O tej europejskiej wyspie często się zapomina. A właśnie tu znajdziesz przepis na szczęście
Minorka, często nazywana mniejszą i dzikszą siostrą Majorki, to miejsce, w którym można odnaleźć prawdziwy przepis na szczęście. Ta spokojniejsza wyspa Balearów oparła się masowej turystyce, stawiając na ochronę natury i unikalne dziedzictwo historyczne.
Spis treści O czym szepczą kamienie? Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie 219 potraw z nutą historii Pinii szum, ptaków śpiew Wnętrze jest przestronne i okrągłe. W głębi sypialnia, przed nią palenisko i kolumna – kiedyś wspierająca strop, dziś błękit nieba. W kamiennych ścianach zostawiono nisze na lampki (przytulnie!), a przy drzwiach – niewysokie komórki. Może spiżarki? – Może – kiwa głową Isabel. – Ale ta po prawej była raczej… budą – uśmiecha się przewodniczka. Archeolodzy znaleźli tu resztki kości ogryzionej i strawionej przez psa. Jakieś 2,5 tys. lat temu. O czym szepczą kamienie? Podobnych domostw naliczono w Torre d’en Galmés 26. Co wiemy o ich mieszkańcach – poza tym, że pozwalali psom porywać resztki z wieczerzy? – Na pewno zgodnie współpracowali, bo z tak wielkich bloków nie da się budować w pojedynkę. No i kogoś się lękali, bo osadę otoczyli murem – wylicza Isabel, idąc na szczyt pagórka. Widać z niego ciągnącą się do morza równinę spowitą zielenią dzikich oliwek i krępych dębów. Panorama byłaby jeszcze rozleglejsza, gdyby wspiąć się na jeden z trzech talayotów. Budowle te pozostają tajemnicze, choć dały nazwę kulturze prehistorycznej Minorki. – Przypuszcza się, że służyły do obserwowania okolicy. Albo porozumiewania się, bo gdyby rozpalić ogień, to zauważono by go z innych talayotów – opowiada Isabel. – Ale nie wierzę, by tak okazałe wieże miały czysto praktyczne zastosowanie. Równie tajemnicze są taule – kamienne płyty, wysokie na kilka metrów i nakryte poziomym blokiem skalnym. Ta w Torre d’en Galmés się przewróciła, ale taula w Trepucó nadal stoi – obwiedziona, jak inne, murem w kształcie podkowy. Taule wznoszono tylko na Minorce, jest ich ok. 30. Odprawiano przy nich rytuały. Za niektórymi znaleziono wizerunki bóstw i skorupy naczyń, przed nimi ślady palenisk, kości owiec i kóz, odłamki czarek. – Pewnie pozostałości ofiar i ceremonii – opowiada Isabel. – Prawie wszystkie są zwrócone na południe, ku słońcu. Symbolizowały bycze głowy? A może bramę do innego świata? Pytań jest wiele. – Ludzie zaczęli się interesować prehistorią niedawno. Wcześniej prowadzono badania, ale mieszkańcy traktowali budowle jak element pejzażu. Pasterze kryli się w nich przed niepogodą, z kamieni układano murki. Ale ruiny otaczano też szacunkiem, trochę się ich bano. Nazwa taula pochodzi od minorkańskiego słowa „stół”. Mówiono, że to stoły olbrzymów – twierdzi Majo León, archeolożka z Museu Municipal w Ciutadelli. A Isabel dodaje: – Gdy byłam mała, do Torre d’en Galmés przyjeżdżało się na pikniki. Nie było tablic z objaśnieniami ani zabezpieczeń. – Niedawno, jesienią 2023 r., stanowisko wraz z 34 innymi wpisano na listę UNESCO. Na Minorce na 700 km² jest ok. 1400 zabytków prehistorycznych. Największe nagromadzenie w Europie! Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie Zapomniana była też pobliska Illa del Rei (Wyspa Króla). A przecież to na niej Alfons III ukrył wojska, by atakiem zaskoczyć Arabów i w 1287 r. zakończyć ich niemal 400-letnie panowanie nad Minorką. Potem losy wysepki były mniej chwalebne. – Przeklinano ją jako Bloody Island – mówi Isabel. Oba tłumaczenia przydomka – i „krwawa”, i „cholerna” – pasują jak ulał. Mieścił się tu bowiem szpital dla angielskich marynarzy. Przez niemal cały XVIII w. Minorka należała do Brytyjczyków. Opanowali ją równocześnie z Gibraltarem. Obie zdobycze były maleńkie, ale kluczowe dla panowania na morzach. – Bardziej od wyspy interesowała ich ta zatoka: osłonięta, głęboka, długa na 5,5 km. – Isabel spogląda na taflę Port de Maó, jednego z największych naturalnych portów Europy. Po Brytyjczykach zostały na Minorce przesuwane pionowo okna i ciemnozielone okiennice domów w mieście Maó, zamiłowanie do dżinu, kilka nieznanych w innych częściach Hiszpanii słów, jak xoc (kreda) czy faitin (bójka), no i szpital na Bloody Island. – Odkąd zamknięto go w latach 60., popadał w ruinę. W 2004 r. zaopiekowała się nim grupka zapaleńców. Porządkowali teren, urządzili muzeum, organizowali wycieczki. W końcu na wysepkę trafili Manuela i Iwan Wirthowie. I się w niej zakochali – opowiada Lluna. Pracuje w instytucji będącej efektem tego zauroczenia: galerii sztuki współczesnej Hauser & Wirth. Pierwszą wystawę w dawnym szpitalu otwarto w 2021 r. – Nie mamy stałej kolekcji, prezentujemy wystawy czasowe wybitnych twórców z całego świata – ciągnie Lluna. Adjoa Armah wypełniła 12 szklanych baniek piaskiem z minorkańskich plaż: złocistym, rdzawym, popielatym, srebrzystoszarym. Sara Ouhaddou w blokach marsylskiego mydła zatopiła fragmenty ceramiki wykonanej technikami z Al-Andalus – niczym odłamki zapomnianej przeszłości Europy czekające na odkrywców. Przez duże okna w białych ścianach widać poskręcane drzewa oliwne, oleandry, skrzącą się taflę – fragmenty pejzażu obramowane we framugach niczym obrazy. – Architektom zależało, by związać sztukę z miejscem – potwierdza Lluna. Wychodzę do ogrodu, mijam rzeźbę Eduarda Chillidy Elegia dla pustki VI i pachnące słodyczą drzewo figowe, potem stoliki restauracji w cieniu oliwek. Ścieżka wokół wysepki – można ją obejść w kwadrans – wije się pośród skałek, ziół, szorstkich krzewinek. W górze krzyczą mewy, spod nóg czmychają jaszczurki. A z lazuru zatoki sterczą wysepki, cyple, przylądki – labirynt wody i lądu, o który walczyły wszystkie potęgi Morza Śródziemnego. 219 potraw z nutą historii – Minorką władali Kartagińczycy i Rzymianie, Bizantyjczycy i Arabowie, Anglicy i Francuzi. Kim więc jesteśmy? Nie łamiemy sobie głowy, tylko czerpiemy od każdego, co najlepsze –Antoni Aguiló uśmiecha się przekornie i bierze kęs bakłażana z serem, pomidorami i koprem morskim. Bakłażan to dar Maghrebu, pomidor – Ameryki, koper i ser to autochtoni. Pierwszy rośnie na klifach, drugi wyrabia się na wyspie od co najmniej 2,5 tys. lat – tyle liczy sobie znalezione przez archeologów naczynie z resztkami kazeiny. Albergínies plenes to jedno z popisowych dań Pau Sintesa – młodego, ale już nagradzanego szefa kuchni. Przygotował dla nas potrawy bazujące na przepisach swego krajana sprzed 300 lat. – Fra Roger był kucharzem kilku minorkańskich klasztorów i autorem książki Art de la cuina z lat 30. XVIII w. – opowiada Antoni, współzałożyciel stowarzyszenia, które promuje dziedzictwo kulinarne Minorki. Odnaleziona przypadkiem księga zawiera przepisy na 219 potraw. We współczesnych wersjach kilku z nich Pau zawarł po szczypcie historii wyspy. W kulkach z sera z ciecierzycą – nutę czasów, gdy na Minorkę zawijały statki z Grecji czy Włoch. – Zaopatrywały się przed rejsem na Atlantyk, dlatego uprawiano tu sporo zbóż i strączków – opowiada Antoni. W kremie czekoladowym z cytryną – echa mody na przysmak z Nowego Świata. – Fra Roger podaje przepis na langustę w czekoladzie, łączy ją też z pomidorami. Jej słodko-gorzki smak świetnie równoważy kwasowość, jak w tym deserze – przekonuje Antoni, oblizując łyżeczkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/GettyImages-1408753920-55b8cea.jpg" width="1941" height="1545" alt="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" title="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" /> W Art de la cuina nie znajdziemy za to najważniejszego wkładu Minorkanów w gastronomię. – Fra Roger pisał dla kucharzy, nie musiał im tłumaczyć oczywistości – tak Pau wyjaśnia zagadkowe pominięcie przepisu. O jego sławę zadbali Francuzi. W 1756 r. na krótko odbili Minorkę Anglikom. Zwycięski książę Richelieu wydał w Maó bankiet i zachwycił się podanym sosem. – Zachował się list, w którym prosił o przesłanie do Paryża przepisu na salsa mahonesa – twierdzi Antoni. Zaskakująco prostego: jajko, oliwa, odrobina soli. Tyle wystarczy, by przyrządzić… majonez. To właśnie stolicy Minorki zawdzięcza swą nazwę. Pinii szum, ptaków śpiew Fornells także figurowało na kulinarnej mapie wyspy. W zatoce wcinającej się w północne wybrzeże pozyskiwano sól. Dziś z morza czerpie się tu radość. W marinie cumują jachty i kajaki. To znakomite narzędzie do eksplorowania okolicy. Rdzawe klify są tu wyższe i dziksze niż na południu, często dostępne wyłącznie od strony wody. Z miasteczka Fornells wiosłujemy przez szeroką na kilkaset metrów zatokę. Kołyszą nas fale z otwartego morza – długie i łagodne, ale budzące respekt. Spokojną przystań znajdujemy w bezimiennej zatoczce. Nie ma tu plaży; cumujemy do skał i dajemy nura. Migoczą ukwiały i gąbki, ryby czmychają ku kępom morskich traw. – Posydonia to podstawa ekosystemu – wyjaśnia Isabel, gdy gramolimy się z powrotem na kajaki. – Zapewnia schronienie młodym rybom i innym organizmom. Znakomicie pochłania też dwutlenek węgla. Cały ten fragment wybrzeża to morski rezerwat. Nad łanami posydonii pływamy też w sąsiedniej zatoczce S’Arenalet. Jest szersza, ma piaszczyste dno i białą plażę oprawioną w zieleń makii. Siadamy na skałce i mrużymy oczy, wdychamy ziołowo-słoną bryzę. – Mało brakowało, a wyglądałoby to inaczej – mówi Isabel. – W latach 70. chciano wybudować drogę wokół wyspy. Miała prowadzić do plaż, umożliwić inwestycje. Ale wiedzieliśmy już, jak to wygląda na Majorce: że betonuje się plaże, niszczy krajobraz i spokój. Ekolodzy organizowali pikiety, przekonywali, że można pójść inną drogą. Wkrótce umarł Franco, nastała demokracja, władzę przekazano regionom. I postanowiliśmy, że nie chcemy takiej przyszłości – ciągnie Isabel. Projekty szosy i hoteli schowano do szuflady. A całą Minorkę ogłoszono rezerwatem biosfery UNESCO. Patrzę wokół. Dzika plaża, turkus, szum pinii i fal. Esencja śródziemnomorskości – prosta jak przepis na majonez i niezwykła jak legenda o stołach olbrzymów. Jak to dobrze, że najnowszy rozdział opowieści o wyspie Minorkanie napisali po swojemu.
Chcesz zamieszkać w Hiszpanii? Ta wioska oferuje za darmo dom i stabilną pracę
Choć w wielu regionach Hiszpanii mieszkańcy coraz głośniej sprzeciwiają się nadmiernej turystyce i jej skutkom, są miejsca, które borykają się z zupełnie odwrotnym problemem – wyludnieniem i brakiem rąk do pracy. Dotyczy to zwłaszcza mniejszych miejscowości oddalonych od głównych szlaków turystycznych. Jedna z niewielkich wiosek na północy kraju postanowiła temu przeciwdziałać w nietypowy sposób, oferując darmowy dom oraz stabilną pracę rodzinie, która zdecyduje się rozpocząć tam nowe życie.
Hiszpania pozostaje jednym z najchętniej wybieranych kierunków w Europie – zarówno na wakacje, jak i na dłuższe pobyty. Sprzyja temu klimat, dostęp do wybrzeża oraz zróżnicowany krajobraz. Jednocześnie poza głównymi ośrodkami turystycznymi znajdują się regiony, które od lat zmagają się z wyludnieniem i starzeniem się społeczności. W odpowiedzi na te wyzwania lokalne władze coraz częściej decydują się na niestandardowe rozwiązania, oferując przyjezdnym konkretne wsparcie – od mieszkań po możliwość podjęcia pracy. Arenillas w Hiszpanii – gdzie leży i dlaczego szuka nowych mieszkańców? Arenillas to niewielka miejscowość położona w prowincji Soria, w ramach wspólnoty autonomicznej Kastylia i León, na północy Hiszpanii. Liczy zaledwie około 40–45 mieszkańców i jest jednym z wielu przykładów zjawiska określanego jako „España vaciada”, czyli „wyludniona Hiszpania”. W praktyce oznacza to obszary, które w ciągu ostatnich dekad systematycznie traciły ludność – głównie na rzecz większych miast i regionów turystycznych. W przypadku Arenillas problem ma bardzo konkretny wymiar: starzejąca się społeczność i odpływ młodych osób sprawiają, że utrzymanie podstawowych funkcji wsi – od infrastruktury po życie społeczne – staje się coraz trudniejsze. W odpowiedzi na tę sytuację lokalne władze oraz stowarzyszenie kulturalne zdecydowały się na wdrożenie programu aktywnego zasiedlania. Jego celem nie jest jedynie zwiększenie liczby mieszkańców, ale przede wszystkim przywrócenie ciągłości życia społecznego i gospodarczego. Władze podkreślają, że bez nowych rodzin wieś może stopniowo utracić zdolność do funkcjonowania – od ograniczenia usług po zanik lokalnych inicjatyw. Dlatego zamiast biernie obserwować proces wyludnienia, postawiono na konkretne zachęty skierowane do osób gotowych związać swoją przyszłość z tym miejscem. Zainteresowanie projektem okazało się duże – w pierwszych tygodniach od jego ogłoszenia napłynęło już około 200 zgłoszeń, choć – jak podkreślają mieszkańcy – nie wszyscy kandydaci spełniają wymagania związane z charakterem pracy i życia na wsi. Darmowy dom i praca w Hiszpanii – warunki, wymagania i jak aplikować Oferta przygotowana przez Arenillas opiera się na tzw. „pakiecie repopulacyjnym”, który łączy trzy kluczowe elementy: bezpłatne zakwaterowanie, stabilne zatrudnienie oraz możliwość prowadzenia lokalnego baru pełniącego funkcję centrum życia społecznego. Wybrana rodzina otrzymuje do dyspozycji wyremontowany dom komunalny, w pełni wyposażony i dostępny bez konieczności opłacania czynszu. Mieszkańcy pokrywają jedynie koszty eksploatacyjne, takie jak woda, ogrzewanie czy energia elektryczna – w części pozyskiwana z paneli słonecznych, co obniża wydatki. Równocześnie jedna z osób dorosłych może podjąć pracę w lokalnym sektorze budowlanym, zajmując się utrzymaniem i renowacją infrastruktury. Umowa ma charakter stały, co w realiach niewielkich miejscowości stanowi istotny atut. Dodatkową opcją jest prowadzenie wiejskiego baru – miejsca, które w takich społecznościach pełni rolę nie tylko gastronomiczną, ale także integracyjną. Program skierowany jest przede wszystkim do rodzin, najlepiej z dziećmi w wieku szkolnym, które są gotowe zamieszkać w Arenillas przez cały rok. Wymagane jest doświadczenie w pracach budowlanych lub pokrewnych, a także gotowość do zaangażowania się w codzienne funkcjonowanie lokalnej społeczności. Kandydaci muszą posiadać prawo do legalnej pracy w Hiszpanii – dotyczy to obywateli UE lub osób z odpowiednimi pozwoleniami. W przypadku dzieci zapewniono dostęp do edukacji w pobliskiej miejscowości Berlanga de Duero, oddalonej o około 20 kilometrów, wraz z bezpłatnym transportem szkolnym. Co należy zrobić, by otrzymać ten dom i pracę? Zgłoszenia przyjmowane są przez lokalny urząd (Ayuntamiento) – można je złożyć zarówno bezpośrednio, jak i drogą mailową (ayuntamiento@arenillas.es), dołączając informacje o składzie rodziny, doświadczeniu zawodowym oraz motywacji do przeprowadzki. Choć życie w Arenillas oznacza ograniczony dostęp do sklepów czy usług i konieczność dojazdów do większych ośrodków, władze podkreślają, że dostęp do internetu umożliwia również pracę zdalną. To propozycja dla osób gotowych zamienić miejski komfort na spokojniejsze, bardziej samowystarczalne życie w niewielkiej społeczności. Źródła: Daily Mail, Idealista Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnica w Pirenejach. Ślady ognia wysoko w górach zaskakują naukowców
Archeolodzy natrafili na ślady ludzkiej obecności w surowym, wysokogórskim środowisku we wschodnich Pirenejach. Ogień, minerały, a także ludzkie, w tym dziecięce szczątki sugerują, że ludzie wracali tu wielokrotnie, choć warunki wydają się niemal niemożliwe do życia.
Wysokie góry kojarzą się dziś głównie z aktywnym wypoczynkiem, ale ludzie od tysięcy lat wykorzystywali te miejsca w sposób bardziej praktyczny. W Andach funkcjonowały stałe ośrodki imperium Inków, w tym Machu Picchu, a w Himalajach do dziś istnieją wysoko położone regiony zamieszkane, takie jak Ladakh. W Europie skala była mniejsza, ale także tutaj wykorzystywano tereny górskie sezonowo, m.in. do wypasu zwierząt, albo lokalnie, gdy pojawiał się dostęp do surowców. Właśnie ten drugi przypadek może tłumaczyć nowe odkrycie z Pirenejów. Ślady ognia i tajemnicze zielone minerały W jaskini położonej na wysokości ponad 2235 m n.p.m. we wschodnich Pirenejach w dolinie Freser w Hiszpanii archeolodzy znaleźli ślady ognia i przetwarzania minerałów sprzed tysięcy lat. To sugeruje, że miejsce to było wykorzystywane celowo, prawdopodobnie w związku z pozyskiwaniem i obróbką surowców, a nie tylko jako przypadkowe, jednorazowe schronienie. Nowe badanie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Naukowcy twierdzą, że pradawni ludzie odwiedzali grotę w ramach dobrze zaplanowanych i dobrze zaopatrzonych wypraw trwających aż dwa tysiące lat. Badacze w swojej pracy podkreślają, że ich odkrycie obala dotychczasowe założenia, iż ​​prehistoryczne ludy nie spędzały długich okresów na dużych wysokościach. Ponadto znalezisko w postaci kości palca dziecka i zęba mlecznego sugeruje, że było to również miejsce pochówku. – Przez długi czas środowiska wysokogórskie były postrzegane jako marginalne, przez które społeczności prehistoryczne przechodziły sporadycznie – powiedział prof. Carlos Tornero z Katalońskiego Instytutu Paleoekologii i Ewolucji Społecznej, główny autor artykułu. – Znaleźliśmy jednak naprawdę bogatą sekwencję archeologiczną, obejmującą liczne struktury paleniskowe i bardzo dużą liczbę zielonych fragmentów mineralnych. Nie możemy dokładnie określić, jak długo ludzie przebywali w tych miejscach za każdym razem, ale wielokrotne użytkowanie przestrzeni i imponująca liczba pozostałości sugerują, że osadnictwo było krótkotrwałe, ale powtarzało się wielokrotnie przez długi czas – dodaje badacz. Wielowarstwowa historia jaskini Naukowcy przekopali obszar o powierzchni 6 m² przy wejściu do jaskini, identyfikując cztery warstwy osadnicze. Pierwsza, najnowsza warstwa była cienka, co sugeruje, że grota nie była wówczas często użytkowana. Czwarta, najstarsza warstwa zawiera jedynie fragmenty węgla drzewnego, datowane na 6000 lat. To w drugiej i trzeciej warstwie wykopalisk znaleziono ślady, które pozwoliły postawić śmiałą hipotezę o wysokogórskim okresowym osadnictwie. Łącznie zidentyfikowano 23 paleniska, zawierające wiele rozkruszonych, spalonych fragmentów zielonych minerałów. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że palenisko znalezione w drugiej warstwie ma ok. 3000, a w trzeciej ok. 5500–4000 lat. Obecność licznych palenisk wskazuje, że ogień odgrywał w tej jaskini kluczową rolę – nie tylko jako źródło ciepła, ale także jako narzędzie technologiczne. – Trwa obecnie dogłębna analiza materiału, mająca na celu potwierdzenie ich składu, ale fragmenty przypominają malachit, z którego po takiej obróbce można uzyskać miedź. Jaskinia ta wygląda jak niespodziewanie wczesny obóz górniczy na dużych wysokościach – twierdzą autorzy pracy. – Wiele z tych fragmentów uległo przemianie termicznej, podczas gdy inne materiały w jaskini nie, co wyraźnie sugeruje, że ogień odegrał ważną rolę w ich obróbce i że było to celowe i przemyślane działanie – powiedziała dr Julia Montes-Landa z Uniwersytetu w Granadzie, współautorka. – Innymi słowy, nie zostały spalone przypadkowo – dodaje. Szczątki dziecka i możliwy wymiar rytualny Zespół badaczy zwraca również uwagę na logistykę takich wypraw. Dotarcie do jaskini położonej powyżej 2000 metrów wymagało odpowiedniego przygotowania – transportu żywności oraz narzędzi. To może potwierdzać hipotezę, że nie były to spontaniczne wizyty, lecz raczej dobrze zaplanowane ekspedycje, które mogły mieć znaczenie gospodarcze lub symboliczne. Nie bez znaczenia pozostaje także możliwy aspekt rytualny. Znalezione szczątki ludzkie, w tym należące do dziecka, mogą wskazywać, że miejsce to miało szczególne znaczenie dla dawnych społeczności – być może pełniło funkcję miejsca pochówku lub przestrzeni o charakterze ceremonialnym. W wielu kulturach wysokie góry były postrzegane jako miejsca bliższe sferze duchowej, co mogło wpływać na sposób ich wykorzystania. – Odkryliśmy także dwa wisiorki: jeden wykonany z muszli, a drugi z zęba niedźwiedzia brunatnego – powiedział prof. Tornero. – Pochodzą z prehistorycznych kontekstów, najprawdopodobniej z około drugiego tysiąclecia p.n.e. Wisiorek z muszli jest interesujący, ponieważ przypomina podobne artefakty z innych stanowisk w Katalonii, co sugeruje wspólne tradycje lub powiązania między różnymi społecznościami. Wisiorek z zęba niedźwiedzia jest znacznie mniej powszechny. To może wskazywać na coś bardziej specyficznego lub symbolicznego, być może związanego z lokalnym środowiskiem – wyjaśnia. Naukowcy podkreślają, że to dopiero początek badań nad tym stanowiskiem. Kolejne analizy, w tym dokładniejsze datowanie oraz badania chemiczne minerałów, mogą rzucić nowe światło na to, jaką dokładnie rolę pełniło to niezwykłe miejsce. Być może nie była to tylko trudno dostępna jaskinia, ale punkt, do którego wracano w konkretnym celu – nawet jeśli oznaczało to wyprawy w środowisko, gdzie życie wydaje się niemal niemożliwe. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Doñana jest wymarzonym miejscem do obserwacji ptaków. Są tu też pustynie i dzikie konie
To jeden z najważniejszych rezerwatów dzikiej przyrody w Europie. Doñana to spotkanie z ruchomymi wydmami, rysiami, dzikimi końmi i orlikami.
Spis treści: Skansen historii Przystanek dla orlików Po parku wierzchem Doñana – informacje praktyczne Niewielki prom wysadził mnie na drugim brzegu rzeki Gwadalkiwir. Za plecami ucichło miasto Sanlúcar de Barrameda, a po chwili cisza zabrała też dźwięk promowych silników. W tym czasie moje uszy zajął szum piasku – wiatr przesypywał go przez nadbrzeżne zarośla i kępki traw makia. Wpatrywałem się w czubki własnych butów i zastanawiałem się, czy ów pustynny patent, który zaproponował mi doświadczony w przeprawach przez Saharę kolega, sprawdzi się i tu. Buty były ze szczelnego brezentu miały lekką, piankową podeszwę i wysokie sznurowanie zabezpieczające przed piaskiem. Dzięki temu miałem czuć komfort przemieszczania się na zaplanowanej, liczącej ponad 50 km trasie przez Park Narodowy Doñana. Skansen historii Stałem na południowym koniuszku parku, a przede mną rozciągało się piaszczyste nabrzeże i równie piaszczysta droga prowadząca w leśny, iglasty zagajnik. Gdy weń wszedłem, zapachniało igliwiem i żywicą. Ruszyłem przed siebie, starając się iść w cieniu. Wprawdzie był maj, a temperatura całkiem znośna, ale perspektywa dwudniowego marszu zmuszała mnie do ostrożności. Droga, oznaczona drewnianymi kierunkowskazami, prowadziła wzdłuż niewidocznego z tej perspektywy brzegu rzeki: wał wydm skutecznie zasłaniał widok. Na pierwszym przystanku, w El Poblado de La Plancha, sporych rozmiarów tablica informacyjna donosiła: to pierwsze miejsce, w którym człowiek założył osadę. Kiedyś stało tu aż 60 chat zbudowanych z gałęzi i traw. Ludzie hodowali zwierzęta, łowili ryby, zajmowali się pszczelarstwem, wypalali dębowe lasy na węgiel drzewny i pozyskiwali korek. Dziś pozostał po nich skansen prezentujący fragment tamtych czasów. Doñana zawdzięcza swój charakter rzece Gwadalkiwir, jednej z najdłuższych w Hiszpanii, u której ujścia do Atlantyku powstała unikatowa na europejską skalę delta pełna żyznych rozlewisk, słonych lagun i bagien. Swoje trzy grosze dodały do tego ocean i wiatr, czego efektem były ciągnące się dziesiątkami kilometrów pasy dzikich wydm nazywanych Grubymi Piaskami – w tym ruchomych, wędrujących, sezonowo, zmieniających wygląd parku. Gdy doda się do tego naturalną izolację miejsca, sosnowe lasy i zarośla, ma się przed oczami prawie kompletny obraz. Piszę „prawie”, bo w momencie, gdy pojawił się tam człowiek, obszar zaczął się zmieniać i degradować. Próby osuszania terenów, rozwijania rolnictwa doprowadziły do wydarzenia bez precedensu. Inicjatywę przejął Światowy Fundusz na rzecz Przyrody (WWF). Organizacja przeprowadziła międzynarodową zbiórkę funduszy i wykupiła z rąk prywatnych kluczowe grunty, chroniąc je przed zniszczeniem. Dzięki temu w 1969 r. rząd Hiszpanii mógł oficjalnie utworzyć tu park narodowy, obejmując ocalony teren prawną opieką. Na efekty tych działań nie trzeba było długo czekać. Park zyskał kolejne wyróżnienia i ochronne tarcze w ramach Rezerwatu Biosfery UNESCO, a w połowie lat 90. – wpis na światową listę dziedzictwa UNESCO. Dzisiaj jest jednym z największych i najważniejszych obszarów siedliskowych i zimowania ptaków. Przystanek dla orlików Jeleń! Stał, spokojnie, na środku piaszczystej przecinki wyciętej w celu zabezpieczenia parku przed niekontrolowanymi pożarami. Chwilę się poprzyglądał i powoli ruszył w zarośla, do cienia, znikając mi z oczu. Maszerowałem drugi dzień, bardziej na zachód, oddalając się od rzeki, zbliżając się do atlantyckiego brzegu. Chwilę wcześniej zatrzymałem się w bajkowym wręcz Palacio de las Marismillas. Białe mury, czerwona dachówka, palmy dookoła – nie bez powodu to miejsce jest jedyną prezydencką rezydencją w Andaluzji, odwiedzaną w przeszłości przez Tony’ego Blair’a czy Angelę Merkel. Przed II wojną światową polował tu dyktator Francisco Franco, a później powojenni książęta i królowie hiszpańscy, kontynuując ciągnącą się od wieków średnich łowiecką tradycję arystokracji. Gdy kilka dni później dotarłem do bagien Marismas del Guadalquivir, zobaczyłem setki stojących w wodzie niczym słupy soli flamingów, jeszcze więcej pływających kaczek, do tego czaple i ibisy, które prawie wyginęły i jakieś 30 lat temu na nowo zaczęły gniazdować w parku. Zresztą nie tylko one wybrały sobie to miejsce do całorocznego czy do sezonowego przebywania. Z Polski dociera tu na zimę kania ruda, a znad Biebrzy rzadkie dla obserwacji orliki grubodziobe. A wszystko to z powodu położenia parku na trasie zimowych migracji z Europy do Afryki. Ornitolodzy, którzy naliczyli tu 360 gatunków ptaków i oszacowali, że prawie pół miliona zimuje bądź zatrzymuje się tutaj w drodze na kontynent afrykański, nazwali Doñanę „ptasim mostem”. Władze parku utworzyły czatownie i drewniane ścieżki na punkty widokowe, gdzie można obserwować i fotografować ptaki. Po parku wierzchem Zielone, z wielkimi kołami i równie wielkimi szybami, terenowe autobusy dla turystów minęły mnie na szlaku może ze dwa razy. A wszystko to z powodu trasy, którą wybrałem. Chciałem w Andaluzji poznać smak pustyni. Najlepszą okazję miałem, gdy odbiłem jeszcze bardziej na zachód, opuściłem las, a dookoła mnie zaczęły królować wydmy. Na jednym z najwyższych punktów widokowych zatrzymałem się, aby coś zjeść. Wiało, piasek przesypywał się, zacierając ślady butów. Panorama był iście pustynna – jak okiem sięgnąć rozciągały się pofalowane, niekiedy porośnięte krzewinkami wydmy. Mimo wiatru zrobiło się całkiem gorąco. Ruszyłem z powrotem w kierunku lasu i chowając się w cieniu, walcząc z osuwającym się spod butów piaskiem, wędrowałem w kierunku La Rociny. I chociaż pomysł na pieszą wędrówkę po parku wydał mi się interesujący, to jednak zmęczenie szybko dało się we znaki. Pokonywane co rusz podejścia na wydmach i osuwający się piasek wykańczały. Gdy moja piesza ścieżka przecięła się z tą końską i zobaczyłem jeźdźców na wysokich i zgrabnych andaluzach, poczułem ukłucie zazdrości. Jednak największe wrażenie zrobiły na mnie nie te osiodłane, a wolne, obserwowane w okolicach północnej bramy parku, w Centro de Visitantes José Antonio Valverde. To marismeños, półdzikie konie, które stały się ikoną delty Gwadalkiwiru. Przez stulecia zwierzęta te idealnie przystosowały się do tutejszych trudnych warunków: słonego błota i andaluzyjskiego skwaru. Choć na co dzień żyją wolno na bagnach, jest jeden moment w roku, kiedy można się im przyjrzeć z bliska. Jeśli was także fascynują konie, zapiszcie sobie datę 26 czerwca. Wtedy odbywa się Saca de las Yeguas. Miejscowi pasterze, zwani yegüerizos, zbierają zwierzęta w wielkie stada i pędzą je do miasteczka Almonte. Tam konie są badane, strzyżone i znakowane, by po kilku dniach wrócić do parku. To tradycja kultywowana nieprzerwanie od ponad 500 lat. Jest jednym z najstarszych rytuałów pasterskich w całej Europie i symbolem odpowiedzialnego współistnienia dzikiej natury i człowieka. Doñana – informacje praktyczne Dojazd Z Polski najtaniej linią Ryanair do Sewilli (bilety od 160 zł w jedną stronę) i dalej samochodem na południe. Transport Wynajem auta na tydzień to wydatek od 700 zł z podstawowym ubezpieczeniem. W okolicy parku jest tyle atrakcji, że przemieszczanie się własnym środkiem lokomocji jest najbardziej optymalne. Nocleg Jeśli ktoś chce połączyć zwiedzanie z plażowaniem, to najlepiej spędzić ten czas w Matalascañas. Tygodniowy pobyt w wynajętym mieszkaniu dla 2 osób to wydatek od 2 tys. zł. Bardziej miejsko i na pewno lepiej kulinarnie będzie nad brzegiem rzeki w Sanlúcar de Barrameda. Ceny mieszkań od 1,2 tys. zł za tydzień. Warto wiedzieć Wejście do parku jest limitowane, dostępne są trasy piesze – od kilku do kilkunastu kilometrów, konne i pojazdami terenowymi: parku i firm posiadających licencję. Przejście przez cały park – opisywane przeze mnie – możliwe jest jedynie w czasie specjalnych wydarzeń, jak chociażby pielgrzymki do Matki Boskiej z El Rocio. Centra obsługi turystów El Acebuche i z El Rocio organizują wyprawy samochodami z napędem na cztery koła. Klasyczna wyprawa terenowym autobusem po północnej części parku kosztuje 33 euro i trwa 4 godz. Za 23 euro więcej można kupić wyprawę i na północ, i na południe. Dwugodzinne zwiedzanie na koniu – od 40 euro. Obserwacje ptaków Najlepsze miejsca są w niewielkiej odległości od wejść do parków: José Antonio Valverde i La Rocina. W punktach obsługi turystów można dostać mapy i informacje na temat czatowni i szlaków do obserwacji. Źródło: archiwum NG
El Rocío to wieś, którą może odwiedzić nawet milion osób. Tak wygląda finał pielgrzymki
Wizyta w tej wsi w trakcie słynnej zielonoświątkowej pielgrzymki jest wyjątkowym doświadczeniem. El Rocío staje się miejscem wielkiej fiesty.
Spis treści: W sercu Andaluzji Spacer po piasku Rytmy flamenco El Rocío – informacje praktyczne Stałem na środku wielkiego piaszczystego placu. Było gorąco i dość cicho, tak jak to bywa w czasie sjesty. Dookoła niego lśniły w słońcu białe fasady niskich kamienic, które nieodparcie przywodziły mi skojarzenia z filmową scenografią z Dzikiego Zachodu. Podświadomie czekałem, aż na środku tego placu pojawi się koń, a na nim jeździec ozuty w dżinsy, kapelusz i z koltem u pasa. Ale ta projekcja była zafałszowanym przez popkulturę obrazem świata, który istnieje w zasadzie wyłącznie w kinowym wymiarze. Bo i owszem, jeździec się pojawił. Tyle że na głowie nosił filcowy kapelusz z szerokim rondem, nieco przykrótką niebieską marynarkę, osłonięte skórzanym fartuchem obcisłe spodnie z lampasem i lśniące czystością wysokie buty. Ale przede wszystkim nie był filmowym kowbojem, zaś na koniu nie jechał sam. Tuż za nim, zwrócona bokiem, siedziała kobieta. Prawą ręką trzymała jeźdźca w pół. Jej czerwona, pofalowana suknia od ramion opadała aż po ubrane w czerwone pantofle stopy. Czerwony kwiat zdobił głowę, wpięty w ciasno spięte ciemne włosy. Wielkie koła kolczyków poruszały się miarowo, gdy para przedefilowała tuż obok mnie i zniknęła w cieniu jednej z uliczek. Stałem jak oniemiały. W sercu Andaluzji El Rocío to osada słynąca tak samo z białych, stylowych kamienic i domów, jak i z braku utwardzanych, za to wysypanych piaskiem ulic. Miejscowość w swej obecnej formie powstawała z końcem XIX i w XX w., sławna jest przede wszystkim z powodu sanktuarium Matki Bożej z Rocío, do którego każdego roku maszerują tłumne pielgrzymki. Gdy będąc w sercu Andaluzji, w końcu nadarzyła się okazja, postanowiłem dołączyć do jednego z bractw. A wybór nie był łatwy, bo za pielgrzymką i legendą cudownego odnalezienia w XIII w. figurki Maryi, ukrytej w bagnach Doñana przed panującymi tu przez 800 lat Maurami, kryje się kult Virgen del Rocío – Dziewicy z Rosy. A wraz z nim ponad setka świeckich bractw, które od wieków, każdego roku, ciągną wielki dwukołowy zaprzęg, a na nim simpecado – święty dla nich sztandar z wizerunkiem Maryi z dzieciątkiem. Ruszają z miast i miasteczek Andaluzji, ale i spoza regionu, by po wielu dniach marszu – pieszo, wierzchem, w wozach do złudzenia przypominających romskie tabory – przybyć do drzwi sanktuarium i pokłonić się patronce. Spacer po piasku Najlepiej dotrzeć tu, zanim jeszcze pojawią się pielgrzymi, i zgubić się w plątaninie ulic. Ma się wówczas szansę na swobodne, niczym niezakłócone sycenie oczu zjawiskową architekturą. Gdy pierwszy raz tu przyjechałem, z miejsca zauważyłem wysoką wieżę kościoła i dzwonnicę. Ta neobarokowa, wybudowana w andaluzyjskim stylu świątynia – Santuario de Nuestra Señora del Rocío – zachwyca tak samo lekkością konstrukcji co przestrzenią wnętrza. Chroniąc się przed upałem w przestronnym gmachu, miałem przeświadczenie, że zbudowano je tak, by wszyscy odwiedzający zwracali ciągłą uwagę na figurę matki Chrystusa. Na tyłach kościoła zaglądnąłem do sklepików z pamiątkami i dewocjonaliami, a potem ruszyłem dalej, próbując rozszyfrować inspiracje, które stały za kolejnymi fasadami budynków otaczających świątynny plac. Niektóre domy przypominały zwykłe kamienice z rzędem okien zamkniętych drewnianymi, malowanymi jaskrawymi kolorami okiennicami i dachami pokrytymi czerwoną dachówką. Zauroczył mnie niewielki Mesón „La Madre” przerobiony na typowy zajazd z czerwonymi stołami i krzesłami. Ale prawdziwy zachwyt ogarnął mnie we wnętrzu hotelu Palacio Doñana. Zacienione patio zdobiła fontanna, zaś ściany – mauretańskie łuki i zdobienia z ręcznie malowanych ceramicznych płytek. Hotel był przytulny, odcięty od jakichkolwiek dźwięków z zewnątrz. Gdy podziwiałem wnętrze, wdałem się w rozmowę i ktoś z hotelu zarekomendował mi, abym odwiedził jeden z domów pielgrzymów z Sevilli na Plaza Doñana. Budynek odnalazłem bardzo łatwo, przypominał prowincjonalną hacjendę, stał mniej więcej w połowie północnej ściany kamienic, a fasadę zdobiła nazwa miejscowości i herb bractwa: Casa Hermandad del Rocío de Sevilla. Środek zaś zdobiły wymalowane religijne freski, ale najbardziej oryginalną atrakcją było wielkie kamienne poidło dla koni. Z domu bractwa poszedłem jeszcze kawałek dalej i podziwiałem fasadę domu pielgrzymów z Huelvy. Z dzwonnicami i wieżyczkami bardziej przypominała obronną twierdzę. Błądząc w poszukiwania czegoś zimnego do picia, dotarłem na południową krawędź osady. Zasiadłem w zacienionej, przytulnej restauracji hotelu Toruño del Rocío i podziwiałem widok na Charco de la Boca – ogromny staw, w którego wodach przeglądały się różowe flamingi. Wypiłem zimny trunek i ruszyłem jeszcze dalej na zachód, aż do miejsca, gdzie na wielkiej polanie, już poza El Rocío, biegały samopas konie. Stado liczyło ponad 50 osobników. Wracając do centrum, przeszedłem obok basenu. Turkusowa woda kusiła, ale lada chwila miały przybyć pierwsze grupy pielgrzymów. Zaczynała się religijna fiesta. Rytmy flamenco Kręciłem się z aparatem, wsłuchiwałem się w muzykę i śpiewy. Huczało jak w ulu. Wszyscy odziani w odświętne stroje, na galowo, chętnie pozowali do zdjęć, zapraszali na poczęstunek, zachęcali do tańca albo po prostu rozmowy. W cieniu kolorowych markiz i kotar, w chłodnych wnętrzach kamienic kotłowali się i pielgrzymi, i ci, którzy przybyli jedynie na spektakularny finał wydarzenia. Kawiarnie i restauracje były całkowicie wypełnione ludźmi. Dorożki i jeźdźcy przepychali się wąskimi ulicami, a potem zatrzymywali się gdzieś pod zacienieniem, nie schodząc z konia, częstowani, wznosili toast. Można było godzinami błądzić w tym tłumie, obserwować i podziwiać stroje, zatrzymywać się tam, gdzie akurat grali muzykę, gdzie słychać było kroki flamenco, dłonie i obcasy butów wybijały rytm, a okrzyk „Olé!” znaczył zakończenie spektakularnej tanecznej sekwencji. Ostatni dzień, zielonoświątkowa niedziela, był dla wszystkich wydarzeniem szczególnym. Gazety podały, że zjechało tu aż milion osób. W tym czasie każde bractwo prezentowało się w drzwiach świątyni, oddając ukłon figurze Matki Boskiej. A potem, już nocą, zaczynał się prawdziwy spektakl – Salto de la Reja, czyli skok przez ogrodzenie relacjonowany na żywo w hiszpańskiej telewizji. Ubrani w białe koszule członkowie bractwa z Almonte, historycznie strażnicy sanktuarium, „porywali” wielki ołtarz z figurą maryjną i ruszali z nią w pełen chaosu, ogromnych emocji, tłumny pochód dookoła świątyni i odwiedziny u wrót domów poszczególnych bractw. Ważąca kilkaset kilogramów figura wraz z baldachimem płynęła nad głowami dziesiątek tysięcy zgromadzonych, by po wielu godzinach powrócić na swoje miejsce w świątyni. El Rocío – informacje praktyczne Dojazd Samolotem z Polski z przesiadką np. w Barcelonie do Sewilli (cena biletu ok. 600 zł w dwie strony) i dalej wynajętym samochodem. Podróż autem do El Rocío zajmuje stamtąd nieco ponad godzinę. Można także znaleźć bezpośrednie połączenie lotnicze np. do Malagi i stamtąd ruszyć samochodem – podróż potrwa wtedy ok. 3 godz. Na miejscu auto staje się jednak zbędne, a nawet kłopotliwe – ulice we wsi nie są utwardzone. Kiedy jechać Aby w pełni poczuć ducha tego miejsca, najlepiej zaplanować podróż w okresie właśnie Zielonych Świątek. Jest to święto ruchome – w 2026 r. główne uroczystości przypadają na dni 22–25 maja. Nocleg W samym El Rocío znalezienie noclegu w czasie święta graniczy z cudem, dlatego najlepiej szukać go w miejscowościach odległych do 30 min jazdy samochodem. Dobrą bazą jest Mazagón, a nieco bliżej (i drożej) Matalascañas. Ceny za noc zaczynają się od 200 zł za dwójkę za noc. Jeśli podróżujesz poza terminem pielgrzymki, możesz spróbować szczęścia w samym miasteczku, np. Hotelu Palacio Doñana z pięknym patiem w stylu mauretańskim, lub skorzystać z miejskiego kempingu La Aldea (od 320 zł za noc za domek). Warto wiedzieć Jazda konna jest tu elementem lokalnej kultury. Miejscowe stajnie oferują spokojne konie nawet dla nowicjuszy, a godzinny spacer po piaszczystych traktach to koszt rzędu 25–30 euro. Jeśli wolisz wygodniejszą opcję, możesz wynająć całą dorożkę z woźnicą za 60–80 euro. Alternatywą dla koni jest rower – wypożyczenie sprzętu kosztuje 12–15 euro za dzień, a utwardzona ścieżka prowadzi nad ocean. Źródło: archiwum NG
Sierra de la Demanda to jedna z najmniej zaludnionych części Hiszpanii. Znajdziesz tu spokój i prostotę
O tym masywie w Górach Iberyjskich świat jeszcze się nie dowiedział. Dlatego jedź do Sierra de la Demanda, zanim inni cię wyprzedzą.
Spis treści: Świat dla samotników Podwodne duchy Buty dinozaurów Sierra de la Demanda – informacje praktyczne Nie mamy konta na Instagramie, ale kilka lat temu założyłem adres e-mail i sprawdzam go raz w tygodniu – mówi właściciel Bar Mansilla, nalewając mi café con leche. Cofnąłem się w czasie. Trafiłem do świata, w którym kawiarni nie da się oznaczyć w serwisach społecznościowych, bo takich serwisów jeszcze tu nie ma. Są jedynie szczątkowe witryny internetowe i tkwiące w uśpieniu adresy mailowe. To świat, w którym nie muszę kręcić rolek i wymieniać się oznaczeniami. Po chwili zdziwienia czuję ulgę. Mogę po prostu pić kawę i próbować wskrzesić moje wątłe zasoby hiszpańskiego, by dogadać się z właścicielem tej knajpki. Po angielsku nikt tu nie mówi. Siedzę w niewielkim barze w Mansilla de la Sierra, po południowej stronie obszaru Sierra de la Demanda. Mimo że na przestrzeni lat spędziłem w Hiszpanii długie miesiące – zjeżdżając większość kraju, pluskając się wraz z tłumem wczasowiczów w morzu na południu, jak i przemierzając w osamotnieniu bezkres plantacji dębów korkowych w rozpalonej słońcem Estremadurze – ten górski region jakoś mi umknął. Na mapie wciśnięte pomiędzy Burgos, Sorię i Logroño szczyty przybrały postać zielonej plamy przeciętej zaledwie kilkoma nitkami większych dróg. To jedna z najmniej zaludnionych części kraju. Pojedyncze wioski kryją są między wapiennymi szczytami, dolinami i jeziorami. Wsiadłem więc do samochodu, by startując od północnej strony górskiego masywu, przeciąć go i zobaczyć ten kraj w odsłonie dalekiej od białych wiosek, plaż i letnich kurortów. Świat dla samotników Niewielka miejscowość Ezcaray snuła jeszcze opowieść o ruchu turystycznym – kusząc hotelami, dostępem do restauracji i sklepami – zimą działa tu bowiem zbudowany w latach 70. ośrodek narciarski Valdezcaray. Ta historia urwała się jednak zaraz za centrum miasteczka, gdy droga prowadząca wzdłuż sięgającego 1800 m n.p.m. grzbietu zamieniła się w bezludny kamienisty trakt testujący cierpliwość kierowców. Tu już nie docierają nawet echa cywilizacyjnego zgiełku. Gdy umęczony nieustannym obracaniem kierownicą, mającym uchronić mnie przed urwaniem zawieszenia, przystanąłem na skraju drogi i wysiadłem skuszony możliwością spojrzenia wreszcie gdzieś w dal, nie dostrzegłem absolutnie żadnego śladu obecności człowieka. W ciągu zaledwie kilkudziesięciu minut znalazłem się pośrodku górskiej dziczy, w której zamiast ludzi władzę sprawują przemykające między drzewami wilki i unoszące się w kominach powietrznych sępy płowe. Mimo surowego charakteru pasmo Sierra de la Demanda nie przytłacza wysokością ani dramatyzmem nagich, poszarpanych skał. Najwyższy szczyt, San Lorenzo, ma ledwie trochę ponad dwa tysiące metrów, większość gór plasuje się w znacznie niższych rejestrach. Porośnięte sosnowymi lasami wzgórza wyglądają łagodnie, nie epatując uskokami, strzelistymi skalnymi kolumnami czy posępnymi skalnymi ścianami. Czuję się tu niemal jak w Beskidach, choć teren jest od nich bardziej rozległy, a szlaki trekkingowe mniej zagospodarowane i przede wszystkim niemal bezludne. Podwodne duchy Małe zaludnienie Sierra de la Demanda ma też drugie oblicze – co kilkanaście kilometrów mijałem opustoszałe, porzucone budynki lub całe wsie. Rozsypujące się kamienne domy przejęte przez gęstą roślinność, dawne stacje kolejowe, pogrążone w ciszy skorupy kościołów i kaplic. Nad problemem depopulacji tych regionów pochylali się już politycy i naukowcy, niewiele jednak udało im się zrobić. Młodzi mają tu ograniczone możliwości rozwoju i pracy, a życie w malowniczych, ale wymagających górskich warunkach wymaga siły ducha. Rejon wciąż mierzy się ze skutkami polityki Franco, traktującej położone z dala od miast regiony jako rezerwuar zasobów naturalnych. Nie inwestowano tu w lokalne przedsięwzięcia, a szeroko zakrojony plan stawiania betonowych zapór – mający zagwarantować rolnictwu dostęp do wody oraz produkcję energii – skutkował przesiedlaniem całych społeczności, a więc rozrywaniem tkanki społecznej. Najlepiej widać to po południowej stronie masywu górskiego. Pod koniec dnia dojechałem do miejscowości Mansilla de la Sierra położonej nad zbiornikiem powstałym na skutek sztucznego spiętrzenia trzech rzek. W 1960 r., gdy zaczęto stawiać zaporę, blisko sześciuset mieszkańców wioski zostało zmuszonych do przeniesienia się – miejsce ich życia przykryła bowiem woda. Gdy latem pojawia się susza, o co w ostatnich latach coraz łatwiej, poziom wody w jeziorze opada, a na brzegach wyłaniają się, niczym duchy, świadkowie minionych czasów. Kamienne budowle dawnej Mansilli de la Sierra, mimo upływu ponad 60 lat, zachowały się w niezłym stanie – domy, place zabaw, kościół są jak list przysłany z przeszłości. W nowej Mansilli mieszka zaledwie ok. 50 osób. Przeniesiona miejscowość nigdy nie wróciła do dawnej świetności. Odsłaniane cyklicznie ruiny historycznej wioski stały się celem turystycznych wycieczek. – Wielu z nas pamięta budynki, z czasów zanim je zatopiono – opowiada jeden ze starszych rezydentów kawiarni. – Gdy woda po raz pierwszy je odsłoniła, pokazywaliśmy naszym wnukom uliczki, na których dorastaliśmy. Buty dinozaurów W Sierra de la Demanda można bez większego trudu cofnąć się jednak w czasie dużo dalej – o miliony lat. Zjeżdżam w niższe partie gór, do Salas de los Infantes, gdzie znajduje się Muzeum Dinozaurów. Powstało tu nie bez powodu – niedaleko miejscowości odkryto skamieniałe ślady prehistorycznych gadów. Kryjąc się przed słońcem pod ochronnym daszkiem, przyglądam się tropom, które mają ok. 125 mln lat. Powstały, gdy ląd spowity był jeszcze klimatem subtropikalnym, a nadrzeczne lasy tworzyły gigantyczne paprocie wodne. Stanowisko Costalomo obfituje w dziesiątki śladów, najwięcej należy jednak do dwunożnych, mięsożernych teropodów. Jeden z nich ma 75 cm długości, a stopa, która go zostawiła, należała prawdopodobnie do mającego 15 m spinozaura, drapieżnika siejącego miliony lat temu postrach pośród mniejszych gatunków. Jest tu też kilka zupełnie unikatowych tropów, niebędących zwykłym odbiciem, lecz czymś w rodzaju formy 3D. Najpierw dinozaur postawił nogę w głębokim błocie, a gdy ją uniósł, pozostawił wnękę z widocznym kształtem palców i pazurów. Tak, jakby wysunął nogę z ulepionego z gliny buta. Naniesiony do niego piach w końcu zamienił się w skałę, utrwalając przestrzenne odbicie nogi ogromnego gada. Patrzę na ten ślad, mając świadomość, że zaklęta została w nim pojedyncza, ulotna chwila ze świata, który zniknął miliony lat temu. To jeden z największych walorów Sierra de la Demanda – wędrówka przez hiszpańskie góry jest podróżą przez kolejne epoki. Ślady dinozaurów, cmentarz Necropolis de Cuyacabras z IX w., na którym chowano zmarłych w wyżłobionych w skale szczelinach, łukowate mosty zbudowane przez Rzymian, zapomniane linie kolejowe, opuszczone średniowieczne klasztory. Ten skrawek Hiszpanii stał się obszarem ponadczasowym, pozostawionym samym sobie, wolnym od cyfrowych impulsów z takim zapałem penetrujących każdą możliwą przestrzeń. To świat pełen zadziwiającej prostoty, do której dziś coraz mocniej tęsknimy. Sierra de la Demanda – informacje praktyczne Dojazd Najprościej polecieć LOT-em do Madrytu, cena biletu w dwie strony to wydatek ok. 800 zł. Transport Z Madrytu autobusem lub koleją do Valladolid lub Burgos. Dalsza podróż będzie skomplikowana, wymaga korzystania z lokalnych połączeń autobusowych, docierających tylko do głównych wiosek. Pełną swobodę podróżowania zapewni jedynie samochód – najwygodniej będzie wypożyczyć go już na lotnisku w Madrycie. Koszt za dobę od 60 euro. Nocleg Hotel Tres Coronas de Silos zlokalizowany jest w zabytkowym, odrestaurowanym kamiennym pałacu z XVIII w. Znajduje się obok opactwa, głównej atrakcji turystycznej miejscowości. Pokój 2-os. od ok. 400 zł. Hostal Domingo w Quintanar de la Sierra może być dobrą i niedrogą bazą wypadową do poznawania gór. Pokój 2-osobowy od ok. 240 zł za dobę. Alternatywą jest miejscowość Ezcaray, która ma rozbudowaną bazę hotelową z racji bliskości ośrodka narciarskiego. Jedzenie Kuchnia tego regionu jest surowa i konkretna, oparta na tym, co oferuje górzysty teren oraz wieloletnia tradycja pasterska i łowiecka. Mieszkańcy bazują na lokalnych produktach, ze szczególnym uwielbieniem dla wieprzowiny i dziczyzny, dlatego w lokalnych jadłodajniach warto zamówić gęste zupy z mięsną wkładką czy pikantną kiełbasę chorizo. Rarytasem są tutejsze szynki (jamón), które dojrzewają w górskim klimacie nawet przez kilka lat. Warto wiedzieć Sierra de la Demanda to góry, które potrafią być bardzo zimne nawet wiosną i jesienią. Kiedy w Madrycie jest 25°C, nad Lagunas de Neila może leżeć śnieg lub wiać lodowaty wiatr. Źródło: archiwum NG
Galicja to kraina drogowskazów. Ruszyłem śladami pielgrzymów na Camino de Santiago
Mgliste szczyty, granitowe miasta i wzburzony Atlantyk. Galicja to coś więcej niż tylko cel jednej z najsłynniejszych pielgrzymek świata.
Spis treści: Poranek na targu Plac tysiąca emocji Trzy oblicza św. Jakuba Strażnik strzałek z O Cebreiro Fiordy i słodka woda Światło, które nie gaśnie Galicja – informacje praktyczne W Santiago de Compostela deszcz jest czymś tak naturalnym, że mieszkańcy przestali go zauważać, traktując go jak nieodłączny element krajobrazu. Tutejsza mżawka, zwana orballo, nie pada, tylko zawisa w powietrzu, otulając miasto wilgotnym całunem. To właśnie ona nadaje Santiago nieco tajemniczy klimat. Zanim jednak zanurzę się w labirynt uliczek starego miasta, staram się zrozumieć cel, który od ponad tysiąca lat przyciąga tu miliony ludzi. Droga św. Jakuba (Camino de Santiago) to szlak pielgrzymkowy i trekkingowy wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Prowadzi do grobu św. Jakuba Apostoła, który według tradycji głosił Ewangelię właśnie na tych ziemiach. Gdy w średniowieczu odnaleziono jego grób, Santiago stało się magnesem przyciągającym chrześcijan. Dziś pątnicy wciąż podążają śladami opisanymi już w XII-wiecznym Kodeksie Kalikstyńskim (Codex Calixtinus) przechowywanym w katedralnym archiwum. Szukają tu nie tylko odpuszczenia win, ale często po prostu ciszy i samych siebie. Poranek na targu Zapach dzisiejszego Santiago uderza mnie chwilę później, zanim jeszcze zobaczę wieże katedry. To intensywna mieszanka wilgotnego granitu, palonego kadzidła i... świeżych owoców morza. Jest czwartkowy poranek, gdy wchodzę do Mercado de Abastos. To drugi najczęściej odwiedzany punkt miasta po katedrze. Tutaj sacrum ustępuje miejsca profanum. Hale targowe, w których się znajduję, nie są średniowieczne, choć na takie wyglądają. Obecny budynek, ukończony w 1941 r., jest dziełem hiszpańskiego architekta Joaquína Vaquero Palacios. Plan targowiska opiera się na dwóch kwadratach z ośmioma halami, gdzie dominują granitowe mury i otwarte arkady. To nie błąd konstrukcyjny, lecz geniusz inżynierii: przeciągi zostały zaplanowane celowo – od wieków wywiewają zapach ryb i wilgoć, przedłużając świeżość produktów. – Spróbuj tego, to najprawdziwszy smak Atlantyku – zachęca Pitusa Fariña, moja przewodniczka po galisyjskich smakach, podając mi duszone omułki (mejillones), które jemy na stojąco. Chwilę wcześniej kupiliśmy ich na targu pół kilo, a w barze po sąsiedzku przygotowano je nam za 9 euro (takich miejsc jest tu kilka). Są słone, mięsiste i smakują czystym oceanem. Spacerujemy przez targ. Wokół nas leżą stosy świeżych ryb przywiezionych prosto z Costa da Morte, charakterystyczne sery tetilla o kształcie kobiecej piersi i chleb z okolicznych piekarni, który pachnie zakwasem i drewnem. Dzisiejsze hale targowe stoją na fundamencie rynku z 1873 r., ale historia handlu w tym miejscu sięga głębiej. Dzielnica Altamira stała się ostateczną przystanią dla straganów, które przez setki lat wędrowały po mapie miasta. Jednak klimat tego miejsca tworzą przede wszystkim ludzie. – Zobaczysz tu starsze Galisyjki z koszykami mijające się z szefami kuchni najlepszych restauracji – opowiada Pitusa, gdy obserwujemy pielgrzymów, którzy po raz pierwszy w życiu nieśmiało próbują dziwacznych percebes, morskich pąkli zbieranych ręcznie ze skał. Plac tysiąca emocji Wychodzę z hal targowych (Pitusa została dłużej na zakupach) i klucząc wąskimi uliczkami, idę w stronę serca miasta – Plaza del Obradoiro. Tam, przy bramie, którą wchodzi się z Trasy Francuskiej (Camino Francés), najpopularniejszej wśród pielgrzymów, czeka na mnie Katarzyna Jabłońska, polska przewodniczka od 20 lat mieszkająca w Santiago i znająca tu niemal każdy jeden kamień i pewnie niejedną ludzką historię. – Spójrz na nich – mówi, wskazując na grupę ludzi wchodzących na plac. – Właśnie pokonali 800 km Trasy Francuskiej, idąc całą północą Hiszpanii – wyjaśnia. Stojąc na placu, staję się świadkiem niezwykłego spektaklu. Pielgrzymi mają przyczepione do plecaków muszle przegrzebków św. Jakuba – odwieczny symbol drogi. Wielu z nich podpiera się kijami, inni lekko utykają, ale w ich oczach widać radość z dotarcia do celu. Jedni się uśmiechają, śpiewają, tańczą, inni wpadają sobie w ramiona i płaczą ze wzruszenia. W dłoniach ściskają paszporty pielgrzyma (credencial) pełne pieczątek zbieranych w barach, restauracjach i schroniskach – to dowód przebytej drogi. Podchodzę do dwójki mężczyzn, którzy właśnie zrzucili ciężkie plecaki na kamienne płyty placu. Jeden z nich chętnie dzieli się swoją historią. – Jestem triatlonistą, kocham maratony i chciałem się po prostu sprawdzić fizycznie – opowiada, ocierając pot z czoła. – Nie jestem wierzący, ale poszedłem z nim – wskazuje na swojego przyjaciela. – On jest wierzący, szedł w intencji swoich rodziców. Wyruszyliśmy na szlak razem. To była wielka przygoda i bardzo duże wyzwanie. Szliśmy 35 dni, ale dotarliśmy w świetnej formie – dodaje z dumą triatlonista. Trzy oblicza św. Jakuba Kasia prowadzi mnie do wnętrza katedry. Wnętrze świątyni wygląda niczym kamienny las romańskich filarów, który zdaje się nie mieć końca. – Ludzie pielgrzymują tu nieprzerwanie od 813 r. – wyjaśnia i zwraca uwagę na detale ikonograficzne, które łatwo przeoczyć w natłoku wrażeń. – W katedrze mamy aż trzy najważniejsze przedstawienia św. Jakuba. W ołtarzu głównym widzimy go jako świętego, w majestacie, siedzącego na tronie. Możemy też znaleźć wizerunek Jakuba jako pielgrzyma, z kijem i w charakterystycznej pelerynie, oraz jako Matamoros, czyli Pogromcy Maurów, przedstawionego na koniu i z mieczem. To fascynująca lekcja historii, pokazująca, jak zmieniała się rola Apostoła – od ewangelizatora, przez towarzysza niedoli pątników, aż po symbol rekonkwisty – tłumaczy. Rozlega się dźwięk organów. Trafiamy na moment kulminacyjny – uruchomienie Botafumeiro. Ta ogromna posrebrzana kadzielnica waży 53 kg! Gdy mężczyźni w bordowych szatach, zwani tiraboleiros, ciągną za liny, mechanizm z 1602 r. zaczyna pracować. Kadzielnica rozpędza się, szybując pod sklepieniem z prędkością dochodzącą do 70 km/godz. Dym kadzidła wypełnia wnętrze. – Kiedyś miała maskować zapach tysięcy niemytych ciał pielgrzymów, którzy spali w katedrze – szepcze Kasia, gdy nad naszymi głowami przelatuje dymiący kolos. – Dziś to symbol modlitwy unoszącej się do nieba – dodaje. Po wyjściu z katedry wzrok przyciąga stojący przy tym samym placu Hostal dos Reis Católicos. To budynek o niezwykłej historii – ufundowany przez Królów Katolickich w 1501 r. jako szpital dla pielgrzymów. Mowa o Izabeli Kastylijskiej i Ferdynandzie Aragońskim, którzy decyzję tę podjęli wstrząśnięci losem pątników podczas własnej wizyty w Santiago. Ten gest hiszpańskiej pary królewskiej miał zapewnić godną opiekę tysiącom wiernych. Przez wieki w jego salach, gdzie dziś mieszczą się luksusowe apartamenty hotelu Parador, opatrywano rany i karmiono chorych wędrowców. Do dziś pielęgnowana jest tu piękna tradycja: dziesięciu pierwszych wędrowców, którzy zgłoszą się każdego dnia do biura pielgrzyma, otrzymuje kupony na darmowy posiłek w tym miejscu. Strażnik strzałek z O Cebreiro Aby w pełni zrozumieć fenomen szlaku, cofam się do miejsca, gdzie dla wielu wędrowców wkraczających do Hiszpanii od strony Francji, Włoch czy Niemiec zaczyna się prawdziwa Galicja. Ruszam w głąb lądu, do górskiej wioski O Cebreiro. Krajobraz jest tu surowy, a architektura unikatowa. Spotykam José Manuela Lópeza Valiñe, mieszkańca wioski, który z pasją opowiada mi o celtyckich korzeniach tego miejsca. – Te domy, pallozas, mogą mieć nawet 3 tys. lat – mówi José, wskazując na niskie owalne chaty o grubych kamiennych murach, kryte strzechą. – Były zamieszkane aż do lat 70. ubiegłego wieku – dodaje. Wchodzę do środka jednej z nich. To żywy skansen – dawniej ludzie i zwierzęta żyli tu pod jednym dachem, ogrzewając się przy centralnym ognisku, co pozwalało przetrwać surowe zimy. Okazuje się, że José jest bratankiem człowieka, który uratował Camino przed zapomnieniem. – Nasza rodzina jest bardzo związana ze Szlakiem Jakubowym. Mój wujek, Elías Valiña, który był tu proboszczem, zaczął poszukiwać zapomnianych ścieżek, którymi wieki temu chodzili pielgrzymi. Oryginalne mapy zaginęły, ale wujek był z zamiłowania kartografem. Postanowił wyznaczyć te szlaki na nowo. Przez 10 lat jeździł swoim starym samochodem po całej Hiszpanii, malując te słynne żółte strzałki farbą drogową, a ja mu w tym pomagałem – opowiada. Wtedy uważano ich za szaleńców. Dziś jednak żółte strzałki są symbolem rozpoznawalnym na całym świecie i prowadzą miliony ludzi do celu. Zjeżdżając z gór O Cebreiro, mijam monumentalny klasztor w Samos. To jedno z najstarszych opactw w Hiszpanii, którego korzenie sięgają VI w. Benedyktyni stworzyli tu potężny ośrodek kultury. Wielki krużganek klasztorny o powierzchni 3 tys. m² jest jednym z największych w kraju. Ale moją uwagę przykuwa stojąca nieopodal, w cieniu tysiącletniego drzewa, maleńka kaplica Cyprysowa. Ta prosta kamienna budowla z IX w. jest niemym świadkiem czasów, gdy chrześcijaństwo na półwyspie dopiero krzepło. Dalej trasa prowadzi przez Portomarín. To miasteczko widmo i miasteczko twierdza w jednym. Gdy w latach 60. XX w. budowano tamę Belesar, stara osada w dolinie rzeki Miño została zalana. Najcenniejsze zabytki, w tym potężny kościół-twierdzę San Nicolás, rozebrano kamień po kamieniu i przeniesiono na wzgórze. Na blokach skalnych świątyni wciąż można dostrzec numery, które posłużyły budowniczym do ponownego złożenia tej kamiennej układanki. Gdy poziom wody w zbiorniku opada, z toni wyłaniają się ruiny starego mostu i domów. Fiordy i słodka woda Docieram na wybrzeże i w porcie wsiadam na łódź z kapitanem Fernandem Carrillo. Jego twarz, smagana wiatrem, zdradza człowieka, który życie spędził na morzu. – Popłyniemy wzdłuż wybrzeża, na pełny ocean, w stronę skał Cabo de la Nave – zapowiada Fernando, uruchamiając silnik. Wypływamy w dwugodzinny rejs, który pozwala zobaczyć zupełnie inne oblicze Galicji. Łódź kołysze się na falach, a my mijamy dzikie, niedostępne z lądu zakątki. – Widzisz te plaże ukryte wśród skał? – kapitan próbuje przekrzyczeć warkot silnika. Potem wskazuje na klify wpadające pionowo do morza. – Ta część wybrzeża Hiszpanii jest skalista, niektórym przypomina nawet fiordy – zauważa. Fernando tłumaczy mi fenomen tego miejsca. – Mamy tu wyjątkowe zatoki riasowe – wyjaśnia. – Tutaj woda słodka miesza się z wodą słoną. To unikatowe połączenie wód rzecznych z oceanicznymi tworzy bogaty w składniki odżywcze ekosystem. Dzięki temu są tu idealne warunki dla owoców morza. Te poławiane tutaj smakują wyjątkowo. Mówi się, że z Galicji pochodzą najlepsze owoce morza na świecie – zachwala. Patrząc na spienione wody Atlantyku rozbijające się o skały, rozumiem teraz głębię smaku omułków jedzonych z Pitusą, które tak polecała. To smak natury w najczystszej postaci. Płyniemy w stronę Muxíi. Na skalistym cyplu widzę sanktuarium Virxe da Barca. Według legendy to tutaj Matka Boska przypłynęła kamienną łodzią, by dodać otuchy św. Jakubowi. Pielgrzymi wierzą w moc tutejszych kamieni – Pedra dos Cadrís ma leczyć bóle nerek, pleców, a nawet głowy, a Pedra de Abalar potrafi ponoć się zakołysać, wydając dźwięki przepowiadające nadchodzące nieszczęście. Dopływamy w pobliże Fisterry – Finis Terrae. Dla Rzymian był to koniec znanego świata. Na szczycie klifu stoi latarnia morska. To tutaj wielu pielgrzymów, po dotarciu do Santiago, kontynuuje wędrówkę, by symbolicznie wrzucić kamień do wody, zamykając stary etap życia (w średniowieczu palili także ubrania, co dziś jest tu zabronione). Wracamy na ląd. Obiad jemy w restauracji O Semáforo urządzonej w dawnym budynku sygnałowym tuż przy latarni morskiej. Za oknem tylko błękit i horyzont. Siedząc tam, na krawędzi kontynentu, z talerzem grillowanej ośmiornicy, zaczynam rozumieć słowa triatlonisty z placu przed katedrą. Tak, to była wielka przygoda. Choć ta jeszcze się dla mnie nie kończy. Światło, które nie gaśnie Ostatnim przystankiem na mojej trasie jest portowa A Coruña nazywana miastem Herkulesa. Po surowości i dzikości Costa da Morte, A Coruña wita mnie miejską elegancją. Spaceruję wzdłuż jednej z najdłuższych nadmorskich promenad w Europie, która ciągnie się przez ponad 13 km. Miasto słynie ze swoich charakterystycznych przeszklonych balkonów, które chronią przed wiatrem i łapią każde promienie słońca, nadając budynkom lekkości. Ale najważniejszy punkt tutaj to Wieża Herkulesa (Torre de Hércules), najstarsza działająca latarnia morska na świecie i jedyna zachowana latarnia rzymska, która do dziś pełni swoją funkcję. W 2009 r. została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zbudowali ją Rzymianie na przełomie I i II w. n.e., a jej architektem był Gaius Sevius Lupus, co potwierdza inskrypcja u stóp wieży. Choć w XVIII w. otrzymała nową, klasycystyczną fasadę, jej serce wciąż stanowi rzymski rdzeń. Wchodzę na szczyt. Wieża ma 55 m wysokości i stoi na skalistym cyplu, co sprawia, że światło latarni góruje ponad 100 m nad poziomem Atlantyku. Wiatr na górze jest potężny, chce urwać głowę. Patrzę na ocean i myślę o legendzie, według której to tutaj Herkules pokonał olbrzyma Geriona i na jego grobie wzniósł tę wieżę. Przez dwa tysiące lat imperia upadały, granice się przesuwały, a to światło wciąż płonęło, wskazując drogę żeglarzom. Tak jak żółte strzałki Elíasa Valiñy wskazują drogę pielgrzymom. Tak jak gwiazdy nad grobem św. Jakuba wskazywały cel średniowiecznym wędrowcom. Galicja to kraina drogowskazów. Galicja – informacje praktyczne Dojazd Najwygodniejszą opcją jest lot do Santiago de Compostela liniami Lufthansa czy Iberia z przesiadką w Niemczech lub Madrycie. Cena biletu w dwie strony to wydatek od 800 zł do ok. 1,5 tys. zł. Można także lecieć z Polski bezpośrednio liniami Ryanair lub Wizz Air do Porto (bilety w promocji od 250 zł) i stamtąd dojechać do Santiago autobusem lub wyruszyć na Szlak Pielgrzyma. Transport Choć między Santiago a A Coruñą kursują szybkie i tanie pociągi, to do przejechania mojej trasy najlepiej wynająć auto. Dzięki temu dojedziecie i w góry, i na dzikie wybrzeże Costa da Morte. Poza sezonem ceny wynajmu są bardzo przystępne i zaczynają się od 30–40 euro za dobę, choć latem mogą wzrosnąć dwukrotnie. Warto pamiętać o wykupieniu pełnego ubezpieczenia, gdyż galisyjskie drogi bywają kręte i wąskie. Nocleg Najtańszą opcją są schroniska dla pielgrzymów (albergues) w Santiago de Compostela, gdzie nocleg kosztuje 15–20 euro. Nieco więcej zapłacimy w okolicach Samos i gór O Cebreiro, gdzie warto szukać noclegów w tzw. casas rurales – kamiennych domach agroturystycznych (ok. 50–70 euro). W samym Santiago popularnym wyborem są też klimatyczne hoteliki w starej dzielnicy (ok. 60–90 euro). Dla szukających wyjątkowych wrażeń prawdziwą perełką jest hotel O Semáforo w Fisterrze urządzony przy latarni morskiej (ok. 120–160 euro). Warto wiedzieć Wstęp do nawy głównej katedry w Santiago i do krypty z relikwiami jest bezpłatny, natomiast za zwiedzanie muzeum, krużganków oraz wejście na dach trzeba zapłacić 15 euro, jednak pielgrzymi mają zniżki. Źródło: archiwum NG Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Turyści już wybrali. To najpopularniejszy kierunek w Europie na lato 2026
Wraz ze zbliżającym się sezonem letnim podróżni coraz intensywniej planują wakacyjne wyjazdy. Wśród najchętniej wybieranych kierunków ponownie znajduje się Hiszpania, a szczególną popularnością cieszy się jedno z miast na wybrzeżu Costa Blanca. Co sprawia, że przyciąga turystów z całej Europy?
Najnowsze dane platformy Tripadvisor pokazują wyraźne zmiany w wakacyjnych preferencjach podróżnych. Wstępne wyniki Indeksu Podróży Letnich 2026 wskazują na najszybciej rosnące destynacje, analizując wyjazdy planowane między czerwcem a sierpniem. Na czołowych miejscach zestawienia znalazły się kierunki hiszpańskie, a szczególnie jedno z miast położonych na Costa Blanca, które przyciąga turystów nie tylko gwarantowaną pogodą, lecz także bogatą ofertą kulinarną i kulturalną. To właśnie połączenie tych czynników sprawia, że region ten zyskuje na znaczeniu. Alicante na topie – dlaczego to najpopularniejszy kierunek lata 2026? Według danych platformy Tripadvisor to właśnie Alicante znalazło się na szczycie zestawienia najszybciej rosnących kierunków podróży w Europie na lato 2026. Miasto położone na wybrzeżu Costa Blanca od kilku lat systematycznie zyskuje na popularności, oferując połączenie stabilnej pogody, szerokich plaż i rozwiniętej infrastruktury turystycznej. W przeciwieństwie do bardziej zatłoczonych kurortów, takich jak Barcelona czy Majorka, Alicante przyciąga zrównoważonym tempem życia i często nieco bardziej przystępnymi cenami. To ważny atut dla tych podróżnych, którzy szukają wypoczynku bez konieczności rezygnowania z miejskich atrakcji. Na miejscu czeka wyjątkowe połączenie historii i nowoczesności. Nad miastem góruje imponujący zamek Castillo de Santa Bárbara, z którego rozciąga się widok na całe wybrzeże, a spacer po słynnej promenadzie Explanada de España pozwala poczuć śródziemnomorski klimat. Wąskie uliczki dzielnicy El Barrio Santa Cruz zachowały tradycyjny charakter, z kolorowymi fasadami i roślinnością, która nadaje im niemal pocztówkowy wygląd. Miasto oferuje także dostęp do szerokich, miejskich plaż, takich jak Playa del Postiguet, a dla osób szukających spokojniejszego wypoczynku – możliwość wycieczki na pobliską wyspę Tabarca, znaną z krystalicznie czystej wody i kameralnej atmosfery. Alicante wyróżnia się również bogatą ofertą kulturalną i kulinarną. W sezonie letnim odbywają się tu liczne wydarzenia, w tym tradycyjne święto Maurów i Chrześcijan (Moros y Cristianos), a lokalne muzea, takie jak MACA Alicante czy Muzeum Wyścigu Oceanicznego, przyciągają miłośników sztuki i historii. Nie można pominąć także kuchni regionu – od klasycznego arroz a banda po świeże owoce morza i tapas serwowane w lokalnych restauracjach i na targach. Najlepsze kierunki w Europie w 2026 roku według danych Tripadvisor Choć to Alicante zajęło pierwsze miejsce w zestawieniu Tripadvisor, kolejne pozycje pokazują, jak zróżnicowane są wakacyjne preferencje podróżnych w Europie. Na drugim miejscu znalazł się Alvor – niewielka miejscowość rybacka położona w regionie Algarve w Portugalii, znanym z jednych z najpiękniejszych plaż na kontynencie i spokojnego tempa życia. Tuż za nią uplasowały się hiszpańskie kierunki: Playa de Palma na Majorce oraz Malaga, która od lat konsekwentnie buduje swoją pozycję jako centrum kultury i wypoczynku, m.in. dzięki rozwojowi instytucji takich jak Muzeum Picassa. W dalszej części rankingu pojawiają się mniej oczywiste, ale coraz bardziej doceniane destynacje, takie jak Ksamil – nadmorski kurort w Albanii, przyciągający krystalicznie czystą wodą i kameralną atmosferą. Na liście nie zabrakło także miast o silnym zapleczu kulturowym, takich jak Kraków, Budapeszt czy Dublin, które oferują zupełnie inny typ doświadczenia – od historycznej architektury, przez słynne termalne kąpieliska, aż po zielone przestrzenie i miejską atmosferę sprzyjającą dłuższym pobytom. W zestawieniu znalazło się też Sitges oraz grecka wyspa Rodos, co tylko potwierdza, że tegoroczne trendy łączą klasyczne kurorty z mniej oczywistymi, ale coraz bardziej poszukiwanymi lokalizacjami. Najpopularniejsze kierunki podróży w Europie według indeksu podróży letnich TripAdvisor na rok 2026: Alicante, Hiszpania Alvor, Portugalia Playa de Palma, Majorka, Hiszpania Malaga, Hiszpania Ksamil, Albania Kraków, Polska Sitges, Hiszpania Rodos, Grecja Budapeszt, Węgry Dublin, Irlandia Źródła: Euronews, Time Out, Tripadvisor Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Hiszpania poza utartym szlakiem. Te regiony zaskakują ciszą i brakiem tłumów
W obliczu napięć geopolitycznych i ograniczeń w podróżach do niektórych regionów świata coraz więcej turystów wybiera sprawdzone, łatwo dostępne kierunki w Europie. Jednym z największych beneficjentów tego trendu pozostaje Hiszpania, która już teraz przygotowuje się na rekordowy sezon. Choć do kraju przyjadą miliony urlopowiczów, wciąż można znaleźć miejsca, które pozostają poza głównym nurtem turystyki. Gdzie zatem szukać spokojniejszych alternatyw?
Spis treści: Almería – pustynny krajobraz i autentyczne wybrzeże Sierra de las Nieves – park narodowy i górski krajobraz Andaluzji La Rioja – spokojny region wina i niedoceniana północ Hiszpanii Kantabria – zielone wybrzeże oraz góry Picos de Europa El Hierro i La Gomera, czyli spokojniejsze oblicze Wysp Kanaryjskich Nawarra – spokojna północ i kontrasty krajobrazowe Mariña Lucense, czyli dzikie wybrzeże Galicji i ukryte plaże Prognozy na nadchodzące lato wskazują, że Hiszpania ponownie znajdzie się w centrum zainteresowania turystów z całego świata. W ubiegłym roku kraj odwiedziło rekordowe 97 milionów osób, a według ekspertów w tym sezonie liczba ta może wzrosnąć nawet do 100 milionów. Dane platformy marketingu turystycznego Sojern pokazują, że już na początku kwietnia rezerwacje lotów do Hiszpanii były o 32% wyższe niż rok wcześniej. Tak dynamiczny wzrost zainteresowania oznacza jednak nie tylko większy wybór połączeń, lecz także nasilenie zjawiska overtourismu w najpopularniejszych regionach. Mimo to w Hiszpanii wciąż nie brakuje miejsc mniej oczywistych – spokojniejszych, autentycznych i często pomijanych przez masową turystykę. Almería – pustynny krajobraz i autentyczne wybrzeże bez masowej turystyki Almería, położona na południowo-wschodnim krańcu Hiszpanii, pozostaje jednym z najmniej oczywistych kierunków w regionie Andaluzji, mimo wyjątkowych warunków klimatycznych i krajobrazowych. To właśnie tutaj znajduje się jedyny w Europie obszar o charakterze pustynnym – Tabernas – który w połączeniu z suchym, słonecznym klimatem tworzy unikatowe warunki przypominające bardziej północną Afrykę niż klasyczne wybrzeże Morza Śródziemnego. Region wyróżnia się także stosunkowo niewielką skalą zabudowy turystycznej – zamiast gęstej sieci hoteli dominują naturalne przestrzenie i spokojne plaże, które zachowały swój pierwotny charakter. W samym mieście uwagę przyciąga rozległa twierdza Alcazaba, będąca jedną z największych arabskich fortec w Hiszpanii, a także katedra o obronnym charakterze, świadcząca o burzliwej historii regionu. Almería to także dobre miejsce dla osób poszukujących równowagi między zwiedzaniem a wypoczynkiem – nadmorskie promenady, miejskie parki i szerokie plaże tworzą spójną przestrzeń do spokojnego odkrywania regionu, który wciąż pozostaje poza głównym nurtem turystycznym. Sierra de las Nieves – park narodowy i górski krajobraz Andaluzji W głębi Andaluzji, z dala od nadmorskich kurortów, znajduje się Sierra de las Nieves – obszar, który w 2021 roku uzyskał status parku narodowego i szybko stał się jednym z najcenniejszych przyrodniczo regionów Hiszpanii. To miejsce wyróżnia się niezwykłą różnorodnością biologiczną, obejmującą setki gatunków roślin oraz zróżnicowane ekosystemy, od górskich lasów po skaliste szczyty sięgające ponad 2000 metrów. Region ten bywa określany jako „kraina kontrastów”, ponieważ w stosunkowo niewielkiej przestrzeni można doświadczyć zupełnie odmiennych krajobrazów – od głębokich dolin po strome, wapienne formacje skalne. Sierra de las Nieves przyciąga przede wszystkim miłośników aktywnego wypoczynku, oferując rozbudowaną sieć szlaków pieszych oraz dostęp do malowniczych, tradycyjnych wiosek, w których zachował się autentyczny charakter andaluzyjskiej prowincji. To propozycja dla osób, które zamiast zatłoczonych plaż wybierają ciszę, przestrzeń i bezpośredni kontakt z naturą. La Rioja – spokojny region wina i niedoceniana północ Hiszpanii La Rioja pozostaje jednym z najmniej odwiedzanych regionów Hiszpanii, co czyni ją idealnym kierunkiem dla osób poszukujących kameralnej atmosfery i autentycznych doświadczeń. Położona w północnej części kraju, znana jest przede wszystkim z produkcji wina, które odgrywa kluczową rolę w lokalnej gospodarce i kulturze. Rozległe winnice, łagodne wzgórza i niewielkie miasteczka tworzą krajobraz sprzyjający spokojnemu podróżowaniu, z dala od zgiełku popularnych destynacji. Region oferuje jednak znacznie więcej niż tylko degustacje – można tu znaleźć zabytkowe kościoły, fragmenty szlaków pielgrzymkowych oraz miejsca związane z prehistorią, w tym stanowiska archeologiczne z odciskami dinozaurów. La Rioja to przestrzeń, w której tempo życia jest wyraźnie wolniejsze, a turystyka opiera się na jakości doświadczeń, a nie ich intensywności. Kantabria – zielone wybrzeże oraz góry Picos de Europa Kantabria, położona na północnym wybrzeżu Hiszpanii nad Morzem Kantabryjskim, stanowi wyraźny kontrast dla bardziej znanych regionów południa. To miejsce, gdzie zielone krajobrazy spotykają się z surowym wybrzeżem, a bliskość gór Picos de Europa pozwala na łączenie wypoczynku nad wodą z aktywnością w terenie. Region ten pozostaje stosunkowo mało popularny wśród turystów zagranicznych, co przekłada się na spokojniejszą atmosferę i większy udział podróżnych krajowych. Stolicą Kantabrii jest Santander – eleganckie miasto nadmorskie z bogatą historią i charakterystyczną architekturą, w tym dawną rezydencją królewską Palacio de la Magdalena. Dodatkowym atutem regionu są liczne jaskinie z prehistorycznymi malowidłami, które należą do najważniejszych stanowisk archeologicznych w Europie. Kantabria to propozycja dla osób, które chcą odkryć mniej oczywistą stronę Hiszpanii, łącząc naturę, historię i nadmorski klimat. El Hierro i La Gomera, czyli spokojniejsze oblicze Wysp Kanaryjskich Choć Wyspy Kanaryjskie od lat cieszą się ogromną popularnością, nie wszystkie z nich są równie oblegane. El Hierro i La Gomera pozostają jednymi z najmniej odwiedzanych, oferując zupełnie inne doświadczenie niż znane kurorty Teneryfy czy Lanzarote. El Hierro, najmniejsza z wysp archipelagu, przyciąga przede wszystkim osoby szukające ciszy, kontaktu z naturą i surowych, wulkanicznych krajobrazów. La Gomera z kolei wyróżnia się bujną roślinnością i unikatowymi lasami przypominającymi subtropikalne dżungle, które stanowią idealne warunki do pieszych wędrówek. Obie wyspy zachowały kameralny charakter, a liczba turystów jest tu wielokrotnie niższa niż na bardziej rozwiniętych kierunkach. Dzięki temu można tu doświadczyć spokojniejszego tempa życia i bardziej autentycznego kontaktu z lokalną kulturą. Nawarra – spokojna północ i kontrasty krajobrazowe Nawarra, położona w północnej części Hiszpanii, to region o dużej różnorodności krajobrazowej, który wciąż pozostaje poza głównym nurtem turystyki międzynarodowej. Znajdują się tu zarówno zielone doliny, jak i półpustynne tereny Bardenas Reales – obszaru wpisanego na listę rezerwatów biosfery UNESCO. Region ten jest także silnie związany z historią i tradycją, czego przykładem jest Pampeluna, znana z corocznego festiwalu San Fermín. Poza okresem wydarzeń miasto i jego okolice zachowują jednak spokojny charakter, pozwalający na odkrywanie zabytków, takich jak średniowieczny pałac w Olite czy historyczne zamki. Nawarra to kierunek dla osób zainteresowanych mniej oczywistą Hiszpanią, w której kultura, historia i natura tworzą spójną całość. Mariña Lucense, czyli dzikie wybrzeże Galicji i ukryte plaże Na północnym wybrzeżu Galicji znajduje się Mariña Lucense – region, który pozostaje jednym z najmniej uczęszczanych odcinków hiszpańskiego wybrzeża. Rozciągająca się na długości około 100 kilometrów linia brzegowa oferuje różnorodne krajobrazy – od klifów po szerokie, piaszczyste plaże, które w przeciwieństwie do popularnych kurortów zachowały swój naturalny charakter. Najbardziej rozpoznawalnym miejscem jest plaża As Catedrais, znana z imponujących formacji skalnych przypominających gotyckie katedry. Region stawia na zrównoważoną turystykę, co przekłada się na mniejszą liczbę inwestycji i ograniczony napływ odwiedzających. Choć pogoda bywa tu mniej przewidywalna niż na południu kraju, rekompensują to przestrzeń, cisza i możliwość obcowania z naturą w niemal niezmienionej formie. Źródła: Daily Mail, CNN Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Aragonia łączy dziedzictwo chrześcijaństwa i islamu. Znajdziesz tu bezcenne skarby architektury
Podziwiamy ten zapomniany nieco region niczym gigantyczny fresk sprzed setek lat. Aragonia to wspólne dzieło arabskich, żydowskich i chrześcijańskich mieszkańców.
Spis treści: Matka Boska Pilar Sura dla Maryi Kochankowie z kamienia W labiryncie czerwieni Aragonia – informacje praktyczne Myślisz, że będą jeszcze te bordowe? – zaaferowana nastolatka pyta koleżankę, z którą stoi w długiej kolejce. Bordo to tegoroczna nowość, schodzi jak świeże bułeczki, mimo że jest droższe niż inne kolory. – Weźmiemy po 10 czerwonych i żółtych, 5 niebieskich i jeszcze 5 białych – wyliczają dziewczyny. No i bordowe, jeśli będą. – Są? To prosimy pięć! – cieszą się. Kartka przy ladzie upomina: „Maksymalnie 35 medidas na osobę”. Po 1 euro za sztukę, 2 euro za bordową – w kolorze chusty na fiestę Matki Boskiej Pilar. Matka Boska Pilar Jest koniec września, Saragossa szykuje się na święto patronki. Przypada 12 października, ale zabawa zaczyna się tydzień wcześniej. Będą procesje, parady, piramida z kwiatów, no i medidas. Dosłownie „miarki”, bo wstążki odmierzają po 36,5 cm – wysokość figurki Maryi z bazyliki, przed którą wije się kolejka. Każdą z nich przytknięto do relikwii, dzięki czemu zapewnia ona ochronę osobie, która otrzyma medidę w darze. Wstążki nie można ponoć kupić dla siebie – trzeba ją dostać. Dziewczyny z kolejki mają chyba wielu krewnych i przyjaciół. Najważniejsza jest jednak nie figurka, tylko słup, na którym stoi. – Według legendy Maryja podarowała go św. Jakubowi, który w rzymskiej Saragossie, czyli Cesarii Auguście, miał misyjny kryzys i nawrócił ledwie garstkę osób – opowiada przewodnik Hubert Kurdelski. – W 40 r. aniołowie przynieśli Matkę Boską na chmurze, a ona przekazała apostołowi filar i kazała wybudować wokół niego świątynię – ciągnie, a my oglądamy wyobrażenie tej sceny w barokowej kaplicy z figurką na kolumnie. Słup okrywa zdobna pelerynka – codziennie inna, świątynia ma ich ok. 450 – ale można zobaczyć go na tyłach kaplicy, przez okienko ze złotym napisem: „Tu czci się i całuje filar”. Tysiące ust i dłoni wyżłobiły w jaspisie wyraźne wgłębienie. Badania potwierdziły, że kolumna pochodzi z I w., za to świątynia jest znacznie młodsza. Budowa ciągnęła się w nieskończoność: od XVII stulecia, gdy kult Matki Boskiej Pilar odżył po cudzie kulawego z Calandy (za sprawą Maryi jakoby odrosła mu noga), aż do połowy XX w., gdy ukończono dzwonnice i fasadę. Bardzo szybko za to świątynia stała się kością niezgody. Kapituła sąsiedniej katedry Seo z niechęcią patrzyła na nowy kult, a pilaristas twierdzili, że to ich kościół jest ważniejszy. Gdy w obawie przed rękoczynami odwołano procesję Bożego Ciała, interweniował Watykan i podzielił siedzibę arcybiskupstwa pomiędzy dwie świątynie. Sura dla Maryi Stara Seo jest z kolei owocem zgody ponad podziałami. Jej wnętrze to gotycki rajski ogród z lasem palmowych kolumn i złotymi kiściami zworników, ale największe wrażenie robi zewnętrzna ściana przy uliczce Sepulcro. Mruga do nas ceramicznymi gwiazdkami w odcieniach bieli, zieleni i turkusu, rozsianymi wśród geometrycznych ornamentów z cegły. Gdyby nie gotyckie okna, mogłaby się znajdować w Fezie czy Marrakeszu. Jest wspomnieniem muzułmańskiej Sarakusty. – Arabowie władali Aragonią prawie 400 lat. Gdy w 1118 r. król Alfons I zdobył miasto, dał im wybór: większość elit wyjechała, ale wielu rzemieślników i chłopów nie. W średniowieczu stanowili ok. 20% ludności Aragonii. Mówiono na nich mudéjares: „ci, którzy pozostali” – opowiada Hubert. Tym samym słowem określa się styl architektoniczny powstały z połączenia obu kultur. Ściana katedry to jedno z jego arcydzieł. Trop mudéjaru prowadzi nas z 700-tysięcznej Saragossy na odludną prowincję. – Arabskie dziedzictwo Hiszpanii kojarzy się z Andaluzją, ale i tu, na północnych rubieżach Al-Andalus, mamy bezcenne skarby – przekonuje Eugenia Gallego ze stowarzyszenia Territorio Mudéjar. Stoimy we wsi Torralba de Ribota, przed kościołem San Félix. Fasadę zgodnie zdobią gotycka rozeta i arabskie wzory z cegieł, ale całość przypomina raczej twierdzę. – To kościół warowny – potwierdza Eugenia. – Jesteśmy na niespokojnym pograniczu Aragonii i Kastylii. W razie ataku mieszkańcy mogli się schronić w świątyni i bronić z galerii na piętrze. Surowość fasady jest też typowa dla architektury muzułmańskiej: skromnej na zewnątrz, zdobnej w środku. W nawie mamy więc motywy świadczące o spotkaniu kultur. Ostre łuki to gotyk, tyle że z cegły – a mistrzami w murowaniu byli w Aragonii muzułmanie. Ściany wymalowano w orientalne motywy geometryczne, ale okna w kaplicach podtrzymują aniołowie. Fundatorem kościoła był arcybiskup i rzemieślnicy musieli się dostosować do jego życzeń. Dorzucili jednak coś od siebie. „On jest Bogiem Jedynym, Bogiem Samowystarczalnym. Nie zrodził i nie został zrodzony. Nikt nie jest mu równy” – czytamy 112 surę Koranu wyrytą w kaplicy Matki Boskiej. W labirynt aragońskiego średniowiecza zapuszczamy się ponownie w Calatayudzie. Na tle wieczornego nieba odcina się smukła wieża kościoła św. Andrzeja. W powietrzu śmigają jaskółki spłoszone biciem w dzwony. Zagłębiamy się w uliczkę, zakręcamy raz, drugi, trzeci pośród kolorowych domków. Zza rogu wyłania się budowla z wapienia z dwoma łukowatymi wejściami. Dziś to kaplica Matki Boskiej Pocieszycielki, dawniej najważniejsza z siedmiu synagog miasta, z osobnymi drzwiami dla kobiet i mężczyzn. Dotykamy chropawego kamienia i próbujemy sobie wyobrazić, jak w uliczkach średniowiecznego Calatayudu zmierzający na modlitwę Żydzi mijali się z chrześcijanami wracającymi z kościoła postawionego przez arabskich mistrzów. Kochankowie z kamienia W katedrze Santa María de Mediavilla w Teruelu niczego wyobrażać sobie nie musimy. Są tu biskupi i orzący chłopi, książęta i muzycy, uwijający się cieśle i malarka przygotowująca farby, uliczni żebracy, a także para w łożu. Słowem, XIII-wieczne społeczeństwo w komplecie. I to z inwentarzem, bo na jednej z belek wymalowano konie, byki, kozy, bociany, a nawet smoki. – Nasz sufit to kaplica Sykstyńska mudéjaru – mówi Isabel, przewodniczka po katedrze. Konstrukcję z sosnowych belek, desek i paneli, długą na 23 m i szeroką na 8, szczelnie pokrywają wizerunki ludzi i zwierząt, motywy roślinne i geometryczne oraz inskrypcje w dwóch językach. – Spójrzcie, tu mamy początek modlitwy „Zdrowaś Maryjo” po łacinie – opowiada Isabel. – A tu słowo „moc” wykaligrafowane pismem kufickim, czyli ozdobnym alfabetem arabskim – wskazuje dwie belki dalej. Średniowieczny klimat panuje też na placu w sercu starówki. Teruel stroi się w kolorowe chorągwie i proporce, szykując do obchodów Wyjazdu Diega – bohatera aragońskiej legendy o nieszczęśliwych kochankach. Za kilka dni wystawią ją uczniowie jednej ze szkół; teraz ćwiczą pod murami katedry. Biedny Juan Diego nie otrzyma spadku. By zdobyć fortunę, pięć lat dał mu teść, a młodzian wyjechał, na wojnie żywot wieść – deklamują chłopcy w dresach. Musimy tu czekać, to niewiast jest dola, lecz biadać nam nie trza, my nadziei ostoja – odpowiadają dziewczyny. Ciąg dalszy znają tu wszyscy. Gdy Diego powraca z bajecznym łupem, witają go weselne dzwony – to ojciec zmusił Isabel, by wyszła za innego. Diego błaga ją o ostatni pocałunek, a gdy ukochana odmawia, nie chcąc złamać ślubnej przysięgi, młodzian pada trupem. Nazajutrz, na jego pogrzebie, Isabel postanawia spełnić prośbę, ale gdy dotyka ustami zimnych warg kochanka, jej serce także pęka. Co ciekawe, Isabel i Diego naprawdę mieszkali na początku XIII w. w Teruelu i tu zostali pochowani – w kościele San Pedro, połączeni na zawsze w alabastrowym sarkofagu. Historia nieszczęśliwej miłości inspirowała poetów, dramatopisarzy i malarzy – i nadal inspiruje, zwłaszcza miłośników rekonstrukcji, którzy przybywają na Wyjazd Diega i lutowe Święto Kochanków z Teruelu, by przenieść się do średniowiecza. W labiryncie czerwieni W pobliskim Albarracín nie trzeba żadnych spektakli, by cofnąć się o 700 albo i więcej lat. Miasteczko przycupnęło na skalnej ostrodze ponad meandrem rzeki Guadalaviar. To strategiczna lokalizacja na szlaku przez góry, ale miejsca pod budowę jest tu jak na lekarstwo. Każdy skrawek wykorzystano już dawno temu. Na urwisku rozsiadła się Alcazaba, twierdza emirów z rodu Banu Razin, którzy panowali tu przed tysiącem lat; dalej stoi gotycka katedra, a za nią gąszcz domostw pnie się wysoko na zbocza gór. Wąskimi uliczkami pniemy się i my – z przystanku w dolinie coraz wyżej i wyżej. Kilkusetletnie domy mają po kilka pięter i przesłaniają niebo; z rzeźbionych kołatek, krat i plafonów spoglądają na nas jaszczury i rycerze w przyłbicach. Dopiero gdy wdrapiemy się na zbocze za murami, możemy objąć wzrokiem miasteczko – jedno z piękniejszych w Hiszpanii. Siadamy na skale otuleni zapachem ziół, otwieramy butelkę aragońskiej garnachy, kroimy owczy ser, pogryzamy oliwki. Proste, wyraziste smaki doskonale pasują do pejzażu. Po szafirowym niebie, maźniętym smugami cirrusów i nakrapianym punkcikami kołujących sępów, rozlewają się fiolety i oranże zmierzchu. Stoki i urwiska, a także domy, kościoły i pałace, jarzą się rdzawym blaskiem. W kanionie rzeki wije się zielonozłota smuga topoli, na krytej kaflami dzwonnicy błyska plamka ultramaryny i bieli. Wszystkimi kolorami Aragonii sycimy się bez ograniczeń – i bez kolejki. Tu na pewno żadnego z nich nie zabraknie. Aragonia – informacje praktyczne Dojazd Aragonia nie ma bezpośrednich połączeń lotniczych z Polską. Do Saragossy, stolicy regionu, dojedziecie szybką koleją AVE z Madrytu (1 godz. 20 min, od 39 euro) lub Barcelony (1 godz. 30 min, od 35 euro), do których dolecicie z wielu miast w Polsce. Do Teruelu możecie też dojechać autobusem z Walencji (2 godz., od 14 euro) mającej połączenia lotnicze z Warszawą, Krakowem, Poznaniem i Wrocławiem. Nocleg Hotel Silken Reino de Aragón – w centrum Saragossy, tuż obok ruin rzymskiego teatru i niedaleko bazyliki Matki Boskiej Pilar. Od 80 euro/pokój 2-os. Hotel Monasterio Benedictino mieści się w zabytkowym klasztorze na obrzeżach starówki w Calatayudzie. Od 64 euro/pokój 2-os. Parada del Carmen w Albarracínie (50 euro/pokój 2-os.) w jednym z najwyżej położonych domów w miasteczku. Za 4 euro można zamówić domowe śniadanie. Jedzenie Restauracja Montal w centrum Saragossy specjalizuje się we współczesnej kuchni aragońskiej. Menu zmienia się wraz z porami roku; my trafiliśmy m.in. na wybitne karczochy i lokalny przysmak, czyli ogórecznik. Bistro Clandestina w Saragossie regularnie zdobywa wyróżnienia w konkursach na najbardziej wyrafinowane tapas w Hiszpanii. My spróbowaliśmy kanapeczek w kształcie Matki Boskiej Pilar, m.in. z ikrą i karmelizowanym nori. La Zarola, niedaleko zabytkowej hali targowej w stylu neomudéjar Mercado Central w Saragossie, oferuje 2,5-godzinne kursy gotowania po aragońsku połączone z obiadem lub kolacją. Alizia Casa de Comidas w Albarracínie proponuje autorskie wersje sezonowych aragońskich dań. Nas zachwycił deser z mleka, migdałów i brzoskwiń z Calandy. Źródło: archiwum NG
W „Kubie Europy” temperatury sięgają już 25 stopni. To idealny kierunek bez tłumów turystów
Choć w Polsce wiosna dopiero nabiera tempa i wciąż trudno całkowicie zrezygnować z cieplejszych ubrań, w części Europy pogoda przypomina już początek lata. Istnieje miejsce określane mianem „Kuby Europy”, gdzie w tym tygodniu temperatury sięgają nawet 25 stopni Celsjusza. To kierunek, który przyciąga nie tylko klimatem, lecz także wyjątkową atmosferą i architekturą.
W obliczu rosnącego problemu overtourismu coraz więcej podróżnych rezygnuje z najbardziej obleganych kierunków, takich jak Barcelona czy włoskie Dolomity, na rzecz mniej oczywistych lokalizacji. Wśród nich znajduje się hiszpańskie miasto Kadyks, położone na południowo-zachodnim wybrzeżu kraju. Ze względu na swoją historię, kolonialną architekturę i nadmorskie położenie bywa nazywane „Kubą Europy”, przywołując skojarzenia z Hawaną. To właśnie tu można połączyć przyjemny klimat z autentycznym doświadczeniem miejsca, które nie jest jeszcze tak silnie dotknięte masową turystyką. Kadyks, czyli „Kuba Europy” z klimatem Hawany i temperaturą 25 stopni Położony na południowo-zachodnim krańcu Hiszpanii Kadyks to jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast w Europie, którego historia sięga ponad 3 tysięcy lat. Dziś przyciąga jednak nie tylko swoją przeszłością, lecz także wyjątkowym połączeniem klimatu, architektury i nadmorskiego charakteru. Usytuowany na wąskim półwyspie otoczonym wodami Atlantyku, wyróżnia się zwartą zabudową i charakterystycznymi, jasnymi elewacjami budynków, które odbijają światło i nadają miastu południowy, niemal karaibski klimat. To właśnie zestawienie kolorowej architektury, wąskich uliczek i otwartego dostępu do oceanu sprawia, że Kadyks bywa określany mianem „Kuby Europy”. Na jego tożsamość wpływa również wyraźnie odczuwalna kultura ulicy – szczególnie widoczna podczas słynnego karnawału, uznawanego za jeden z najważniejszych w Hiszpanii. W tym czasie miasto zmienia się w scenę dla setek lokalnych zespołów, a muzyka i satyryczne występy wypełniają przestrzeń publiczną przez wiele dni. Poza sezonem festiwalowym Kadyks zachowuje spokojniejszy rytm, oparty na codziennych aktywnościach mieszkańców i bliskości oceanu. Nadmorska promenada Campo del Sur, biegnąca wzdłuż fal Atlantyku, stanowi naturalne miejsce spotkań i spacerów, szczególnie o zachodzie słońca. Już wiosną temperatury osiągają tu około 25 stopni Celsjusza, co w połączeniu z dużą liczbą słonecznych dni sprawia, że sezon turystyczny rozpoczyna się wcześniej niż w wielu innych częściach Europy. Plaże, kuchnia i zabytki. Dlaczego Kadyks przyciąga turystów? Jednym z największych atutów Kadyksu jest jego różnorodność – miasto oferuje zarówno dostęp do zabytków, jak i przestrzeni typowo wypoczynkowych. Centralnym punktem jest monumentalna katedra z XVIII wieku, której charakterystyczna kopuła góruje nad panoramą miasta i stanowi jeden z jego najbardziej rozpoznawalnych symboli. Z jej wieży rozciąga się widok na Atlantyk oraz gęstą siatkę ulic starego miasta. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się place i zaułki, które wieczorami ożywają dzięki lokalnym artystom i muzykom, tworząc atmosferę sprzyjającą dłuższemu zatrzymaniu się w tej przestrzeni. Istotnym elementem doświadczenia jest również kuchnia. Kadyks pozostaje jednym z bardziej przystępnych cenowo miast w Hiszpanii, co przekłada się na dostępność lokalnych restauracji i barów tapas. Szczególną popularnością cieszą się dania oparte na świeżych owocach morza, w tym charakterystyczne tortillitas de camarones, przygotowywane z drobnych krewetek i podawane w formie cienkich, chrupiących placków. Uzupełnieniem kulinarnej mapy jest Mercado Central de Abastos – historyczny targ, który łączy funkcję handlową z gastronomiczną, pozwalając zarówno na zakup produktów, jak i ich natychmiastowe spróbowanie. Miasto oferuje także dostęp do szerokich, piaszczystych plaż. Playa de la Caleta, położona między dwiema historycznymi fortecami, ma bardziej kameralny charakter i często pojawia się w produkcjach filmowych, natomiast Playa de la Victoria to rozległy odcinek wybrzeża z dobrze rozwiniętą infrastrukturą spacerową. Dzięki temu Kadyks pozwala łączyć zwiedzanie z typowym wypoczynkiem nad oceanem bez konieczności opuszczania miasta. Jak dolecieć do Kadyksu z Polski? Najbliższym dużym portem lotniczym jest lotnisko w Sewilli, do którego można dotrzeć bezpośrednio z wybranych polskich miast lub z jedną przesiadką. Alternatywą pozostaje Malaga, oferująca większą liczbę połączeń, szczególnie w sezonie turystycznym. Z obu miast do Kadyksu można łatwo dojechać koleją – z Sewilli podróż trwa około 1,5 godziny i prowadzi bezpośrednio do centrum, natomiast z Malagi zajmuje od 3 do 4 godzin, w zależności od wybranego połączenia. Dostępna jest także opcja wynajmu samochodu, która pozwala na większą elastyczność i umożliwia zwiedzanie regionu Andaluzji, w tym pobliskich miejscowości nad wybrzeżem Costa de la Luz. Źródła: The Sun, Lonely Planet Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tania linia lotnicza żąda dopłat po zakupie biletu. Powód? Wzrost cen ropy
Napięta sytuacja na Bliskim Wschodzie przekłada się na wzrost cen ropy naftowej, a tym samym na rosnące koszty operacyjne linii lotniczych. W branży, w której ceny biletów często nie odzwierciedlają realnych kosztów przewozu, lecz są wynikiem strategii sprzedażowej i konkurencji, presja finansowa staje się coraz bardziej odczuwalna. Jedna z linii lotniczych postanowiła jednak sięgnąć po rozwiązanie, które wywołało falę krytyki – zaczęła domagać się dopłat od pasażerów, którzy wcześniej zakupili już bilety.
Wahania cen ropy naftowej stanowią jedno z największych wyzwań dla branży lotniczej, bezpośrednio wpływając na koszty paliwa, a tym samym na rentowność połączeń. Nie wszystkie linie reagują jednak na te zmiany w ten sam sposób. Jak wskazuje serwis PYOK, jedna z hiszpańskich linii lotniczych zdecydowała się na kontrowersyjny krok, wprowadzając dodatkową opłatę dla pasażerów, którzy wcześniej dokonali rezerwacji. Decyzja ta wywołała szeroką dyskusję na temat granic odpowiedzialności przewoźników i praw podróżnych. Linia lotnicza żąda dopłat po zakupie biletu. Pasażerowie oburzeni Decyzja hiszpańskiej taniej linii lotniczej Volotea wywołała szeroką falę krytyki po tym, jak przewoźnik zaczął informować pasażerów o konieczności uiszczenia dodatkowej opłaty paliwowej już po dokonaniu rezerwacji i opłaceniu biletu. Według doniesień dopłata wynosi zazwyczaj do 9 euro za odcinek lotu. Choć sama kwota nie jest wysoka, problem ma znacznie głębszy charakter. W praktyce oznacza to bowiem, że cena biletu – dotąd postrzegana jako ostateczna w momencie zakupu – może ulec zmianie tuż przed wylotem, co podważa poczucie stabilności i przewidywalności kosztów podróży. Linia powołuje się na zapisy zawarte w warunkach przewozu oraz w programie określanym jako „Fair Price Promise”, który umożliwia dokonanie korekty ceny biletu na około siedem dni przed podróżą w przypadku „nadzwyczajnych wahań cen paliwa”. Jak wskazuje przewoźnik: „W przypadku wystąpienia nadzwyczajnych wahań cen paliw mających wpływ na międzynarodowe rynki energii, Volotea może dokonać ograniczonej i tymczasowej korekty ceny biletu przed planowanym odlotem”. Mechanizm ten – przynajmniej w założeniu – działa w obie strony, co oznacza, że w sytuacji spadku cen paliwa pasażerowie mogliby otrzymać częściowy zwrot kosztów. W praktyce jednak to właśnie możliwość naliczania dopłat po zakupie wywołała największe kontrowersje. Pasażerowie zwracają uwagę, że nawet niewielka kwota może mieć znaczenie przy podróżach rodzinnych lub przy większej liczbie rezerwacji, a przede wszystkim narusza zaufanie do zasad sprzedaży biletów. Internauci i eksperci branżowi wskazują, że tego typu rozwiązanie może stać się niebezpiecznym precedensem dla całej branży lotniczej, szczególnie w okresie dużej niestabilności na rynkach energii. Choć paliwo pozostaje jednym z największych kosztów operacyjnych przewoźników, przerzucanie ryzyka cenowego bezpośrednio na klientów – i to już po zawarciu umowy – rodzi poważne pytania o granice takich praktyk oraz ochronę praw konsumentów. Czy dopłaty po zakupie biletu są zgodne z prawem UE? Eksperci mają wątpliwości Choć przewoźnik powołuje się na zapisy zawarte w umowie przewozu, eksperci podkreślają, że tego typu praktyki mogą budzić poważne wątpliwości prawne w kontekście przepisów Unii Europejskiej. Zgodnie z rozporządzeniem UE 1008/2008 linie lotnicze są zobowiązane do przedstawienia pasażerowi pełnej, ostatecznej ceny biletu już na etapie rezerwacji, obejmującej wszystkie nieuniknione i przewidywalne opłaty. Oznacza to, że klient powinien mieć możliwość porównania ofert różnych przewoźników bez ryzyka późniejszych zmian kosztów. Tymczasem paliwo, choć podlega wahaniom cen, stanowi podstawowy element działalności linii lotniczych i nie jest traktowane jako nieprzewidywalna opłata zewnętrzna, taka jak podatki czy opłaty lotniskowe. W praktyce branża lotnicza od lat funkcjonuje w warunkach zmiennych kosztów operacyjnych, które są uwzględniane już na etapie kalkulacji cen biletów. Przewoźnicy stosują różne mechanizmy zabezpieczające, w tym hedging paliwowy, a także na bieżąco dostosowują ceny do popytu i sytuacji rynkowej. Z tego względu przerzucanie ryzyka związanego z nagłym wzrostem cen paliwa bezpośrednio na pasażerów – i to po zawarciu umowy – stanowi istotne odejście od dotychczasowego modelu funkcjonowania rynku. Nawet jeśli informacja o takiej możliwości pojawia się w warunkach rezerwacji, nie oznacza to automatycznie, że rozwiązanie to spełnia standardy ochrony konsumenta. Kontrowersje wzmacnia również reakcja samych podróżnych, którzy zwracają uwagę na brak przejrzystości i naruszenie podstawowego założenia, jakim jest niezmienność ceny po zakupie. „Pobieranie opłat za już zarezerwowane miejsca to odważne posunięcie, które wystawia na ryzyko zaufanie klientów” – komentował jeden z użytkowników cytowany przez branżowe media. Część osób wskazuje, że rosnące koszty paliwa mogą wymusić podobne działania w przyszłości, co może oznaczać początek szerszych zmian w sposobie kształtowania cen biletów lotniczych. Źródła: Fox News, Simple Flying, Live and Let's Fly, Volotea, PYOK Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dlaczego elita motoryzacyjna ukrywa się w andaluzyjskich górach? Co warto wiedzieć o torze Ascari
Ronda to jedno z najpopularniejszych, a jednocześnie najbardziej malowniczych miast Andaluzji. To triumf osiemnastowiecznej inżynierii nad surową geologią. Zaledwie kilkanaście kilometrów dalej, na płaskowyżu, leży Ascari Race Resort – prywatny poligon dla najszybszych samochodów świata. Oto jak miejsce przesiąknięte historią stało się hubem dla nowoczesnej technologii.
Kiedy w 1751 roku rozpoczęto budowę Puente Nuevo, nikt nie wierzył w powodzenie projektu. Miasto Ronda jest przedzielone wąwozem El Tajo – głęboką na 120 metrów szczeliną, która przez wieki stanowiła naturalną barierę obronną, ale i komunikacyjny paraliż. Pierwsza próba postawienia mostu zakończyła się katastrofą konstrukcyjną w 1735 roku. Dopiero druga, trwająca 42 lata budowa, przyniosła rozwiązanie, które do dziś jest studium przypadku dla inżynierów. Kluczem nie był sam kamień, lecz umiejętne wykorzystanie skał fundamentowych wąwozu. Architekt, José Martín de Aldehuela, zaprojektował filary wtopione bezpośrednio w ściany klifu, co pozwoliło konstrukcji przetrwać trzęsienia ziemi i erozję. To most, który „wyrasta” z góry, zamiast na niej leżeć. Wewnątrz środkowego łuku mostu znajduje się pomieszczenie, które służyło niegdyś jako więzienie, a dziś jest muzeum, przypominającym o bezwzględności tych murów. Ascari Race Resort – świątynia prędkości w sercu gór Niespełna 20 minut jazdy na południe od Rondy – uznawanej za najbardziej romantyczne miasto w Hiszpanii – krajobraz drastycznie zmienia swój charakter. Tu, na prywatnych terenach, powstał Ascari Race Resort. To nie jest publiczny tor wyścigowy typu „pay-and-drive”. To ekskluzywny klub motoryzacyjny, założony przez holenderskiego biznesmena i kolekcjonera, Klaasa Zwarta. Obiekt został zaprojektowany z obsesyjną dbałością o detale techniczne. Nitka toru liczy 5425 metrów i składa się z 26 zakrętów. Co istotne, profilowanie trasy nie jest dziełem przypadku – Zwart, analizując geometrię najsłynniejszych zakrętów świata, zaimplementował ich wariacje na swoim obiekcie. Kierowcy testujący tu prototypy pokonują sekcje nawiązujące charakterystyką do Eau Rouge (Spa-Francorchamps) czy Laguna Seca. To, co czyni Ascari wyjątkowym w świecie inżynierii motoryzacyjnej, to nawierzchnia o zmiennym współczynniku tarcia oraz unikatowa topografia. Obiekt nie jest płaski – różnice poziomów wymuszają na układach zawieszenia ekstremalne obciążenia, co czyni go idealnym miejscem do kalibracji nowoczesnych systemów kontroli trakcji i stabilności. Andaluzja jako globalny poligon badawczy Dlaczego producenci supersamochodów, tacy jak Porsche czy Ferrari, regularnie wybierają okolicę Rondy na sesje testowe i prezentacje modeli typu 911 Turbo S? Odpowiedź kryje się w danych meteorologicznych i geograficznych. Region Sierra de Ronda oferuje unikalną kombinację: Stabilności termicznej. Nawet w chłodniejszych miesiącach słońce pozwala utrzymać stałą temperaturę asfaltu, co jest kluczowe dla powtarzalności wyników testów opon. Prywatny charakter obiektu Ascari pozwala na utrzymanie poufności prototypów, których nie mogą fotografować „szpiedzy” motoryzacyjni. Gęstości dróg publicznych. Wokół Rondy znajduje się sieć dróg o zróżnicowanej architekturze – od szybkich, szerokich łuków po techniczne sekcje górskie, co pozwala przetestować pojazd w warunkach drogowych niemal tak wymagających, jak torowe. W ten sposób Ronda stała się symbolem dwóch epok. Z jednej strony mamy kamienną twierdzę, która przez trzy wieki opiera się siłom grawitacji, z drugiej – asfaltową wstęgę, która służy do przesuwania granic fizyki w nowoczesnej inżynierii. Obie te struktury łączy jedno: całkowite podporządkowanie topografii terenu, bez której ani most, ani tor nie mogłyby istnieć w obecnej formie.
Artystyczny dach nad ulicą przyciąga turystów. To jedno z najbardziej niezwykłych miejsc w Hiszpanii
Letnie miesiące w Hiszpanii potrafią być wyjątkowo wymagające, zwłaszcza na południu kraju, gdzie temperatury regularnie przekraczają 30 stopni. W takich warunkach kluczowe staje się znalezienie cienia, który pozwala funkcjonować w przestrzeni miejskiej. Jedna z miejscowości na Costa del Sol postanowiła podejść do tego wyzwania w nieoczywisty sposób – zamiast plastikowych zadaszeń wybrała rozwiązanie oparte na sztuce i materiałach z recyklingu.
Współczesne rękodzieło coraz częściej wykracza poza funkcję dekoracyjną, stając się elementem realnych rozwiązań urbanistycznych. Artyści i rzemieślnicy na nowo odkrywają potencjał tradycyjnych technik, nadając im zupełnie nowe znaczenie. Doskonałym przykładem jest inicjatywa realizowana w hiszpańskim Alhaurín de la Torre, gdzie nauczycielka szydełkowania Eva Pacheco wraz ze swoimi uczniami stworzyła imponującą instalację z dziesiątek ręcznie wykonanych elementów. Kolorowy baldachim, rozciągnięty nad ulicami miasta, nie tylko przyciąga uwagę swoją formą, lecz także zapewnia cień, łącząc estetykę z funkcjonalnością. Szydełkowy baldachim w Alhaurín de la Torre. Jak powstała niezwykła instalacja? Historia jednej z najbardziej charakterystycznych instalacji w Alhaurín de la Torre rozpoczęła się w 2019 roku od niewielkiej inicjatywy mieszkańców. Jej początki sięgają centrum społecznego dla seniorów, gdzie grupa około 40 starszych kobiet regularnie uczestniczyła w warsztatach szydełkowania. To właśnie tam, pod okiem Evy Pacheco, zaczęto wykorzystywać resztki włóczki przynoszone z domów przez uczestników zajęć, nadając im nowe życie. Początkowo tworzone elementy miały charakter dekoracyjny, jednak z czasem projekt nabrał wyraźnie użytkowego wymiaru – jego celem stało się stworzenie zadaszenia chroniącego mieszkańców przed intensywnym słońcem. Instalację zawieszono nad ulicą Calle Málaga – główną arterią handlową miasta, gdzie latem skupia się życie mieszkańców i turystów. Projekt szybko zaczął się rozwijać i z początkowych kilkudziesięciu metrów przekształcił się w konstrukcję o powierzchni przekraczającej dziś 1200 metrów kwadratowych. Co istotne, baldachim nie jest jedynie efektowną dekoracją – dzięki niemu temperatura odczuwalna pod zadaszeniem spada nawet o około 5–6 stopni Celsjusza, co w warunkach południowej Hiszpanii znacząco poprawia komfort poruszania się po mieście. Jednocześnie instalacja zachwyca różnorodnością detali: spoglądając w górę, można dostrzec nie tylko geometryczne wzory, lecz także motywy nawiązujące do czterech pór roku oraz flagi Andaluzji, Hiszpanii i samego miasta. Od rękodzieła do atrakcji turystycznej i symbolu lata w Andaluzji Z biegiem lat projekt nabrał także wyraźnie artystycznego i społecznego charakteru. W kolejnych edycjach pojawiały się coraz bardziej złożone kompozycje, a w 2024 roku w strukturę baldachimu wpleciono wizerunki ikon popkultury, takich jak Marilyn Monroe, Tom Cruise czy Charlie Chaplin. Inicjatywa rozszerzyła się również na inne części miasta – między innymi na ulicę Calle Ermita, gdzie zadaszenie ozdobiono motywami odnoszącymi się do lokalnych bractw religijnych, a także symbolami o charakterze społecznym i kulturowym. Konstrukcja montowana jest sezonowo – pojawia się zazwyczaj późną wiosną i pozostaje nad ulicami przez całe lato. Po zakończeniu sezonu jest demontowana, czyszczona i przygotowywana do ponownego użycia. Obecnie kolorowy dach nad ulicami Alhaurín de la Torre nie tylko stanowi praktyczną odpowiedź na upały i alternatywę dla plastikowych osłon, lecz także stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli lata w tej części Andaluzji, przyciągając turystów z całego świata. Co zobaczyć w Alhaurín de la Torre i okolicy? Atrakcje poza kolorową ulicą Choć szydełkowy baldachim stał się najbardziej rozpoznawalnym symbolem Alhaurín de la Torre, sama miejscowość oferuje znacznie więcej niż jedną efektowną instalację. Położona pomiędzy pasmami górskimi a wybrzeżem Costa del Sol stanowi doskonałą bazę dla osób poszukujących spokojniejszej alternatywy dla zatłoczonej Malagi. Okolica sprzyja aktywnemu wypoczynkowi – liczne szlaki piesze prowadzą przez tereny o zróżnicowanym krajobrazie, z których rozciągają się widoki zarówno na Sierra de Mijas, jak i na Morze Śródziemne. W mniej uczęszczanych rejonach można natrafić na dzikie zwierzęta, co dodatkowo podkreśla naturalny charakter tego miejsca. Dla osób poszukujących silniejszych wrażeń interesującą propozycją jest Sunview Park, gdzie znajduje się jedna z najdłuższych tyrolek w Hiszpanii. Trasa liczy ponad kilometr długości i pozwala osiągnąć prędkość dochodzącą do około 100 km/h, oferując jednocześnie panoramiczne widoki na okoliczne wzgórza. Sama miejscowość ma kameralny charakter i może być zwiedzona w ciągu jednego dnia, co czyni ją popularnym celem krótkich wycieczek. Dodatkowym atutem jest jej położenie – w niespełna 20 minut można dotrzeć do nadmorskiego Torremolinos, znanego z szerokich, piaszczystych plaż, lub wyruszyć w głąb Andaluzji, by odkrywać tradycyjne „białe miasteczka” rozsiane na wzgórzach regionu. Źródła: My Modern Met, Islands Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Najpiękniejsze miejsce na świecie znajduje się w Europie. Dociera tu niewielu turystów
W północnej Hiszpanii znajduje się miejsce, które coraz częściej pojawia się w rankingach najpiękniejszych zakątków świata. Choć nie dorównuje popularnością najbardziej znanym europejskim destynacjom, zachwyca surowym krajobrazem i różnorodnością natury. Dla miłośników aktywnego wypoczynku to prawdziwa przestrzeń do odkrywania – z dala od tłumów i utartych szlaków.
Park Narodowy Picos de Europa, rozciągający się między zielonym wybrzeżem północnej Hiszpanii a górzystym interiorem kraju, został niedawno uznany przez magazyn „Time Out” za najpiękniejsze miejsce na świecie. Ten rozległy obszar chroniony przyciąga nie tylko spektakularnymi krajobrazami, ale także wyjątkową różnorodnością przyrody i szlaków turystycznych. Co sprawia, że właśnie to miejsce zdobyło tak prestiżowy tytuł i kiedy najlepiej zaplanować podróż, aby w pełni wykorzystać jego potencjał? Dlaczego Picos de Europa uznano za najpiękniejsze miejsce świata? Park Narodowy Picos de Europa pozostaje jednym z nielicznych obszarów tej klasy, który nie został jeszcze w pełni zdominowany przez masową turystykę. To właśnie połączenie wysokiej wartości krajobrazowej i wciąż ograniczonej skali ruchu turystycznego sprawia, że region wyróżnia się na tle bardziej rozpoznawalnych części Europy. Obszar parku obejmuje tereny Asturii, Kantabrii, Kastylii oraz León i stanowi przykład górskiego krajobrazu o wyraźnie zróżnicowanej budowie. Dominują tu wapienne masywy o ostrych krawędziach, głęboko wcięte doliny oraz wąwozy ukształtowane przez działalność rzek, które dzielą pasmo na trzy główne części. Ta różnorodność form sprawia, że określenie „cud geografii” nie ma w tym przypadku metaforą, lecz odnosi się do rzeczywistej koncentracji procesów geomorfologicznych widocznych w terenie. Jedną z najważniejszych atrakcji regionu jest Ruta del Cares – szlak poprowadzony wzdłuż wąwozu rzeki Cares, uznawany za jedną z najbardziej spektakularnych tras pieszych w Hiszpanii. Ścieżka, częściowo wykuta w skale, biegnie wzdłuż stromych ścian i nad przepaściami, pozwalając z bliska obserwować strukturę wapiennych zboczy oraz efekty erozji rzecznej. Trasa ta, mimo swojej ekspozycji, pozostaje dostępna dla turystów o różnym poziomie doświadczenia, co czyni ją jednym z najczęściej wybieranych szlaków w parku. Zupełnie inny charakter mają natomiast okolice jezior Covadonga, których geneza związana jest z działalnością lodowców. Te wysokogórskie zbiorniki, położone w łagodniejszych partiach terenu, stanowią kontrast wobec surowych form skalnych i jednocześnie jeden z najbardziej fotografowanych krajobrazów północnej Hiszpanii, stanowiąc istotny element tożsamości przyrodniczej tego regionu. Jak zwiedzać Picos de Europa i kiedy najlepiej zaplanować wyjazd? Zwiedzanie Picos de Europa nie musi oznaczać wymagających, wielogodzinnych wędrówek po górskich szlakach. Jedną z największych atrakcji regionu jest kolejka linowa Fuente Dé, która w ciągu kilku minut pokonuje ponad 750 metrów różnicy wysokości, umożliwiając podziwianie spektakularnych panoram bez konieczności intensywnej wspinaczki. Dla wielu turystów stanowi to idealne rozwiązanie, pozwalające dotrzeć do wysokogórskich punktów widokowych w komfortowy sposób. Z kolei na niższych wysokościach znajdują się malownicze miejscowości, takie jak Potes, które pełnią funkcję naturalnej bazy wypadowej. Ich kamienna zabudowa, wąskie uliczki i niewielkie restauracje oddają charakter regionu i pozwalają doświadczyć codziennego życia z dala od dużych kurortów. Istotnym elementem pobytu jest również lokalna kuchnia, silnie zakorzeniona w tradycjach górskich. Dania są sycące i proste. Szczególną renomą cieszą się regionalne sery, w tym Cabrales, dojrzewający w naturalnych jaskiniach, gdzie nabiera intensywnego smaku i aromatu. Istotne jest to, że – mimo rosnącej popularności – park wciąż zachowuje swój spokojny charakter. Jego rozległość sprawia, że nawet w sezonie można znaleźć mniej uczęszczane szlaki, gdzie łatwo natknąć się na dziką przyrodę – od kozic poruszających się po stromych zboczach, po ptaki drapieżne krążące nad dolinami. Warto podkreślić, że dostęp do Picos de Europa jest stosunkowo prosty. Najczęściej podróż rozpoczyna się w miastach takich jak Santander czy Oviedo, skąd w ciągu kilku godzin można dotrzeć do głównych punktów wejścia do parku. Choć możliwe jest korzystanie z transportu publicznego, większą swobodę daje samochód, szczególnie przy planowaniu wizyt w bardziej oddalonych dolinach. Za najlepszy okres na podróż uznaje się wiosnę oraz wczesną jesień, kiedy temperatury są umiarkowane, a liczba turystów mniejsza. Latem warunki pogodowe sprzyjają wędrówkom, jednak popularne miejsca, takie jak jeziora Covadonga, przyciągają wówczas największe tłumy. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Chaos na lotniskach w Hiszpanii. Strajki zakłócają wielkanocne podróże
Osoby planujące wielkanocny wyjazd do Hiszpanii powinny przygotować się na poważne utrudnienia. Popularny wśród turystów kierunek został objęty strajkami, które mogą wpłynąć na transport i organizację pobytu, wprowadzając chaos już na miejscu.
Świąteczne wyjazdy z roku na rok zyskują na popularności, a dla wielu osób Wielkanoc staje się okazją do pierwszej wiosennej podróży. Z danych internetowego biura podróży eSky.pl wynika, że zainteresowanie wyjazdami w tym okresie wzrosło o ponad 90% w porównaniu z ubiegłym rokiem, co wyraźnie pokazuje zmianę w podejściu do spędzania świąt. Wśród najczęściej wybieranych kierunków niezmiennie znajduje się Hiszpania, przyciągająca łagodnym klimatem i bogatą ofertą turystyczną. W tym sezonie podróżni muszą jednak liczyć się z dodatkowymi komplikacjami, które mogą znacząco wpłynąć na komfort wyjazdu. Strajki na lotniskach w Hiszpanii. Kiedy wystąpią największe utrudnienia? Podróżujący do Hiszpanii w okresie wielkanocnym muszą przygotować się na poważne zakłócenia związane ze strajkiem pracowników obsługi naziemnej, który rozpoczął się 30 marca i obejmuje najważniejsze porty lotnicze w kraju. Utrudnienia wystąpią m.in. na lotniskach: Madryt-Barajas, Barcelona-El Prat, Alicante, Walencja, Malaga, Bilbao, Palma de Mallorca, Ibiza, Las Palmas, Teneryfa, Lanzarote oraz Fuerteventura. Protest został ogłoszony przez trzy główne związki zawodowe (CC OO, UGT i USO) i dotyczy pracowników firmy Groundforce, należącej do grupy Globalia, obsługującej m.in. Air Europa oraz wielu innych przewoźników. W akcję zaangażowanych jest ponad 5000 osób odpowiedzialnych za obsługę bagażu, operacje rampowe i cargo, co bezpośrednio wpływa na sprawność funkcjonowania lotnisk w jednym z najbardziej intensywnych okresów podróży. Strajk ma trwać także w kluczowych dniach wzmożonego ruchu – w środę (1 kwietnia) oraz w Wielki Piątek (3 kwietnia) – z możliwością jego przedłużenia na czas nieokreślony. Wiadomo, że akcja odbywa się w trzech kluczowych przedziałach czasowych: od godziny 5:00 do 7:00, następnie od 11:00 do 17:00 oraz od 22:00 do północy. Choć nie oznacza ona całkowitego wstrzymania operacji lotniczych, jej skutki są już odczuwalne na największych lotniskach. W praktyce oznacza to poważne zakłócenia w obsłudze bagażu – część samolotów startuje bez załadowanych walizek, przez co pasażerowie docierają do miejsca docelowego bez swoich rzeczy. W efekcie podróżni muszą liczyć się nie tylko z opóźnieniami, ale także z dodatkowymi komplikacjami po przylocie, takimi jak konieczność oczekiwania na bagaż lub jego późniejszy transport. Do tego dochodzą wydłużone kolejki do odprawy i problemy organizacyjne na lotniskach, które w okresie świątecznym i tak działają na granicy przepustowości. Przyczyny strajku na hiszpańskich lotniskach Przyczyną protestu jest spór płacowy – związki zawodowe zarzucają pracodawcy stosowanie restrykcyjnej interpretacji zapisów układu zbiorowego, co w praktyce blokuje podwyżki wynagrodzeń, które miały rekompensować inflację narastającą od 2022 roku. Konflikt nabiera dodatkowego znaczenia, ponieważ Groundforce niedawno przejęło część kontraktów po Iberia Airport Services, stając się jednym z kluczowych operatorów obsługi naziemnej w Hiszpanii. Choć firma odpowiada za około 10% operacji na objętych strajkiem lotniskach, jej rola jest strategiczna – szczególnie w przypadku lotów Air Europa oraz połączeń międzykontynentalnych. W warunkach ograniczonej liczby pracowników zastępczych i dużego natężenia ruchu nawet częściowe przestoje mogą wywołać efekt domina, wpływając na kolejne rejsy i całą organizację podróży. Opóźniony lub odwołany lot do Hiszpanii. Jakie prawa przysługują pasażerom? W obliczu planowanych strajków wielu podróżnych zastanawia się, czy w przypadku zakłóceń mogą liczyć na zwrot kosztów lub odszkodowanie. Warto podkreślić, że zasady obowiązujące w Polsce są zgodne z przepisami Unii Europejskiej, w tym z rozporządzeniem EU261, które reguluje prawa pasażerów lotniczych. Jeśli lot zostanie odwołany lub znacząco opóźniony, linia lotnicza ma obowiązek zapewnić opiekę – w tym posiłki, napoje, a w razie potrzeby także nocleg oraz transport między lotniskiem a miejscem zakwaterowania. Pasażer może również wybrać między zwrotem kosztów biletu a zmianą planu podróży na alternatywny termin. Kwestia dodatkowego odszkodowania jest jednak bardziej złożona. Strajki – zwłaszcza te organizowane przez podmioty zewnętrzne, takie jak obsługa naziemna – są zazwyczaj uznawane za tzw. „nadzwyczajne okoliczności”. Oznacza to, że linie lotnicze w wielu przypadkach nie są zobowiązane do wypłaty rekompensaty finansowej, nawet jeśli podróż została zakłócona. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku strajków własnego personelu przewoźnika, np. pilotów lub załogi pokładowej – wtedy odszkodowanie może przysługiwać, o ile pasażer został poinformowany o zmianach mniej niż 14 dni przed planowanym wylotem. Istotną rolę odgrywa również ubezpieczenie turystyczne. Jeśli informacja o strajku pojawiła się już po wykupieniu polisy, istnieje szansa na odzyskanie części kosztów, np. za niewykorzystany nocleg, dodatkowy transport czy inne wydatki poniesione w wyniku opóźnienia. Trzeba jednak pamiętać, że zakres ochrony różni się w zależności od ubezpieczyciela, a nie każda polisa obejmuje zakłócenia spowodowane strajkami. Dlatego przed wyjazdem warto dokładnie sprawdzić warunki umowy i w razie problemów jak najszybciej skontaktować się z ubezpieczycielem, aby ustalić możliwe formy rekompensaty. Źródła: Daily Mail, VisaHQ, Echo Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rewolucja tkacka w epoce brązu. Niezwykłe odkrycie krosna w Hiszpanii
Wyobraź sobie urządzenie, która przetrwało w ziemi ponad trzy tysiąclecia dzięki... nieszczęśliwemu wypadkowi. Pożar w pradziejowej osadzie zwęglił drewno sosnowe, czyniąc je odpornym na upływ czasu. A odkryty mechanizm był częścią rewolucji związanej z ówczesną modą.
Około 3500 lat temu pożar zniszczył domy i warsztaty. Jednak ten sam pożar, który spustoszuł część wioski, pomógł również zachować obiekt niezwykle trudny do udokumentowania w archeologii: krosno wykonane w dużej mierze z drewna. – Paradoksalnie, ogień zarówno zniszczył, jak i zachował to miejsce – wyjaśnia archeobotaniczka Yolanda Carrión z Uniwersytetu w Walencji. To odkrycie pozwala badaczom zrekonstruować to, w jaki sposób działały krosna, bo z reguły archeolodzy odkopują jedynie ciężarki. Opublikowane niedawno w czasopiśmie „Antiquity”, odkrycie zespołu naukowców z kilku hiszpańskich uniwersytetów, jest jednym z niewielu znanych przypadków w Europie śródziemnomorskiej, w których zachował się zarówno zestaw ciężarków tkackich, jak i elementy wykonane z drewna i włókien roślinnych. Archeologiczny paradoks ognia Zwykle czas jest bezlitosny dla drewna i roślinnych włókien, które gniją i znikają bez śladu. Jednak na stanowisku archeologicznym Cabezo Redondo, osadzie tętniącej życiem między 2100 a 1250 rokiem p.n.e., doszło do niezwykłego zbiegu okoliczności. Podczas pożaru dach jednego z budynków zawalił się w taki sposób, że szczelnie przykrył krosno, tworząc hermetyczną przestrzeń. Brak tlenu i wysoka temperatura sprawiły, że organiczne elementy uległy zwęgleniu, co zakonserwowało je na tysiąclecia. Jak wyglądało krosno? Głównym elementem znaleziska jest zestaw 44 glinianych ciężarków o cylindrycznym kształcie, z których większość waży około 200 gramów. Każdy z nich posiada centralny otwór, przez który przewlekano nici osnowy. Obok nich naukowcy odnaleźli równolegle ułożone belki wykonane z sosny alepskiej. Badania mikroskopowe słojów wykazały, że tkacze lub tkaczki starannie dobierali materiał, wybierając stare, grube drzewa, by uzyskać wytrzymałe elementy konstrukcyjne. To jednak nie wszystko, co skrywała ziemia. W otworach ciężarków przetrwały fragmenty cienkich sznurków, a obok konstrukcji znaleziono resztki plecionych lin z trawy. Dzięki temu naukowcy mogli zrekonstruować działanie krosna z niespotykaną precyzją. Było to krosno pionowe, w którym ciężarki obciążały nici, pozwalając na precyzyjne tkanie skomplikowanych wzorów. Technologiczny skok w epoce brązu Odkrycie to stanowi kluczowy dowód na rewolucję tekstylną w Europie epoki brązu. Nie był to efekt jednego wynalazku, lecz splotu wielu czynników: rozwoju hodowli owiec na wełnę, innowacji technicznych oraz zmian społecznych. Według dr. Ricardo Basso z Uniwersytetu w Granadzie wszystkie te procesy doprowadziły do ​​bardziej intensywnej i zróżnicowanej produkcji tekstyliów. Pojawienie się nowych, lżejszych przęślików i różnorodnych ciężarków pozwoliło na wytwarzanie delikatniejszych i bardziej złożonych tkanin, takich jak sploty skośne. Znalezisko pozwala badaczom zrozumieć cały proces technologiczny, od wyboru drewna na ramę krosna, po precyzyjne wiązanie nici. Kobiety, handel i pradziejowe złoto Kontekst znaleziska mówi nam też wiele na temat organizacji pracy. Krosno znajdowało się w przestrzeni wspólnej, co sugeruje, że tkactwo było zajęciem, w którym współpracowało kilka gospodarstw domowych. Co ciekawe, inne rzemiosła, jak obróbka metali czy kości słoniowej, były odizolowane w specjalistycznych warsztatach. Centralną rolę w produkcji tkanin pełniły kobiety, na co wskazują badania bioantropologiczne szczątków z tego samego stanowiska archeologicznego. Na ich zębach odkryto charakterystyczne zużycie siekaczy, powstałe prawdopodobnie od przytrzymywania włókien lub przecinania nitek podczas pracy. Cabezo Redondo nie było odizolowaną wioską, lecz ważnym węzłem handlowym. W osadzie odkryto złoto, srebro, kość słoniową oraz paciorki z bursztynu i szkła. Produkcja wysokiej jakości tkanin mogła być jednym z filarów bogactwa tego miejsca w wymianie towarowej z innymi rejonami Europy. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ryś pracz? Niezwykłe nagranie z Hiszpanii. Tego u drapieżników jeszcze nie widziano
Fotopułapki w Hiszpanii zarejestrowały zdumiewające zachowanie u rysia iberyjskiego. Samice po polowaniu postanowiły… namoczyć swoje ofiary w wodzie. Tego typu zachowania są częste u wielu zwierząt, ale nigdy wcześniej nie widziano niczego podobnego u drapieżnika.
Odkrycia dokonywane dzięki nowoczesnej technologii, takiej jak drony czy fotopułapki, regularnie dostarczają nam dowodów na to, jak mało wciąż wiemy o życiu dzikich zwierząt. Najnowsze doniesienia z Hiszpanii, opublikowane w czasopiśmie „Ecology”, opisują fenomen, który wprawił naukowców w osłupienie. Po raz pierwszy w historii udokumentowano u rysiów iberyjskich (Lynx pardinus) celowe zanurzanie upolowanej zdobyczy w wodzie przed jej spożyciem. Rysiowe „panie domu” w hiszpańskich górach Choć mycie jedzenia kojarzy nam się głównie z szopami praczami, zachowanie to jest dość częste i typowe dla gatunków wszystkożernych lub roślinożernych, spożywających owoce. Jednak u mięsożerców regułą jest konsumpcja ofiary niemal natychmiast po zabiciu, ewentualnie jej ukrycie na później. Tymczasem kamery w Górach Toledańskich w środkowej Hiszpanii zarejestrowały samice rysiów iberyjskich, które fundowały swoim ofiarom (królikom europejskim) „kąpiel” w korytach z wodą. Od 2020 roku naukowcy zaobserwowali aż osiem takich incydentów z udziałem pięciu różnych samic. Zjawisko to powtarzało się w odstępach kilku lat u różnych osobników, co wyklucza przypadkowość i sugeruje, że mamy do czynienia z utrwalonym wzorcem behawioralnym, zapewne unikatowym dla tej konkretnej populacji. „Kocia kultura” czy racjonalne działanie? Największą zagadką pozostaje cel tego działania. Badacze wykluczyli wpływ warunków atmosferycznych – namaczanie królika nie było skorelowane z falami upałów ani suszą, więc nie chodzi o chłodzenie mięsa. Kluczem do rozwiązania tej zagadki może być struktura społeczna i pokrewieństwo. Wszystkie samice wykazujące to zachowanie zamieszkiwały sąsiadujące terytoria lub były ze sobą spokrewnione (np. matki i córki). To prowadzi do fascynującej hipotezy o istnieniu lokalnej „kultury” – specyficznej tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie lub poprzez obserwację sąsiadek. Choć rysie są samotnikami, ich terytoria często się nakładają, co stwarza przestrzeń do nieświadomego uczenia się nowych nawyków. Nieco przypomina to swoistą „modę” wśród jednej z populacji orek, które nosiły na głowach „nakrycia” z martwych łososi. Z kolei inna grupa orek wytworzyła „lokalny zwyczaj” wyjadania wątroby rekinom. Obiad i napój w jednym Inna hipoteza, wsparta wstępnymi eksperymentami, sugeruje że namaczanie ofiary może być metodą transportu wody dla potomstwa. Późnym latem, gdy młode rysie przechodzą z mleka matki na pokarm stały, nawodnienie organizmu jest kluczowe dla ich przeżycia. Naukowcy sprawdzili, że królik po 30-sekundowym namoczeniu zatrzymuje znaczną ilość wody, która w cieniu paruje bardzo wolno. Jeśli samica dostarczy mokrego królika do gniazda, młode dostają obiad i napój w jednym. Zrozumienie takich niuansów pozwala lepiej chronić ten wciąż narażony na wyginięcie gatunek. Źródło: Ecology Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Bez tłumów i w dobrej cenie. Tu najlepiej wyjechać na urlop w kwietniu
Choć kwiecień nie należy do najpopularniejszych miesięcy na wakacyjne wyjazdy, dla wielu podróżników ma jedną istotną przewagę – pozwala uniknąć tłumów i wysokich cen charakterystycznych dla szczytu sezonu. Wiosenna pogoda w wielu regionach sprzyja zwiedzaniu i aktywnemu wypoczynkowi, a popularne kierunki nie są jeszcze tak oblegane. Gdzie więc najlepiej wyjechać w kwietniu?
Kwiecień to moment, w którym wielu podróżnych zaczyna planować pierwsze wyjazdy po zimie, często w formule krótszych, kilkudniowych pobytów. W tym czasie wyraźnie rośnie zainteresowanie city breakami oraz ofertami first minute, pozwalającymi zaplanować urlop z wyprzedzeniem i w korzystniejszych cenach. Szacuje się, że w tym miesiącu na wyjazdy decyduje się od 1 do 2 milionów Polaków, z czego nawet 300-600 tysięcy wybiera kierunki zagraniczne. Coraz częściej są to regiony oferujące wyższą temperaturę, stabilną pogodę i dobre warunki zarówno do zwiedzania, jak i wypoczynku. Które z nich szczególnie warto wziąć pod uwagę w tym okresie? O rekomendacje zapytaliśmy Alę Kaźmierczak z biura podróży Itaka. City break i objazdówka bez tłumów. Hiszpania w wiosennej odsłonie Kwiecień to jeden z najlepszych momentów, by odkrywać Hiszpanię w spokojniejszym tempie, zanim rozpocznie się letni szczyt sezonu. W tym czasie miasta nie są jeszcze przepełnione turystami, a temperatury (zwykle oscylujące wokół 20°C) sprzyjają zarówno intensywnemu zwiedzaniu, jak i długim spacerom. To dobry moment na klasyczne city breaki, ale także na objazdówkę obejmującą kilka ośrodków o zupełnie odmiennym charakterze. Madryt przyciąga jako serce kraju z wielkimi muzeami i eleganckimi bulwarami, Barcelona łączy architektoniczne ikony Gaudíego z miejskim rytmem nad Morzem Śródziemnym, Walencja kusi nowoczesnymi przestrzeniami, plażą i kuchnią, a Bilbao zachwyca bardziej industrialnym, współczesnym obliczem i śmiałymi realizacjami architektonicznymi. – Każde z tych niezwykłych miast pobudza wyobraźnię nowoczesną architekturą i robi wrażenie wspaniałymi zabytkami, wśród kolorowych ulic znajdziesz tętniące życiem bary i restauracje z gwiazdkami Michelin, prowadzone przez słynnych szefów kuchni – mówi Ala Kaźmierczak. Warto jednak pamiętać, że to także okres ważnych wydarzeń religijnych i kulturalnych, zwłaszcza procesji Semana Santa (Wielkiego Tygodnia), które w wielu miastach nadają ulicom wyjątkową atmosferę. Aktywny wypoczynek na Wyspach Kanaryjskich. La Palma dla miłośników natury La Palma, nazywana „La Isla Bonita”, to jedna z tych wysp, które szczególnie zyskują poza głównym sezonem. W kwietniu warunki są tu wyjątkowo korzystne: temperatury utrzymują się zwykle w przedziale 20-25°C, dni są słoneczne, a ruch turystyczny pozostaje znacznie mniejszy niż latem. Dzięki temu wyspa świetnie sprawdza się jako kierunek dla osób, które chcą połączyć wypoczynek z aktywnym odkrywaniem natury. La Palma słynie z rozbudowanej sieci tras prowadzących przez lasy, wulkaniczne zbocza i punkty widokowe nad Atlantykiem. Jednym z najważniejszych miejsc pozostaje Park Narodowy Caldera de Taburiente, z ogromnym kraterem i licznymi szlakami, które pozwalają zobaczyć najbardziej spektakularne krajobrazy wyspy. Równie ciekawa jest trasa Cubo de La Galga, często porównywana do wyprawy przez wilgotną, niemal tropikalną dżunglę. – Niezliczona ilość tras trekkingowych i rowerowych, zielone lasy wawrzynowe i miejsca, gdzie nie dotarła jeszcze masowa turystyka, są zapowiedzią idealnego urlopu dla miłośników natury i kameralnej atmosfery – podkreśla przedstawicielka biura podróży Itaka. Oprócz przyrody warto zaplanować czas na odwiedzenie miasteczek takich jak Las Indias czy Los Canarios, znanych z wulkanicznych krajobrazów, winnic i pięknych punktów widokowych. To właśnie tam najlepiej czuć spokojniejsze tempo życia, które odróżnia La Palmę od bardziej obleganych wysp archipelagu. Ciepła Grecja poza sezonem. Kreta na spokojny urlop i zwiedzanie W kwietniu Kreta należy do najciekawszych propozycji dla osób, które chcą wyjechać do Grecji jeszcze przed rozpoczęciem głównego sezonu. To właśnie południe Europy nagrzewa się wtedy najszybciej, dlatego największa grecka wyspa oferuje już sporo słońca, ale wciąż bez letnich tłumów. Dla wielu podróżnych to najlepszy moment, by zobaczyć najważniejsze miejsca Krety w bardziej komfortowych warunkach, przy jednocześnie niższych cenach hoteli, restauracji i wypożyczalni samochodów. Wyspa daje ogromną różnorodność możliwości: od plażowania i krótszych spacerów po intensywne dni wypełnione zwiedzaniem. Wśród najważniejszych atrakcji pozostają ruiny pałacu w Knossos, związane z cywilizacją minojską, laguna Balos o niemal karaibskich kolorach, plaża Elafonisi znana z różowawego piasku oraz wąwóz Samaria, który dla wielu jest jedną z najbardziej widowiskowych tras pieszych w całej Grecji. – To ostatni oddech przed sezonem – mówi Alicja Kaźmierczak, zwracając uwagę, że właśnie wtedy wyspa odsłania swoje spokojniejsze oblicze. Warto też poświęcić czas na Chanię i Heraklion, których uliczki wiosną nie są jeszcze zatłoczone, a lokalne tawerny i portowe nabrzeża pozwalają poczuć codzienny rytm kreteńskiego życia. Kwiecień ma tu jeszcze jedną przewagę: krajobraz jest świeży, zielony i pełen kwiatów, a w powietrzu unosi się zapach ziół, dzikiej roślinności i morskiej bryzy. Rejs w kwietniu – kilka kierunków w jednej podróży i wygoda na pokładzie Kwietniowy rejs to propozycja dla tych, którzy nie chcą ograniczać się do jednego miejsca i w trakcie jednego wyjazdu wolą zobaczyć kilka atrakcyjnych lokalizacji. To rozwiązanie mniej oczywiste niż klasyczny pobyt hotelowy, ale właśnie dlatego coraz częściej wybierane przez osoby szukające urozmaiconego urlopu. Wiosną dużą popularnością cieszą się trasy po Morzu Śródziemnym, które pozwalają zobaczyć kilka europejskich miast i wysp przy przyjemnej, umiarkowanej temperaturze. Dostępne są jednak także bardziej odległe kierunki – od Ameryki Północnej i Południowej po różne regiony Azji, co sprawia, że rejs może mieć charakter zarówno europejskiego city-hoppingu, jak i znacznie dalszej podróży. – Doskonałym i mniej oczywistym pomysłem na kwietniowy urlop będzie rejs komfortowym statkiem, podczas którego zwiedzisz nie jedną, ale kilka atrakcyjnych lokalizacji – tłumaczy Ala Kaźmierczak. Ważnym argumentem pozostaje komfort: współczesne statki wycieczkowe działają jak pływające hotele, oferując baseny, zajęcia sportowe, pokoje gier, kluby dla dzieci i rozrywkę przez cały dzień. Do tego dochodzi bogaty program wycieczek fakultatywnych organizowanych w portach, co pozwala dopasować rytm podróży do własnych potrzeb – od intensywnego zwiedzania po bardziej wypoczynkowy model. W praktyce oznacza to, że rejs może być dobrym wyborem zarówno dla rodzin, jak i dla par czy osób podróżujących w pojedynkę, które chcą połączyć wygodę z dużą liczbą wrażeń. Egzotyczny urlop poza sezonem. Madagaskar i Nosy Be po porze deszczowej Madagaskar, a szczególnie Nosy Be (jedna z najpiękniejszych wysp Oceanu Indyjskiego), to propozycja dla osób marzących o egzotycznym wyjeździe w czasie, gdy wiele bliższych kierunków dopiero budzi się do sezonu. Kwiecień przypada tu na okres przejściowy po porze deszczowej, co w praktyce oznacza ciepłe dni, soczystą zieleń i znacznie mniejszy ruch turystyczny niż w najbardziej obleganych miesiącach. Deszcz może się pojawić, ale zazwyczaj są to krótkie opady, po których szybko wraca słońce. To właśnie dlatego ten moment uchodzi za bardzo dobry zarówno na plażowanie, jak i zwiedzanie. Nosy Be przyciąga luksusowymi hotelami ukrytymi wśród tropikalnej roślinności, położonymi tuż przy plażach, co tworzy idealne warunki do spokojnego, bardziej kameralnego wypoczynku. – To doskonałe miejsce na totalne oderwanie się od codzienności i urlop w prawdziwie egzotycznym stylu – podkreśla Ala Kaźmierczak. Warto jednak potraktować Madagaskar nie tylko jako kierunek plażowy. Kwiecień sprzyja także poznawaniu przyrody i lokalnych smaków. Na liście miejsc szczególnie polecanych znajduje się Nosy Iranja, znana z bajecznych plaż i turkusowej wody, rezerwat Lokobe, gdzie można zobaczyć kolonie lemurów, a także plantacja Millot, słynąca z uprawy wysokiej jakości kakao, wanilii i przypraw. To właśnie połączenie przyrody, egzotyki i spokojniejszego sezonu sprawia, że Madagaskar staje się jedną z ciekawszych propozycji na kwietniowy wyjazd. Źródło: Itaka Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
La Gomera to mniej znana kanaryjska wyspa. Ujmuje gościnnością, spokojem i spektakularną naturą
La Gomera zdecydowanie różni się od głośnej, pełnej turystów Teneryfy. Można tu znaleźć gościnne miejsca, proste i pyszne jedzenie oraz spokój – towar najbardziej deficytowy w dzisiejszym świecie.
Spis treści: Dom na końcu świata Zielona katedra w słońcu Między światami Zbawienny deszcz W miasteczku hipisów Patrząc wstecz Informacje praktyczne Zapomnij o czwartym biegu. Tutaj on po prostu nie istnieje – Juan, chłopak z wypożyczalni samochodów na lotnisku w Alajeró, podaje mi kluczyki do lekko zarysowanego auta z uśmiechem, w którym czai się politowanie dla przybysza z kontynentu. – Na Gomerze masz tylko dwójkę, trójkę i klakson na zakrętach. Słowa Juana zaczynam doskonale rozumieć chwilę po tym, jak wyjeżdżam na pełne serpentyn, zjazdów i podjazdów drogi La Gomery. Uciekłem tutaj z głośnej i zbyt turystycznej Teneryfy, by zwolnić, więc robię to natychmiast. Wbijam dwójkę, silnik wyje protestując, a ja ruszam w górę, zostawiając za sobą ocean i cywilizację. Jadę prosto do serca wyspy. Dom na końcu świata Droga pnie się tak stromo, że mam wrażenie, iż auto zaraz stanie dęba. Powietrze staje się rześkie, krystalicznie czyste. Krajobraz pustynny ustępuje miejsca soczystej zieleni. Choć często te szczyty toną w chmurach, ja mam dziś szczęście – niebo jest idealnie błękitne, co sprawia, że kolory stają się niemal jaskrawe, nasycone światłem. Docieram do wioski Las Hayas, tuż przy granicy Parku Narodowego Garajonay. Na samym końcu drogi stoi niski, bielony dom wyraźnie odcinający się od zieleni ogrodu i błękitu nieba. Nad wejściem wisi ręcznie malowany szyld: La Montaña – Casa Efigenia. Wchodzę do środka zwabiony zapachem domowego obiadu. Wnętrze jest proste, surowe. Bielone ściany odbijają światło wpadające przez małe okna. Nie ma tu ozdobnych boazerii czy wymyślnych dekoracji. Są za to ramki. Setki ramek wiszących wszędzie, gdzie się da, tworzących mozaikę czyjegoś życia. Podchodzę bliżej. To kronika istnienia jednej niezwykłej kobiety i całej wyspy. Są wyblakłe wycinki z gazet niemieckich, angielskich, hiszpańskich z lat 70., 80., 90. Są czarno-białe zdjęcia polityków, ministrów, słynnych ekologów ściskających dłoń drobnej kobiety w fartuchu. Są zdjęcia turystów z wielkimi plecakami, którzy odwiedzili to miejsce pół wieku temu i wyglądają dziś jak przybysze z innej epoki. Między stolikami krząta się ona – Doña Efigenia Borges. Ma ponad 80 lat, ale w jej ruchach jest energia nastolatki. Wita mnie nie jak klienta, ale jak kogoś bliskiego, kto wrócił z dalekiej podróży. – Siadaj, odpocznij. Dziś słońce mocne, ale w górach powietrze ostre, trzeba zjeść i wypić coś, co da siłę – mówi, stawiając na stole dzbanek domowej lemoniady. Historia Efigenii to historia przetrwania całej wyspy. Zaczynała w latach 40., tuż po wojnie domowej, w czasach straszliwej biedy. Mężczyźni uciekali wtedy do Wenezueli i na Kubę, kobiety zostawały na gospodarstwach, walcząc o każdy dzień. Efigenia nie miała pieniędzy, nie miała mięsa, które było luksusem. Miała za to ogród, kozy i własne ręce. Kiedy dekady temu zaczęli pojawiać się w okolicy pierwsi wędrowcy – naukowcy i hipisi – ona otworzyła dla nich drzwi. – Ludzie mówili mi: Efigenia, zwariowałaś? Chcesz karmić turystów trawą i korzeniami? – opowiada, patrząc na swój ogród za oknem. – A ja wiedziałam, że ta „trawa” to nasze życie. Efigenia była ekolożką, zanim to słowo stało się modne. To ona, swoją upartą miłością do lasu i ziemi, lobbowała u władz, by chronić te tereny przed wycinką i zabudową. Miejscowi mówią z szacunkiem, że ta niepozorna kobieta miała swój cichy, ale potężny udział w utworzeniu Parku Narodowego Garajonay w 1981 r. A dyplomy na ścianach są dowodem, że świat w końcu docenił to, co dla niej było oczywistością: szacunek do ziemi, która nas karmi. Na stole ląduje jedzenie. To samo, którego zapach przywitał mnie na progu. Proste, wegetariańskie – menu nie zmieniło się od ponad 60 lat. Na początek dostaję puchero – gęsty gulasz z dyni, cukinii, fasoli i kukurydzy, ale najważniejsze jest escaldón de gofio. Kelner przynosi miskę z gęstą szarą masą. To mąka z prażonych zbóż zmieszana z gorącym wywarem warzywnym. Zamiast łyżki są kawałki surowej czerwonej cebuli. – Jedz tak jak moi przodkowie – instruuje Efigenia. Nabieram więc masę cebulą. Smak jest orzechowy, dymny, gliniasty, pęczniejący w ustach. Na koniec wypijam kawę i zajadam domowe ciasto. Zielona katedra w słońcu Żegnam się z Efigenią i ruszam w głąb Parku Narodowego Garajonay. Wchodzę między drzewa w okolicach Laguna Grande. To laurisilva – las wawrzynowy, żywa skamieniałość. Tak wyglądała Europa miliony lat temu, zanim lód skuł kontynent. Zwykle ten las spowity jest mgłą, ale dziś mam rzadki przywilej oglądania go „nago”. Brak chmur odsłania niezwykłą barokową architekturę drzew. Słońce przebija się przez gęsty baldachim liści, tworząc na poszyciu mozaikę światła i cienia, która wibruje przy każdym podmuchu wiatru. Pnie są powykręcane w niemożliwe spirale, jakby zastygły w tańcu. Pokrywa je gruby mech w kolorze jadowitej, neonowej zieleni, który w promieniach słońca wydaje się wręcz świecić własnym światłem. Widać każdy detal – chropowatą fakturę kory, delikatność gigantycznych paproci, zawiłość splątanych gałęzi, z których zwisają porosty przypominające brody starców. Panuje tu absolutna cisza. Nie ma kapania wody typowego dla mglistych dni. Jest za to zapach – nagrzanej słońcem kory, suchych liści, wawrzynu i ziół. Las wydaje się drzemać, wygrzewając swoje stare kości w cieple. Idąc ścieżką, czuję się jak w gigantycznej zielonej katedrze, gdzie kolumny drzew podtrzymują sklepienie nieba. Późnym popołudniem, nasycony spokojem lasu i historią Efigenii, zjeżdżam w stronę stolicy La Gomery. Zmęczenie po całym dniu jazdy na dwójce i trójce daje o sobie znać. Mój azyl znajduję w San Sebastián, w miejscu, które zdaje się wyrastać wprost ze skały. Nazwa hotelu Bancal po hiszpańsku oznacza „taras uprawny”. Bryła budynku kaskadowo opada z klifu ku oceanowi, dokładnie tak, jak rolnicze poletka, które Gomeros przez wieki z trudem wyrywali pionowym ścianom wulkanu. Stojąc na tarasie, mam wrażenie, że wiszę w próżni między błękitem nieba a granatem wody. W oddali na Teneryfie majaczy wulkan Teide, wielki i groźny, ale tutaj, po tej stronie cieśniny, panuje absolutny spokój. Taki jakiego w tym momencie potrzebowałem. Między światami Nazajutrz jadę na północ. Droga prowadzi mnie przez tunele, które działają jak portale do innego świata. Z południowej surowości wjeżdżam nagle w eksplozję zieleni. Przede mną otwiera się dolina Hermigua. Wygląda to tak, jakby ktoś wylał miliony litrów zielonej farby na zbocza wulkanu. Wszędzie, jak okiem sięgnąć, bananowce. Tysiące tarasów wspinających się na pionowe ściany, podtrzymywanych kamiennymi murkami. Zatrzymuję się na szybki obiad w restauracji Las Chácaras. To zupełnie inny biegun kulinarny niż u Efigenii. Podczas gdy ona jest królową warzyw, właściciel tego miejsce to zdecydowanie władca mięsa. – Nie patrz w kartę, zjesz to, co dziś najlepsze – mówi, prowadząc mnie do stolika z widokiem na góry. Tutaj rządzi konkret. Na stół wjeżdża almogrote – gęsta pasta z twardego, dojrzewającego koziego sera, utarta z czosnkiem, oliwą i papryką. Smaruję nią chleb. Smak jest uderzający – ostry, słony, intensywny. Potem pojawia się cabrito – koźlina duszona w winie i ziołach. Mięso jest tak delikatne, że rozpada się pod naporem widelca. I w mgnieniu oka znika z mojego talerza. Z pełnym żołądkiem jadę dalej, zaledwie kilka kilometrów na zachód, do Agulo. Przewodniki nazywają je „bombonierką Gomery”, ale nie znajdziecie tu lukrowanej fasady pod turystów. To autentyczna, zwarta osada przyklejona do gigantycznej półki skalnej. Sercem miasteczka jest skromny Plaza de Leoncio Bento, na którym kilku starszych mężczyzn siedzi na ławce w cieniu, a nad placem góruje kościół San Marcos z charakterystycznymi białymi kopułami, które odcinają się od ciemnej zieleni plantacji i czerni wulkanicznych klifów. Prawdziwy spektakl rozgrywa się jednak wyżej. Wspinam się autem na Mirador de Abrante. To szklany taras wysunięty siedem metrów nad przepaść. Wchodzę na taflę szkła, a mózg wysyła paniczne sygnały ostrzegawcze: „Nie rób tego!”. Pod moimi butami nie ma nic – tylko czterysta metrów pustki, a na dnie tej przepaści widzę dachy Agulo, które z tej perspektywy wyglądają jak rozsypane klocki Lego. Podnoszę wzrok i zamieram. Naprzeciwko, po drugiej stronie oceanu, wyrasta Teide. Z tej perspektywy wulkan nie wygląda jak ten, który znamy z pocztówek z Teneryfy. Jest idealnym symetrycznym stożkiem unoszącym się nad pasem chmur. W popołudniowym świetle jego szczyt ma delikatny błękitnawy odcień. Cała ta scena – ocean, chmury i idealna góra – przypomina stary japoński drzeworyt przedstawiający górę Fudżi. Hokusai, jeden z najwybitniejszych japońskich mistrzów sztuki drzeworytu, mógłby to namalować. Stojąc na szkle, mając pod stopami pustkę, a przed oczami ten obraz doskonałej harmonii, czułem się niezwykle mały i kruchy. Słońce zaczęło zachodzić, co było znakiem do powrotu do San Sebastián (jazda serpentynami w ciemności naprawdę nie jest przyjemna). Zbawienny deszcz Kolejnego dnia ruszam na zachód. Kiedy wjeżdżam na kręte drogi prowadzące do Alojera, błękitne niebo, które towarzyszyło mi dotąd, nagle ciemnieje. Chmury gęstnieją, ciężkie od wilgoci, a na szybę spadają pierwsze grube krople deszczu. Po chwili leje już jak z cebra. Dla turysty to pech, ale na Gomerze perspektywa jest inna. Przekonuję się o tym w Casa de la Miel de Palma, centrum produkcji miodu palmowego. Wita mnie Jesus, przewodnik i pasjonat lokalnej tradycji. Stojąc pod dachem i patrząc na strugi deszczu, uśmiecha się szeroko. – To nie jest zła pogoda, lecz wybawienie – wskazuje na niebo. Jesus opowiada mi o trudnej sytuacji na wyspie, o suszy, która od miesięcy trawi roślinność. – Produkcją miodu palmowego zajmuje się już tylko siedem rodzin – mówi, a w jego głosie słychać troskę. – Palmy potrzebują wody, żeby dawać sok. Bez deszczu umierają. Te opady to dla nas cud. Dzięki nim wiosna będzie zielona, przyroda odżyje, a drzewa znów będą miały siłę. Dowiaduję się, jak skomplikowany to proces. Każdej nocy guaraperos (rzemieślnicy, którzy zajmują się pozyskiwaniem słodkiego soku) wspinają się na szczyty palm, często bez zabezpieczeń, używając tylko siły mięśni. Na górze, wśród ostrych jak brzytwy liści, muszą dostać się do serca drzewa. Delikatnie nacinają tkankę, tak aby zaczęło „krwawić”, ale nie umarło. – Jeśli natniesz zbyt głęboko, zabijesz palmę. Jeśli zbyt płytko, nie da soku – tłumaczy Jesus. Sok zwany guarapo spływa nocą do wiader. Jest słodki, orzeźwiający, ale szybko fermentuje w słońcu, dlatego trzeba go zebrać wczesnym rankiem i natychmiast gotować. Proces jest żmudny. Aby uzyskać jeden litr miodu, trzeba wygotować aż osiem litrów soku. Gotuje się go godzinami w wielkich miedzianych kotłach, aż zgęstnieje i nabierze ciemnej, mahoniowej barwy. Kupuję słoik tego płynnego złota. Smak ma nie do podrobienia – jest mieszanką karmelu, dymu z ogniska, palonego cukru, słońca i lekkiej nuty goryczy. To esencja wyspy zamknięta w szkle, gęsta i oleista. Miejscowi używają go do wszystkiego – od polewania deserów, przez marynowanie mięsa, aż po leczenie bólu gardła. W miasteczku hipisów Z Alojery wciąż w strugach ożywczego deszczu jadę do Vallehermoso. Nazwa nie kłamie – to dosłownie „Piękna Dolina”. Nad miasteczkiem dominuje Roque Cano – potężna, niemal pionowa skała, która wygląda jak strażnik doliny. Deszcz sprawia, że kolory są niesamowicie nasycone. Zieleń plantacji bananów i winnic kontrastuje z czerwoną ziemią i mokrym asfaltem. To nie jest miasteczko typowo turystyczne. Czuć tu rytm normalnego życia. Ludzie chronią się pod parasolami na rynku, rozmawiając o tym samym co Jesus – o deszczu, który napoi ziemię. Wdycham zapach mokrej ziemi i czuję, że jestem świadkiem momentu, w którym wyspa bierze głęboki oddech. Zjeżdżam do Valle Gran Rey. Deszcz został w górach, tutaj znów wita mnie słońce chylące się ku zachodowi. Trasa do Doliny Wielkiego Króla jest jak spektakl – z zielonych szczytów wpadam w wielki kanion otwierający się na ocean. W latach 70. przybywali tutaj hipisi, szukając wolności. Dziś Valle Gran Rey wciąż ma ten specyficzny luźny klimat, choć czasy szałasów i życia w jaskiniach już minęły. Idę na Playa del Inglés, plażę z czarnym wulkanicznym piaskiem. Ludzie gromadzą się, by pożegnać dzień. Kiedy słońce dotyka horyzontu, rozbrzmiewają bębny. To nie jest zorganizowany koncert, lecz spontaniczny rytuał. Młodzi i starzy, turyści i lokalsi – wszyscy patrzą w tym samym kierunku. W rytmie bębnów jest coś pierwotnego, co idealnie pasuje do tej surowej wyspy. Trudno o piękniejszy finał dnia. Patrząc wstecz Rankiem wchodzę na pokład promu Armas, którym płynę z powrotem na Teneryfę, do świata autostrad, neonów i pośpiechu. Patrzę, jak La Gomera maleje, zmieniając się w tajemniczą, poszarpaną sylwetkę. W walizce mam słoik miodu palmowego, a w głowie lekcję od Juana z wypożyczalni. Miał rację, na tej wyspie nie ma czwartego biegu. La Gomera zmusiła mnie do redukcji. Do dwójki. Do tempa, w którym Efigenia gotuje warzywny gulasz, a Jesus cieszy się z każdej kropli deszczu. Do tempa, w którym wreszcie usłyszałem własne myśli. Wywożę stąd spokój – towar najbardziej deficytowy w dzisiejszym świecie. Informacje praktyczne Więcej informacji o La Gomerze znajdziesz na stronie www.lagomera.travel. Dojazd Z kontynentalnej Europy nie ma bezpośrednich lotów na La Gomerę. Najłatwiej dostać się na wyspę z Teneryfy. Pierwsza opcja to prom z południa wypływający z portu w Los Cristianos. Rejs jednym z dwóch przewoźników – Fred Olsen lub Naviera Armas – trwa niecałą godzinę i kosztuje od 40 do 55 euro za osobę w jedną stronę. Drugą opcją jest lot z lotniska Teneryfa-Północ linią Binter Canarias. Podróż trwa 25 min, a cena biletu wynosi od 50 euro. Transport Najłatwiej poznać Gomerę, wypożyczając samochód w jednej z lokalnych firm. Korzystałem z usług Gomera Car Rental; gomeracar.com. Koszt wynajęcia małego auta na 5 dni to wydatek rzędu 140–200 euro. To cena z pełnym ubezpieczeniem. Nocleg Hotel Bancal w San Sebastián jest nie tylko malowniczo położony, ale też oferuje świetną strefę spa i urozmaicone śniadania. Pokój 2-os. to wydatek ok. 160 euro za noc; bancalhotel.com. Hotel Parador de La Gomera mieści się w zabytkowym budynku z pięknym ogrodem i widokiem na Teide, a ceny wahają się tam od 140 do 190 euro za noc. Dobrym wyborem będzie też trzygwiazdkowy hotel Torre del Conde w centrum stolicy oferujący noclegi w przedziale 75–100 euro. Warto wiedzieć Gomera ma swój własny dźwięk. To el silbo gomero – język gwizdany wpisany na listę UNESCO. W terenie pociętym wąwozami tak głębokimi, że przejście do sąsiada zajmowało godziny, ludzki głos ginął. Gwizd niósł się na kilometry. To nie kod, to język – można wygwizdać wszystko. Dziś dzieci uczą się go w szkołach, a najlepszym miejscem, by zrozumieć jego fenomen, jest Mirador de Igualero, gdzie wiatr idealnie niesie dźwięk w doliny. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
Osły-strażacy ratują Hiszpanię przed ogniem. Bohaterskie kłapouchy w akcji
W Hiszpanii do walki z niszczycielskimi pożarami ruszyły brygady osłów. Zwierzęta codziennie wyjadają suchą roślinność, eliminując w ten sposób naturalne paliwo dla rozprzestrzeniającego się ognia. Ta ekologiczna metoda ochrony przyrody okazuje się rewolucyjnym sposobem na ratowanie ekosystemów.
Każdego lata w Hiszpanii szaleją pożary. Tysiące hektarów terenów ginie w płomieniach nie tylko z powodu upałów i suszy, ale także wyludniania się obszarów wiejskich – mniej ludzi i stad oznacza coraz większe nagromadzenie niekontrolowanej roślinności. Niektóre społeczności znalazły jednak rozwiązanie równie proste, co skuteczne. Przywracają do pracy osły, powierzając im nową rolę – naturalnych „strażaków”. Zwierzęta działają w niewielkich „brygadach”, zjadając i usuwając nadmiar roślinności, która w przeciwnym razie mogłaby stać się łatwopalnym materiałem. Misja ta stała się pilniejsza niż kiedykolwiek. Do sierpnia 2025 roku w różnych regionach Hiszpanii spłonęło blisko 400 tysięcy hektarów ziemi, co uczyniło ten rok najgorszym pod względem pożarów od trzech dekad. Skala kryzysu zmusiła rząd do ogłoszenia stref klęski żywiołowej w Kastylii i León, Galicji, Asturii, Estremadurze, Madrycie oraz Andaluzji. W tym kontekście powolna, systematyczna praca osłów może wydawać się niemal rewolucyjna – to swoisty powrót do dawnych, naturalnych metod, które mają pomóc w walce z bardzo współczesnym kryzysem. Osły jako naturalni strażacy Od około 2014 roku 18 osłów patroluje obrzeża Parku Narodowego Doñana. Wszystkie pochodzą z organizacji El Burrito Feliz („Szczęśliwy Osiołek”), która ratuje porzucone zwierzęta i szkoli je do nowej roli. Jak mówi jej prezes, Luis Manuel Bejarano, to „najlepsi roślinożerni strażacy”. Mortadelo, Magallanes, Leonor, Ainoa i Ume to tylko niektórzy członkowie „oślej brygady przeciwpożarowej” w Doñanie. Zwierzęta działają według ściśle określonego planu: od marca do listopada patrolują teren nawet przez siedem godzin dziennie, poruszając się wzdłuż ruchomych pasów przeciwpożarowych wyznaczonych ogrodzeniami. Każdego dnia osły trafiają do wyznaczonego obszaru, gdzie wyjadają pas roślinności o szerokości kilkudziesięciu metrów, wypijają nawet 30 litrów wody, a następnie wracają na odpoczynek. W efekcie usuwają niemal cały łatwopalny materiał ze swojego rejonu, znacząco zmniejszając ryzyko wybuchu pożaru. Ta strategia okazuje się wyjątkowo skuteczna. Podczas gdy Hiszpania zmaga się z coraz bardziej intensywnymi pożarami, w Parku Narodowym Doñana – będącym kluczowym schronieniem dla ptaków z Europy i Afryki, rysi iberyjskich oraz innych zagrożonych gatunków – od dziewięciu lat nie odnotowano ani jednego pożaru. – Osły przeciwpożarowe stały się symbolem skuteczności – podkreśla Luis Manuel Bejarano. Ich sukces przyniósł im nawet wsparcie Wojskowej Jednostki Ratunkowej (UME) – hiszpańskiego korpusu, który interweniuje podczas pożarów, powodzi i trzęsień ziemi, gdy służby cywilne są przeciążone. Podczas wizyty w parku żołnierze UME symbolicznie „adoptowali” jednego z osłów i wręczyli mu miniaturowy hełm strażacki. Na miejscu osły nie działają same. Są stale monitorowane przez wolontariuszki z organizacji Mujeres por Doñana, które zapewniają wsparcie logistyczne — m.in. transportują wodę taczkami przez obszary leśne niedostępne dla pojazdów. Choć brzmi to jak wymagająca praca — i rzeczywiście taka jest — z perspektywy osłów to niemal rajskie warunki. Zwierzęta mogą swobodnie żerować przez cały dzień, są otoczone opieką i uwagą, a czasem goszczą nawet tak znamienitych gości jak królowa Zofia. Dlaczego osły są skuteczne w zapobieganiu pożarom? W przeciwieństwie do krów czy owiec, osły nie mają skomplikowanego, wielokomorowego żołądka, co pozwala im wielokrotnie przeżuwać ten sam pokarm. Jedzą powoli, ale często, zamieniając nawet najsuchszą i najtwardszą trawę w energię. Ich prosta dieta i stały apetyt mają kluczowe znaczenie: każda przeżuta gałązka to mniej paliwa dla kolejnej fali upałów. Eksperci w dziedzinie ekologii wypasu i odnowy ekosystemów, tacy jak Rosa María Canals Tresserras, profesor ekologii pastwisk z Uniwersytetu Publicznego w Nawarrze, potwierdzają: wypas osłów zmniejsza ilość „paliwa roślinnego”, a tym samym ogranicza rozprzestrzenianie się ognia w krajobrazach coraz gęściej zarastających krzewami i roślinnością drzewiastą. – Osły były niegdyś bardzo powszechne, nie jako zwierzęta hodowane na mięso, lecz jako zwierzęta pociągowe – do transportu, prac rolniczych czy orki – wyjaśnia Canals. – Pojawienie się traktorów, samochodów i maszyn stopniowo je wyparło. Taka była ich funkcja, a jak z wieloma rzeczami w życiu – ich wartość doceniamy dopiero wtedy, gdy ich zabraknie. Brak osłów jest dziś szczególnie odczuwalny w wielu regionach. Zanik dużych roślinożerców – od prehistorycznych mamutów po swobodnie pasące się zwierzęta hodowlane – w połączeniu z upadkiem tradycyjnego wypasu, rezygnacją z wykorzystywania drewna opałowego oraz wyludnianiem się wsi sprawił, że krajobrazy stały się gęstsze i bardziej suche. W takich warunkach zmiany klimatu działają jak naturalny katalizator pożarów. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/pozar-d2082eb.jpg" width="4912" height="3264" alt="Mimo rosnącej liczby pożarów w Hiszpanii w ostatnich latach, w Parku Narodowym Doñana od dziewięciu lat nie odnotowano ani jednego pożaru" title="Mimo rosnącej liczby pożarów w Hiszpanii w ostatnich latach, w Parku Narodowym Doñana od dziewięciu lat nie odnotowano ani jednego pożaru" /> Osły wracają do łask. Inne regiony idą tym samym śladem Sukces projektu z Andaluzji zainspirował kolejne regiony. W następnych latach społeczności wiejskie w całej Hiszpanii zaczęły wdrażać podobne rozwiązania, dostosowując je do lokalnych warunków. W Katalonii, Kraju Basków i Galicji powstały nowe „brygady”, łączące ochronę środowiska z zapobieganiem pożarom. Przez tysiąclecia osioł uchodził za symbol uporu. – Konie działają z obowiązku. Osły działają z przekonania – mówi Joan Cedó, który w 2020 roku stworzył projekt Tivissa Donkeys Firefighters. To, co zaczęło się jako projekt pilotażowy z trzema osłami na obszarze 2 hektarów, przerodziło się w codzienną pracę około 40 zwierząt – wszystkich uratowanych z zaniedbania lub złego traktowania. Dziś zajmują się one oczyszczaniem blisko 400 hektarów terenów publicznych i prywatnych w górzystym regionie Tarragony w Katalonii. – Osioł waży trzy razy więcej niż koza, więc skuteczniej przerzedza roślinność – wyjaśnia Joan Cedó. – Do tego zjada nawet dziesięć razy więcej, co znacząco zwiększa jego wpływ na środowisko. Efekty są widoczne. – Odkąd wprowadziliśmy osły w naszej gminie, nie odnotowaliśmy ani jednego pożaru – podkreśla. Jego zdaniem przy większym wsparciu państwa stado mogłoby się powiększyć do 300 zwierząt i chronić znacznie większy obszar. W Allariz w prowincji Ourense osły ze stowarzyszenia Asociación Andrea dbają o około 1000 hektarów lasów w rezerwacie biosfery UNESCO. Projekt rozpoczął się w opuszczonej wsi i stopniowo objął kluczowe obszary rezerwatu. Zwierzęta poruszają się swobodnie i są monitorowane przez GPS, pokonując nawet 20 kilometrów dziennie i żywiąc się głównie krzewami — czyli roślinnością sprzyjającą pożarom. Lema podkreśla jednak, że choć ta metoda walki z pożarami okazała się skuteczna, prawdziwa prewencja zależy przede wszystkim od tego, co rośnie w otaczającym krajobrazie. – Nie można dalej obsadzać lasów łatwopalnymi gatunkami, takimi jak sosna czy eukaliptus, bo to praktycznie gwarantuje pożar – mówi. Jak dodaje, choć osły są cennym narzędziem, nie stanowią pełnego rozwiązania problemu. – To element szerszej strategii walki z pożarami – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Zapomnij o Barcelonie. Oto 7 hiszpańskich miasteczek, które zachwycają bardziej niż oblegane metropolie
Hiszpania bije rekordy popularności, ale jej prawdziwe oblicze kryje się w miejscach zapomnianych nawet przez lokalsów. Te miasteczka – w tym jedno z najlepszą oliwą świata – oferują tyle samo historii i przygód, co gwarne metropolie. Oto absolutne „ukryte perły”, które zachwycają autentyczną architekturą oraz lokalną kuchnią.
Spis treści: Beget Aínsa Combarro Priego de Córdoba San Martín del Castañar Zumaia Trujillo Hiszpania, jako drugi najczęściej odwiedzany kraj na świecie, dobrze rozumie problem nadmiernej turystyki. W 2025 roku kraj ten ustanowił rekord, przyjmując 96,8 mln gości. Niestety, większość podróżnych nie zapuszcza się poza największe miasta ani popularne wyspy, co stanowi obciążenie dla mieszkańców i godzi w autentyczność kultury, która tak przyciąga turystów. Tymczasem podróżni mogą ominąć wielkie metropolie i odwiedzić mniej znane zakątki tego pięknego kraju. W małych miasteczkach i wioskach przyjezdni odnajdą zupełnie inne oblicze Hiszpanii – takie, w którym życie płynie innym rytmem, a ludzie są silniej związani z ziemią oraz ze sobą nawzajem, pozostając otwartymi i gościnnymi. Na szczęście nawet w najbardziej odległych osadach bogata sztuka, kultura, pradawna historia i dobry posiłek są zawsze na wyciągnięcie ręki. Oto kilka hiszpańskich miejscowości, o których ty (a być może nawet przeciętny Hiszpan) prawdopodobnie nigdy nie słyszałeś, a które warto rozważyć przy planowaniu podróży. 1. Beget Warto tu przyjechać dla: wysokogórskiej kuchni i historycznych szlaków. Stwierdzenie, że to miejsce znajduje się z na uboczu, byłoby niedopowiedzeniem. Do lat 60. XX wieku nie prowadziła tu żadna droga dostępna dla samochodów, a zasięg telefonii komórkowej pojawił się dopiero w 2023 roku. Ta skąpana w miodowych barwach wioska, ukryta w sercu katalońskich Pirenejów, „jest dla kultury Katalonii tym, czym Passeig de Gràcia dla Barcelony: skarbem z brukowanymi uliczkami, kamiennymi mostami i zachwycającą przyrodą” – mówi Xavier Pladeveya, właściciel Can Jeroni, jednej z dwóch restauracji w Beget. Rekomenduje on odwiedzenie XII-wiecznego kościoła Sant Cristòfol (Iglesia de Sant Cristòfol de Beget) przed udaniem się na posiłek inspirowany darami natury danej pory roku. Wędrowcy mogą również potraktować Beget jako punkt startowy na szlaku Camí de Nord (Droga Północna). Ścieżka ta wiedzie przez prastare dębowe lasy chronionego obszaru Alta Garrotxa, pokrywając się fragmentami z trasą, którą pokonywali hiszpańscy wygnańcy uciekający do Francji podczas wojny domowej (1936–1939). 2. Aínsa Warto tu przyjechać dla: spektakularnych szlaków i obserwacji ptaków. W aragońskiej części Pirenejów, na zachód od ich katalońskiego odcinka, leży miasteczko Aínsa, oddalone o zaledwie 15 kilometrów od Parku Narodowego Ordesa y Monte Perdido. – Aínsa, poza tym że jest zachwycającym średniowiecznym miastem, ma przywilej strategicznego położenia, które pozwala odkrywać Pireneje – mówi Marta Romero, właścicielka pięcioosobowego butikowego hotelu Tierra Buxo w sąsiedniej wiosce Arcusa. Marta wraz z zespołem organizuje kameralne wyprawy trekkingowe po parku narodowym oraz do opuszczonych wiosek, gdzie odwiedzający mogą zanurzyć się w historii i kulturze regionu. Zespół współpracuje także z lokalnymi inicjatywami ochrony ptaków. Dzięki temu turyści mogą odwiedzić rezerwat ptaków drapieżnych w Eco Museo de la Fauna Pirenaica (Centrum Ptaków Pirenejskich), znajdujący się przy murach twierdzy w Aínsie, albo obserwować ptaki w ich naturalnym środowisku przez teleskop ustawiony na przeszklonym tarasie hotelu. – Każdego roku gościmy coraz więcej osób zainteresowanych ornitologią – dodaje Romero. 3. Combarro Warto tu przyjechać dla: kwintesencji nadmorskiej architektury. Choć ta malownicza galisyjska wioska rybacka leży na trasie popularnej pielgrzymki Camino de Santiago, Combarro stanowi część rzadziej uczęszczanego odcinka duchowego (Variante Espiritual). Oznacza to, że prawdopodobieństwo dzielenia uliczek z tłumami plecakowiczów jest tu znacznie mniejsze. Ta spokojna zatoka nieopodal miasta Pontevedra słynie z kamiennych hórreos rozsianych wzdłuż linii brzegowej. Te unikatowe, wyniesione konstrukcje (jest ich około 60), tradycyjnie służące do przechowywania ziarna i żywności, stały się symbolem architektury Galicji. Najlepiej prezentują się oglądane z brzegu podczas odpływu. Aby uniknąć tłumów, María Traveso z inicjatywy Galicia Slow Tourism zaleca odwiedziny poza miesiącami letnimi – nawet jeśli wiąże się to z częstszymi opadami deszczu. 4. Priego de Córdoba Warto tu przyjechać dla: najlepszej oliwy z oliwek na świecie. Priego de Córdoba posiada wszystkie cechy typowej wioski z południa Hiszpanii: białe fasady domów, kaskady purpurowych kwiatów i rozległe widoki ze wzgórz. Jednak prawdziwym skarbem tego miejsca jest oliwa z oliwek extra virgin. Francisca García, menedżerka regionalnej certyfikacji oliwy, podkreśla, że organizacja World’s Best Olive Oils przez 14 lat z rzędu uznawała ten andaluzyjski region za producenta „najlepszej oliwy na świecie”. Tłocznie takie jak Aceites Vizcántar organizują wycieczki po tysiącletnich gajach, obejmujące wizyty w zakładach ekstrakcji, degustacje oraz posiłki na łonie natury, których motywem przewodnim jest oliwa. García zaleca odwiedziny w miesiącach zbiorów – od listopada do stycznia – aby zobaczyć tłocznie w pełnym toku pracy. Poleca również wędrówki szlakami górzystego Parku Naturalnego Sierras Subéticas, a szczególnie trekking na najwyższy szczyt okolicy, La Tiñosa. – Będziecie mogli zobaczyć tam rolników, którzy własnoręcznie zbierają swoje oliwki – dodaje García. 5. San Martín del Castañar Warto tu przyjechać dla: historycznych miejsc i zabytków. San Martín del Castañar leży około 70 kilometrów na południe od Salamanki, w samym sercu pasma Sierra de Francia. Starannie zachowana architektura pozwala gościom przenieść się o całe wieki wstecz – można tu podziwiać średniowieczne kamienne domy z rustykalnymi drewnianymi balkonami, rzymskie ścieżki i mosty, drugą najstarszą arenę walk byków w Hiszpanii oraz XV-wieczną zamkową wieżę strażniczą, która dziś służy jako centrum obsługi turystów. Szlaki turystyczne wychodzące z wioski otaczają kasztanowce, nawiązujące do jej nazwy (castaña oznacza po hiszpańsku kasztan). Jeden z nich to Camino de los Espejos (Droga Luster) – licząca ponad 9 kilometrów trasa łącząca sztukę z naturą. 6. Zumaia Warto tu przyjechać dla: cudów geologii i wina txakoli. Wystarczy godzina drogi na wschód od Bilbao, by dotrzeć do Zumaii i podziwiać jeden z najbardziej niedocenianych cudów geologicznych Kraju Basków – Flysch. To przybrzeżne formacje skalne, powstałe z naprzemiennych warstw miękkich i twardych osadów, które wyrastają z dna oceanu niczym ciasto francuskie (mille-feuille) lub – jak podaje oficjalna strona Geoparku – „stara księga odkrywająca ponad 15 milionów lat historii”. – Z miejscowości Deba można przejść do Zumaii nadmorskim szlakiem Ruta del Flysch – mówi Isabel Etxaniz, właścicielka rodzinnej winiarni o znaczącej nazwie Flysch. Podczas odpływu warto pospacerować po skałach i zanurzyć stopy w naturalnych basenach. Aby spróbować lokalnego txakoli – lekko musującego białego wina – wystarczy udać się do dowolnej restauracji w mieście. Miłośnicy sztuki powinni wybrać się na 30-minutową przejażdżkę do pobliskiego Chillida Leku, spokojnego sanktuarium rzeźby na świeżym powietrzu autorstwa słynnego Eduardo Chillidy. Z kolei na tych, którzy marzą o kolacji w nagrodzonej gwiazdką Michelin restauracji Elkano (znajdującej się w Getarii, 6 km od Zumaii) czeka potężny, maślany grillowany turbot, smakujący jak słodkie wody Morza Kantabryjskiego. 7. Trujillo Warto tu przyjechać dla: starożytnej historii i sztuki regionalnej. Jeśli przymknie się oko na wszechobecny kult Francisco Pizarro – konkwistadora i lokalnego bohatera – Trujillo w regionie Estremadura ukaże nam bogactwo historyczne dorównujące Lizbonie czy Madrytowi (miasto leży w równej odległości od obu tych stolic). Najlepszym sposobem na poznanie Trujillo jest spacer z przewodnikiem, takim jak Guadalupe Parrón z biura Guía Turismo Trujillo. Wycieczka rozpoczyna się na Plaza Mayor (gdzie stoi posąg Pizarro), z przystankami przy perłach architektury mauretańskiej, takich jak Aljibe (podziemna cysterna) oraz X-wieczny zamek Alcazaba, znany fanom serialu „Gra o Tron” jako lokalizacja filmowa. W poszukiwaniu sztuki regionalnej warto wybrać się do oddalonego o 30 minut Romangordo. Lokalni muraliści tworzą tam na fasadach budynków i drzwiach barwne sceny upamiętniające dawne zawody i życie codzienne. Wykorzystują do tego technikę trampantojo (trompe l’oeil), która sprawia, że dwuwymiarowe powierzchnie zyskują trójwymiarową głębię. Źródło: National Geographic
Czy lud spod Ślęży dotarł do Kordoby? Historyk opowiada o zapomnianej migracji sprzed 1500 lat
Silingowie, germańskie plemię, które zamieszkiwało tereny Dolnego Śląska, ruszyło wraz z innymi barbarzyńskimi plemionami na zachód. Osiedli w rejonie dzisiejszej Kordoby w Hiszpanii – opowiada w podcaście National Geographic Polska dr Michael Morys-Twarowski.
Często uważa się, że historycy zajmujący się dziejami Polski, swoją pracę rozpoczynają od momentu powstania państwa Piastów w drugiej połowie X wieku. Okazuje się, że źródła pisane – choć dość szczątkowe – oświetlają też wcześniejsze stulecia w I tysiącleciu n.e. Czy na ich podstawie wiemy, kto i jak żył nad Wisłą? Historyk na tropie zapomnianych ludów Informacje historyczne na temat ludów, które zamieszkiwały dzisiejszą Polskę przed powstaniem Polski zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski ukończył prawo i amerykanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, na tej samej uczelni obronił doktorat z historii. Jest popularyzatorem historii, współpracował z licznymi tygodnikami i wiodącymi polskimi portalami. Tajemnica jednego ludu spod Ślęży Jak opowiada w podcaście dr Morys-Twarowski, najważniejszym wandalskim plemieniem, które opuściło obszar Dolnego Śląska pod wpływem inwazji Hunów na początku V wieku, byli Silingowie. – Przypuszcza się, że z racji nazwy zamieszkiwali gdzieś w okolicach góry Ślęży – opowiada historyk. Silingowie wdarli się z innymi ludami na teren Cesarstwa Rzymskiego. Wiadomo, że plądrowali kilka lat Galię, a w 409 roku przekroczyli Pireneje. Silingowie zajęli prowincję Hispania Baetica ze stolicą w Kordobie. Z Hiszpanii do Italii – dalsza wędrówka Silingów Rzymianie wynajęli Wizygotów do wytępienia Silingów. Pojmali ich króla Fredbala i zdziesiątkowali to wandalskie plemię. Chociaż zapewne nieliczni ocaleli z tego pogromu. W połowie V wieku w północnej Afryce powstało państwo Wandalów. Stamtąd lud ten wyprawiał się do Europy. – Wandalowie zdobyli Rzym w 455 roku i nie jest to ryzykowna hipoteza, że wśród tych starszych żołnierzy wandalskich mógł się znaleźć jakiś Siling, który brał udział w wędrówce ludów kilka dekad wcześniej – mówi dr Morys-Twarowski, sugerując, że jakaś osoba żyjąca na terenie Śląska, wkroczyła w 455 roku do Wiecznego Miasta. Nie tylko Silingowie W podcaście historyk opowiada też o migracji Gotów, którzy przemieścili się z rejonu Pomorza Gdańskiego w kierunku Ukrainy. – Tam stworzyli dość dużą strukturę polityczną. Sam opis migracji gockiej znajduje odbicie w źródłach archeologicznych – podkreśla dr Morys-Twarowski. Historyk opowiada też o tym, że w IV–V wieku naszej ery na południu polski mieszkali… jaskiniowcy. Ludzie ci chronili się w pieczarach przez migrującymi i agresywnymi ludami. Jedną z takich jaskiń jest jaskinia Wisielca na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Odkryto tam liczne i cenne artefakty sprzed 1500, a wśród nich fibule, zawieszki i paciorki. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli dowody na międzynarodową wymianę sprzed tysięcy lat. Odległość robi wrażenie
Archeolodzy odkryli nieznane pradziejowe kopalnie miedzi w Hiszpanii. Wydobywanie rud w tak wczesnym okresie nie jest dla archeologów niczym zaskakującym. Ale w tym przypadku miedź trafiała do miejsca odległego o tysiące kilometrów!
Często panuje przekonania, że globalizacja rozpoczęła się w ostatnich stuleciach, ale z roku na rok archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że sięga ona zdecydowanie głębiej w historię człowieka. Wiadomo, że jakiś rodzaj wymiany produktów prowadziły wielkie cywilizacje – egipska czy mezopotamska, a później – rzymska. W cieniu pozostają pradziejowe społeczności niepiśmiennej Europy. Ale okazuje się, że i one powiązane były między sobą różnego rodzaju dalekosiężnymi kontaktami. Epoka brązu – epoka zmian Trudno podać dokładną datę, kiedy nastała epoka brązu, bo było to uzależnione od miejsca. W Europie można mówić o przedziale od 3000 do 900 roku p.n.e. To czasy pojawienia się wyrobów z brązu na dużą skalę. Obiekty z tego stopu były symbolem statusu społecznego w coraz bardziej zhierarchizowanych społeczności. Ale żeby posiadać i wykonać takie przedmioty, niezbędny był dostęp do złóż rudy miedzi. Nie wszędzie były one łatwo osiągalne ze względu na uwarunkowania geologiczne. Kopalnie miedzi w Hiszpanii Zespół badaczy ze szwedzkiego Uniwersytetu w Göteborgu poinformował właśnie o zlokalizowaniu w Estremadurze w południowo-zachodniej Hiszpanii sześciu nieznanych do tej pory pradziejowych kopalni z epoki brązu. W sumie zadokumentowano sześć stanowisk archeologicznych. Wychodnie rud są różnorodne – są to zarówno mniejsze obszary wydobywcze, jak i rozległe odkrywkowe kopalnie. Szczególnie godna uwagi była jedna kopalnia, w której odkryto około 80 kamiennych siekier z rowkami – narzędzi używanych do kruszenia i przetwarzania rudy. Dzięki nim wiadomo, w jakiej epoce dochodziło do wydobycia rudy. Dowody na powiązania międzynarodowe Prof. Johan Ling z Uniwersytetu w Göteborgu od lat zajmuje się tematyką wyrobów z brązu w pradziejowej Europie. Z prowadzonych przez archeologów badań izotopowych tych artefaktów odkrywanych w Skandynawii wynika, że rudy, z których je wykonano, pochodzą również z Półwyspu Iberyjskiego. – Nowo odkryte kopalnie z epoki brązu, zidentyfikowane w ciągu ostatnich dziesięciu lat – zarówno przez inne zespoły badawcze, jak i około 20 nowych kopalni udokumentowanych przez naszą grupę badawczą w latach 2024–2026 – zmieniają nasze rozumienie tego, jak bardzo Europa była ze sobą powiązana już 3000 lat temu – mówi prof. Ling. „Wierzchołek góry lodowej” Nowe odkrycia dowodzą, że wydobycie metali w południowo-zachodniej Europie było znacznie bardziej rozległe i zorganizowane, niż wcześniej sądzono. Skala wydobycia świadczy o tym, że rudy były istotnym elementem wymiany dóbr i to na wielkie odległości. – Odkrycie nieznanych kopalni z epoki brązu w Estremadurze to tylko wierzchołek góry lodowej. Szacujemy, że w tym regionie – podobnie jak w Andaluzji – nawet 150 prehistorycznych kopalń może wciąż pozostawać nieudokumentowanych i niezbadanych – podkreśla prof. Ling. W jego ocenie, najnowsze bania mają potencjał, aby fundamentalnie zmienić nasze rozumienie epoki brązu, w którym wydobycie miedzi było jednym z kluczowych motorów napędowych kształtowania się złożonej stratyfikacji społecznej. Nie tylko miedź. Również „złoto północy” To, że rudy niezbędne do wytapiania brązu mogły być transportowane na wielkie odległości, nie jest dla archeologów zupełnym zaskoczeniem. W czasie epoki brązu na masową skalę „eksportowano” bałtycki bursztyn do strefy Morza Śródziemnego. Do dziś trwają badania na temat tego, jakimi trasami tam trafiał. Wiadomo jednak, że bursztyn był ceniony przez wyższe sfery i był symbolem statusu. Źródło: Uniwersytet w Göteborgu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Sagrada Familia dotyka nieba: gigantyczny krzyż już na szczycie
20 lutego 2026 roku w Barcelonie zamontowano ostatni element krzyża na Wieży Jezusa bazyliki Sagrada Familia. Świątynia osiągnęła wysokość 172,5 metra, bijąc swój własny rekord z października, kiedy to stała się najwyższym kościołem świata. Wydarzenie przyciągnęło tłumy mieszkańców i turystów.
20 lutego 2026 roku w Barcelonie doszło do wydarzenia, które na zawsze zapisze się w historii światowej architektury. Na Wieży Jezusa monumentalnej świątyni Sagrada Familia zamontowano ostatni element wielkiego krzyża, kończąc tym samym zewnętrzne prace na budowie bazyliki. To moment, na który mieszkańcy Barcelony i miliony turystów czekały przez dekady. Tłumy zgromadzone pod świątynią z zapartym tchem obserwowały, jak ekipy budowlane podnoszą ostatni fragment krzyża na wysokość 172,5 metra. Fundacja Sagrada Familia, koordynująca budowę, podkreśliła, że montaż krzyża to prawdziwy kamień milowy nie tylko dla świątyni, ale i dla całego miasta. Zakończenie tej części prac wpisuje się w symboliczne obchody 100. rocznicy śmierci Antoniego Gaudiego – wybitnego architekta, który nadał temu miejscu niepowtarzalny charakter. Imponujące rozmiary i symbolika krzyża Krzyż wieńczący wieżę jest prawdziwym arcydziełem sztuki inżynieryjnej. Jego całkowite wymiary to aż 17 metrów wysokości oraz 13,5 metra szerokości, natomiast samo górne ramię zamontowane 20 lutego mierzy 4,5 × 4,5 × 4,9 metra. Elementy krzyża zostały wykonane ze szkła oraz białej, szkliwionej ceramiki – dokładnie według pierwotnej wizji Gaudiego. Równie imponujące są rozmiary całej wieży. Centralna Wieża Jezusa, będąca rdzeniem układu architektonicznego świątyni, liczy aż 172,5 m wysokości. Otaczają ją cztery wieże Ewangelistów oraz wieża Najświętszej Maryi Panny. Od października 2025 roku, kiedy zamontowano dolne ramię krzyża, Sagrada Familia jest najwyższym kościołem na świecie – wyprzedzając Hauptkirche w Ulm w Niemczech, który mierzył 162,9 metra. Na szczególną uwagę zasługuje również zwornik wieży, którego budowę rozpoczęto w maju 2025 roku. Ma on aż 29 metrów wysokości i jest ozdobiony inskrypcjami, wykonanymi z białej ceramiki i cegły oraz motywami palmowymi. Tłumy mieszkańców i turystów Montaż ostatniego ramienia krzyża przyciągnął tłumy mieszkańców Barcelony i turystów. Widok żurawi unoszących ogromny fragment krzyża wywoływał okrzyki podziwu i wzruszenia. Z roku na rok świątynia przyciąga coraz więcej osób – według oficjalnych danych za 2024 rok, Sagrada Familia odwiedziło aż 4,8 miliona gości z całego świata. Najliczniej pojawiają się turyści z Hiszpanii, Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii oraz Stanów Zjednoczonych. Prace budowlane wokół świątyni rozpoczęto już w 1882 roku, a mimo upływu ponad 140 lat inwestycja napotykała na liczne przeszkody – od pandemii po formalne zawiłości prawne. Dopiero w 2019 roku władze Barcelony wydały pierwszy oficjalny dokument legalizujący budowę, kończąc wieloletnie niejasności dotyczące statusu ikonicznej budowli. Wizja Gaudiego zrealizowana: sztuka, wiara i nowoczesność w jednym miejscu Dzisiejszy dzień jest hołdem dla Antoniego Gaudiego, którego rocznica śmierci przypada 10 czerwca 2026 roku. Ostatnie etapy budowy, pod przewodnictwem architekta Jordiego Faulí, podkreślają nie tylko znaczenie dziedzictwa pozostawionego przez Gaudiego, ale też wytrwałość wszystkich, którzy przez lata pracowali nad ukończeniem świątyni. Krzyż na wieży Jezusa zostanie dodatkowo uzupełniony rzeźbą Baranka Bożego autorstwa Andrei Mastrovito, która według zamysłu Gaudiego ma znaleźć się w centrum monumentalnego zwieńczenia. We wnętrzu bazyliki nadal będą trwały prace wykończeniowe – planowane do 2028 roku. Zewnętrzne zakończenie budowy Wieży Jezusa to jednak moment przełomowy, symbolicznie domykający wizję Gaudiego. Źródła: Vatican News, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.