Powitaj Nowy Rok po szkocku. Hogmanay to znacznie więcej niż odpowiednik polskiego sylwestra
"Musisz to przeżyć" – mówili znajomi. – "To jedna z rzeczy, którą trzeba zrobić przed śmiercią!" – przekonywała koleżanka z Glasgow. Ten argument podziałał, decyzja zapadła. Chociaż nie znoszę tłumów i jestem zmarzluchem, pojechałam do stolicy Szkocji, na której ulicach Nowy Rok regularnie wita ok. 100 tys. ludzi, a pogoda sprzyja morsom. Oszalałam?
Stary rok rzuć na stos Przez kilkaset lat Hogmanay - trzydniowe celebracje Nowego Roku - były ważniejsze niż święta Bożego Narodzenia, bo po reformacji szkoccy prezbiterianie długo uznawali Gwiazdkę za... zbyt papieską. Pochodzenie samego słowa nie jest jasne – prawdopodobnie wywodzi się ze staronormandzkiego lub celtyckiego i oznacza przynoszenie prezentów. Tradycja nakazuje bowiem odwiedzić w pierwszy dzień Nowego Roku rodzinę i sąsiadów i przynieść im podarki. Ale mówi się też, że hogmanay to nic innego jak hug-me--now, czyli: obejmij mnie. Samo święto ma korzenie pogańskie: to czas przesilenia zimowego. Niepamiętnych czasów sięga też tradycja żegnania starego roku i zimowego mroku ogniem. Jak Szkocja długa i szeroka w miastach płoną wtedy ogniska. W Biggar przy angielskiej granicy staje w płomieniach widoczny z daleka stos. W Stonehaven po głównej ulicy przechodzą śmiałkowie wymachujący płonącymi kulami na łańcuchach. Potem przy dźwiękach orkiestry dudziarzy wrzucają je w morskie fale. I płynie rzeka światła Do Edynburga dojeżdżamy na godzinę przed procesją z pochodniami. Prosto z dworca biegniemy na most George’a IV, gdzie wymieniamy vouchery na długie świece w drewnianych obsadkach. Zwartym konwojem, z plującymi iskrami pochodniami w dłoniach, ruszamy na obchód centrum miasta. Jest nas podobno ponad 20 tys., w każdym wieku, z każdego zakątka globu. Rzeka światła, na której czele idą porykujący przywódcy w strojach wikingów. Do łez doprowadza mnie nie tyle dym, ile wysiłki tych, którzy próbują robić zdjęcie telefonem, jednocześnie trzymając pochodnię – oni się męczą, a ja płaczę ze śmiechu. Następnego dnia przychodzimy na Princess Street dopiero wieczorem. Grają już pierwsze zespoły. Obcy ludzie dzielą się z nami piwem i porywają w tan. Atmosfera zabawy jest zaraźliwa. W ciągu nocy będę jeszcze tańczyć szkockiego oberka na ceidligh – największej potańcówce pod gołym niebem na Wyspach, zjem smażonego batona Mars i zedrę sobie gardło, żegnając śpiewem stary rok. Fajerwerki, wystrzelane spod stojącego na wygasłym wulkanie zamku, zapamiętam do końca życia. A rano, zamiast odsypiać, pojadę jeszcze na plażę do pobliskiego South Queens­ferry, żeby popatrzeć na Loony Dook: tłum przebierańców, który co roku o tej porze rzuca się w lodowate fale rzeki Forth. Jak to zorganizować? 1. Zaplanuj to zawczasu Na uliczne celebracje Hogmanay w Edynburgu trzeba kupić bilety. Tak naprawdę najlepiej zrobić to już w październiku. Wstęp na większość imprez dozwolony jest od lat 12. Ceny: od 10 do 50 funtów, w zależności od imprezy. Sprawdź program i dokładnie zaplanuj, gdzie chcesz być i o jakiej porze. Koncerty w ostatni dzień roku zaczynają się o dziewiątej wieczorem, nie ma sensu przychodzić wcześniej. Bramki zamykane są godzinę przed północą. 2. Zaśpiewaj pełną piersią Gdy tylko kościelne dzwony wybijają północ, z tysięcy gardeł na szkockich ulicach rozlega się pieśń Auld Lang Syne, do słów wiersza Roberta Burnsa. Jeśli chcesz poczuć wspólnotę z całym rozbawionym tłumem, odrób lekcje i naucz się wcześniej tekstu. Znajdziesz go m.in. na rozdawanych wszędzie ulotkach z programem Hogmanay. Uwaga: śpiewający tradycyjnie splatają ramiona na krzyż z sąsiadami dopiero przy ostatnich wersach! 3. Weź to na grubo Załóż na siebie tyle warstw, ile możesz, i dodaj jeszcze jedną, przeciwdeszczową. Musisz pamiętać, że szkocka zima to nie tylko deszcz i śnieg, ale również urywający głowę wicher. Załóż wygodne i ciepłe buty, bo nie przetańczysz całej nocy na kocich łbach na szpilkach. A jeśli chcesz wziąć udział w procesji z pochodniami, pamiętaj, że możesz pochlapać się woskiem. Na ulicznych straganach kupisz plastikowe ochronne peleryny. 4. Oszczędź na drinkach Na uliczne party możesz przynieść własny alkohol, ale tylko w plastikowych pojemnikach i puszkach. Musisz wiedzieć, że na imprezę nie wolno wnosić szklanych butelek, szklanek czy kufli. Piwo i drinki można rzecz jasna kupić na otwartych przez całą noc stoiskach, ale ich ceny będą kilkakrotnie wyższe niż te w supermarkecie. Co ważne, na pozostałe koncerty i imprezy nie wolno przynosić własnych trunków. 5. Zapukaj z prezentem Jeśli planujesz następnego dnia po Nowym Roku odwiedzić przyjaciół, koniecznie przynieś ze sobą jakiś prezent. Może to być butelka whisky, ciastka albo słodycze. Kiedyś wręczało się kawałek węgla do paleniska. Musisz wiedzieć, że odwiedziny z pustymi rękami to towarzyski nietakt. Dobrą wróżbą jest, gdy jako pierwszy przejdzie przez próg gospodarzy brunet. Koniecznie mężczyzna. Blondyni, kojarzeni z wikingami, nie są mile widziani. Zuzanna O’Brien
Oddajemy w Państwa ręce kolejne wydanie magazynu National Geographic, wieńczące 20. rok jego obecności na polskim rynku. W tym numerze, tak jak przez wszystkie minione lata, staramy się rejestrować i prezentować Czytelnikom zmiany, jakie zachodzą na świecie. Jesteśmy bowiem świadkami nieprawdopodobnie szybkich przeobrażeń naszej planety. Dotyczy to przede wszystkim najbardziej dziś palących kwestii klimatycznych, ale tez gwałtownego wymierania gatunków czy problemów społeczno-demograficznych. Wszystkie te procesy pokazują współzależności, jakim podlegamy. Żadna społeczność nie jest bowiem wyizolowana wyspa. Doskonale pokazuje to choćby publikowany w tym numerze materiał na temat wykopalisk w Jerozolimie, które mogą prowokować i podgrzewać nastroje w konflikcie arabsko-izraelskim (str. 46), artykuły o zarzadzaniu zagrożonymi parkami narodowymi w krajach Afryki (str. 72.), czy o Himalajach, gdzie odwieczne lodowce ustępują miejsca jeziorom (str. .118). We wszystkich tych przypadkach pozytywne efekty może przynieść jedynie ludzkie współdziałanie, ważenie racji i interesów. Dlatego chcemy Państwa przekonywać do aktywności. Uznania, ze każdy z nas jest częścią globalnych procesów, a jego działanie ma sens. I wreszcie – do empatii i zrozumienia dla Innego. Ponad to w magazynie: E K S P L O R A C J E Kwestia gustu Dlaczego lubimy to, co lubimy? Jak często w wypadku podobnych pytań bywa – odpowiedz nie jest prosta. Oczami Czytelników Kolejna odsłona Wielkiego Konkursu Fotograficznego NG rozstrzygnięta. Publikujemy zwycięskie zdjęcia. R E P O R T A Z E Pod Jerozolima Ziemia Święta to teren ostrego konfliktu, a jego duchowym centrum jest Jerozolima, miasto o wielowiekowej historii święte dla trzech religii. W tej sytuacji pokusa instrumentalizowania archeologii i wykorzystania jej odkryć do wsparcia politycznych roszczeń jest nieodparta. Parki Afryki Jak ratować afrykańskie parki narodowe, zagrożone przez rebeliantów, kłusowników i eksplozje demograficzna? Najnowszy pomysł: zarządzać nimi jak firmami bliskimi upadku. R E P O R T A Z E Z tygrysem na kanapie Tygrysy to największe koty na świecie, dlatego nie brakuje ludzi, którzy chcieliby się z imponującymi drapieżnikami fotografować, lansować, a nawet zamieniać je w domowych pupili. Choć dla tygrysa każda z tych ról jest udręka, w USA stały się one dochodowym biznesem. Dach Świata spływa woda Himalaje, od tysięcy lat pokryte lodowcami, zmieniają się w krainę tysięcy jezior, których liczba i wielkość bardzo szybko rosną.
Cała Brazylia wita Nowy Rok fajerwerkami i muzyką. Największa impreza odbywa się na słynnej plaży Copacabana w Rio de Janeiro, na której gromadzi się wtedy ok. 2,5 mln ludzi.
RIO DE JANEIRO, BRAZYLIA Na zbudowanych tam estradach występują artyści, a o północy rozpoczynają się pokazy sztucznych ogni, które trwają ponad 20 minut. Fajerwerki wystrzeliwują w niebo z łodzi zakotwiczonych w pewnej odległości od brzegu. Popularnym zwyczajem sylwestrowej nocy jest ubieranie się na biało – na całe brazylijskie wybrzeże przybywają ludzie w bieli. Wielu z nich przynosi kwiaty i o północy wrzuca je do wody. Są one darem dla Yemanja, bogini mórz. MADRYT, HISZPANIA W Hiszpanii do sylwestrowej tradycji należy zjadanie jednego z dwunastu gron z kiści winogron z każdym uderzeniem zegarów o północy. 12 gron oznacza dobrobyt przez 12 miesięcy w roku. Trzeba jeść szybko, ale na szczęście w Hiszpanii łatwo o winogrona bez pestek. Potem wszyscy składają sobie życzenia, pijąc szampana i wino musujące. Odliczanie uderzeń odbywa się według zegara na Casa de Correos (siedziba Samorządu Autonomicznego Regionu), na placu Puerta del Sol w Madrycie. NOWY JORK, USA NOWY JORK A razem z nim przed telewizorami cała Ameryka – nadejścia Nowego Roku tradycyjnie oczekuje na Times Square na Manhattanie, gdzie w sylwestra gromadzi się ponad milion ludzi. Napięcie rośnie z godziny na godzinę. Wreszcie – minutę przed północą – ogromna kryształowa kula umieszczona na 110-metrowym budynku One Times Square zjeżdża w dół, a następnie się podnosi, by równo o godz. 12.00 w nocy znaleźć się na wierzchołku iglicy. Kulę pierwszy raz opuszczono w 1907 r. Jej kształt zmieniał się z czasem. W tym roku ma 3,66 m średnicy, czyli dwukrotnie więcej niż poprzednie. Waży 5,4 tony. Pokrywa ją ponad 2,5 tys. kryształów i będzie na niej świecić 32 256 lampek. Kula mieni się 16 milionami kolorów i rzuca miliony barwnych wzorów. EDYNBURG, SZKOCJA Najdłużej Nowy Rok witają Szkoci w Edynburgu. Cztery dni trwa tu wtedy święto zwane Hogmanay. Na Princess Street, w sercu miasta, występują artyści i wybuchają fajerwerki. Nie wiadomo, co znaczy słowo Hogmanay. Według jednej z teorii to tyle co „hug-me-nowģ”ģģ, czyli „obejmij mnie”. I to właśnie robią edynburczycy 31 grudnia na Princess Street – punktualnie o północy zaczynają obejmować się i całować. Tradycją Hogmanay, wywodzącą się jeszcze z czasów, gdy Szkocję najeżdżali wikingowie, jest First Footing, czyli „pierwsze przybycie”. Pierwszą osobą, która przekroczy próg domu po północy, powinien być wysoki, ciemnowłosy nieznajomy, (nie blondyn jak wiking), który zapewni mieszkańcom szczęście, przynosząc bryłkę węgla, whisky i tradycyjne owocowe ciasto. FILIPINY W sylwestra Filipińczycy przygotowują w domach uroczyste kolacje. Zakładają wtedy ubrania w kropki i koła, co ma im zapewnić szczęście oraz dostatek. Tradycja nakazuje też, by do metalowych garnków wkładać monety i grzechocząc nimi, obchodzić cały dom. Trzeba czynić przy tym jak najwięcej hałasu, by odpędzić złe duchy. SYDNEY, AUSTRALIA To miasto – ze względu na swoje położenie geograficzne – jako pierwsze (obok Auckland w Nowej Zelandii) wita Nowy Rok. Zatoka Sydney staje się wówczas tłem oszałamiającego widowiska, gdyż Australijczycy mają ambicję przygotować najbardziej imponujący na świecie pokaz sztucznych ogni. W roli głównej występuje oświetlony fajerwerkami most. Najlepiej oglądać je oczywiście z wody. W tym celu po zatoce pływa kilkadziesiąt specjalnie przygotowanych, udekorowanych łodzi, które są ruchomymi punktami widokowymi. Miejsca na nich trzeba rezerwować z dużym wyprzedzeniem. TAIPEI, TAJWAN Na Tajwanie najwięcej ludzi wita Nowy Rok w stolicy – Taipei. Znajdujący się w finansowej i zakupowej części miasta drapacz chmur Taipei 101 oblegają tłumy. Ludzie wykrzykują liczby od 10 do zera. Przy każdym okrzyku zapalają się światła na jednym poziomie wieżowca (na każdy przypada osiem pięter), a na koniec z góry każdego poziomu wystrzeliwują w różnych kierunkach sztuczne ognie. EKWADOR Años Viejos, czyli kukły symbolizujące stare lata, stoją w sylwestra na rogach ulic i przy drogach. Wyobrażają postacie, które niezbyt chlubnie zaznaczyły się w mijającym roku. Szyje się je ze szmat i wypełnia fajerwerkami, a na twarze zakłada maski, by przypominały konkretne osoby. O północy Ekwadorczycy wrzucają Años Viejos do ognia, karząc je za skandale i kłopoty, które wywołały.