunki. Przewidywanie reakcji na zmiany środowiska. Badanie pokazuje, jak zmiany klimatyczne i pojawienie się nowych gospodarzy wymuszają adaptację owadów, co pomaga prognozować ich zachowanie w obliczu współczesnych zmian klimatu. Nowe metody kontroli populacji. Identyfikacja zmian genetycznych odpowiedzialnych za wykrywanie ludzkiego zapachu może przysłużyć się opracowaniu w przyszłości skuteczniejszych pułapek i środków odstraszających. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaskakujące wyniki badań. W Chinach odkryto najstarsze szczątki pradawnego krewnego człowieka
Naukowcy jeszcze raz zbadali trzy czaszki Homo erectus znalezione w chińskim Yunxian. Okazało się, że mają prawie 1,8 miliona lat. To oznacza, że jest to najstarszy dowód na istnienie krewnego człowieka w Azji Wschodniej.
Opanował ogień, a także tworzył zaawansowane narzędzia, które wykorzystywał w codziennym życiu. Jako jeden z pierwszych żył w zorganizowanych grupach i skutecznie przystosowywał się do różnych środowisk. Homo erectus to wymarły gatunek człowieka, który pojawił się w Afryce około 2 milionów lat temu i był jednym z pierwszych przedstawicieli rodzaju Homo o w pełni wyprostowanej postawie ciała. Naukowcy uważają, że to jeden z pierwszych gatunków człowieka, który opuścił kontynent afrykański i dotarł do Europy i Azji. Kiedy Homo erectus trafił do Azji? Właśnie dlatego H. erectus odegrał kluczową rolę w ewolucji człowieka. Ponadto uważa się go za przodka późniejszych gatunków, w tym Homo sapiens. Jednak ekspansja pradawnych krewnych współczesnych ludzi to jedno z największych wyzwań dla naukowców badających ewolucję człowieka. Wciąż nie do końca wiadomo, kiedy dokładnie opuścili Afrykę i czy była to jedna fala migracji, czy kilka, a także którą drogą się przemieszczali i jak szybko dotarli do Azji Wschodniej. Nowe badanie opublikowane właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” rzuca jednak nowe światło na powyższe zagadnienia. W chińskim Yunxian w prowincji Hubei w przeszłości archeolodzy odnaleźli trzy niemal kompletne czaszki Homo erectus, co sprawiło, że region ten uznano za jedno z najważniejszych stanowisk hominidów z wczesnego plejstocenu we wschodniej Azji. Pierwotnie jednak ich wiek został określony na 1,2 mln lat temu. Nowe badania przesuwają ten okres aż o 600 tys. lat. „Wyniki datowania przesuwają czaszki z Yunxian na okres ok. 1,8 mln lat temu, co stanowi najstarsze skamieniałości hominidów odkryte we wschodniej Azji” – napisali w swojej pracy autorzy. Badacze dodają także, że skorygowane datowanie potwierdza model szybkiej ekspansji i szerokiego rozprzestrzenienia Homo erectus. „Przyczynia się także do zmniejszenia luki chronologicznej między najwcześniejszą archeologią a paleontologią hominidów we wschodniej Azji” – czytamy. „Absolutne zaskoczenie” – To było absolutne zaskoczenie, gdy po raz pierwszy zobaczyliśmy wyniki naszej analizy. Starszy wiek może zmusić ekspertów do ponownego przemyślenia daty pojawienia się Homo erectus w Afryce – powiedział Live Science Christopher Bae, współautor badania i profesor antropologii na Uniwersytecie Hawajskim w Manoa. Badacz stawia hipotezę, że należałoby rozważyć przesunięcie daty pojawienia się tego gatunku człowieka na około 2,6 miliona lat temu. To dlatego, że do tej pory to skamieniałości odkryte na stanowisku Dmanisi w Gruzji, datowane na 1,78–1,85 miliona lat, przez długi czas uznawano za najwcześniejsze dowody obecności ludzi w Azji. Kiedy na Ziemi pojawił się Homo erectus? W najnowszym badaniu szczątków naukowcy wykorzystali technikę datowania czasu pogrzebania osadów na podstawie rozpadu nuklidów kosmogenicznych. W ten sposób autorzy chcieli określić wiek kwarcu znajdującego się w warstwach, w których znaleziono czaszki. Ta metoda mierzy okres półtrwania dwóch wariantów chemicznych – glinu-26 i berylu-10 – aby określić, ile czasu minęło od wystawienia kwarcu na działanie promieniowania kosmicznego. Prof. Bae zwraca jednak uwagę, że obecnie jest duża różnica pomiędzy wiekiem trzech czaszek z Yunxian a najwcześniejszymi dowodami w postaci narzędzi stworzonych przez Homo erectus. Ale ponieważ ta data jest zbliżona do skamieniałości z Dmanisi w Gruzji, wyniki sugerują, że H. erectus przemieszczał się po Azji stosunkowo szybko. – Rozmiar i kształt czaszek z Yunxian dowodzą jednak, że osobniki te miały większe mózgi, niż te znalezione w Gruzji, pomimo stosunkowo podobnego wieku. Wskazuje to na istotne zróżnicowanie wśród wczesnych człowiekowatych poza Afryką – dodaje prof. Bae. Źródło: Science Advances Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Pierwsi praludzie pojawili się w Europie już 2 mln lat temu. Dowodem skamieniałości z Rumunii
Kiedy nasi najdawniejsi przodkowie przybyli na kontynent europejski? Najnowsze dowody wskazują, że zdarzyło się to już 1,95 mln lat temu. Czyli aż 500 tys. lat wcześniej niż dotychczas przypuszczano.
Spis treści: Pierwsi Europejczycy byli Rumunami? Co naukowcy znaleźli na kościach Europa przyjazna do zamieszkania Nasz gatunek – Homo sapiens – pojawił się na Ziemi kilkaset tysięcy lat temu. Jednak rodzaj Homo, do którego należy, ma znacznie dłuższą historię. Pierwsze homininy wyewoluowały kilka milionów lat temu w Afryce. Z tego kontynentu rozprzestrzeniły się na następne, docierając do Azji oraz do Europy. Naukowcy od dawna próbują ustalić, kiedy praludzie dotarli na nasz kontynent. Najstarsze niepodważalne dowody obecności homininów, jakie do niedawna posiadaliśmy, pochodzą z Gruzji. Na stanowisku archeologicznym w Dmanisi wykopano szczątki i kamienne narzędzia sprzed 1,8 mln lat. Naukowcy uważają, że pozostawił je po sobie Homo erectus albo hipotetyczny Homo georgicus. Dotychczas przypuszczano, że musiały minąć kolejne setki tysięcy lat, nim homininy pojawiły się w centralnej i zachodniej Europie. Udało się udokumentować ich obecność na terenie dzisiejszej Hiszpanii i Włoch dopiero około 1,4–1,2 miliona lat temu. Niedawno w zachodniej Ukrainie znaleziono narzędzia zrobione przez praludzi. Również mają ok. 1,4 mln lat. Pierwsi Europejczycy byli Rumunami? Jednak właśnie pojawiły się nowe wskazówki dowodzące, że pierwszy hominin postawił swoją stopę w Europie jeszcze wcześniej. W czasopiśmie naukowym „Nature Communications” ukazała się praca, która przesuwa obecność pierwszych homininów na kontynencie europejskim aż o 500 tys. lat wstecz, na ok. 2 mln lat temu. Dowodzą tego badania prowadzone w południowej Rumunii na stanowisku archeologicznym Grăunceanu. Znajduje się ono w dolinie rzeki Olteţ (prawy dopływ Aluty), na południe od Karpat. Dolina ta to bogate źródło różnego rodzaju skamieniałości. Tym razem naukowcy nie znaleźli w niej szczątków wymarłych gatunków praludzi. Natrafili za to na bardzo wiele kości zwierzęcych. Co naukowcy znaleźli na kościach W sumie badacze zabrali i przebadali ponad cztery i pół tysiąca szczątków mięsożerców, nosorożców, gryzoni czy gatunków koniowatych. W dwudziestu przypadkach znaleźli na kościach wyraźne nacięcia. Osiem z nich z wysoką pewnością uznali za ślady pozostawione przez praludzi. Nacięcia te znajdowały się na czterech kościach piszczelowych, jednej żuchwie, jednej kości ramiennej i dwóch długich fragmentach kości. Dodatkowe analizy potwierdziły, że nacięcia powstały podczas odcinania mięsa od kości, a nie przypadkowo – w wyniku uszkodzeń spowodowanych przez zwierzęcia czy deptania. Po przeprowadzeniu datowania znalezisk z Grăunceanu okazało się, że homininy było obecne w tamtym rejonie 1,95 mln lat temu. A więc o wiele wcześniej niż dotychczas przypuszczano. Naukowcy nie wiedzą, do jakiego gatunku należały. Może był to Homo erectus (jeśli jest starszy, niż się obecnie sądzi). Albo inny homin, którego nauka jeszcze nie zna. Europa przyjazna do zamieszkania W Grăunceanu wykopano też ząb trzonowy konia, który dostarczył ciekawych informacji o ówczesnym klimacie w tamtym regionie. Analiza stosunku izotopów tlenu i węgla w tych szczątkach wykazała, że południowa Rumunia dwa miliony lat temu była przyjemnym miejscem do życia. Porastały ją łąki i lasy, klimat był umiarkowany, padało częściej niż obecnie. Nad rzeką Olteţ znaleziono szczątki ciepłolubnych zwierząt takich jak struś, łuskowiec oraz wymarły gatunek małpy. Na tej postawie naukowcy przypuszczają, że zimy były wówczas bardzo łagodne. Łącząc to wszystko zakładają, że pierwsze homininy opuściły Afrykę podczas okresu międzylodowcowego i korzystając z dobrych warunków klimatycznych rozpoczęły wędrówki po całej Eurazji. Źródła: phys.org, Discover Magazine, Nature Communications Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
„Hobbit” z Flores mógł mieć jeszcze mniejszych przodków. Znaleziono kość ramienną jednego z nich
Na słynnej wyspie Flores paleontolodzy dokonali niezwykłego odkrycia. Wykopali szczątki praludzi pochodzące sprzed ok. 700 tys. lat. Znaleziony fragment kości ramiennej pozwolił oszacować, że należały do hominina jeszcze niższego niż „hobbit” z Flores.
W tym artykule: Niezwykłe odkrycia ze stanowiska Mata Menge Najcenniejszy fragment kości przedramienia Krewny Homo erectus z Jawy? Flores to druga co do wielkości wyspa archipelagu Małych Wysp Sundajskich. Turyści odwiedzają ją głównie z powodu wygasłego wulkanu Keli Mutu. Górzysta, porośnięta lasami monsunowymi Flores zdobyła międzynarodową sławę dopiero w 2003 r. Wówczas w jaskini Liang Bua zespół archeologa Mike’a Morwooda odnalazł dobrze zachowane szczątki nieznanych ludzkich praprzodków. Znaleziony na wyspie gatunek został nazwany Homo florensis. Jego nienaukowa, za to znacznie bardziej chwytliwa nazwa to „hobbit” z Flores. Porównanie do głównych bohaterów trylogii J.R.R. Tolkiena człowiek z Flores zawdzięcza swoim rozmiarom. Ten hominin, który żył na Ziemi jeszcze ok. 50 tys. lat temu, był drobniejszy i niższy nawet od Pigmejów afrykańskich. Miał niewiele ponad metr wzrostu. Homo florensis uważany był dotychczas za najmniejszy znany gatunek praczłowieka. Jednak wczoraj w czasopiśmie „Nature Communications” ukazał się artykuł, który może to zmienić. Jego autorzy – m.in. prof. Yousuke Kaifu z Uniwersytetu Tokijskiego – donoszą o odkryciu szczątków nieznanego hominina mających aż 700 tys. lat. Zdaniem badaczy, mógł on być jeszcze mniejszy niż Homo florensis. Niezwykłe odkrycia ze stanowiska Mata Menge 75 km na wschód od jaskini Liang Bua znajduje się stanowisko archeologiczne Mata Menge. To otwarty teren, fragment słabo zaludnionych tropikalnych łąk Flores. W 2016 r. prof. Kaifu wraz ze współpracownikami ogłosił znalezienie w Mata Menge szczątków nieznanego hominina sprzed aż 700 tys. lat. Fragment szczęki i sześć zębów były wyjątkowo małe jak na praczłowieka, nawet w porównaniu z rozmiarami Homo florensis. Już wówczas pojawiał się teoria, że szczątki z Mata Menge mogą należeć do praprzodków „hobbita”. Jednak było ich zbyt mało, by można było to stwierdzić z całą pewnością. Brakowało również jakiejkolwiek części szkieletu poniżej głowy, która pomogłaby powiedzieć coś więcej o rozmiarach prehistorycznych mieszkańców Flores. Najcenniejszy fragment kości przedramienia Teraz zespół Yousuke Kaifu, Iwana Kurniawana z Centrum Badań Geologicznych w Indonezji i prof. Gerrita van den Bergha z Uniwersytetu Wollongong opisuje odkrycie nowych szczątków z Mata Menge. Tym razem paleontolodzy natrafili na długo poszukiwany fragment szkieletu – kość ramienną. A dokładniej jej kawałek z odłamanym trzonkiem. Jest bardzo mały, jednak badania mikroskopowe pozwoliły ustalić, że należał do dorosłego osobnika. Naukowcy wpierw oszacowali długość całej kości na 20-22 cm. Następnie na tej podstawie określili, że nieznany mieszkaniec Flores miał między 93 a 121 cm. Najprawdopodobniej – ok. 100 cm. To o sześć centymetrów mniej niż szkielet kobiety z gatunku Homo florensis znaleziony w Liang Bua. Badacze twierdzą, że tym samym znaleźli najmniejszą znaną kość ramienną należącą do hominina, jaką kiedykolwiek odkryto. Krewny Homo erectus z Jawy? Łącznie w Mata Menge znaleziono dotychczas dziesięć skamieniałości należących do przynajmniej czterech osobników (w tym dwojga dzieci). Wszystkie anatomicznie przypominają szczątki Homo florensis pochodzące z jaskini Liang Bua. Możliwe więc, że w Mata Menge znaleziono praprzodka „hobbita” – wcześniejszą, mniej wyspecjalizowaną „wersję” tego hominina. Szczątki dzieli jednak aż kilkaset tysięcy lat. Naukowcy są zdania, że ich odkrycie potwierdza związek Homo florensis z człowiekiem wyprostowanym (Homo erectus). Homo erectus był pierwszym homininem, który żył poza Afryką. Dotarł nawet na Jawę. Niewielkie zęby z Mata Menge okazały się anatomicznie podobne do zębów H. erectusa znalezionych na Jawie. Na tej podstawie badacze przypuszczają, że „hobbici” wywodzili się z niewielkiej populacji H. erectus, która dotarła na Flores. Mogło to się zdarzyć około miliona lat temu. Warunki panujące na wyspie – mała ilość żywności i brak dużych drapieżników – doprowadziły do drastycznej redukcji rozmiarów ciała. Według tej teorii szczątki z Mata Menge należałyby do potomków H. erectus i praprzodków „hobbitów”. Na razie to jednak tylko hipoteza, której potwierdzenie wymaga zgromadzenia kolejnych dowodów (np. znalezienia na Flores szczątków H. erectusa). Źródło: Nature Communications, New Scientist Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dlaczego obecnie żyje tylko jeden gatunek człowieka? Poznajcie losy dawnych krewnych Homo sapiens
Jesteśmy teraz sami na świecie jako jedyna pozostała gałązka rodzaju Homo, który pojawił się w Afryce nieco później niż 2,5 miliona lat temu. Czy zniknięcie pozostałych grup miało coś wspólnego z genetyczną, kulturową lub technologiczną przewagą, którą my dysponujemy, a one jej nie miały?
W tym artykule: Gdzie podziały się inne gatunki człowieka? Neandertalczyk – nasz wymarły krewny Co się stało z hobbitami? Wyższość Homo sapiens nad innymi gatunkami? Koegzystencja różnych gatunków człowieka Kiedy się zastanawiamy nad ogromną różnorodnością ludzkiego życia, przychodzi nam do głowy refleksja, że obecnie jesteśmy tylko my. Carl Sagan powiedział: „Wymieranie jest regułą, przetrwanie wyjątkiem”. Gdzie podziały się inne gatunki człowieka? W zapisie kopalnym widzi się tyle nieistniejących już form życia, że wymieranie wyraźnie stanowi wspólny koniec dla większości gatunków, jakie żyły na naszej planecie. Nie ma obecnie żadnego z krewnych człowieka, którzy – jak się zdaje – współistnieli z nami do 40 000–50 000 lat temu. Począwszy od dwóch lub trzech różnych populacji denisowian, przez neandertalczyków i hobbitów, aż do Homo luzonensis i być może również Homo erectus. Jesteśmy teraz sami na świecie jako jedyna pozostała gałązka rodzaju Homo, który po raz pierwszy pojawił się w Afryce nieco później niż 2,5 miliona lat temu. Jak i dlaczego to się stało? Czy zniknięcie pozostałych grup miało coś wspólnego z jakąś genetyczną, kulturową lub technologiczną przewagą, którą my dysponujemy, a one jej nie miały? Czy jakąś rolę odegrała choroba lub katastrofa naturalna? Czy po prostu wszystko sprowadzało się do szczęścia? Neandertalczyk – nasz wymarły krewny Spośród wymarłych przodków rodziny ludzkiej najlepiej znamy neandertalczyków. Więcej wiemy o zniknięciu właśnie ich niż którejkolwiek z pozostałych grup. Jeśli chodzi o denisowian, to dopiero niedawno ich odkryliśmy i nadal w dużym stopniu posuwamy się po omacku, badając ich rozmieszczenie geograficzne, czas istnienia i adaptację kulturową. Brak szczątków tych ludzi oznacza, że obecnie wszelkie przypuszczenia na temat momentu ich zniknięcia są z konieczności bardzo niepewne. Co się stało z hobbitami? W przypadku hobbitów również wiemy bardzo mało. Kwestia nakładania się na siebie naszego i ich zasięgu albo kontaktu obu populacji wymaga jeszcze zbadania. Według mnie bardziej prawdopodobne wydaje się to, że hobbici zniknęli w chwili pojawienia się ludzi anatomicznie współczesnych albo po niej. Wyniki ostatnich prac przeważnie potwierdzają tę tezę. Jednakże mogło być też tak, że hobbici przetrwali dłużej. Kiedy odkryto ten gatunek, trwały spekulacje na temat grup drobnych ludzi, którzy mogli żyć na Flores jeszcze 200 lat temu. Z ustnych relacji wynika, że ci ludzie, nazywani przez miejscowych ebu gogo, bytowali, ukrywając się na obrzeżach wiosek i w ich pobliżu aż do początków kolonizacji regionu przez Holendrów. Nie wiadomo, czy te relacje mają jakieś faktyczne podstawy, gdyż nie znaleziono na to żadnych materialnych dowodów. Sugerowano, że to tylko miejscowy mit, jeden z tych, jakie istnieją w wielu rozmaitych grupach kulturowych, jak te o duszkach leśnych lub wiedźmach w kniei. Wyższość Homo sapiens nad innymi gatunkami? Powszechnie uważa się, że główną przyczyną wymierania, zarówno innych gatunków ludzi, jak i wielu gatunków zwierząt, jest nagłe pojawienie się Homo sapiens. Ale jak duża część tego przekonania opiera się na domniemanej wyższości nas, ludzi? Czy to nie znaczy, że jako ostatni pozostali przy życiu jesteśmy w naturalny sposób najskuteczniejsi i zwyciężyliśmy w rywalizacji, którą Herbert Spencer nazwał „przeżywaniem najlepiej dostosowanych”? Najlepszy zapis dotyczący neandertalczyków, wobec tego również ich zniknięcia, pochodzi z zachodniej części Europy. Kiedy archeolodzy zbadali sekwencję warstw z różnych kultur na europejskich stanowiskach archeologicznych, zauważyli w niektórych przypadkach cienką warstwę jałową między najpóźniejszymi poziomami neandertalskimi – zwykle jest to kultura mustierska albo na niektórych obszarach szatelperońska – a najwcześniejszym poziomem ludzi anatomicznie współczesnych, często kojarzonych z kulturą oryniacką z okresu od 35 000 do 42 000 lat temu. Utrzymywano, że dowodzi to, iż kontaktów obu grup było niewiele albo nie było ich wcale, ponieważ neandertalczycy już zniknęli przed naszym pojawieniem się. Argumenty o istniejącej w niektórych przypadkach „interstratyfikacji” wytwórczości oryniackiej i mustierskiej/szatelperońskiej wzbudziły zaciekłe spory, w których uznano je bez wyjątku za pozbawione solidnych dowodów. Jednakże około roku 2005 istniał szeroko rozpowszechniony pogląd, że w niektórych regionach neandertalczycy faktycznie dożyli całkiem późnych czasów. Na przykład w pewnych częściach Europy wyniki datowania radiowęglowego neandertalskich kości dowodziły ich młodego wieku, wynoszącego nawet 28 000–30 000 lat. Nie uważam, że nie powinniśmy wyobrażać sobie obu grup żyjących obok siebie. Cały kontynent bez wątpienia zamieszkiwały przez długi czas różne grupy ludzkie, tworzące obraz przypominający mozaikę. Koegzystencja różnych gatunków człowieka Wydaje się, że w niektórych regionach neandertalczycy byli obecni jeszcze w czasach późniejszych, około 40 000 lat temu, podczas gdy w innych na pozór zniknęli 5000 lat wcześniej. Możemy sobie wyobrażać tę mozaikę w formie szeroko pojętej równoczesności w różnych częściach Europy, ale z utrzymywaniem przez różne grupy pewnego stopnia separacji. Mamy oczywiście bezpośrednie dowody nakładania się na siebie zasięgu obu grup oraz interakcji między nimi w Peşteracu Oase. Jednak wśród późnych neandertalczyków nie znaleźliśmy jeszcze danych dowodzących introgresji DNA [proces polegający na przepływie puli genowej jednego gatunku do puli genów innego gatunku w czasie krzyżowania – przyp. red. NG] ludzi anatomicznie współczesnych. Tak wyglądał neandertalski „starzec”. Niesamowita rekonstrukcja twarzy sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat W jednej z francuskich jaskiń przed laty naukowcy odnaleźli szkielet neandertalczyka. Nowa rekonstrukcja rzuca światło na to, jak wyglądali nasi historyczni kuzyni w konkretnym wieku. Wydaje się jasne, że po prostu nic nie przemawia za ideą inwazji ludzi anatomicznie współczesnych na Europę, skutkującej szybkim zniknięciem neandertalczyków. Przez ponad 10 tysiącleci przed swoim ostatecznym zniknięciem 39 000 lat temu neandertalczycy byli naszymi sąsiadami, może przyjaciółmi, być może czasem kochankami, a niekiedy wrogami. Chociaż w świetle niekompletnego ze swej natury zapisu archeologicznego musimy zachowywać ostrożność, wyniki ostatnich badań wskazują, że liczebność poszczególnych populacji mogła być znacząco różna. Zamiast przywoływać argument o wyższości Homo sapiens, można by równie dobrze powiedzieć, że neandertalczycy nieuchronnie musieli zniknąć, ponieważ byli mniej liczni i odznaczali się mniejszą różnorodnością genetyczną. Domniemana przewaga kulturowa ludzi anatomicznie współczesnych mogła się pojawić dopiero pod koniec długiego okresu współistnienia obu grup, trwającego do 10 000 lat, w którym trwała interakcja tych ludzi i ich wzajemny wpływ na siebie. Wydaje mi się, że zastępowanie neandertalczyków prawdopodobnie odbywało się w różnym tempie i w różnych miejscach przez tysiące lat. Zastanawiam się również nad możliwością zachodzącej w miarę upływu czasu asymilacji neandertalczyków przez grupy ludzi anatomicznie współczesnych. To jest przedruk z książki „Nie tylko Homo sapiens. Nowa historia pochodzenia człowieka” autorstwa Toma Highama, która ukazała się nakładem wydawnictwa Prószyński i s-ka w przekładzie Adama Tuza. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
W Izraelu znaleziono prehistoryczne kamieniołomy, w pobliżu których Homo erectus polował na słonie
Praludzie przez setki lat wydobywali kamień i wytwarzali narzędzia w pewnych konkretnych miejscach. Jak się okazało, chętnie korzystali z tych kamieniołomów, w pobliżu których przechodziły słonie.
W tym artykule: Czego Homo erectus potrzebował do życia Zagadka z Górnej Galilei Szlaki wędrówek słoni Święta trójca paleolitu Kto jako pierwszy opanował ogień? To wcale nie był Homo sapiens. Tę umiejętność posiadał już Homo erectus, człowiek wyprostowany. Pojawił się na Ziemi około 1,8 mln lat temu i przetrwał ponad półtora miliona lat – co najmniej pięć dłużej niż istnieje nasz gatunek. Skąd ten sukces? Homo erectus zdobył umiejętności, których nie posiadały wcześniejsze homininy. Poza opanowaniem ognia przypisuje mu się jako pierwszemu wykuwanie pięściaków – charakterystycznych wielofunkcyjnych narzędzi epoki kamienia. Człowiek wyprostowany był nie tylko wytrawnym kamieniarzem, ale i myśliwym. Nie ograniczał się do drobnej zwierzyny, jak gryzonie czy żółwie. Polował także na większą zdobycz. Badania naukowców z Uniwersytetu Telawiwskiego wskazują, że były nią słonie. Archeolodzy odkryli, że praludzie regularnie korzystali wyłącznie z tych kamieniołomów, w pobliżu których przebiegały szlaki wędrówek słoni. Czego Homo erectus potrzebował do życia Naukowcy prowadzili badania w Górnej Galilei. W tym regionie znajduje się bardzo wiele prehistorycznych wychodni. Zlokalizowane są w pobliżu głównych stanowisk paleolitycznych w dolinie Emek ha-Chula: Gesher Benot Ya'akov i Ma'ayan Baruch. Od dwudziestu lat kamieniołomy Homo erectus analizuje prof. Ran Barkai. – Praludzie potrzebowali do życia trzech rzeczy: wody, żywności i kamienia – mówi. – Woda i pożywanie są niezbędne każdemu żyjącemu stworzeniu. Jednak ludzie musieli mieć jeszcze kamienne narzędzia, by zabijać i szlachtować zwierzęta. Brakowało im bowiem ostrych pazurów i kłów innych drapieżników – dodaje. Zagadka z Górnej Galilei Przez lata pracy prof. Barkai zauważył zastanawiającą prawidłowość. Wraz z innymi archeologami natrafiał na liczne kamienne wychodnie, używane przez praludzi do wytwarzania narzędzi z krzemienia. Tuż obok często znajdowały się inne miejsca z krzemiennymi konkrecjami, dogodnie położone i dostępne. Nie było tam jednak żadnych śladów ludzkiej działalności. Pytanie brzmiało: dlaczego Homo erectus upodobał sobie pewne miejsca – i wracał do nich regularnie, pokolenie po pokoleniu – podczas gdy inne omijał? Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać Nowe metoda analizy danych genetycznych doprowadziła do zaskakującego odkrycia. Niecały milion lat temu nieznany gatunek praludzi, od którego najprawdopodobniej pochodzą nasi poprzednicy, niem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/przodkowie-ludzi-prawie-wymarli-900-tys-lat-temu-zostalo-tylko-1300-osob-ktore-mogly-sie-rozmnazac-fot-getty-images-952d432.jpg" width="938" height="628" alt="Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać (fot. Getty Images)" title="Przodkowie ludzi prawie wymarli 900 tys. lat temu? Zostało tylko 1300 osób, które mogły się rozmnażać (fot. Getty Images)" /> Szlaki wędrówek słoni Odpowiedź przyniosła baza danych zawierająca informacje o prehistorycznych drogach migracji słoni. Kiedy naukowcy zestawili ją z mapą kamieniołomów używanych w dolnym paleolicie, tajemnica się wyjaśniła. Praludzie wydobywali kamień i wytwarzali narzędzia w pobliżu ścieżek, którymi do wodopoju wędrowały słonie. – Słoń wypija średnio 400 litrów wody dziennie – mówi dr Meir Finkel, współautor badań. – Dlatego właśnie trzyma się stałych ścieżek. Zwierzęta te są zależne od codziennej porcji wody, a przez to od jej źródeł: brzegów jezior, rzek i strumieni. W rezultacie w wielu przypadkach miejsca polowań i oprawiania słoni naukowcy znajdowali w „wąskich gardłach”. Np. tam, gdzie rzeka przepływała przez stromy wąwóz. Albo gdzie ścieżka ciągnąca się wzdłuż brzegu jeziora zajmowała całą przestrzeń między brzegiem a pasmem górskim. W takim terenie zwierzę łatwiej było osaczyć i zabić. Po udanym polowaniu zaś – prędko poszlachtować, tak by ofiara nie padła łupem czających się w pobliżu drapieżników. Święta trójca paleolitu By potwierdzić uzyskane wyniki, naukowcy przyjrzeli się też bliżej wczesnym paleolitycznym stanowiskom z Azji, Europy i Afryki ze skamieniałościami upolowanych słoni i mamutów. Oraz późniejszym, ze szczątkami hipopotamów, wielbłądów i koni. – Wydaje się, że „święta trójca paleolitu” jest uniwersalna. Gdziekolwiek była woda, były słonie. A gdziekolwiek były słonie, ludzie musieli znaleźć odpowiednie wychodnie, aby wydobywać kamień i wytwarzać narzędzia do polowania – mówi prof. Barkai. – To była tradycja: przez setki tysięcy lat słonie wędrowały tymi samymi trasami, podczas gdy w pobliżu ludzie produkowali kamienne narzędzia. Ostatecznie zwierzęta te wyginęły, a świat zmienił się na zawsze – dodaje badacz. Źródło: Phys.org, Archaeologies, Live Science, Human Origins. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Najstarsze narzędzia praludzi w Europie pochodzą z Ukrainy. Mają 1,4 mln lat
Naukowcy zweryfikowali wiek narzędzi używanych przez praludzi, które odkryto w zachodniej Ukrainie. Okazało się, że mają aż 1,4 mln lat. To archeologiczna sensacja.
W tym artykule: Korołewo – bogate stanowisko archeologiczne z epoki kamienia Datowanie zabytków rzuca nowe światło na przybycie homininów Kiedy przodkowie człowieka współczesnego przybyli do Europy? Ślady po pierwszych homininach w Europie, czyli naszych bezpośrednich przodkach, nikną w mroku pradziejów. Są odnajdywane bardzo rzadko. A naukowcy mają wielkie problemy z precyzyjnym określeniem ich wieku. Międzynarodowy zespół naukowców opublikował właśnie w prestiżowym periodyku naukowym „Nature” wyniki analiz dotyczących wieku narzędzi kamiennych odkrytych w zachodniej Ukrainie. Śmiało można napisać, że są archeologiczną sensacją. Korołewo – bogate stanowisko archeologiczne z epoki kamienia Badacze z Instytutu Archeologii Ukraińskiej Akademii Nauki odkryli pierwsze zabytki w Korołewie w obwodzie zakarpackim już w 1974 roku. Wieloletnie badania ujawniły, że człowiek współczesny i jego przodkowie zasiedlali to miejsce przez setki tysięcy lat aż do czasów neolitu, czyli nadejścia rolnictwa i uprawy roli. Świadectwem tego jest ponad 100 tysięcy odkrytych artefaktów w warstwach mających wiele metrów. Korołewo jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ stanowisk ze wczesnego paleolitu. Do tej pory najstarsze narzędzia odkryte na stanowisku datowano na około 950 tysięcy lat. Niektórzy badacze kwestionowali jednak tak odległą ich metrykę. Inna grupa zabytków miała mieć około 550 tysięcy lat. Niestety, do tej pory w Korołewie nie udało się znaleźć szczątków homininów, więc nie da się jednoznacznie przypisać wytworów do konkretnego gatunku człowieka. Datowanie zabytków rzuca nowe światło na przybycie homininów Tym razem naukowcy postanowili zastosować nowatorską metodę pomiaru ziemskich izotopów kosmogenicznych do analizy wieku narzędzi. Jest ona stosowana z powodzeniem w naukach o ziemi, na przykład przy określaniu wieku glin lodowcowych. Z jej pomocą określono wiek nie samych narzędzi, ale warstw, z których je pozyskano. Badacze uzyskali wynik: około 1,4 mln lat. Wczesne homininy pojawiły się na tym obszarze najprawdopodobniej w momentach, gdy klimat był cieplejszy. Czyli w interglacjałach gdy lodowiec wycofywał się na północ. Tak wczesne datowanie zabytków ma, zdaniem autorów publikacji, dowodzić, że Europa została skolonizowana ze wschodu na zachód. Taka hipoteza była do tej pory niepotwierdzona. Co jeszcze ją potwierdza? Obecność praludzi w Europie udowodniono około 1,2–1,2 mln lat temu. A z Kaukazu znane są stanowiska sprzed 1,85–1,78 miliona lat. Korołewo miało być w połowie drogi, a jego datowanie wpisuje się w taką wizję. Znaleziska te nie świadczą jednak o tym, że współcześni Europejczycy są ich bezpośrednimi potomkami. Człowiek współczesny przybył z Afryki na nasz kontynent dopiero kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Kiedy przodkowie człowieka współczesnego przybyli do Europy? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Uważa się, że homininy przybyły do Eurazji między dwoma milionami a milionem lat temu. Dokładne datowanie jest wyzwaniem ze względu na niewielką liczbę stanowisk archeologicznych z tego okresu. Do najstarszych stanowisk należy między innymi Sima del Elefante w Hiszpanii. W sprawie najwcześniejszych praludzi w Starym Świecie swoje słowo powiedział też polski badacz. W 2017 roku dr Gerard Gierliński ogłosił, że odkrył najstarsze znane odciski stóp istot będących krewnymi lub przodkami człowieka. Zachowały się na Krecie. Są to dwa szlaki śladów dwóch osobników, mniejszego i większego, które szły wyprostowane. Mają prawie 6 mln lat. Ciekawe są okoliczności znaleziska – badacz był na urlopie. Najstarsze tropy praludzi pochodziły do tamtej pory ze stanowiska Laetoli w Tanzanii. Tam w skamieniałym popiele wulkanicznym odkryto odciski należące do gatunku Australopithecus afarensis sprzed 3,6 mln lat. Odkrycie Polaka na Krecie nie jest zupełnym zaskoczeniem. Wcześniej naukowcy odkryli ślady bytności Graecopithecusa na terenie Grecji i Bułgarii sprzed 7,2 mln lat. Należy jednak pamiętać, że ślady sprzed 6–7 mln lat w Europie należały do przedstawicieli innych gatunków wczesnych praludzi (człowiekowatych), a nie tych z rodzaju Homo (człowiek). Najstarsze narzędzia z Korołewa wykonać miał – w opinii naukowców – Homo erectus. Z kolei Homo sapiens sapiens (człowiek współczesny) przybył z Afryki do Europy dopiero kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Źródło: Nature. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kiedy pierwsi ludzie pojawili się na terenie Polski? Szkieletów brak, ale archeolodzy znają odpowiedź
Wiemy, że mniej więcej pół miliona lat temu pierwsi ludzie wkroczyli na obecnie ziemie Polski. Ślady są bardzo nieliczne. Jak dotąd nie odkryto fragmentów ich szkieletów. Skąd zatem o tym wiemy?
W tym artykule: Najstarsze ślady ludzi w Polsce: Trzebnica i Rusko Co wiemy o pierwszych osadnikach? Przetrwało mało śladów Na jakie pytania szukamy odpowiedzi Kiedy pierwsi ludzie dotarli do ziem polskich? Badania przynoszą coraz to nowe odkrycia. Przez długi czas powszechnie sądzono, że ten ważny dla naszych dziejów moment nastąpił około 200 tysięcy lat temu. Jednak badania Jana Burdukiewicza w Trzebnicy koło Wrocławia przesunęły te wydarzenia daleko wstecz. Najstarsze ślady ludzi w Polsce: Trzebnica i Rusko W jednym z cieplejszych interstadiałów zlodowacenia Elstery, na wzgórzach dzisiejszej Trzebnicy pojawiła się grupka pitekantropów (Homo erectus – przyp. red.). Czuli się dobrze w ówczesnym lesisto-stepowym otoczeniu, gdyż sądząc z dużej liczby pozostawionych przez nich wyrobów krzemiennych, przebywali tu przez dłuższy czas lub też wielokrotnie wracali w to samo miejsce. Polowali na wielkie ssaki – bizony, nosorożce, konie, dziki, łapali też szczupaki; szczątki tych zwierząt przetrwały do dziś na miejscu obozowiska. Podobnie datowane jest stanowisko z dolnego paleolitu w Rusku koło Strzegomia na Dolnym Śląsku. A więc jednak 500 tysięcy lat! Okazja do niezłego jubileuszu, aktualna w każdej chwili, bo możliwości badawcze jeszcze długo nie pozwolą dokładnie określić daty przybycia pierwszych istot ludzkich na nasze ziemie. Mamy jednak pewność, że mniej więcej w tym czasie grupy pierwotnej ludności po raz pierwszy tu wkroczyły. Ślady ich w Polsce są bardzo nieliczne i jak dotąd nie odkryto nawet fragmentów ich szkieletów. Oprócz wspomnianych wyżej Trzebnicy i Ruska znamy dotychczas kilka bardzo ubogich stanowisk archeologicznych, które można by łączyć z pitekantropem. Co wiemy o pierwszych osadnikach? Na tym kończy się lista śladów człowieka w Polsce u schyłku środkowego plejstocenu. Na ich podstawie niewiele możemy w tej chwili powiedzieć o tym, czym się żywił, jak dawał sobie radę w trudnym klimacie. Tryb życia i organizacja „naszych” pitekantropów były prawdopodobnie takie same jak tych, które zamieszkiwały tereny południowe. Nielicznym młodszym zabytkom środkowopaleolitycznej kultury mikocko-prądnickiej z Jaskini Ciemnej w Ojcowie towarzyszą kości zwierząt zimnolubnych, czujących się dobrze w chłodnym klimacie, a więc zamieszkujących strefę arktyczną; wskazuje na to łowiectwo jako źródło utrzymania ludzkiej gromady. Najciekawsze jednak jest to, że grupa ta zamieszkiwała na samej krawędzi dostępnych ludziom terenów, już w pobliżu jałowej pustyni arktycznej. Byli to więc pionierzy, którzy pierwsi potrafili przystosować się do nowo opanowanych północnych rewirów. Istnieje też interesująca, choć na razie trudna do sprawdzenia hipoteza, że nieliczne, ubogie w narzędzia stanowiska z tego okresu znajdowane w Europie Środkowej, także w Polsce, są pozostałością wędrówek grup ludzkich łączących dwa bogato rozwijające się i stosunkowo gęsto zaludnione „centra” kultury aszelskiej – wschodnie na wybrzeżu czarnomorskim i zachodnie w basenie Sekwany. To możliwe. Przecież ci „emigranci” z jednej strefy do drugiej nie zdawali sobie sprawy z tego, że emigrują, po prostu posuwali się coraz dalej, szukając najdogodniejszych warunków egzystencji. Wędrówka ich była tak długa, że w czasie jej trwania mogli przystosować się do życia w chłodniejszym klimacie środkowej Europy. Przetrwało mało śladów Nieprędko poznamy bliżej prawdę o najodleglejszym odcinku naszych pradziejów, zwanym przez archeologów starszym paleolitem. Powodem tego jest zarówno mała liczba śladów ludzkiej działalności, jak i to, że poza kamiennymi do naszych czasów przetrwały tylko nieliczne przedmioty wykonane z innych surowców. Zbyt mało też znaleziono szczątków pitekantropów, aby móc określić, jak długo żyli. Zapewne średnia wieku była bardzo niska, głównie na skutek ogromnej śmiertelności wśród niemowląt i dzieci. Kto jednak przeżył szczęśliwie młodość, dowodząc tym odporności organizmu oraz wszechstronnej sprawności umysłowej i fizycznej, ten miał szansę dożycia sędziwego wieku, może nawet przekroczenia sześćdziesięciu lat. Naukowcy spierają się o to, jak są przedstawiani praludzie. Wygląd wielu rekonstrukcji jest mylący Jak naprawdę wyglądali praludzie? Wygląd rekonstrukcji znanych z książek czy muzeów często nie ma nic wspólnego z obecnym stanem wiedzy naukowej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rekonstrukcja-wygladu-lucy-po-lewej-i-dziecka-z-taung-po-prawej-kazdemu-przypisano-inny-odcien-skory-i-grubosc-tkanek-miekkich-image-credit-r-campbell-g-vinas-m-henneberg-r-diogo-bb06fc8.jpeg" width="938" height="528" alt="Rekonstrukcja wyglądu Lucy (po lewej) i dziecka z Taung (po prawej). Każdemu przypisano inny odcień skóry i grubość tkanek miękkich (Image credit: R. Campbell, G. Vinas, M. Henneberg, R. Diogo)" title="Rekonstrukcja wyglądu Lucy (po lewej) i dziecka z Taung (po prawej). Każdemu przypisano inny odcień skóry i grubość tkanek miękkich (Image credit: R. Campbell, G. Vinas, M. Henneberg, R. Diogo)" /> Na jakie pytania szukamy odpowiedzi Z naszej niewiedzy wynika wiele pytań. Czy już wówczas zaczęto chronić się przed zimnem za pomocą ubiorów, na przykład ze skór zwierzęcych? Czy rodzina pitekantropów była trwała? Jak liczne były ich grupy? Czy istniał podział pracy, czyli wykonywanych w ramach grupy obowiązków dnia codziennego, czy też ludzie współdziałali tylko przy okazji wielkich polowań, a później każdy działał na własną rękę? Czy istniały już ślady filozoficznej refleksji? Co myślał praczłowiek siedzący przed wejściem do Jaskini Ciemnej w Ojcowie? Czy martwił się, że zginęło mu dobre zgrzebło kamienne i ze sporządzeniem nowego będą kłopoty, czy też zguba przestała go interesować, bo właśnie skończył jeść pieczeń niedźwiedzią i nasycony nie widział potrzeby martwienia się odległymi sprawami dnia jutrzejszego? A może w ogóle zapomniał, że takie narzędzie przed kilku godzinami posiadał? Grzał się po prostu, korzystając z rzadkiej chwili słonecznego ciepła. Czuł się syty i bezpieczny. Za plecami miał wygodną jaskinię z takimi jak on, przyjaznymi istotami, a przed sobą przymrużonymi w południowym słońcu oczami widział jak na dłoni głęboką dolinę i stromą ścieżkę pnącą się w górę z dna wąwozu, jedyną drogę, skąd mogło nadejść niebezpieczeństwo. Mimo morzącej senności co jakiś czas odruchowo sprawdzał, czy ścieżka pozostaje pusta. Może nawet przyśniło mu się zgubione zgrzebło? Ale na pewno nie przeczuwał, że gdy śnieg jeszcze więcej niż sto tysięcy razy spadnie i stopnieje, tą samą ścieżką wspinać się będzie do jaskini objuczony sprzętem archeolog, żeby zgubione narzędzie odnaleźć i wziąć je do ręki z myślą, że ostatnia dłoń, która ten przedmiot przed nim trzymała, była jeszcze mocno kosmatą ręką praczłowieka. Jest to fragment książki autorstwa prof. Michała Kobusiewicza pt. „500 000 najtrudniejszych lat” Wydawnictwa Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2023 (wydanie drugie, zaktualizowane).