Przebadano genom psa, który ocalił chore dzieci na Alasce. Balto nie był zwykłym husky
Sto lat temu miasteczku Nome na Alasce groziła epidemia błonicy. Jedyną szansą na ocalenie było lekarstwo dostarczone przez zaprzęgi psów. Bohaterem tej niezwykłej sztafety został syberyjski husky Balto. Teraz naukowcy zbadali jego genom, by sprawdzić, czym różnił się od współczesnych przedstawicieli rasy.
W tym artykule: Gonitwa przez śnieg i mróz, by uratować dzieci Bohaterski pies Balto Geny psa-zwycięzcy Jeden z eksponatów w Muzeum Historii Naturalnej w Clevelend to średniej wielkości włochaty pies. Choć jest opisany jako husky syberyjski, na pierwszy rzut oka mocno różni się od współczesnych psów tej rasy. Jest masywnie zbudowany. Ma dość krótkie nogi i bardzo gęste, długie futro. Tak właśnie wyglądały alaskańskie husky sto lat temu. Wypchane zwierzę w muzeum w Clevelend to Balto – słynny pies, który doczekał się książek i filmów na swój temat. Balto był jednym z bohaterów tzw. Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia (ang. Great Race of Mercy) z 1925 roku. Tak naprawdę nie był to wyścig, ale sztafeta psich zaprzęgów. Jej celem było jak najszybsze dowiezienie do miejscowości Nome lekarstwa dla umierających na błonicę dzieci. Gonitwa przez śnieg i mróz, by uratować dzieci Nome leży na zachodnim krańcu Alaski. Dziś ma ok. 4 tys. mieszkańców. Sto lat temu, w czasie gorączki złota, miejscowość była pięć razy większa. Zamieszkiwali ją głównie górnicy z rodzinami i rdzenni mieszkańcy Alaski. W grudniu 1924 roku i styczniu 1925 roku do miejscowego szpitala zaczęli zgłaszać się rodzice z chorymi dziećmi. Okazało się, że najmłodszych mieszkańców Nome zaatakowała błonica – śmiertelnie niebezpieczna, bakteryjna choroba zakaźna. Szpital musiał sprowadzić serum. Jednak najbliższym miejscem, gdzie znajdowała się antytoksyna przeciwko błonicy było Anchorage, odległe o 1600 km. Zima tamtego roku była tak mroźna, że lot samolotem okazał się niemożliwy. Paczkę z lekarstwem wysłano pociągiem do miasteczka Nenana. Pozostałe prawie 1100 km trzeba było pokonać psimi zaprzęgami. W sztafecie wzięło udział 20 maszerów – czyli przewodników psich zaprzęgów – i 150 psów. Niektórzy z maszerów musieli radzić sobie z zawieją i temperaturami sięgającymi kilkudziesięciu stopni poniżej zera. Mimo to całą trasę udało się pokonać zaledwie w pięć i pół dnia. Bohaterski pies Balto Ostatni odcinek – z Bluff do Nome – liczył 85 km. Pokonał go maszer Gunnar Kaasen. Na lidera psiego zaprzęgu wybrał psa o imieniu Balto, należącego do organizatora sztafety Leonharda Seppali. Była to zaskakująca i dyskutowana później decyzja, ponieważ Balto nigdy wcześniej nie przewodził psiemu zaprzęgowi. Poradził sobie jednak. To właśnie jego zaprzęg 2 lutego o godz. 5.30 rano dotarł szczęśliwie do Nome. Dzięki przywiezionemu lekarstwu udało się zapobiec wybuchowi epidemii. Balto został po tym gwiazdą. W tym samym roku, w grudniu, odsłonięto jego pomnik w nowojorskim Central Parku. Pies był przy tym obecny. Niestety, nie można było go rozmnożyć, ponieważ był wykastrowany. Ostatnie lata życia spędził w zoo w Clevelend. Zmarł w wieku 14 lat, a jego wypreparowane zwłoki trafiły do muzeum. Geny psa-zwycięzcy Okazało się to bardzo przydatne naukowo. Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego z Santa Cruz (UCSC) wykorzystali eksponat z muzeum, by uzyskać próbkę DNA Balto. Dzięki temu mogli przeprowadzić badania genomu. Na tej podstawie określili, jak bardzo psy pociągowe sprzed stulecia różnią się od ich odpowiedników żyjących współcześnie. Jak widzi pies i co dostrzega? Nasze czworonogi oglądają świat z perspektywy zupełnie różnej od ludzkiej Psy wcale nie postrzegają świata wyłącznie w odcieniach szarości, jak do niedawna sądzono. Widzą również kolory, choć tylko dwa. Jak widzi pies? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-widzi-pies-i-co-dostrzega-nasze-czworonogi-ogladaja-swiat-z-perspektywy-zupelnie-roznej-od-ludzkiej-fot-getty-images-d84f932.jpg" width="938" height="570" alt="Jak widzi pies i co dostrzega? Nasze czworonogi oglądają świat z perspektywy zupełnie różnej od ludzkiej (fot. Getty Images)" title="Jak widzi pies i co dostrzega? Nasze czworonogi oglądają świat z perspektywy zupełnie różnej od ludzkiej (fot. Getty Images)" /> Badania z zakresu genomiki porównawczej wykazały, że dawne psy zaprzęgowe, których przedstawicielem był Balto, były bardziej zróżnicowane genetycznie niż współczesne rasy. Balto różnił się zarówno od dzisiejszych husky syberyjskich (z którymi ma najwięcej wspólnych genów), jak i od współczesnych psów zaprzęgowych hodowanych na Alasce. W jaki sposób? Był zdrowszy i lepiej przystosowany do życia w trudnych warunkach. Naukowcy wykryli, że miał inne niż współczesne psy warianty genów związanych z wagą, koordynacją, rozwojem ścięgien czy grubością skóry. Czyli z cechami ważnymi dla zwierzęcia hodowanego po to, by było jak najsprawniejszym psem zaprzęgowym. Naukowcy odkryli też, że Balto miał geny pozwalające mu lepiej trawić skrobię niż inne psy z tamtej epoki. – To bardzo interesujące śledzić ewolucję psów takich jak Balto – mówi Katherine Moon, pierwsza autorka pracy o genach Balto opublikowanej w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Science”. – Nawet jeśli badania sięgają zaledwie sto lat wstecz – dodaje. Źródła: phys.org, Science. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wszyscy kojarzą ją z procesami zbrodniarzy z czasów II wojny światowej. Ale Norymberga to idealne miejsce na city break
Muzeum procesów norymberskich przyciąga tysiące odwiedzających. To ważne i poruszające miejsce, ale w Norymberdze historia nie kończy się na sali sądowej. To niemieckie miasto urzeka piękną architekturą i historią siegającą setki lat wstecz. Tutaj zobaczycie najstarszy globus świata i odwiedzicie domostwo twórcy logotypu – Albrechta Dürera.
W tym artykule: Kaiserburg w Norymberdze Norymberga – centrum Europy Najstarszy globus świata Twórca logotypu Dziedzictwo III Rzeszy Procesy norymberskie Norymberskie zagadki Informacje praktyczne Widzę światełko w tunelu. Dosłownie. Zbliża się do mnie. Powoli jasność staje się coraz bardziej intensywna. Jedno światełko okazuje się tak naprawdę czterema jasnymi punktami. W końcu dostrzegam źródło. To cztery świece przytwierdzone do płyty. Wpatruję się do wnętrza bardzo głębokiej studni. Ma pięćdziesiąt metrów głębokości. Wykuto ją zapewne już w XIII wieku. Kaiserburg w Norymberdze Jestem na zamku w Norymberdze w niemieckiej Bawarii. To drugie największe miasto tego landu zamieszkuje pół miliona osób. Wykucie studni, w której czeluści spoglądam, trwało być może nawet 10 lat. Nie było to zadanie arcytrudne, bo zamek położony jest na miękkiej, piaskowcowej skale. Wystarczy nieco mocniej skrobnąć paznokciami po kamieniu otaczającym źródło, by wykruszyć z niej ziarenka tworzące tę skałę. Przez setki lat studnia ulegała zanieczyszczeniom, mimo że znajduje się w silnie ufortyfikowanym budynku. W 2012 roku w czasie akcji czyszczenia wyciągnięto z niej m.in. niewielkiego plastikowego dinozaura, okulary, figurkę kobiety, kości czy widelec. Przedmioty są eksponowane w gablocie obok studni. Twierdzę wzniósł w tym miejscu Henryk III Salicki, który w 1046 roku został cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Wokół zamku powstała osada. W 1219 roku miasto otrzymało pierwsze prawa miejskie. Norymberga była świetnie usytuowanym miastem od okresu średniowiecza do renesansu. Znajdowała się na szlaku handlowym wiodącym do północnej Europy, ale trafiali tu kupcy z innych rejonów. Na zakupach można było trafić na niezwykłe produkty z całego świata, na przykład kość słoniową. Norymberga – centrum Europy W XV wieku sam papież Pius II miał stwierdzić, że nawet królowie Szkocji nie mieszkają tak komfortowo, jak zwykli obywatele Norymbergi. W XVI wieku określana była nawet terminem „Quasi Centrum Europae”, czyli „mniej więcej środkiem Europy”. To w tym czasie miasto zainwestowało w nowy system umocnień tuż przy zamku. Potężne bastiony można dzisiaj odwiedzać od środka z przewodnikiem. Warto jednak ubrać się ciepło i wybrać trekkingowe obuwie, bo jest w nich chłodno, bardzo mokro i bywa chwilami dość ciasno. Do początku XVIII wieku Norymberga rozwijała się bardzo dynamicznie. Chociaż XIX wiek wcale nie był do końca nieudany – w 1835 otwarto tam pierwsze połączenie kolejowe z pobliskim Fürth. Ale wcześniej miasto odgrywało wiodącą rolę w dziedzinie obróbki metalu. Pracowali tam najwybitniejsi złotnicy i rzeźbiarze Europy. W Norymberdze przez jakiś czas działał na przykład słynny niemiecki artysta Wit Stwosz, który spędził w Polsce około 20 lat i stworzył ołtarz w Kościele Mariackim w Krakowie. Najstarszy globus świata To z tego miasta pochodzi najstarszy zachowany do naszych czasów globus. Obecnie można go podziwiać w Germańskim Muzeum Narodowym w Norymberdze. Ten wyjątkowy globus pokryty jest setkami piktogramów i nazw miejscowości, krótkimi opisami, wizerunkami władców, herbami, postaciami mitycznych istot oraz egzotycznych zwierząt. To kompendium wiedzy geograficznej i historycznej okresu schyłku średniowiecza. Ma około 530 lat. Wykonał go Martin Beheim. Przedmiot ten stał się częścią światowego dziedzictwa dokumentacyjnego UNESCO. Naprawdę robi wrażenie, mimo że nie ma nim jeszcze Ameryki. Warto przyjrzeć się za to w jaki sposób przedstawiono obszary Polski. Twórca logotypu „Volkswagen, Adidas, Puma, Mercedes, Lufthansa – oto słynne niemieckie marki, mające swoje znaki firmowe – logo, takie jak splecione ze sobą litery V i W w przypadku Volkswagena, trzy szerokie paski Adidasa czy trójramienna gwiazda Mercedesa. Samo logo jest zresztą wynalazkiem niemieckim: logotyp był wieloliterowym znakiem i zarazem metodą, jakiej używali drukarze, by przyozdobić stronicę i ułatwić lub przyspieszyć ręczne składanie książki” – pisze Neil MacGregor w książce „Niemcy. Zbiorowa pamięć narodu”. Tuż pod norymberską twierdzą i obok północno-zachodnich umocnień pochodzących z XVI wieku stoi po dziś dzień niezwykły dom, do którego udaję się po zwiedzeniu zamku. Należał właśnie do wynalazcy logotypu. Albrecht Dürer (1471–1528) sygnował swoje obrazy i fotografie inicjałami: wysmukłą i jednocześnie spłaszczoną u góry literą A i literą D pomiędzy nóżkami pierwszej litery imienia. Dürer to artysta znany każdemu Niemcowi. Jako pierwszy sprzedawał swoje dzieła w całej Europie. Wśród najbardziej znanych są drzeworyty „Nosorożec” czy „Czterej jeźdźcy Apokalipsy”. Jak zauważa MacGregor, ryciny Dürera były pierwszymi w Europie wielkimi dziełami sztuki, produkowanymi na masową skalę dzięki wykorzystaniu maszyny drukarskiej. Jego dzieła były kopiowane i fałszowane już w jego czasach. Tak je ceniono. Norymberga została bardzo zniszczona na skutek bombardowań aliantów w czasie II wojny światowej. Siatka ulic i stylistyka domostw nadal nawiązuje do układu miasta sprzed stuleci. Poza tym stosunkowo nieźle zachowały się gotyckie kościoły. Dom Dürera ucierpiał, ale przetrwał. Mieści się w nim muzeum, ale znajdują się w nim zasadzie tylko kopie jego dzieł. Oryginały rozsiane są po całych Niemczech. Jego dzieła można podziwiać w Polsce, na przykład w Muzeum Okręgowym w Toruniu. Jest też inny ciekawy polski wątek. Brat Albrechta, Hans Dürer był malarzem na dworze króla Zygmunta Starego. Stworzył polichromie na Wawelu. Dziedzictwo III Rzeszy Objętość gruzów, które wywieziono po zakończeniu wojny z centrum Norymbergi robi wrażenie. To zdecydowanie więcej niż kubatura piramidy Cheopsa w Gizie, o czym dowiemy się z dwóch sugestywnych modeli piramidek wykonanych w skali, które prezentowane są w podziemiach pod zamkiem. Nazistowska przeszłość Norymbergi nie pozwala o sobie zapomnieć. W 1935 roku to tutaj uchwalono ustawę, na mocy której odebrano ludności żydowskiej wszelkie prawa obywatelskie. Hitlerowcy uczynili Norymbergę miejscem swoich zjazdów. Spotkania partii NSDAP odbywały się w południowo-zachodniej części Norymbergi, w rejonie określanym jako Reichsparteitagsgelände. Jednym z elementów architektonicznych jest trybuna powstała w latach 193–1938 na wzór ołtarza pergamońskiego. Znana była z występów Hitlera, które starannie filmowano i inscenizowano na potrzeby produkcji propagandowych. W dużej części zachowała się do dziś. W 1973 roku wpisano ją na listę zabytków, a w 2013 roku rozpoczęto proces konserwacji. Ma być zachowana dla przyszłych pokoleń dla celów edukacyjnych. I ku przestrodze, by czasy nazistowskie nigdy się nie powtórzyły. Gdy o poranku przechadzam się wzdłuż trybuny, wykorzystywanej dziś między innymi jako widownia do wydarzeń sportowych, dostrzegam biegaczy i osoby na spacerach z czworonogami. Część trybuny jest ogrodzona wysokim płotem. Ciągle trwają prace nad przystosowaniem tego obszaru dla ruchu turystycznego i nadania odpowiedniej oprawy narracyjnej. Gdzieniegdzie znajdują się pojedyncze plansze informacyjne w języku niemieckim i angielskim. Procesy norymberskie W pełni przemyślaną koncepcję uzyskało za to już miejsce procesów norymberskich. W ciągle działającym kompleksie sądowym wydzielono część, w której znajduje się sala rozpraw. To tu w latach 1945–1949 sądzono głównych zbrodniarzy III Rzeszy. Zwiedzający siadają w przebudowanej po latach widowni, na której zasiadali w czasie procesów dziennikarze. Do ucha mam przytkniętego audioguide’a. Gdy już chcę opuszczać pomieszczenie, nagle automatycznie zasuwają się zasłony na wielkich oknach sali sądowej. Przede mną opuszcza się wielki półprzezroczysty ekran. Trwająca kilkanaście minut prezentacja świetnie przybliża historię procesów. Jest to też multimedialny majstersztyk. Wychodzę z sali sądowe.j poruszony pokazem nawiązującym też do łamania praw człowieka dzisiaj przez Rosjan na Ukrainie. Na pomalowanej na mlecznobiały kolor ścianie klatki schodowej prowadzącej do wyjścia dostrzegam odciśniętą czarną dłoń. To oczywiście przypadek, ale skojarzenie miałem jedno: ilu w tych murach było arcyłotrów i zbrodniarzy, którzy mieli brudne, umoczone w krwi ręce. Niestety, wielu z nich ułaskawiono. Norymberskie zagadki Powracam myślami do średniowiecznej studni na zamku w Norymberdze. Źródło niesie za sobą głęboką symbolikę w wielu kulturach. Woda z niego ma mieć właściwości oczyszczające. Przeglądanie się w wodzie w studni to zaglądanie w głąb własnego „ja” i własnej duszy. Lustro wody jest jednak tak daleko, że nie jestem w stanie go dostrzec z góry. Gdy przewodnik wylewa wodę z miedzianego naczynia w dół, chluśnięcie słychać dopiero po 5 sekundach. To jedyny dowód na to, że woda się nadal tam znajduje. Skrywa się głęboko w studni, jak wiele do tej pory nieznanych tajemnic Norymbergi. Informacje praktyczne Z Polski można tutaj dotrzeć pociągiem z przesiadką w Berlinie albo samolotem, najczęściej z transferem we Frankfurcie nad Menem; Stare Miasto ma tyle atrakcji, że można śmiało spędzić tutaj kilka dni. Poza tym liczne deptaki ze sklepami kuszą swoją bogatą ofertą; To idealne miasto na długie przechadzki. Nie warto po nim przemieszczać się samochodem, w centrum ruch jest mocno ograniczony dla aut; Karta norymberska ważna 48 godzin oferuje darmowy transport publiczny i wstęp do głównych muzeów. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
Na maleńkiej wyspie na Bałtyku archeolodzy odkryli szczątki wilczycy sprzed kilku tysięcy lat. Zwierzę chorowało i nie mogło samodzielnie funkcjonować. Pradziejowi mieszkańcy otoczyli wilczycę opieką i je dokarmiali. Ta historia wyczytana z kości zaskoczyła nawet naukowców.
Archeolodzy wykopują z ziemi tyle przedmiotów, że nie sposób ich wszystkich systematycznie badać. W magazynach znajdują się miliony zabytków, ale też szczątków kostnych ludzi i zwierząt. Wiele z tych artefaktów i ekofaktów jest przeglądanych przez ekspertów tylko w pobieżny sposób. Nie sposób jest wszystko dokładnie przeanalizować. Część z rzeczy składowanych w magazynach jest analizowanych wiele lat po wykopaliskach. Czasem badacze uzyskują na ten cel odpowiedni grant, a czasem pojawia się nowa metoda badawcza, która umożliwia pozyskanie z tego archeologicznego urobku wyciśnięcie nowych informacji. Tak było w tym przypadku. Mikrowyspa pełna niespodzianek W latach 1888-1893 archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Stora Förvar na wyspie Stora Karlsö. Położona jest na wodach Szwecji. Zajmuje powierzchnię zaledwie 2,5 km kwadratowych. A jednak dla archeologów stała się strzałem w dziesiątkę. Jaskinia okazała się być skarbnicą wiedzy o pradziejowych mieszkańcach tego odosobnionego miejsca. Warstwy kulturowe miały do 4 metrów grubości i obejmowały okres około 8000 lat. Pozyskane liczne zabytki i kości zwierząt. Teraz zespół szwedzkich badaczy z Wielkiej Brytanii i Szwecji opublikował wnioski z analiz kości odkrytych w jaskini na łamach „PNAS”. Część z nich należała do… wilków. Zagadką było, skąd się tam wzięły? Czy ludzie upolowali te zwierzęta i są to szczątki po uczcie? Dwa wielki – dwie zagadki Naukowcy przebadali dwa szkielety wilków. Starszy jest neolityczny i pochodzi sprzed 2800-2600 lat p.n.e., a drugi jest młodszy. Żył 1400-1100 lat p.n.e., czyli w epoce brązu. Już sama obecność wilków na tej wyspie jest niezwykła. Nie mogły się tam znaleźć bez pomocy ludzi. Wygląda więc na to, że zostały tam sprowadzone na łodziach. Kilka tysięcy lat temu żyli tam łowcy fok. Łowiono też ryby. A jaskinia Stora Förvar była dla mieszkańców wyspy ich „bazą”. Nawarstwienia świadczą, że obrabiano tam tusze i konsumowano zwierzęta. Wilki nie były jednak pokarmem ludzi – analiza izotopowa wykazała, że zwierzęta te miały dietę bogatą w białko morskie (foki i ryby), zgodną z dietą ludzi. Taka dieta wskazuje na zaopatrywanie wilków w pożywienie przez ludzi, a nie na samodzielne zdobywanie go. Były zatem traktowane podobnie jak psy. – Odkrycie tych wilków na odległej wyspie jest całkowicie nieoczekiwane. Nie tylko miały nieodróżnialnych przodków od innych wilków euroazjatyckich, ale zdawały się żyć obok ludzi (…). To maluje złożony obraz relacji między ludźmi a wilkami w przeszłości – powiedział dr Linus Girdland-Flink z Uniwersytetu w Aberdeen, główny autor badania. Ukochana wilczyca Młodsze szczątki należały do wilczycy. Na kości kończyny wykryto zaawansowaną patologię, co ograniczało mobilność zwierzęcia. Zdaniem badaczy sugeruje to, że mogło być otoczone troskliwą opieką przez ludzi. Z analizy genetycznej wynika z całą pewnością, że odkryte szczątki nie należały do psów. Co ciekawe wilki z wyspy były mniejsze od typowych wilków kontynentalnych, a jeden osobnik wykazywał oznaki niskiej różnorodności genetycznej, co jest częstym wynikiem izolacji lub kontrolowanej hodowli. Nie jest jasne, czy wilki te zostały oswojone, czy trzymane w niewoli. Jednak ich obecność w odizolowanym środowisku zamieszkanym przez ludzi wskazuje na celową i długotrwałą interakcję między wilkami i ludźmi. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pracowali w drużynach/brygadach, z których każda była odpowiedzialna za wznoszenie innego elementu zespołu grobowego. Ci, którzy nie byli zaangażowani w prace budowlane, odpowiadali za wytwarzanie i naprawę narzędzi, organizowanie zaopatrzenia, obsługę kuchni i inne czynności. Wszyscy robotnicy mieszkali w przygotowanej dla nich osadzie, na którą składały się podłużne budynki z cegły mułowej. Także tam obowiązywał podział na klasy. Nadzorcy i inne osoby o wyższej randze zamieszkiwali osobną część kompleksu. Robotnicy o wyższych kwalifikacjach mieli zapewniony lepszy kwaterunek niż ci, którzy realizowali najprostsze zadania. Z czego zbudowane są piramidy? Większość budowli egipskich wznoszono z trzciny, drewna i niewypalanej cegły. Kamień był surowcem trudnym do pozyskania i wymagającym dokładnej i czasochłonnej obróbki, więc mógł służyć wyłącznie do budowy najważniejszych obiektów. Do tej grupy zaliczały się piramidy. Kamień do produkcji bloków był pozyskiwany z różnych miejsc. Podstawą konstrukcji był wapień, który znajdował się najbliżej. Trzeba jednak podkreślić, że niektóre elementy budowli wymagały użycia innego budulca. W niektórych piramidach, wewnętrzną część grobowca wykładano czerwonym granitem, który sprowadzano z Asuanu. Czasami zachodziła też konieczność zastosowania białego wapienia, który był pozyskiwany z kamieniołomu w Tura. Na czym polegał proces budowy piramidy? Budowa piramid rozpoczynała się ceremonią, w trakcie której władca z pomocą kapłanki bogini Seszat napinał sznur w stronę gwiazd. Nie miało to wyłącznie wymiaru symbolicznego. W ten sposób wyznaczana była oś budowli. Początkowo piramidy były zorientowane na linii północ-południe. Dla Egipcjan miało to ogromne znaczenie. W ich wierzeniach, niebo było miejscem, w którym władcy egzystują po śmierci, a gwiazdy były postrzegane jako bogowie. W trakcie budowy jedynie gwiazdy okołobiegunowe nie znikały za linią horyzontu, więc według mieszkańców Egiptu były one nieśmiertelne. Gdy wzrosło znaczenie kultu solarnego, zespoły otaczające piramidy zaczęły być orientowane na linii wschód-zachód. Początkowo kamienne bloki przygotowywano przy pomocy miedzianych narzędzi, a z czasem zaczęto używać bardziej wytrzymałego brązu. Żelazo pojawiło się w Egipcie w schyłkowej fazie istnienia imperium faraonów. Dłuta, które służyły do odłupywania fragmentów kamienia, miały kształt walca z zaostrzoną końcówką. W przeciwległą uderzano drewnianym młotkiem. Do przygotowania równych powierzchni i poziomowania służył trójkątny instrument z przymocowanym do wierzchołka sznurkiem zaopatrzonym w pion. Podobne narzędzia, ale bez pionu, pozwalały wyznaczać i wygładzać pozostałe ściany. Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Transport kamiennych bloków i wnoszenie ich na kolejne poziomy budowli był najtrudniejszym etapem prac. Kamienie ciągnięto siłą ludzkich mięśni, ale do pracy było zaprzęgane także bydło. W celu ułatwienia pracy i zwiększenia efektywności transportu, najpierw przygotowywano drogę z pokruszonego wapienia, glinianej zaprawy i drewnianych belek wzmacniających konstrukcję. Dowodzi tego fragment traktu odkryty przy piramidzie Senusereta w Liszt. Bloki umieszczano na drewnianych saniach, a w celu zmniejszenia tarcia, pod płozy lano wodę. Tak bloki docierały na miejsce. Jak trafiały na kolejne poziomy piramidy? Na ten temat powstało wiele hipotez, ale najbardziej prawdopodobna zakładała, że robotnicy budowali w tym celu specjalne rampy. Najprawdopodobniej tak właśnie było. Dowodzi tego znalezisko odkryte na stanowisku Hatnub. W kamieniołomie położonym w pobliżu miasta al-Minja odkryto pozostałości rampy, która najprawdopodobniej służyła do wciągania kamieni. Po obu stronach konstrukcji znajdowały się schody i szerokie otwory, w których najprawdopodobniej umieszczano drewniane pale. Liny były owijane wokół pali, a zaparci o stopnie robotnicy po prostu wciągali blok na górę. Dlaczego budowano piramidy? Po co Egipcjanie podejmowali się tak trudnych i czasochłonnych przedsięwzięć? Rzymski historyk Pliniusz nazwał piramidy „bezużyteczną i głupią manifestacją bogactwa”. O ile okazały grobowiec rzeczywiście mógł podkreślać majestat pochowanego w nim władcy, to należy podkreślić, że nadrzędny cel był inny. Egipcjanie wierzyli, że faraonowie po fizycznej śmierci wiodą wieczną egzystencję w niebie i stają się jedną z boskich gwiazd. Pochyły kształt mógł więc być czymś w rodzaju symbolicznej drabiny lub schodów prowadzących do niebios. Ciekawostki o piramidach Powyżej wymieniliśmy najważniejsze informacje na temat budowy piramid. Na koniec zostawiliśmy kilka zaskakujących ciekawostek dotyczących tych niezwykłych obiektów. Piramida Chufu (Cheopsa), która pierwotnie mierzyła niemal 147 metrów, przez niemal cztery tysiące była najwyższym dziełem rąk ludzkich. Wyżej wzniosła się dopiero katedra w Lincoln. Piramida Dżesera i otaczające ją kaplice i dziedzińce to pierwsze kamienne budowle w Egipcie. Zespół grobowy Dżesera zajmował niemal 15 ha. Zdaniem wielu archeologów, ten obszar był równy powierzchni ówczesnego dużego miasta. W dziejach krainy nad Nilem, jej władcy wznieśli ok. 100 piramid. Zewnętrzną okładzinę piramidy Chafra wykonano z białego wapienia. Kamień zachował się jedynie w szczytowej partii budowli. Wynika to z faktu, że w XII stuleciu Saladyn rozkazał zdjąć kamień, który posłużył do budowy murów Kairu. Gdyby nie to, piramida najprawdopodobniej do dziś byłaby idealnie gładka. Żeby przyspieszyć proces budowy, Egipcjanie wykonywali wnętrze piramid z niezbyt starannie obrobionych bloków. Do budowy piramidy Chufu (Cheopsa) użyto 2,3 miliona kamiennych bloków. Badacze szacują, że budowla waży ok. 6 milionów ton. Budowa piramid była na tyle dużym przedsięwzięciem, że władcy Egiptu musieli organizować gospodarstwa rolne, których jedynym zadaniem było zapewnianie dostaw żywności na place budowy. Jak wynika z zapisów Herodota, w pewnym momencie budowy piramidy faraonowi Chufu zabrakło środków do kontynuowania prac. Miał wtedy wysłać swoją córkę do... domu publicznego. Oczywiście należy podkreślić, że podanie greckiego historyka trzeba rozpatrywać w kategoriach legendy. Więcej o tym, jak naprawdę powstawały piramidy, przeczytacie w grudniowym wydaniu National Geographic Polska. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
Tysiące wykopanych dołów na zboczu peruwiańskiej góry przez wieki intrygowało archeologów. Nowe badania rzucają światło na ich prawdziwe przeznaczenie.
Spis treści: Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Krajobraz jako narzędzie księgowe? Wzdłuż skalistej grani w Peru formacja ponad 5 tys. ściśle wyrównanych dołów wspina się po zboczu niczym wąż o długości około 1,6 km. Gdy archeolog Charles Stanish ujrzał ten gigantyczny „Pas Dziur” po raz pierwszy ponad dekadę temu, nie widział wcześniej nic podobnego. – To miejsce jest fascynujące – mówi. Miejsce to bywa nazywane także Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Od czasu ponownego odkrycia podczas amerykańskiej ekspedycji do Peru w 1931 roku intryguje archeologów i miłośników teorii spiskowych. Nowe badania zespołu Stanisha z University of South Florida mogą wreszcie rozwiązać zagadkę, po co zbudowano tę niezwykłą formację około tysiąca lat temu. Na podstawie mikrośladów roślin i ujęć z dronów badacze argumentują, że tysiące dołów mogły służyć do „księgowania” trybutów składanych przez grupy miejscowej ludności ich inkaskim zwierzchnikom. Analizę opublikowano 9 listopada w czasopiśmie „Antiquity”. Wskazuje ona także, że początki stanowiska mogą poprzedzać powstanie Imperium Inków. Dziś Monte Sierpe leży na uboczu, u podnóża Andów, około 32 km na wschód od południowoperuwiańskiego miasta Pisco. Nowe ustalenia sugerują jednak, że Inkowie przejęli to miejsce, ponieważ wcześniej było ono ośrodkiem spotkań, gdzie ludzie przychodzili, by wymieniać się żywnością, tkaninami, obsydianem i kamiennymi narzędziami. Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Archeolodzy uważają, że „Pas Dziur” ma około 1000 lat. Rdzenni mieszkańcy regionu – lud Chincha – trafili pod władzę Inków około 400 lat później. Chincha żyli w pobliżu, lecz archeolodzy nie wiedzą dokładnie, kto jako pierwszy zbudował tę formację. Do tego „Pas Dziur” znajduje się w pobliżu węzła starożytnych dróg łączących wybrzeże z andyjskim wyżynami. – To czyni ją dobrym kandydatem na targowisko wymienne – zauważa Bongers. – Logicznym miejscem spotkań różnych grup i wyspecjalizowanych kupców, którzy wymieniali towary. – Składanie dużych ilości dóbr w dołach mogło być sposobem publicznego prezentowania informacji: ile dóbr jest dostępnych i ile potrzeba dla uczciwej wymiany – wyjaśnia. – Na przykład określona liczba dołów wypełniona kukurydzą mogła odpowiadać określonej liczbie dołów z innym towarem, takim jak bawełna czy liście koki. Archeolożka Jordan Dalton z SUNY Oswego przychyla się do hipotezy, że Monte Sierpe mogło zacząć się jako targ. Jest ekspertką od gospodarki epoki inkaskiej. – To ważna strefa przejściowa między dolinami a wyżynami, gdzie spotykały się różne grupy etniczne – mówi. – To bardzo interesująca możliwość. Krajobraz jako narzędzie księgowe? Oprócz analizy roślinnych resztek w dołach badacze wykorzystali drony, by udokumentować „Pas Dziur” z lotu ptaka. Zobaczyli, że ta licząca około 1,6 km struktura składa się z ponad 60 odrębnych „bloków” dołów, oddzielonych wąskimi pasami terenu. Poszczególne bloki różnią się liczbą rzędów i liczbą dołów w każdym rzędzie. – Jeden odcinek stanowiska ma co najmniej dziewięć kolejnych rzędów po osiem dołów. Inny ma sześć kolejnych rzędów po siedem dołów i jeden rząd z ośmioma dołami – razem 50 dołów – mówi Bongers. – Jeszcze inny fragment ma co najmniej 12 rzędów, w których liczby siedem i osiem naprzemiennie się powtarzają. Szczegóły nadal pozostają nieznane. Badacze sądzą jednak, że wzory liczbowe w dołach na Monte Sierpe mogą wiązać się z metodami liczenia znanymi z niektórych kipu – starożytnych pęków sznurów z węzłami, które najpewniej zapisywały liczby. Kipu kojarzone są z Inkami, ale ich początki sięgają wcześniejszych kultur andyjskich. W szczególności doły z Monte Sierpe mogły odpowiadać metodzie liczenia znanej z jednego starożytnego kipu, znalezionego na stanowisku zaledwie kilka kilometrów dalej. – W pewnym sensie Monte Sierpe mogło być „kipu krajobrazowym” – mówi Bongers. Inkowie mogli zawłaszczyć pierwotne targowisko, by oceniać trybuty należne od lokalnych grup. Wzory liczbowe mogły odzwierciedlać zarówno poziomy trybutu, jak i liczbę osób zobowiązanych do jego złożenia. Jeśli badacze mają rację, studium rodzi pytania o to, jak dawne społeczności modyfikowały krajobraz, by gromadzić ludzi i sprzyjać interakcjom. – Z każdą nową odkrytą przesłanką „Pas Dziur” staje się jeszcze bardziej intrygujący – dodaje Stanish. – Kolejne badania sprawdzą pochodzenie odnalezionych śladów roślin, z których część mogła mieć zastosowanie lecznicze. Źródło: National Geographic
Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
Tylko Polska używa słowa „rzeczpospolita” zamiast „republika”. Skąd się wzięło to wyjątkowe tłumaczenie z łaciny i co mówi o naszej historii?
W kwestii nazewnictwa jesteśmy wyjątkiem: inne państwa używają określenia „republika”, a w Polsce od setek lat przyjęło się jego wierne tłumaczenie na język polski. Bo „rzeczpospolita” to właśnie tłumaczenie łacińskiego określenia res publica. Oznacza ono „rzecz publiczną”, czyli – w swobodniejszym tłumaczeniu – „wspólne dobro”. Jego dwa składniki (rzecz + pospolita) ściśle odpowiadają znaczeniu łacińskiego oryginału. „Rzeczpospolita”, czyli dobro wspólne Rzeczpospolita jest słowem staropolskim, istniejącym przynajmniej od czasu powstania tzw. Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czyli unii Polski i Litwy, powołanej w 1569 roku. Wówczas zamiast „publiczna” mówiono o rzeczy „pospolitej”, czyli należącej do ogółu. W oczach polskiej szlachty Rzeczpospolita była „dobrem wspólnym”, czyli państwem należącym do wszystkich obywateli (choć wówczas byli nimi wyłącznie szlachcice). To wyjątkowe jak na tamte czasy, związkowe państwo, stało się jednym z największych w nowożytnej Europie, zanim ostatecznie zniknęło z mapy pod koniec XVIII wieku, w wyniku rozbiorów. Po rozbiorach Polski termin „rzeczpospolita” ten nabrał symbolicznego znaczenia. Stał się synonimem utraconej niepodległości i funkcjonował głównie w literaturze i myśli politycznej, opisując marzenie o odrodzeniu niepodległego państwa. Skąd się wzięła republika? A skąd XVI-wieczna szlachta czerpała inspirację? W starożytnym Rzymie res publica oznaczała państwo, w którym władza stanowi wspólne dobro obywateli, przeciwieństwo monarchii absolutnej, w której państwo utożsamiano z osobą władcy. Do języka polskiego pojęcie to przeniknęło w XV wieku, w dobie rozwijającego się humanizmu, gdy łacina była językiem elit intelektualnych i politycznych. Starożytny Rzym był republiką w latach 509 p.n.e – 27 n.e. Polska jako światowy wyjątek Inne państwa przyjęły określenie „republika”, ale w Polsce po dziś dzień pozostało tłumaczenie z łaciny. Jedynym organizmem (ale jednak nie państwem) także stosującym podobne tłumaczenie, jest Wspólnota Narodów, po angielsku określana jako „commonwealth”, czyli właśnie „dobro wspólne”. „The Commonwealth” lub „Commonwealth of Nations” to istniejąca do dziś międzynarodowa organizacja zrzeszająca 56 państw, należących kiedyś do dawnego Imperium Brytyjskiego. Kolejne odsłony Rzeczypospolitej Dalsze Koleje słowa „rzeczpospolita” są bardzo ciekawe. Jest stałym elementem nazwy państwa polskiego, a kolejne jego historyczne odsłony oznaczano – mniej lub bardziej formalnie – numerami. I tak unia Polski i Litwy to I Rzeczpospolita, odrodzone państwo polskie lat 1918–1945 to II Rzeczpospolita, a czasy wzpółczesne to III Rzeczpospolita. Wyjątkiem jest Polska Rzeczpospolita Ludowa – okresu komunistycznego nie oznaczono żadnym numerem, chociaż „rzeczpospolita” pozostała. Dziś słowo to jest synonimem państwa polskiego – kiedy mówimy „jestem obywatelem Rzeczypospolitej” – wiadomo, że chodzi o Polskę. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Eksperyment ze stałym czasem letnim trwał krótko. Powód jego końca zaskakuje
Stały czas letni już kiedyś obowiązywał w USA. Eksperyment z lat 70. zakończył się szybciej, niż planowano. Powodem były tragiczne w skutkach poranki i narastające społeczne niezadowolenie.
Spis treści: Dlaczego USA wprowadziły czas letni Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Dlaczego stały czas letni się nie przyjął Spór o czas trwa nadal W 1974 roku Stany Zjednoczone spróbowały żyć przez cały rok w czasie letnim. Efekt? Ciemniejsze poranki i panika opinii publicznej. Ma tyle samo zwolenników co przeciwników — czas letni (DST) to trwający od dekad globalny eksperyment z manipulowaniem czasem. Około jedna trzecia krajów nadal go stosuje. Nie obywa się jednak bez kontrowersji. W 1966 roku rząd federalny w USA ujednolicił dwukrotne w roku przestawianie zegarków. Dziś mieszkańcy niemal wszystkich stanów – z wyjątkiem Hawajów i większości Arizony – „przestawiają się do przodu” w marcu i „cofają” w listopadzie. W ostatnich latach wiele stanów proponowało lub przyjmowało przepisy, by wprowadzić czas letni na stałe. Te przepisy nie mogą jednak wejść w życie bez zgody Kongresu. USA już jednak tego próbowały. W styczniu 1974 roku Amerykanie przestawili zegarki do przodu w eksperymencie zaplanowanym na prawie dwa lata – chodziło o oszczędność energii w obliczu nieoczekiwanego kryzysu naftowego. Zmiana szybko straciła społeczne poparcie – zauważa David Prerau, autor książki „Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time”. Oto, co poszło nie tak, gdy Ameryka próbowała żyć w stałym czasie letnim. Dlaczego USA wprowadziły czas letni? Choć pomysł DST pojawił się jeszcze przed XX wiekiem, pierwszym krajem, który wprowadził go w skali całego państwa, były w 1916 roku Niemcy – z myślą o oszczędzaniu paliwa podczas I wojny światowej. USA poszły w ich ślady dwa lata później wraz z ustawą o czasie z 1918 roku. Akt nie tylko ustanowił pięć stref czasowych w kraju, lecz także wprowadził czas letni na część roku. Rozwiązanie dawało przemysłowi wojennemu i robotnikom dodatkową godzinę światła. Po zakończeniu wojny część o DST została jednak uchylona. Pomysł wrócił podczas II wojny światowej, gdy USA przyjęły całoroczny czas letni – tzw. czas wojenny” – od lutego 1942 do września 1945 roku. Po wojnie decyzję o jego stosowaniu pozostawiono stanom i miastom. Niespójności w lokalnym czasie wywoływały jednak chaos – zwłaszcza w transporcie i mediach. Rozwiązaniem była Ustawa o jednolitym czasie z 1966 roku, mająca „promować jednolity system czasu w całych Stanach Zjednoczonych”. W stanach, które zdecydowały się na zmianę, zegarki przestawiano o godzinę do przodu od ostatniej niedzieli kwietnia do ostatniej niedzieli października. Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Na początku lat 70. kraj zmierzył się z nowym kryzysem – ograniczonymi dostawami energii. Po wsparciu Izraela podczas wojny Jom Kippur państwa arabskie zrzeszone w OPEC nałożyły na USA embargo na ropę. Ceny paliwa wystrzeliły. Rząd federalny szukał sposobów na ograniczenie zużycia energii, m.in. poprzez obniżenie limitów prędkości na autostradach. Pojawił się kolejny pomysł. Skoro podczas wojny czas letni pomagał oszczędzać paliwo, to czemu by nie spróbować ponownie? Jak mówi Prerau, „w momencie wprowadzania nie budził większego sprzeciwu. Wydawał się rozsądny do przetestowania”. Kongres uchwalił odpowiednią ustawę w grudniu 1973 roku, a prezydent Nixon podpisał ją następnego dnia. Rozwiązanie miało obowiązywać prawie dwa lata. Początkowo Amerykanie je poparli: ogólnokrajowy sondaż z tamtego miesiąca wskazywał 79% zwolenników. Dlaczego stały czas letni się nie przyjął? Całoroczny czas letni od startu wywołał spore zamieszanie. Linie lotnicze w pośpiechu aktualizowały rozkłady. Setki turystów w Portoryko nie zdążyły na loty powrotne na kontynent, gdy zegarki przestawiono do przodu 6 stycznia. W ciągu kilku tygodni pojawiła się obawa, że oszczędzanie energii ma nieoczekiwany koszt: bezpieczeństwo. W wielu częściach kraju słońce wschodziło teraz dopiero około 8:30 lub później. Dzieci musiały iść do szkoły w ciemnościach. Agencja United Press International radziła, by najmłodsi nosili małe latarki, chodzili parami i używali elementów odblaskowych, żeby kierowcy ich widzieli. „The Hartford Courant” informował, że dzień po wejściu czasu letniego czworo nastolatków w Connecticut potrąciły samochody w drodze do szkoły. Na Florydzie, gdzie gubernator Reubin Askew bezskutecznie nakłaniał parlamentarzystów w Waszyngtonie do cofnięcia zegarków, w ciągu kilku tygodni samochody śmiertelnie potrąciły ośmioro uczniów. Poparcie społeczne runęło. W lutym za nowym harmonogramem opowiadało się już tylko 42% Amerykanów (dane National Opinion Research Center). Nie wszystkim jednak zmiana przeszkadzała. Mieszkanka Los Angeles, Terry McQuilkin, argumentowała, że jest korzystna dla osób pracujących do późna. – Za miesiąc czy dwa reszta z nas doceni czas letni, kiedy słońce będzie wschodzić o godzinie, o której się budzimy – napisała w liście do „Los Angeles Times”. Tymczasem National Safety Council informowała o braku zauważalnego wzrostu porannych ofiar śmiertelnych wśród uczniów między styczniem 1973 a styczniem 1974 roku (według United Press International). Rosnące obawy przyćmiły jednak potencjalne korzyści. Wkrótce po dymisji Nixona w związku z aferą Watergate w sierpniu 1974 roku Izba Reprezentantów zagłosowała za zakończeniem eksperymentu. Senat poszedł w jej ślady. Uznano, że choć polityka pozwoliła od stycznia do kwietnia 1974 roku oszczędzać szacunkowo około 15,9 mln litrów ropy dziennie (to odpowiednik ok. 100 000 baryłek dziennie), to niechęć społeczeństwa do ciemnych zimowych poranków przeważyła nad korzyściami – pisał „The New York Times”. Prezydent Gerald Ford podpisał nowelizację, która przywróciła czas standardowy od 27 października do ostatniej niedzieli lutego 1975 roku. Spór o czas trwa nadal Pół wieku później spór o DST trwa nadal. Choć federalnie narzucane daty początku i końca okresu czasu letniego zmieniały się z biegiem lat, niektórzy parlamentarzyści w USA wciąż zabiegają o całoroczny DST, a inni – o całoroczny czas standardowy. Sondaże dają mieszany obraz preferencji dorosłych Amerykanów. Najnowsze dane Gallupa sugerują jednak, że więcej osób woli drugie rozwiązanie. Zwolennicy federalnych przepisów wprowadzających stały DST od lat wskazują na potencjalne korzyści gospodarcze i więcej czasu na słońce popołudniami. Krytycy całorocznego czasu letniego podnoszą, że praktyka zaburza sen i może negatywnie wpływać na zdrowie. Matthew Kotchen, ekonomista z Yale School of the Environment, argumentuje, że w bilansie energetycznym DST może przynosić więcej szkód niż pożytku. Ostatecznie, jak mówi Kotchen, Amerykanie są w sprawie DST „dokładnie po dwóch przeciwnych stronach barykady”. – Myślę, że to, co mamy dziś, to mniej więcej złoty środek – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Duchy i zjawy w starożytnym Rzymie. Poznajcie opowieści o nawiedzonych domach sprzed dwóch tysięcy lat
Duchy w starożytnym Rzymie były obecne nie tylko w ludowych podaniach, ale także w tekstach wielkich autorów. Pliniusz Młodszy, Cyceron czy Swetoniusz opisywali zjawy i nawiedzenia, które dziś brzmią jak scenariusze horrorów. Ale czy naprawdę w nie wierzyli?
Spis treści: Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Nawiedzone domy i folklor antyczny Znaczenie właściwego pochówku Duchy, zjawy i... polityka? Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Wierzysz w duchy? Takie pytanie zadał około 100 r. n.e. swojemu przyjacielowi znany rzymski prawnik i polityk Pliniusz Młodszy. – Bardzo chciałbym wiedzieć, czy uważasz, że istnieją duchy. Czy przybierają kształty albo formę jakiegoś boskiego bytu, czy są tylko nierealnymi obrazami, które odzwierciedlają nasze lęki. Pliniusz pisał do swojego przyjaciela Sury, rzymskiego senatora, dzieląc się trzema zasłyszanymi opowieściami o duchach. Jedna z nich mówiła o mężczyźnie, któremu zjawa przepowiedziała zarówno polityczny awans, jak i tragiczną śmierć. Druga opowiadała o domu i brzęku łańcuchów ducha, który go nawiedzał. Trzecia zaś o wydarzeniach, które miały się rzekomo rozegrać w samym domu Pliniusza – ale o tym później. Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Historie o duchach pojawiają się w wielu rzymskich tekstach. W przeciwieństwie do dzisiejszych thrillerów są jednak często zaledwie kilkuzdaniowe. Na przykład: rzymski historyk Plutarch, opisując życie ateńskiego wodza, mimochodem wspomniał o greckiej łaźni, którą po zabójstwie zaczęto uważać za nawiedzoną. – Przez długi czas ukazywały się tam zjawy, a w tym miejscu słychać było jęki, jak opowiadali nasi ojcowie. Dlatego nakazano zamurować bramy łaźni. I po dziś dzień mieszkańcy okolicy twierdzą, że czasem widują widma i słyszą niepokojące odgłosy. Ale co starożytni Rzymianie naprawdę sądzili o duchach? Poszukaliśmy wskazówek, przyglądając się historii o zjawach, które krążyły w starożytnym Rzymie. Nawiedzone domy i folklor antyczny – W liście Pliniusza znajduje się wspaniała opowieść o nawiedzonym domu. Ten motyw przewija się przez całe antyczne piśmiennictwo – mówi Daniel Ogden, profesor historii starożytnej na Uniwersytecie w Exeter i autor książki Magic, Witchcraft and Ghosts in the Greek and Roman Worlds. W liście do Sury Pliniusz relacjonował zasłyszaną historię o domu w Atenach, który nawiedzało widmo brzęczące przeraźliwie głośnymi łańcuchami. Dom opustoszał, aż pewnego dnia wprowadził się tam filozof. Gdy nocą pisał przy blasku lampy, usłyszał, jak brzęk łańcuchów zbliża się coraz bardziej. W końcu duch ukazał mu się w pokoju. Ogden postrzega historię o nawiedzonym domu z listu Pliniusza jako część tradycji folklorystycznej, która zaczęła się w starożytnej Grecji i trwała po upadku zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego około 476 r. n.e. Opowieści o nawiedzonych domach w tej tradycji mają zwykle podobne elementy, na przykład postać bohatera. W pogańskich historiach, takich jak u Pliniusza, bohaterem jest filozof. W chrześcijańskiej wersji z końca V wieku — biskup. Najwcześniejszą dużą rzymską historią o nawiedzonym domu jest Mostellaria, czyli Dom nawiedzony, komedia dramatopisarza Plauta około 200 r. p.n.e. Sztuka najpewniej opiera się na zaginionej greckiej komedii Phasma z końca IV lub początku III wieku p.n.e. To sugeruje, że folklor o nawiedzonych domach sięga co najmniej tak daleko. W Mostellarii zniewolony sługa próbuje przekonać przesądnego pana, który właśnie wrócił z długiej podróży, żeby nie wchodził do domu, bo ten jest nawiedzony. W rzeczywistości kłamie, by ukryć wybryki syna pana, który urządzał w domu hulanki podczas nieobecności ojca. Znaczenie właściwego pochówku Choć opowieść zniewolonego sługi jest komicznie sprzeczna sama w sobie, uwypukla inny powracający motyw rzymskich historii o duchach: nieodpowiedni pochówek. – Właściwy pochówek był niezwykle ważny – podkreśla Debbie Felton, profesor filologii klasycznej na Uniwersytecie Massachusetts w Amherst i autorka książki Haunted Greece and Rome: Ghost Stories from Classical Antiquity. – W rzymskich historiach o duchach pozostanie niepogrzebanym lub pochowanie „nie tak, jak trzeba” było najpewniejszą przyczyną nawiedzenia. Historia Pliniusza o nawiedzonym domu też zawiera wątek niewłaściwego pochówku. Zamiast uciec ze strachu, filozof pozwolił duchowi zaprowadzić się w pewne miejsce na zewnątrz. Tam widmo zniknęło. Rankiem filozof poprosił miejscowych urzędników, by rozkopali wskazany punkt. Odnaleziono ludzkie szczątki spętane łańcuchami. Gdy zapewniono im godny pochówek, nawiedzenia ustały. Duchy, zjawy i... polityka? Nawet jeśli nikt cię nie nawiedza, rzymskie opowieści sugerują, że warto zadbać o właściwy pochówek każdego napotkanego ciała. Duch może potem odwdzięczyć się pomocą. Rzymski mówca i polityk Cyceron zapisał w 44 r. p.n.e. wczesny przykład takiej historii, należącej do folklorystycznego gatunku „wdzięcznego zmarłego”. W dialogu Cycerona De divinatione (O wróżbiarstwie) poeta Simonides znajduje trup. Zapewnia mu porządny pochówek. Po wszystkim duch ostrzega go, by nie wyruszał w planowany rejs, bo statek zatonie. Simonides słucha i unika śmierci – przynajmniej swojej. – Szkoda tylko, że nie ostrzegł reszty pasażerów – zauważa z przekąsem Felton w swojej książce. Nie wszystkie postacie nadprzyrodzone były duchami zmarłych. Rzymianie zapisywali też opowieści o wielkich, półboskich zjawach. Historyk Swetoniusz pisał, że Juliusz Cezar ujrzał taką zjawę przed przekroczeniem Rubikonu i rozpoczęciem wojny domowej. A Pliniusz w liście do Sury zaczyna od historii o widmie, które trafnie przewidziało czyjś polityczny awans. Obie opowieści przedstawiają sukcesy bohaterów jako wynik przeznaczenia lub losu. Brzmią bardziej jak propaganda polityczna niż straszne historie. Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Podobnie jak dziś, starożytni Rzymianie różnili się w poglądach na temat życia po śmierci i tego, czy duch zmarłego (lub inna istota) może ukazywać się żywym. Uczeni zwracają jednak uwagę, że z trzech głównych zachowanych opowieści o nawiedzonych domach dwie są komediowe lub satyryczne. Kpiąc z takich historii, zakładają, że publiczność już zna koncepcję nawiedzonych domów – zapewne z ustnych opowieści. Ich ton sugeruje też, że nie wszyscy w nie wierzyli. Na przykład ostatnia ważna rzymska historia o nawiedzonym domu pojawia się w dialogu Lukiana, satyryka z II wieku ze syryjskiej części imperium. W fragmencie znanym jako Philopseudes (Miłośnik kłamstw) filozof opowiada słuchaczowi, jak trafił na nawiedzony dom w Koryncie. Podobnie jak bohater Pliniusza, mówi, że zakończył nawiedzanie, odnajdując szczątki ducha i doprowadzając do właściwego pogrzebu. Sceptyczny rozmówca mu nie wierzy. Być może to zaproszenie, by czytelnicy także poddali w wątpliwość zasłyszane opowieści o widmach. A w co wierzył sam Pliniusz? Wskazówek można szukać w ostatniej „historii o duchach” z jego listu, tej z jego własnego domu. Pliniusz pisał, że dwie osoby nocujące w jego posiadłości – zniewolony chłopiec i brat pewnej służącej – budziły się w różne dni z obciętymi we śnie włosami. Obok wciąż leżały ścięte kosmyki. Oboje twierdzili, że w nocy widzieli tajemnicze postacie. Pliniusz zakończył list do Sury prośbą o jasną odpowiedź, czy ten wierzy w duchy. – Nie zostawiaj mnie w zawieszeniu i niepewności. Piszę do ciebie właśnie po to, by zakończyć moje wątpliwości. Nie dowiemy się, co wydarzyło się naprawdę w domu Pliniusza (ani jak odpowiedział mu Sura). Felton ma jednak swoją teorię. – Myślę, że ktoś zrobił Pliniuszowi psikusa. A on po prostu tego nie załapał. Źródło: National Geographic
Sensacyjne zdjęcia zniszczonej Warszawy. Historycy odkryli prawie 3000 nieznanych fotografii [GALERIA]
Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego oraz Dom Spotkań z Historią, po raz pierwszy pokazały niezwykłą kolekcję zdjęć. Prawie 3 tys. nieznanych fotografii zrujnowanej Warszawy trafiło w ręce historyków. Kolekcję skompletował Andrzej Nitsch, jeden z architektów działających w Biurze Odbudowy Stolicy.
O tych zdjęciach jeszcze długo będzie głośno. Historycy dopiero zaczęli opracowywanie i katalogowanie kolekcji Andrzeja Nitscha. Zdjęcia trafiły do Instytutu Strat Wojennych dzięki spadkobiercom architekta, którzy po dekadach od ich wykonania, zdecydowali się przekazać cały zbiór historykom. Nieznane zdjęcia Warszawy ujrzały światło dzienne Autorem większości z nich jest Andrzej Nitsch, choć na pewno nie wszystkich. Przedstawiają Warszawę w pierwszych latach po II wojnie światowej, kiedy była miastem ruin. Powstałe w 1945 roku Biuro Odbudowy Stolicy stopniowo zaczynało pracę nad przywracaniem Warszawy do życia. To wtedy ważyły się losy wielu budynków – wiele z nich odbudowano, część zdecydowano się wyburzyć, część zrekonstruowano w stanie zupełnie innym niż przed wojną. W kolekcji Andrzeja Nitscha znaleziono m.in. zdjęcie Pałacu Teppera przy ul. Miodowej, którego ruiny ostatecznie rozebrano w 1948 roku. Podobny los spotkał m.in. pałacyk Bacciarellego przy ul. Bagatela. Nitsch sfotografował też pierwsze dni domków fińskich na Polu Mokotowskim, wybudowanych tuż po wojnie, z czasem rozebranych. W jednym z nich przez pewien czas mieszkał Ryszard Kapuściński. Bezcenne źródło dla historyków Zdjęcia Nitscha to bezcenne źródło dla architektów i historyków i niezwykle ważna dokumentacja najwcześniejszych lat odbudowy Warszawy. Skrupulatność architekta mocno ułatwiła pracę historykom – zdjęcia uporządkował w formie fiszek, z dokładnymi opisami i datami ich powstania. Większość zrobiono w latach 1945-1948. ISW planuje stopniową ich digitalizację, a na styczeń 2026 roku, we współpracy z DSH zapowiada wystawę plenerową części z nich. Andrzej Nitsch (1911-2002) był członkiem warszawskiego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich, a także jednym z redaktorów czasopisma „Architektura”. Zawodowo zajmował się szpitalami i uzdrowiskami. Pasjonował się historią i fotografią – dokumentował nie tylko Warszawę, także m.in. Kraków, zamki, synagogi, cerkwie łemkowskie. Kolekcja podarowana ISW nie jest jedyna – Nitsch pozostawił po sobie wiele zdjęć, które trafiły też m.in. do Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Galeria zdjęć Andrzeja Nitscha Źródło: Instytut Strat Wojennych Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten tajemniczy wzór miał chronić przed zarazą. Pochodzenie zaklęcia „abrakadabra” sięga starożytności
Wyrażenie „abrakadabra” nie zawsze oznaczało sztuczkę sceniczną. Jego historia sięga czasów starożytnego Rzymu, gdzie pełniło funkcję magicznego zaklęcia chroniącego przed chorobami.
Spis treści: Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? Zaklęcie, które leczyło choroby Hipotezy dotyczące znaczenia abrakadabry Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej Dlaczego dziś to tylko słowo? Najwcześniejsza wzmianka o „abrakadabrze” pochodzi z tekstu z II wieku n.e. Wspominano w nim ten termin jako środek na gorączkę. Słowo „abrakadabra” często sygnalizuje, że wydarzyło się coś magicznego – może przemiana, a przynajmniej sztuczka. Sam wyraz jest osobliwy. Dziś to niemal uniwersalny znak rzeczy niemożliwych. Specjaliści wciąż dyskutują o jego dokładnym pochodzeniu. Nie da się jednak zaprzeczyć, że jest starożytny. Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? „Abrakadabra” pojawia się po raz pierwszy w pismach Kwintusa Serenusa Sammonikusa ponad 1800 lat temu jako magiczny sposób na gorączkę. Taka gorączka w epoce sprzed antybiotyków mogła skończyć się śmiercią. Bywała m.in. objawem malarii. Sammonikus był nauczycielem dzieci, które zostały cesarzami rzymskimi: Gety i Karakalli. Jego uprzywilejowana pozycja w bogatej, wpływowej rodzinie wzmacniała wagę jego słów. W II wieku n.e. w księdze „Liber Medicinalis” („Księga medycyny”) radził przygotować amulet z pergaminem, na którym wypisano magiczne słowo. Amulet należało zawiesić choremu na szyi. Nakazywał wypisywać wyraz w kolejnych wierszach w dół, za każdym razem z jedną literą mniej, tak by tworzył trójkąt skierowany w dół – jak na ilustracji powyżej. Napis miał składać się z 11 wierszy. Piszemy aż do wyczerpania liter w słowie. W ten sam sposób – tłumaczył Serenus – zniknie i gorączka. Zaklęcie, które leczyło choroby Zgodnie z nowszymi badaniami warianty „abrakadabry” pojawiają się też w egipskim papirusie zapisanym po grecku z III wieku n.e. W kolejnych wierszach pomija się w nim samogłoski na początku i na końcu wyrazu. Podobny zabieg widzimy w koptyjskim kodeksie z VI wieku, lecz z innym magicznym słowem. Dla wyznawców greckiej magii zapisywanie wariacji słowa w trójkącie skierowanym w dół tworzyło „grono winogron” albo „kształt serca”. Był to sposób zapisu ustnej inkantacji, która powtarzała i pomniejszała imię złego ducha. – Uważano, że takie duchy wywołują choroby – a obie wersje zaklęcia z „abrakadabrą” miały leczyć gorączkę i inne dolegliwości. – „Abrakadabra” była apotropaiczna, to znaczy była słowem, które może odwracać złe rzeczy – wyjaśnia prof. Elyse Graham, historyczka języka ze Stony Brook University. – Jej pochodzenie bywało przedmiotem wielu sporów. Hipotezy dotyczące znaczenia „abrakadabry” Niektórzy wywodzą „abrakadabrę” z hebrajskiej frazy „ebrah k’dabri”, czyli „stwarzam, gdy mówię”. Inni wskazują na aramejskie „avra gavra”, to jest „stworzę człowieka” – słowa Boga z szóstego dnia stworzenia. Jeszcze inni dostrzegają podobieństwo do „avada kedavra”, „Klątwy Zabijającej” z książek o Harrym Potterze. – Autorka, J.K. Rowling, mówiła, że to po aramejsku „niech to będzie zniszczone”. Mediewista Don Skemer, specjalista od magii i były kustosz rękopisów na Uniwersytecie Princeton, proponuje inne wyjaśnienie. – „Abrakadabra” może pochodzić od hebrajskiej frazy „ha brachah dabarah”, czyli „imię błogosławionego”. Uznawano ją za imię magiczne. – To przekonujące – dodaje. – Boskie imiona są ważnym źródłem nadprzyrodzonej mocy, która ma chronić i leczyć. Widzimy to w magii starożytnej, średniowiecznej i nowożytnej. – Dla wczesnych chrześcijan imiona wywiedzione z hebrajskiego cieszyły się wysoką estymą. Hebrajski był językiem Boga i Stworzenia – podsumowuje Skemer. Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej „Abrakadabra” zdaje się przez wiele stuleci zachowywać funkcję magicznego remedium na choroby. Żydowski rękopis z XVI-wiecznych Włoch notuje wersję zaklęcia do amuletu przeciw gorączce. Daniel Defoe zanotował w „Dzienniku roku zarazy”, że w XVII-wiecznym Londynie używano go, by zapobiec zakażeniu. – Jakby zaraza nie była ręką Boga, lecz rodzajem opętania przez złego ducha. Jakby miały ją odpędzać znaki zodiaku, karteczki związane na tyle i tyle supełków, a także pewne słowa lub figury. W szczególności słowo „Abracadabra”, uformowane w trójkąt lub piramidę – pisał. Z czasem jednak słowo straciło praktyczną „moc”. Na początku XIX wieku pojawia się w sztuce teatralnej Williama Thomasa Moncrieffa jako przykład formułki, którą wymawia iluzjonista. W XX wieku najgłośniejsze odniesienie spotykamy może w religii Thelemy, założonej na początku lat 1900 przez Aleistera Crowleya. Okultysta często używał formy „abrahadabra” w „Liber AL vel Legis” („Księdze Prawa”) z 1904 roku i twierdził, że to imię nowej ery ludzkości. – Wywiódł je z numerologii hermetycznej (Qabalah), która skłoniła go, by wymienić C na H. Dlaczego dziś to tylko słowo? Historyczka Graham zauważa, że magia uchodziła za pomocną w leczeniu tylko do czasu rozwoju medycyny. – Kiedyś potrzebowaliśmy magii do różnych rzeczy. Dziś mamy leki, które działają lepiej – mówi. – Dlatego „abrakadabra” trafiła do świata sztuki scenicznej i kuglarskich sztuczek. Dziś magia polega bardziej na widowisku i odwracaniu uwagi. Jeśli „abrakadabra” zachowała jakąś moc, to może dlatego, że nikt nie wie na pewno, co znaczy. – Magiczne słowo daje moc magowi, podczas gdy postronni nie wiedzą, czym ono jest – mówi Graham. – W oczach innych to właśnie obdarza magika potęgą. Jeśli słowo brzmi bezsensownie – być może o to chodzi. – Gdyby nie było tajemnicze, byłoby mniej magiczne. Źródło: National Geographic
Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki – jakie tajemnice kryją podziemia Warszawy
Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie od lat rozpalają wyobraźnię mieszkańców stolicy. Tajemnice, zamurowane przejścia i niedostępne drzwi to tylko część miejskich opowieści, które wciąż żyją mimo braku twardych dowodów.
Spis treści: Pałac Kultury i jego tajemnica Historia o niewyjaśnionym zaginięciu i zamurowanym przejściu Co mówią źródła historyczne? Funkcje techniczne i magazynowe podziemnych struktur Pałacu Kultury Fakty kontra legendy – co pozostaje z miejskich opowieści? Pałac Kultury i Nauki, który w tym roku skończył 70 lat, to nie tylko monumentalna bryła dominująca nad panoramą Warszawy, ale i architektoniczna tajemnica, która od dziesięcioleci rozpala wyobraźnię warszawiaków. Czy w jego wnętrzu kryje się coś więcej niż tylko marmurowe korytarze i biurowe pokoje? Temat tajemniczych tuneli pod Pałacem Kultury nieustająco powraca – w rozmowach mieszkańców, w relacjach przewodników i w licznych miejskich legendach. Pałac Kultury i jego tajemnica W świecie, w którym miasto skrywa coraz mniej sekretów, pałacowe podziemia wciąż opierają się pełnemu poznaniu. Plotki o labiryncie podziemnych korytarzy zaczęły krążyć niemal od dnia, gdy radzieccy i polscy budowniczowie ukończyli budowę tej imponującej konstrukcji. Nie bez powodu – PKiN powstał w czasach, kiedy wszelka tajemnica, a zwłaszcza ta państwowa, miała szczególne znaczenie. Jedna z najpopularniejszych historii sięga lat 70. – czasu, gdy w centrum Warszawy powstawał Dworzec Centralny. Ówczesna prasa donosiła o ogromnych wykopach i robotach ziemnych prowadzonych tuż obok Pałacu. Wśród robotników, a potem mieszkańców, rozeszła się pogłoska, że to właśnie wtedy odkryto wejście do jednego z tajnych tuneli. Cytując relację z tamtych lat, zachowaną w archiwach Muzeum Warszawy: „Mówiło się, że podziemny korytarz prowadził wprost z pałacu do dworca – i że korzystali z niego tylko wybrani”. Opowieści podsycał także panujący w PRL klimat nieufności i domysłów. Socrealistyczna architektura PKiN oraz fakt, że był to „dar narodu radzieckiego”, sprawiały, że każda tajemnica wydawała się jeszcze bardziej prawdopodobna. W badaniach prowadzonych na Uniwersytecie Śląskim podkreśla się: „Kiedy pałac budowano, nie istniał pełny dostęp do dokumentacji, a znaczna część prac odbywała się pod ścisłą kontrolą. To naturalne, że narastały wokół tego legendy”. Historia o niewyjaśnionym zaginięciu i zamurowanym przejściu Szczególnie tajemniczą historią, która mocno zakorzeniła się w miejskich opowieściach, jest anegdota o rzekomym zniknięciu jednego z budowniczych pałacu podczas prac wykończeniowych w latach 50. XX wieku. Według miejskich przekazów, młody robotnik miał zejść do piwnic z grupą pracowników, by sprawdzić nowo powstały fragment instalacji. Podobno już nigdy nie wrócił na powierzchnię. Relacje różnią się w szczegółach: jedni twierdzą, że zagubił się w gąszczu podziemnych korytarzy, inni mówią o tajemniczym zamurowaniu przejścia. Do dziś ta opowieść wraca wśród przewodników, którzy lubią dodawać ją do swoich tras, prowadząc turystów przez podziemne, półmroczne piwnice PKiN. Warto też wspomnieć o innych źródłach plotek: Historie o rzekomych schronach atomowych pod PKiN – typowe dla czasów zimnej wojny, Powiązania z podziemną siecią kanałów i bunkrów z czasów II wojny światowej, Wzmianki w mediach o tajnych przejściach dla dygnitarzy oraz legendy o tunelach łączących PKiN z pobliskimi gmachami rządowymi. Co mówią źródła historyczne? Co zatem naprawdę kryje się pod Pałacem Kultury? Oficjalne dokumenty i opracowania naukowe wskazują jasno: podziemia PKiN to przede wszystkim przestrzenie techniczne i gospodarcze. Funkcje techniczne i magazynowe podziemnych struktur Pałacu Kultury W rozbudowanych piwnicach i korytarzach znaleźć można: Nowoczesne, jak na swoje czasy, instalacje wentylacyjne i grzewcze, Magazyny i pomieszczenia gospodarcze, Schowki na sprzęt niezbędny do codziennego funkcjonowania obiektu, Korytarze łączące różne części budynku dla obsługi technicznej. Według przewodników oraz osób, które miały okazję zwiedzać podziemia podczas oficjalnych wydarzeń, nie natrafiono nigdy na żadne przejście prowadzące poza teren PKiN. Podziemia Pałacu Kultury i Nauki, choć imponujące, nie kryją w sobie rozbudowanej sieci tuneli – są standardowym zapleczem technicznym budowli tej skali. Warto jednak pamiętać, że dostęp do wszystkich pomieszczeń mają wyłącznie wyznaczeni pracownicy techniczni. Część korytarzy pozostaje zamknięta dla odwiedzających, co tylko wzmacnia aurę tajemnicy. Fakty kontra legendy – co pozostaje z miejskich opowieści? Przeanalizowano setki stron dokumentacji, a naukowcy i varsavianiści poświęcili lata na badania archiwów. Mimo to, żaden wiarygodny dowód nie potwierdził istnienia rozległych tuneli czy tajnych połączeń z innymi budynkami miasta. Najbardziej prawdopodobna wersja wydarzeń mówi o tym, że większość tajemnic pałacu tkwi w wyobraźni warszawiaków. Jak podkreślają autorzy publikacji „Obiekty – Budowa Pałacu Kultury i Nauki” (Muzeum Warszawy), nie odnaleziono planów ani świadectw, które mogłyby potwierdzić funkcjonowanie podziemnej sieci tuneli strategicznych pod PKiN. Wszystkie dostępne korytarze prowadzą wyłącznie do instalacji technicznych i piwnic. Wszystko to sprawia, że legenda o tajnych tunelach pod Pałacem Kultury i Nauki pozostaje jedną z najciekawszych miejskich zagadek stolicy. Na ten moment – niepotwierdzoną żadnymi twardymi dowodami. Źródło: pkin.pl, Archiwum Państwowe w Warszawie, Muzeum Warszawy
To jezioro miało skrywać El Dorado. Prawdziwa historia mitycznego miasta ze złota
El Dorado przez wieki rozpalało wyobraźnię jako zaginione miasto ze złota. Opowieść o pozłacanym władcy i skarbach ukrytych w górach Ameryki Południowej przyczyniła się do tragicznych wypraw i wielu śmierci. Ale co naprawdę kryje się za tą legendą?
Spis treści: Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Wyprawy po złote miasto Legenda, która nie przemija El Dorado od wieków rozpalało wyobraźnię – dla wielu było celem życia, dla innych przyczyną śmierci. To legendarne „zaginione miasto ze złota” zajmuje wyjątkowe miejsce w mitologii i kulturze. Inspirowało niezliczone wyprawy, książki i filmy. Ale czy naprawdę istniało? Żądza złota przenika wszystkie epoki, rasy i narodowości. Posiadanie choćby niewielkiej ilości złota wydaje się rozbudzać nienasycone pragnienie zdobycia go więcej. Przez stulecia ta pasja dała początek opowieści o miejscu niezmierzonego bogactwa, rządzonym przez władcę skąpanego w złocie. W XVI i XVII wieku Europejczycy wierzyli, że to pozłacane miasto istnieje gdzieś w Nowym Świecie. W pogoni za El Dorado i jego skarbami wielu ludzi straciło życie, jeden odebrał je sobie sam, inny został stracony przez kata. Jednak mitycznego miasta nigdy nie odnaleziono. – El Dorado zmieniało swoje położenie na mapie, aż w końcu po prostu zaczęło oznaczać źródło niewyobrażalnych bogactw gdzieś w obu Amerykach – mówi Jim Griffith, folklorysta z Tucson w Arizonie. Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Początki El Dorado sięgają daleko w przeszłość Ameryki Południowej. I jak wszystkie trwałe mity, legenda o tym mieście zawiera w sobie ziarno prawdy. Kiedy hiszpańscy odkrywcy dotarli do Ameryki Południowej na początku XVI wieku, usłyszeli historie o plemieniu mieszkającym wysoko w Andach, na terenie dzisiejszej Kolumbii. Kiedy nowy wódz obejmował władzę, jego panowanie rozpoczynało się ceremonią nad jeziorem Guatavita. Opisy ceremonii różnią się szczegółami, ale zawsze pojawia się w nich motyw nowego przywódcy pokrytego złotym pyłem, a także złota i drogocennych kamieni wrzucanych do jeziora, by przebłagać boga mieszkającego pod wodą. Hiszpanie zaczęli nazywać tego pozłacanego wodza Eldorado – „złotym człowiekiem”. Ceremonia pozłacanego człowieka prawdopodobnie zakończyła się pod koniec XV wieku, gdy Eldorado i jego lud zostali podbici przez inne plemię. Jednak Hiszpanie i inni Europejczycy znaleźli tak wiele złota wśród rdzennych mieszkańców wzdłuż północnego wybrzeża kontynentu, że uwierzyli, iż w głębi lądu musi istnieć miejsce wielkiego bogactwa. Hiszpanie nie znaleźli tego złotego miasta, zwanego El Dorado. Znaleźli jednak jezioro Guatavita i w 1545 roku próbowali je osuszyć. Obniżyli poziom wody na tyle, by znaleźć setki złotych przedmiotów wzdłuż brzegów jeziora. Jednak domniemany, olbrzymi skarb w głębszej wodzie pozostał poza ich zasięgiem. Wyprawy po złote miasto Hiszpańscy konkwistadorzy, w tym Gonzalo Jiménez de Quesada i Francisco de Orellana, a także niemiecki odkrywca Philipp von Hutten, wyruszyli na ekspedycje w poszukiwaniu złotego miasta. Angielski dworzanin sir Walter Raleigh odbył dwie wyprawy do Gujany w poszukiwaniu El Dorado. Podczas drugiej podróży w 1617 roku wysłał swojego syna, Watta Raleigha, na ekspedycję w górę rzeki Orinoko. Sam Walter Raleigh, będący już w podeszłym wieku, pozostał w obozie na wyspie Trynidad. Wyprawa zakończyła się katastrofą, a Watt Raleigh zginął w bitwie z Hiszpanami. Eric Klingelhofer, archeolog z Mercer University w Macon w stanie Georgia, prowadził poszukiwania miejsca obozu Raleigha na Trynidadzie. – Walter Raleigh był tak wściekły na ocalałego, który przekazał mu wiadomość o śmierci jego syna, że oskarżył go o dopuszczenie do tej śmierci. Człowiek ten wrócił do swojej kajuty na statku i popełnił samobójstwo – mówi Klingelhofer. Raleigh wrócił do Anglii, gdzie król Jakub skazał go na ścięcie między innymi za złamanie rozkazu, by unikać konfliktów z Hiszpanami. Legenda, która nie przemija Dziś to nieuchwytne miasto skąpane w złocie wciąż pobudza wyobraźnię – od klasycznych tekstów po współczesne filmy i gry wideo. Legenda El Dorado trwa, ponieważ, jak mówi José Oliver, wykładowca w Instytucie Archeologii na University College London, „chcesz, żeby była prawdziwa”. – Myślę, że nigdy nie przestaliśmy szukać El Dorado – dodaje. Gdzie więc jest to zaginione miasto ze złota? W swoim wierszu „El Dorado” z 1849 roku pisarz Edgar Allan Poe daje złowieszczą i poetycką wskazówkę: Przez Góry Księżycowe, w dół Doliny Cienia, jedź, śmiało jedź… jeśli chcesz odnaleźć El Dorado. Źródło: National Geographic
Miał ludzką zręczność i siłę goryla. Jego skamieniałe dłonie piszą historię ewolucji
Był znacznie silniejszy niż człowiek współczesny, choć dorównywał nam zręcznością i potrafił wytwarzać narzędzia. Odkrycie skamieniałych dłoni wymarłego hominina jest jak powrót do miejsca, w którym nasi przodkowie łączyli cechy małp człekokształtnych z nowymi możliwościami ewolucyjnymi.
Paleontolodzy odnaleźli parę skamieniałych dłoni należących do zagadkowego, wymarłego hominina – istoty należącej do linii ewolucyjnej człowieka po jej rozdzieleniu się z linią szympansów, żyjącej około 1,5 miliona lat temu. Mowa o Paranthropus boisei, odkrytym po raz pierwszy w 1959 roku przez archeolożkę Mary Leakey w wąwozie Olduvai w Tanzanii. Zręczny jak człowiek Czaszka tego gatunku znajdowała się obok kamiennych narzędzi, co sugeruje, że homininy te były zręczne, inteligentne i są jednymi z najstarszych przodków człowieka potrafiącymi wytwarzać narzędzia. Mowa o tzw. narzędziach olduwajskich, czyli prostych kamiennych przedmiotach wykonanych z odłupanych fragmentów skał. Ostre odłupki służyły do cięcia mięsa, skórowania i obróbki drewna. Pojawiły się około 2,6 miliona lat temu, głównie we wschodniej Afryce (wąwóz Olduvai w Tanzanii – od którego pochodzi nazwa), potem w innych częściach Afryki i dalej w Eurazji. Zdaniem naukowców narzędzia kultury olduwajskiej wyznaczają początek technologii w historii naszego gatunku oraz dowodzą, że homininy potrafiły planować, wykorzystywać środowisko i przetwarzać surowce. Odkrycia babki i wnuczki Niestety, w przypadku pierwszego odkrycia P. boisei w 1959, potwierdzenie tej tezy było niemożliwe, bo w odkrytych szczątkach brakowało rąk. Dopiero teraz odnalezienie pary dłoni P. boisei potwierdziło zręczność naszych przodków. Co ciekawe odkrycia tego dokonała wnuczka Mary Leakey – Louise Leakey, paleontolożka z Uniwersytetu Stony Brook w Nowym Jorku. Wraz ze swoją grupą badawczą odnalazła niepełny szkielet osobnika P. boisei w okolicach jeziora Turkana w Kenii. W tym m.in. dłonie, czaszkę oraz fragmenty stóp należące prawdopodobnie do samca. Dodajmy, że odnalezienie w miarę kompletnej dłoni hominina to niezwykle rzadkie wydarzenie. Żelazny uścisk dłoni Według członkini zespołu, Carrie Mongle, dłonie miały proporcje zbliżone do ludzkich i prostsze palce niż u wcześniejszych gatunków homininów. – Są mniej więcej tej samej wielkości co moje dłonie, ale znacznie masywniejsze — mówi badaczka. Wydają się połączeniem cech ludzkich i gorylich: kciuk i palce mają proporcje podobne do ludzkich, natomiast reszta kości jest dużo masywniejsza, co wskazuje na ogromną siłę, typową dla goryli. – Uścisk dłoni z takim osobnikiem byłby zupełnie inny niż z przeciętnym człowiekiem — dodaje Mongle. Badania terenowe wykazały, że również inne, wcześniejsze gatunki homininów potrafiły tworzyć narzędzia, więc P. boisei nie był pierwszym ich twórcą. Jednak, jak podkreśla Mongle, naukowcy długo wahali się, czy przypisać narzędzia olduwajskie temu gatunkowi, bo w tych samych miejscach znajdowano również szczątki Homo habilis — bliższego krewnego człowieka współczesnego. Między małpą a człowiekiem W pobliżu nowoodkrytego stanowiska nie znaleziono narzędzi, ale już sama budowa dłoni wskazuje, że P. boisei mógł wykonywać precyzyjne chwyty, podobnie jak my. Zdaniem Juliena Louysa z Uniwersytetu Griffitha w Brisbane (Australia) odkrycie to wypełnia wiele luk w wiedzy o anatomii dawnych homininów, a zwłaszcza o Paranthropus. – Największym zaskoczeniem okazało się podobieństwo niektórych części dłoni do goryli. Pod względem zachowania przedstawiciele P. boisei musieli mieć pewne cechy wspólne z gorylami, choć zachowywali też elementy typowo ludzkie — mówi Louys. Amy Mosig Way z Australijskiego Muzeum w Sydney zauważa, że nawet współczesne goryle potrafią uderzać kamieniami o siebie, wykorzystując je jako narzędzia. – Najważniejsze pytanie brzmi: czy wytwarzanie narzędzi kamiennych było elementem ich zachowania? Na tym etapie możemy stwierdzić jedynie, że teoretycznie byli w stanie uderzać kamieniami o siebie, by je obrabiać – twierdzi uczona. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Był bardzo wrażliwym chłopcem” – urodził w nieznanych okolicznościach, jego śmierć owiana jest tajemnicą
Kaspar Hauser, postać o niezwykłej i tajemniczej historii, do dziś fascynuje badaczy i artystów. Nagłe pojawienie się młodego mężczyzny w Norymberdze w 1828 roku, życie w izolacji oraz niejasna śmierć sprawiają, że jest jedną z najbardziej intrygujących zagadek XIX wieku. Poznaj zagadkowe losy Kaspara Hausera i hipotezy na temat jego pochodzenia.
Spis treści: Kim był Kaspar Hauser – okoliczności pojawienia się i pierwsze lata w Norymberdze Życie w izolacji i próby integracji – edukacja, rozwój i odbiór społeczny Tajemnicza śmierć i teorie dotyczące pochodzenia Kaspara Hausera Wpływ historii Kaspara Hausera na kulturę Najważniejsze hipotezy naukowe i badania nad przypadkiem Kaspara Hausera Historia Kaspara Hausera to jeden z najbardziej intrygujących przypadków w historii XIX-wiecznej Europy, który wciąż stanowi wyzwanie dla badaczy, psychologów oraz miłośników zagadek. Nagłe pojawienie się chłopca w Norymberdze, osobliwe pochodzenie, życie w izolacji oraz niejasne okoliczności śmierci przyczyniły się do powstania licznych hipotez i mitów. Współcześnie historia ta pozostaje źródłem refleksji nad granicami człowieczeństwa oraz rolą wychowania. Kim był Kaspar Hauser – okoliczności pojawienia się i pierwsze lata w Norymberdze Kaspar Hauser pojawił się nagle 26 maja 1828 roku na placu Unschlittplatz w Norymberdze. Był wychudzonym, zaniedbanym nastolatkiem, nieznającym języka i otaczającego go świata. Miał przy sobie dwa anonimowe listy: pierwszy zawierał datę jego urodzenia oraz lakoniczną informację, że jego ojciec był kawalerzystą; drugi adresowany był do kapitana 4. szwadronu kawalerii. Chłopiec nie potrafił czytać, pisać ani mówić, powtarzał jedynie: „Chciałbym być kawalerzystą, jak mój ojciec”, a na inne pytania odpowiadał: „Nie wiem”. W ciągu pierwszych tygodni spędzonych w Norymberdze nauczył się podstaw języka niemieckiego. Dopiero po pewnym czasie był w stanie wyjaśnić, że przez niemal całe życie przebywał w ciemnej, zamkniętej celi, gdzie jedynym towarzystwem był drewniany konik i słomiane posłanie. Żywił się głównie chlebem i wodą, a od czasu do czasu otrzymywał środek nasenny. Po jego zażyciu budził się ostrzyżony i w czystym ubraniu. Wstępne śledztwo przeprowadzone przez lokalne władze nie przyniosło odpowiedzi na pytanie o prawdziwe pochodzenie chłopca. Sprawą zainteresowała się prasa oraz wybitni uczeni, co sprawiło, że historia Kaspara Hausera szybko stała się międzynarodową sensacją. Życie w izolacji i próby integracji – edukacja, rozwój i odbiór społeczny Izolacja, w jakiej dorastał Kaspar Hauser, stała się przedmiotem zainteresowania ówczesnych psychologów, filozofów i pedagogów. Jego przypadek był uważany za niezwykle cenny dla badań nad wpływem środowiska i socjalizacji na rozwój człowieka. Badacze odnosili się do koncepcji „człowieka naturalnego” według Jeana-Jacques’a Rousseau, który postulował, że jednostka rozwija się w pełni tylko w kontakcie z innymi ludźmi i kulturą. W Norymberdze Kaspar Hauser szybko zdobył sympatię mieszkańców. Podjęto próby jego edukacji i integracji społecznej. Chłopcem opiekował się m.in. profesor Georg Friedrich Daumer, który starał się nauczyć go podstaw czytania, pisania, zasad religii oraz zachowań społecznych. Daumer odnotowywał jednak, że Kaspar był bardzo wrażliwy, skłonny do melancholii i miał trudności z adaptacją do nowych warunków życia. Jego historia stała się inspiracją dla licznych dzieł literackich i artystycznych. Paul Verlaine poświęcił mu wiersz „Kaspar Hauser śpiewa” w zbiorze „Sagesse”, a niemiecki pisarz Jakob Wassermann stworzył powieść „Kaspar Hauser czyli dziecię Europy”. Tajemnicza śmierć i teorie dotyczące pochodzenia Kaspara Hausera 11 grudnia 1833 roku Kaspar Hauser został śmiertelnie ugodzony nożem w parku Ansbach. Trzy dni później zmarł, nie zdradzając tożsamości sprawcy ani okoliczności ataku. Na jego nagrobku wyryto słowa: „Tu spoczywa Kaspar Hauser, zagadka swoich czasów. Narodził się w nieznanych okolicznościach, jego śmierć owiana jest tajemnicą”. Już za życia Kaspara pojawiły się spekulacje, że jest on dzieckiem pochodzącym z arystokratycznej rodziny. Najpopularniejsza hipoteza głosi, iż był prawowitym następcą tronu Wielkiego Księstwa Badenii, synem Karola Badenii i Stephanie de Beauharnais (przybranej córki Napoleona Bonaparte). Miał zostać podmieniony z martwym niemowlęciem jednej ze służących, a następnie uwięziony dla celów politycznych. W 2002 roku naukowcy z Uniwersytetu w Münster przeprowadzili analizę DNA mającą na celu potwierdzenie lub wykluczenie tej hipotezy. Wyniki testów nie pozwoliły na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, choć nie wykluczyły jego arystokratycznego pochodzenia. Wpływ historii Kaspara Hausera na kulturę Zagadkowa historia Kaspara Hausera szybko przeniknęła do kultury popularnej oraz rozważań filozoficznych. Postać tajemniczego i nieszczęśliwego chłopca stała się symbolem człowieka pozbawionego kontaktu ze społeczeństwem i wychowywanego w kompletnej izolacji. Inspiracje te wykorzystali twórcy filmów, książek oraz artyści wizualni. Jednym z najważniejszych dzieł jest film Wernera Herzoga „Zagadka Kaspara Hausera” z 1974 roku, który otrzymał liczne nagrody i uznanie krytyków. W polskiej kulturze również odnajdujemy ślady tej historii. Grzegorz Ciechowski napisał piosenkę „Kaspar Hauser”, a postać chłopca była przedmiotem refleksji filozoficznych oraz artystycznych w wielu publikacjach i esejach. Najważniejsze hipotezy naukowe i badania nad przypadkiem Kaspara Hausera Przypadek Kaspara Hausera był i jest analizowany przez badaczy z różnych dziedzin nauki – od psychologii przez medycynę sądową po socjologię i antropologię kulturową. W 2023 roku badacze z uniwersytetu w Moguncji postanowili raz na zawsze rozstrzygnąć, kim naprawdę był Kaspar Hauser. Przeanalizowano DNA pobrane z przedmiotów należących do chłopca oraz porównano je z materiałem genetycznym potomków rodziny badeńskiej. Wyniki nie pozostawiły wątpliwości – Hauser nie był zaginionym księciem Badenii, jak przez dekady sugerowały teorie spiskowe. Analizy genetyczne wykazały, że wspólne pochodzenie z rodziną wielkoksiążęcą jest wykluczone, co definitywnie obala jedną z najsłynniejszych legend XIX wieku. Niektórzy uczeni wysuwali hipotezy, że Kaspar Hauser mógł być oszustem, osobą chorą psychicznie lub wykorzystaną do politycznych intryg. Część badań skupia się na analizie motywacji osób, które mogły przyczynić się do jego izolacji oraz tragicznego końca. Jednak brak jednoznacznych dowodów sprawia, że zagadka pozostaje nierozwiązana. Źródła: Uniwersytet Jagielloński, Polskie Radio, Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Niezwykłe struktury w Andach zaskoczyły naukowców. Tego się nie spodziewali
Kamienne pułapki w Andach, zbudowane nawet 6000 lat temu, mogły służyć do królewskich polowań na dzikie zwierzęta. Nowe odkrycia ujawniają skalę i złożoność dawnych technik łowieckich w Ameryce Południowej.
Spis treści: Pierwsze ślady zagadkowych budowli w Chile Odkrycie znaczenia chacu Zaskakujące podobieństwa z Bliskim Wschodem Nowoczesna technologia w służbie archeologii Przeglądając zdjęcia satelitarne Andów, archeolog Adrián Oyaneder natknął się na coś, co wprawiło go w osłupienie. Wśród śladów dawnych obozowisk zauważył 76 kamiennych murów – ustawionych w zagadkowe kształty litery „V”, z których niektóre miały ponad 150 metrów długości. Do dziś nikt nie wiedział, czemu służyły. Pierwsze ślady zagadkowych budowli w Chile Oyaneder, wychowany w Chile, jest archeologiem na Uniwersytecie w Exeter w Anglii i bada dawne cywilizacje Ameryki Południowej. Gdy przeglądał zdjęcia satelitarne odległej doliny w północnym Chile zwanej dorzeczem rzeki Camarones, nie umiał nazwać tego, co widział na ekranie. – Trafiałem na dziesiątki długich murów – opowiada Oyaneder. – Pomyślałem, że może szwankuje monitor albo mój wzrok. Długie kamienne ściany – wiele o długości około 150 metrów i wysokości około 1,5 metra – zbudowano na stromych zboczach. Często tworzyły pary zbiegające się w „V” i prowadzące do kolistych kamiennych zagród. Odkrycie znaczenia chacu Gdy Oyaneder dotarł pieszo do części z tych konstrukcji, okazało się, że nawet miejscowi nie wiedzą, jak je nazywać ani czemu służyły. Mówili o nich trampas para burros, czyli „pułapki na osły”. To był trop. Żeby rozwikłać zagadkę, Oyaneder przeszukał stare raporty archeologiczne – głównie z XX-wiecznego Peru. Wtedy zrozumiał, czym są te struktury. Teksty z Peru opisywały wielkie kamienne instalacje zwane chacu, których Inkowie używali podczas „królewskich polowań” do chwytania wikunii – futrzastych zwierząt przypominających małe lamy. W badaniu opublikowanym w tym tygodniu w Antiquity Oyaneder sugeruje, że konstrukcje odkryte w Chile to dawne pułapki dla zwierząt podobne do peruwiańskich. Część z nich może liczyć około 6000 lat, a niektóre były używane jeszcze kilkaset lat temu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-14-112225-Satellites-spotted-76-strange-stone-structures-in-the-Andes.-Scientists-now-know-1409a85.png" width="540" height="793" alt="Wikunie kierowane są do zagrody otoczonej kamiennym murem, gdzie są liczone i sortowane. Peru, 1973 r. Fot. William Franklin / Nat Geo Image Collection" title="Wikunie kierowane są do zagrody otoczonej kamiennym murem, gdzie są liczone i sortowane. Peru, 1973 r. Fot. William Franklin / Nat Geo Image Collection" /> Wygląda na to, że te nowo zidentyfikowane chacu również służyły do łapania wikunii, które kiedyś były tu liczne, ale po przybyciu Hiszpanów zostały niemal wytępione. Naskalne przedstawienia z Andów pokazują, jak wikunie spędzano do chacu. Pułapki znajdują się na dużych wysokościach – zwykle powyżej 2 700 metrów n.p.m. – gdzie niegdyś wędrowały dzikie stada wikunii. Zaskakujące podobieństwa z Bliskim Wschodem Oyaneder zidentyfikował także ślady blisko 800 kamiennych schronów i obozowisk w pobliżu, które prawdopodobnie były schronieniem dla myśliwych. To wskazuje, że taki sposób polowania był o wiele powszechniejszy, niż sądzili archeolodzy. Odkrycie ujawnia nowy obszar, w którym podobne pułapki na dzikie stada występowały na szeroką skalę – i sugeruje, że inne części Andów mogą kryć podobne ruiny. Nowe badanie jest interesujące również dlatego, że archeolodzy znaleźli niemal identyczne starożytne pułapki w innych częściach świata, gdzie nie było kontaktu z dawną Ameryką Południową. Te struktury, nazywane czasem „pustynnymi latawcami” ze względu na kształt, udokumentowano w Jordanii, Arabii Saudyjskiej i Uzbekistanie. Niektóre liczą tysiące lat. Dowody sugerują, że również służyły do kierowania pędzących stad dzikich zwierząt – zwykle gazeli, ale być może także dzikich wielbłądów – wzdłuż kamiennych ścian i spychania ich do jam, gdzie dokonywano uboju. Oyaneder uważa, że to przykłady równoległego rozwoju – tego, co antropolodzy nazywają konwergencją – gdy różne społeczeństwa niezależnie wypracowują bardzo podobne rozwiązania technologiczne mimo braku kontaktu. – Pomyśl o kształcie prehistorycznych haczyków na ryby. W różnych miejscach świata otrzymujesz podobne rozwiązania, zależnie od gatunku, który chcesz złowić – wyjaśnia. – Z tymi pułapkami jest tak samo. Jeśli masz bardzo płochliwe zwierzęta, niewielką liczbę ludzi i chcesz działać selektywnie albo niewielkim nakładem pracy, to właśnie takie rozwiązanie wybierzesz. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Podczas analizy zdjęć satelitarnych w poszukiwaniu śladów prehistorycznych łowców-zbieraczy Oyanedera zaskoczyła skala występowania chacu w tym regionie. Jego odkrycie pokazuje, że pułapki na dzikie zwierzęta były niegdyś powszechne w dorzeczu rzeki Camarones, a być może i w innych górskich częściach Ameryki Południowej – choć gdzie indziej zachowało się po nich bardzo mało śladów. – Do najnowszego badania nie mieliśmy fizycznych dowodów istnienia więcej niż kilkunastu takich pułapek w całych Andach – mówi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-14-112639-Satellites-spotted-76-strange-stone-structures-in-the-Andes.-Scientists-now-know-21f47b6.png" width="1509" height="810" alt="Trójwymiarowy model fotogrametryczny kamiennej pułapki w kształcie lejka, zlokalizowanej w północnym Chile, w gminie Camarones (region Arica y Parinacota), na wysokości 3800 m n.p.m. Widoczne elementy: 1) zagroda, 2) dwumetrowy spadek terenu, 3) dłuższe, główne ramię oraz 4) krótsze, boczne ramię. /Fot. Adrián Oyaneder" title="Trójwymiarowy model fotogrametryczny kamiennej pułapki w kształcie lejka, zlokalizowanej w północnym Chile, w gminie Camarones (region Arica y Parinacota), na wysokości 3800 m n.p.m. Widoczne elementy: 1) zagroda, 2) dwumetrowy spadek terenu, 3) dłuższe, główne ramię oraz 4) krótsze, boczne ramię. /Fot. Adrián Oyaneder" /> David Kennedy, archeolog i emerytowany profesor Uniwersytetu Australii Zachodniej, niezaangażowany w badanie, ocenia to odkrycie jako znakomite. – Latawce w Chile są bardzo podobne do wielu, które fotografowałem i mapowałem na całym Bliskim Wschodzie – mówi. – Zasada jest prosta i oczywista. Widziałem współczesne przykłady podobnych pułapek używanych do redukcji liczebności kangurów. Odkrycie podważa też dotychczasowe wyobrażenia o lokalnym przejściu od łowiectwa do rolnictwa. Archeolodzy sądzili, że w czasach przybycia hiszpańskich konkwistadorów w latach 30. XVI wieku większość mieszkańców Andów była już pasterzami lub rolnikami, a polowania zanikły niemal tysiąc lat wcześniej. Badania Oyanedera sugerują jednak, że łowy z użyciem chacu współistniały z rolnictwem i hodowlą przez setki lat po podboju hiszpańskim. Rémy Crassard, archeolog z francuskiej agencji badawczej CNRS, który nie brał udziału w badaniu, a wcześniej analizował „pustynne latawce” na Bliskim Wschodzie i w Azji Centralnej, nazywa tę pracę rzetelną i nowatorską. – Przekonująco pokazuje, jak teledetekcja pozwala odsłonić na wielką skalę krajobrazy łowieckie w Andach – mówi. Zastrzega jednak, że o chilijskich chacu wciąż trzeba się wiele dowiedzieć. – Zanim wyciągniemy solidne wnioski chronologiczne, potrzebne będą dalsze wykopaliska. Oyaneder planuje wyszkolić system uczenia maszynowego do przeszukiwania zdjęć satelitarnych w poszukiwaniu śladów chacu w innych andyjskich dolinach. Będzie też kontynuował badania terenowe w dorzeczu rzeki Camarones. To jednak bywa trudna praca. – Zwykle przeglądam Google Earth i szukam dróg albo tego, co wygląda jak drogi. – Czasami pada tak mocno, że drogi po prostu znikają. Do tej pory Oyaneder dotarł pieszo do około dziesięciu nowo odkrytych chacu i udokumentował je metodą trójwymiarowej fotogrametrii. Przeprowadził też wykopaliska na czterech stanowiskach, szukając śladów uwięzionych tam zwierząt. Wykopaliska nie przyniosły jeszcze nowych odpowiedzi, ale badacz szuka dalej. – Krajobraz jest naprawdę surowy – mówi. – Przejście z jednego punktu do drugiego jest trudne i wymaga planowania. W końcu to Andy. Źródło: National Geographic
Arka Noego pełna niespodzianek. Oto lista zwierząt, które się na niej miały znaleźć
Jakie zwierzęta uratowano przed potopem? Lista gatunków, które miały znaleźć się na arce Noego, przez wieki była źródłem licznych sporów. Na liście pojawiały się nie tylko lwy czy słonie, ale i istoty czysto mityczne. Jeden z domnienych pasażerów zaskakuje do dziś.
Spis treści: Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku Wokół zwierząt z arki narosło wiele spekulacji – i to z dobrego powodu. Potop, boski nakaz, charyzmatyczna menażeria: historia z Księgi Rodzaju należy do najsłynniejszych w Biblii. Pytanie, jakie gatunki towarzyszyły Noemu i jego rodzinie na własnoręcznie zbudowanym statku, pozostaje trudne, bo Biblia milczy o konkretnych stworzeniach. Z nazwy pojawiają się tylko dwa ptaki – gołębica i kruk, które Noe wypuścił, by sprawdzić, czy wody już opadły i ziemia znów nadaje się do zamieszkania. To jednak nie powstrzymało artystów ani uczonych przed barwnymi – czasem wręcz niedorzecznymi — domysłami o tym, jakie zwierzęta trafiły na pokład. Takie teorie mówią dziś więcej o epokach, w których powstawały, oraz o rozwoju nauki niż o samej arce. Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Spekulacje na temat zwierząt z arki są niemal tak stare jak sama Biblia. Jedna z najwcześniejszych zachowanych ilustracji sceny biblijnej — na monecie z III w. n.e. – przedstawia arkę oraz dwa ptaki uznawane za nawiązanie do gołębicy, którą Noe wypuścił, by sprawdzić, czy ziemia obeschła. – Naturalnie ciągnie nas do opowieści o zwierzętach – mówi starsza kustoszka w J. Paul Getty Museum w Los Angeles, kuratorka wielu wystaw o średniowiecznych ilustracjach zwierząt. Średniowiecznych ludzi fascynował świat przyrody. Próbowali nadać religijne znaczenie każdemu elementowi historii Noego – od symboliki arki przypominającej kościół, po rzekome rozróżnienie między zwierzętami czystymi i nieczystymi na pokładzie. Artyści i uczeni sporządzali więc listy gatunków oraz barwne opowieści powiązane z narracją o Noem w bestiariach – księgach z moralnymi pouczeniami i licznymi ilustracjami. W rezultacie iluminowane rękopisy i średniowieczne obrazy kipią wyobrażeniami życia zwierząt – morskich i lądowych, które rzekomo ocalały na biblijnym statku. Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Jakie konkretnie gatunki pokazywali średniowieczni artyści? Europejscy twórcy, słabo obeznani z bogactwem światowej fauny, najczęściej wybierali zwierzęta znane z codzienności. W XI-wiecznym rękopisie anglosaskim „Old English Hexateuch” widzimy krowy, kozy i świnie – pospolite w Europie zwierzęta hodowlane – schodzące parami z arki. Bardziej egzotyczne gatunki, obecne w innych manuskryptach, świadczą o rosnących kontaktach średniowiecznej Europy ze światem – najpierw dzięki handlowi, a później dzięki wyprawom i dalekim podróżom. XV-wieczni rzeźbiarze z katedry w Norwich w Anglii przedstawili Noego nie tylko z bydłem i ptactwem, lecz także z małpą. Zwierzę to – choć nierodzime dla północnego klimatu – było już znane z ówczesnych menażerii i dworskich rozrywek. W ikonografii arki pojawiały się też żyrafy, pawie i lwy. Na rzeźbieniach z Norwich znalazło się również stworzenie czysto fantastyczne – jednorożec. – Ludzie w średniowieczu nie mieli Wikipedii, samolotów ani łatwego podróżowania – mówi kustoszka. – Nie mieli realnego dostępu do informacji. Przy tak ograniczonych możliwościach opowieści o nieznanych zwierzętach interpretowano wyobraźnią. Dlatego obok prawdziwych gatunków w bestiariuszach i iluminacjach dotyczących arki widzimy jednorożce, gryfy czy istoty przypominające smoki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-08-132816-Which-animals-could-have-been-on-Noahs-ark--National-Geographic-i-jeszcze-2-s-d9a9d36.png" width="1624" height="751" alt="W 1675 roku Athanasius Kircher opublikował Arca Noë, analizę biblijnej historii Arki Noego. Kircher wysunął hipotezę, że Noe nie musiał ratować tzw. „gatunków hybrydowych” — dlatego ta ilustracja z książki przedstawia niehybrydowe gatunki, które, jego zdaniem, znalazły się na pokładzie Arki." title="W 1675 roku Athanasius Kircher opublikował Arca Noë, analizę biblijnej historii Arki Noego. Kircher wysunął hipotezę, że Noe nie musiał ratować tzw. „gatunków hybrydowych” — dlatego ta ilustracja z książki przedstawia niehybrydowe gatunki, które, jego zdaniem, znalazły się na pokładzie Arki." /> Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Średniowiecznym ludziom mogły wydawać się wiarygodne stworzenia takie jak jednorożce czy smoki. Po reformacji w XVI w. opowieść o arce zaczęto jednak traktować dosłownie – jako wydarzenie historyczne. To postawiło badaczy przed trudnym zadaniem: trzeba było pogodzić detale biblijnej relacji z nowymi ideami naukowymi oraz z niezwykłą różnorodnością zwierząt odkrywanych w epoce intensywnych podróży morskich i eksploracji. W efekcie, jak pisała historyczka nauki Ruth Hill, rozgorzał „najwcześniejszy i najbardziej kontrowersyjny spór o ewolucję gatunków przed Karolem Darwinem.”. Pojawił się wysyp konkurencyjnych teorii o tym, jakie zwierzęta mogły być na arce. Przykład: francuski matematyk Jean Borrell (znany też jako Johannes Buteo) twierdził, że na arce było zaledwie 93 rodzaje ssaków. Reszta – jego zdaniem – powstała samorodnie z błota, więc nie wymagała ratunku. Hiszpański jezuita Benito Pereira podobnie argumentował, że wiele owadów, jak muchy, nie potrzebowało miejsca na statku, bo „rodzą się” z trupów, którymi się żywią. Brytyjski podróżnik Walter Raleigh sądził z kolei, że gatunki „mieszane”, jak muły, nie znalazły się na arce, bo wtedy jeszcze nie istniały. Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku W XVII w. zderzenie nowych odkryć z biblijną narracją stawało się coraz trudniejsze. Jeden z badaczy, niemiecki polihistor i jezuita Athanasius Kircher, spróbował to pogodzić w dziele „Arca Noë” (1675). Opisał w nim dobór zwierząt, opiekę nad nimi i to, jak pomieścić wszystkie gatunki na pokładzie. Poglądy Kirchera na temat życia na arce były szczególnie zapadające w pamięć – zwłaszcza dlatego, że doprowadził on ideę „hybrydyzacji”, rozważaną przez Raleigha i innych ówczesnych uczonych, do granic absurdu. Twierdził, że wiele gatunków lądowych to w rzeczywistości hybrydy i dlatego można je było spokojnie pominąć przy załadunku na arkę. Do takich stworzeń zaliczał m.in. żyrafy, które uważał za hybrydę lamparta i wielbłąda, oraz pancerniki jako rezultat skrzyżowania żółwia z jeżozwierzem. Żadna z tych teorii nie była prawdziwa. Ze względu na możliwość istnienia tych tak zwanych „hybryd” Kircher wyliczał, że Noe potrzebowałby jedynie 130 gatunków czworonożnych ssaków, 30 gatunków węży oraz 150 gatunków ptaków, aby po potopie przywrócić życie na Ziemi. „Kircher doprowadził swój styl badań tak daleko, jak tylko się dało – aż do granicy załamania” – zauważyli naukowcy Olaf Breidbach i Michael T. Ghiselijn na łamach „Proceedings of the California Academy of Sciences”. Pomimo przesady, pomysły Kirchera, Buteo i innych badaczy przyczyniły się do powstania samej koncepcji gatunku biologicznego, której początki sięgają XVI wieku. To pojęcie było wcześniej nieznane – aż do momentu, gdy eksperymenty myślowe z menażerią Noego zmusiły uczonych takich jak Buteo i Kircher do klasyfikowania i porządkowania zwierząt w celu ustalenia, które z nich zasługiwały na miejsce na arce. Koncepcja gatunku narodziła się w samą porę. Jak zauważa Ruth Hill, przekonanie, że wszystkie zwierzęta mogły być pasażerami arki, stawało się już „skrajnie nieprawdopodobne”. Po wiekach momentami fantazyjnych, a momentami analitycznych rozważań na temat zwierząt z arki Noego, naukowcy i artyści poszli dalej – pozostawiając za sobą kluczowe kamienie milowe w rozumieniu świata przyrody. Źródło: National Geographic
Dlaczego ludzkość od zawsze czciła drzewa? Były obiektem kultu nawet w Egipcie
Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. „Drzewo życia” było częścią większości wczesnych religii. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Kult drzew znany jest z całego świata. Co o nim wiemy?
Spis treści: Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa w mitologiach świata Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Żyjący w lęku i izolacji wczesny Homo sapiens szukał pociechy, ciepła i towarzystwa u drzew. Te majestatyczne, milczące stworzenia nie polowały nań, nie robiły mu krzywdy. Żywiły go i zapewniały schronienie. Były jego domem. Jeśli im pozwolił, żyły dłużej od niego. Za najdłużej żyjące drzewo na świecie uznaje się liczącą 4854 lata sosnę długowieczną w Kalifornii – przy czym w Szwecji rośnie świerk, którego wiek wynosi rzekomo 9500 lat. Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa kochano we wszystkich społecznościach prymitywnych. Żyjąc w lasach bądź w ich pobliżu, mając do dyspozycji owoce, cień i inne dobrodziejstwa drzew, wczesny Homo sapiens zaczął uważać je za dobre duchy, cud powszedniego życia, który zawsze był i będzie. To uwielbienie przeobraziło się w formę kultu czy też wiary w drzewa. Drzewo miało esencję witalną, życiodajną siłę, nawet duszę. Nic dziwnego, że leśne duchy, driady, duszki i nimfy baraszkują wśród rytów i pojawiają się w mitach każdej pogańskiej tradycji religijnej. Przez cały okres neolitu drzewo było czymś więcej niż symbolem płodności, krzepy i środków do życia. Stanowiło ucieleśnienie bóstwa, przodka, ducha. Drzewa pełniły funkcję naturalnych pośredników między niebem i ziemią. Jak pisze biolog Amos Dafni, były one „pierwszą świątynią bogów”, a lasy i gaje – „pierwszym miejscem kultu”. Drzewa w mitologiach świata „Drzewo życia” lub „drzewo wiadomości” ozdabia mitologie większości wczesnych religii. Starożytni Chińczycy, którzy generalnie unikali oddawania czci drzewom, szanowali jednak „drzewo życia” i wierzyli, że soki niektórych świętych roślin zapewniają nieśmiertelność. W słynnym odniesieniu do drzew z góry Niu chiński filozof Mencjusz (372–289 p.n.e.) sformułował analogię pomiędzy odżywianiem drzew a moralną uprawą natury ludzkiej. Za święte uważali drzewa Chaldejczycy (ok. 4000 p.n.e.); według jednego z akadyjskich hymnów, należących do najstarszych dzieł literatury, były one „domostwem bogów”. Według wierzeń ludów semickich drzewo było dziełem nieba. Obok każdego ołtarza kananejskiego bóstwa w Palestynie rósł święty krzew. Starożytni Izraelici zwykli stawiać ołtarz pod zielonym drzewem. By przemówić do Mojżesza, Bóg przybrał postać krzewu gorejącego. Za boskie drzewa uważano w starożytnym Egipcie rosnące nad Nilem sykomory. Wierzono, że jedno z drzew tego gatunku rosnące na południu kraju jest żywym ciałem bogini płodności Hator. Egipska dusza, ba, czerpała życiodajne środki właśnie z drzew. W hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie oddawano cześć figowcowi bengalskiemu zwanemu też banjanem. Święte drzewa czcili również starożytni mieszkańcy Japonii, Jawy, Sumatry, Borneo i Mjanmy. Cis i kryptomeria – ikony japońskiej świątyni Suwa – poświęcone były bogini Yasakatome. Najakowie z południowych Indii wierzyli, że drzewa potrafią słuchać i rozumieją ludzką mowę, rozmawiali więc z drzewami, przez co wytworzyła się relacja wzajemnej zależności. Starożytni Persowie, wyznający zaratusztrianizm, czcili drzewa jako mieszkanie bóstwa, dobrych i złych duchów oraz dusz bohaterów. Kluczową rolę w druidyzmie neolitycznej Brytanii odgrywał dąb. Słowo „druid” można przetłumaczyć jako „dębiarz”. Religijni przywódcy wczesnych plemion celtyckich wierzyli, że dąb jest żywym wcieleniem Zeusa. W czasie swoich podbojów w III wieku p.n.e. Celtowie rozpowszechnili kult dębów na terenie Azji Mniejszej i na innych obszarach. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch ogromnych kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Znaleźli je na brzegu Odyn i dwóch pomniejszych bogów, którzy je przycięli, wygładzili i ociosali, tworząc w ten sposób mężczyznę imieniem Askr (jesion) i kobietę imieniem Embla (wiąz). Wikingowie byli „dziećmi jesionu i wiązu”. Starożytne plemiona germańskie poświęcały bogom swoje przepastne puszcze i omszałe gaje. Biada temu, kto odarł korę z ich świętego drzewa. Komuś takiemu rozpłatywano brzuch, wyciągano kiszki i owijano wokół pnia, zastępując uszkodzoną tkankę drzewną żywą tkanką ludzką. Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. To znaczy, że dusza ożywiała drzewo w taki sam sposób, w jaki dusza lub duch ożywiały zwierzę. Ludzie i drzewa stanowili część tego obdarzonego duszą świata przyrody: ludzie pierwotni nie widzieli różnicy pomiędzy „człowiekiem” i „przyrodą”. Według tradycyjnych wierzeń różnych klanów rdzennych mieszkańców Australii drzewa zamieszkiwane były przez duchy przodków. Plemię Dieri z centralnej Australii uważało niektóre drzewa za antropomorficzną postać ich praojców – czyli że dane drzewo było ich przodkiem. Drzew takich nigdy nie ścinano i nie palono: skaleczenie drzewa było równoznaczne ze skrzywdzeniem lub zabiciem przodka. Życie jednostki ludzkiej mogło być powiązane z konkretnym drzewem na zasadzie symbiotycznej relacji; kiedy człowiek umierał, spodziewano się, że uschnie i umrze również jego drzewo. W plemionach maoryskich z dzisiejszej Nowej Zelandii po narodzinach dziecka zakopywano pępowinę w świętym miejscu, a nad nią sadzono młode drzewko. „Rosnące drzewo było tohu oranga, czyli znakiem życia dziecka – pisze antropolog sir James George Frazer – jeśli rosło zdrowo, oznaczało to pomyślność dla dziecka; jeżeli usychało i umierało, rodzice wróżyli maleństwu najgorszy los”. Plemiona irokeskie zamieszkujące brzegi rzeki Mohawk na terenie dzisiejszego stanu Nowy Jork wierzyły, że „każdy gatunek drzewa, krzewu, rośliny i ziela posiada własnego ducha”. W wyobraźni wschodnioafrykańskiego ludu Wanika każde drzewo miało duszę; w szczególności ścięcie palmy kokosowej traktowano na równi z matkobójstwem. W wielu kulturach azjatyckich wierzono, że drzewa wchłaniają dusze zmarłych, dlatego sadzono je nad grobami, składano też ofiary duchom drzew. Wieśniacy w niektórych rejonach Chin sadzili święte drzewa przy drodze na skraju wioski, wierząc, że zamieszkają tam duchy przodków, by chronić żywych. Na Molukach we wschodniej Indonezji nie wolno było niepokoić goździkowca korzennego (czepetki pachnącej), by roślina nie wydała martwych owoców lub całkiem nie przestała owocować. „Nie wolno w ich pobliżu hałasować; w nocy nie wolno przechodzić obok ze światłem czy ogniem; nikomu nie wolno zbliżać się do nich w nakryciu głowy” – wskazuje Frazer. Semangowie z Półwyspu Malajskiego uważali, że dusze ludzkie rosną na drzewie dusz w świecie, którym włada Kari, najwyższy bóg. Stamtąd mieli trafiać do świata ludzi przynoszone przez ptaki, które były zabijane i zjadane przez kobiety przy nadziei, w efekcie czego w płodzie zagnieżdżała się dusza. Uważano nawet, że drzewa mają moc przepowiadania, o czym Sokrates mówi Fajdrosowi: „Toż mowa dębu w świątyni Zeusa w Dodonie miała pierwsza wyrocznię zawierać. Dawni ludzie […] w prostocie ducha umieli i dębu, i głazu posłuchać, byleby tylko prawdę mówił”. Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Ludzkość rewiduje właśnie swój pogląd na to, czy warto było toczyć wojnę z drzewnym królestwem. Po tysiącach lat niszczenia drzew wielu przedstawicieli gatunku Homo sapiens odkryło na nowo w nich ducha czy też „duszę”. Według biologów drzewa wchodzą w relacje z innymi drzewami, dzielą się pożywieniem i komunikują poprzez impulsy elektryczne. W stworzonej przez badacza Jamesa Lovelocka „teorii Gai” drzewom i ich życiodajnym mocom przypada kluczowa rola we Wszechświecie. Według niemieckiego leśnika Petera Wohllebena drzewom przypisuje się nawet osobowość, uczucia i pamięć. Dzięki temu wszystkiemu ożyła na nowo nasza miłość – a wręcz niemal cześć – dla drzew, spowalniając tempo największej w historii masakry jednego organizmu przez inny organizm. To jest przedruk z książki „Dusza. Historia ludzkiego umysłu” autorstwa Paula Hama w przekładzie Filipa Godynia, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Europejska wyspa, która co pół roku zmienia flagę. Wiesz, gdzie leży?
Wyspa Bażantów to unikatowe terytorium na granicy Hiszpanii i Francji, które co 6 miesięcy zmienia właściciela. Nie odbywa się to jednak w wyniku krwawych wojen, a umowy międzynarodowej, która liczy sobie już niemal 170 lat. Jaka jest historia tego niewielkiego skrawka ziemi?
Bidasoa, rzeka w Kraju Basków, jest naturalną granicą pomiędzy terytorium Francji i Hiszpanii. Nieopodal jej ujścia, pomiędzy hiszpańską gminą Irún a francuskim Hendaye, leży mała, niezamieszkana wysepka o długości 200 metrów. Łatwo ją przeoczyć, a to jedno z ciekawszych miejsc Europy – co pół roku przechodzi z rąk do rąk. Wyspa Bażantów, na której nie słychać ptaków Z francuskiego Isla de los Faisanes, po baskijsku Konpantzia czy po prostu Wyspa Bażantów – chociaż ma wiele nazw, jej wyjątkowość nie wynika z obecności fauny. Co więcej, nie uświadczymy tam ani jednego bażanta: jest ona kilkusetmetrowym zielonym płaskowyżem, na którym niekiedy obserwuje się zaledwie kaczki czy łabędzie. Wyróżnia ją coś innego – to najmniejsze na świecie kondominium, czyli obszar dwóch różnych państw. Jest zarządzana zarówno przez Francję, jak i Hiszpanię, a administracja zmienia się co 6 miesięcy. Wyspa Bażantów jest francuska od 1 sierpnia do 31 stycznia, a hiszpańska od 1 lutego do 31 lipca. Teren wyspy jest naprawdę niewielki: jej całkowita powierzchnia wynosi 6830 metrów kwadratowych, czyli nieznacznie mniej niż przeciętnego boiska piłkarskiego. Symboliczne miejsce pojednania To właśnie na Wyspie Bażanów podpisano Traktat Pirenejski, który kończył krwawy konflikt hiszpańsko-francuski z XVII wieku. Osiągnięcie konsensusu zajęło obu krajom aż 24 spotkania, a wszystkie odbywały się właśnie na wyspie położonej pomiędzy zwaśnionymi krajami. Ten teren to symbol zgody pomiędzy narodami. – Ta wyspa symbolizuje dobre stosunki między naszymi dwoma krajami i wiele mówi o naszej jedności. Musimy utrzymać tę silną więź – mówi Javier Diez De Rivera, dowódca bazy morskiej San Sebastian, który dowodził wyspą, gdy znajdowała się w hiszpańskich rękach. Ostateczny charakter rotacyjnej władzy nad wyspą ustalono w 1856 roku za pomocą Traktatu z Bayonne, który ostatecznie ustanowił status kondominium. Ustalono, że Wsypa Bażantów, z którą wiąże się tak wiele wspólnych dla obu narodów pamiątek historycznych, będzie należeć wspólnie do Francji i Hiszpanii. Jedyne kondominium w Europie? Dzisiaj na wyspie rosną drzewa i stoi obelisk upamiętniający przedwieczne porozumienie. Co jakiś czas odwiedzają ją pracownicy rządowi – głównie po to, by kosić trawniki i dbać o dobry stan terenu. Ci oczywiście zmieniają się co pół roku. Niestety, wyspy nie można odwiedzić ze względu na zakaz. Dobry widok rozpościera się jednak z niezbyt odległego mostu łączącego Francję z Hiszpanią. Prądy rzeki sprawiają, że dostęp do samej Isla de los Faisanes jest niebezpieczny, brakuje stałej ochrony czy pomostu do cumowania. To jednak nie jedyne kondominium w Europie. Na naszym kontynencie podobnym miejscem jest np. Jezioro Bodeńskie, którym dzieli się Austria, Niemcy i Szwajcaria czy rzeka Mozela, która jest wspólnym terytorium Niemiec i Luksemburga. Źródło: National Geographic France, BBC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Cienie i triumfy Asyrii: historia jednego z najbardziej brutalnych imperiów starożytności
Imperium asyryjskie przez wieki budziło postrach i podziw – od brutalnych kampanii wojennych po zaawansowaną administrację. Poznaj najważniejsze fakty i odkrycia, które przybliżają historię tego starożytnego mocarstwa.
Spis treści: Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Każde ze starożytnych bliskowschodnich imperiów odcisnęło swoje piętno na kształcie tego obszaru i całego starożytnego świata. Asyria, choć początkowo była jedynie niewielkim państwem-miastem nad środkowym Tygrysem, w ciągu wieków przekształciła się w jedno z najbardziej agresywnych i zorganizowanych imperiów w historii starożytnej Mezopotamii. Ekspansja państwa opierała się na doskonale zorganizowanej armii, umiejętnościach inżynieryjnych oraz brutalnej taktyce podboju, która budziła postrach wśród sąsiadów. Szczyt potęgi Asyrii przypadł na VIII i VII wiek p.n.e., kiedy to imperium kontrolowało rozległe terytoria od Egiptu po Zatokę Perską. Mimo militarnej dominacji i zaawansowanej administracji, imperium nie zdołało utrzymać swojej pozycji, a jego upadek był gwałtowny i nieodwracalny. Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Nawet z współczesnej perspektywy geopolitycznej, granice imperium asyryjskiego robią ogromne wrażenie. W swojej pierwotnej fazie rozwoju, Asyria obejmowała głównie tereny północnego Iraku, koncentrując się wokół żyznej doliny Tygrysu. Jednak dzięki agresywnej i długofalowej polityce ekspansji, imperium sukcesywnie wchłaniało kolejne obszary Bliskiego Wschodu, stając się jednym z najrozleglejszych i najbardziej wpływowych państw starożytności. W okresie swojej największej potęgi, Asyria kontrolowała nie tylko ziemie dzisiejszego Iraku, ale również obszary Syrii, Palestyny, Libanu, Izraela, a także znaczne części Egiptu i Cypru. Kluczowe miasta – Aszur, Kalchu (Kalach) i Niniwa – przekształciły się w potężne ośrodki administracyjne, militarne i religijne, których infrastruktura przewyższała wiele innych starożytnych metropolii. Ich pozycja była tak silna, że przez dekady utrzymywały porządek i wpływy w zróżnicowanych kulturowo i etnicznie regionach imperium. Tymczasem początki Asyrii były skromne – jako państwo-miasto powstałe na gruzach dominacji Akadu, nie zapowiadała ona jeszcze globalnych ambicji imperialnych, które miały zdefiniować kolejne stulecia jej historii. Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Asyria wkroczyła na arenę dziejów około 2025 roku p.n.e., w momencie, gdy imperium III dynastii z Ur zaczęło słabnąć, a centralna władza w południowej Mezopotamii traciła kontrolę nad peryferyjnymi regionami. Jednym z takich ośrodków było miasto Aszur, położone strategicznie nad Tygrysem. Wraz z jego uniezależnieniem się od wpływów sumeryjskich, rozpoczął się tzw. okres staroasyryjski, który stanowił fundament pod przyszłą potęgę imperium. Władcy Aszuru przyjęli tytuł gubernatorów boga Aszura, podkreślając tym samym, że suwerenem państwa był sam bóg, a nie ziemski monarcha. To wyjątkowe podejście do władzy z czasem ugruntowało silną tożsamość religijną i polityczną Asyrii. Około 2000 roku p.n.e., Mezopotamię najechali Amoryci – semicki lud z północno-zachodniej Syrii. W wyniku tych najazdów kontrolę nad Aszurem przejął Szamszi-Adad I, ambitny władca z miasta Terqa. Dzięki jego umiejętnościom politycznym i wojskowym, powstało pierwsze zjednoczone państwo asyryjskie, obejmujące znaczną część północnej Mezopotamii. W krótkim czasie stało się ono silnym ośrodkiem handlu i administracji, zawierając sojusze oraz prowadząc wymianę towarową ze starożytną Babilonią, Elamem oraz miastami Anatolii, m.in. z Kanesz. Po śmierci Szamszi-Adada, władza centralna uległa osłabieniu, co wykorzystał Hammurabi z Babilonu, podporządkowując Asyrię swoim wpływom. W kolejnych stuleciach terytorium to przeszło pod panowanie Hurytów, którzy założyli królestwo Mitanni – dominujące państwo w północnej Mezopotamii od XVI do XIV wieku p.n.e. Okres ten był dla Asyrii czasem politycznej zależności, ale też rozwoju struktur, które w przyszłości umożliwiły jej odrodzenie i ekspansję. Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? XIV wiek p.n.e. oznaczał kres dominacji królestwa Mitanni, które nie zdołało oprzeć się rosnącej sile Hetytów i odradzającej się Asyrii. W decydującym momencie historii na tronie w Aszurze zasiadł Aszur-uballit I, który uznawany jest za twórcę średnioasyryjskiego państwa. Dzięki jego skutecznej polityce wojskowej i dyplomatycznej, Asyria przejęła kontrolę nad znaczną częścią byłych terytoriów Mitanni, rozpoczynając nową fazę ekspansji i konsolidacji władzy. Następcy Aszur-uballita – tacy jak Adad-nirari I – kontynuowali politykę ekspansji, przyłączając m.in. Hanigalbat, Nuzi i Arraphę. Kolejny władca, Tukulti-Ninurta I, poszedł o krok dalej, podporządkowując sobie Babilonię oraz ziemie należące do plemion Nairi w rejonie dzisiejszego wschodniego Anatolii. W tym okresie Asyria osiągnęła pozycję dominującą w północnej Mezopotamii i była jednym z najważniejszych graczy geopolitycznych na Bliskim Wschodzie. Jednak już na przełomie XIII i XII wieku p.n.e., imperium znów znalazło się w kryzysie. Najazdy Ludów Morza – tajemniczych grup etnicznych migrujących z rejonu Morza Śródziemnego – wstrząsnęły stabilnością wielu cywilizacji, w tym także Asyrii. Choć bezpośrednie ataki dotknęły głównie wybrzeża Lewantu i Egiptu, wtórne konsekwencje(przerwanie szlaków handlowych, migracje ludów, destabilizacja regionów) wpłynęły na pogorszenie sytuacji również w Mezopotamii. Odbudowa imperium rozpoczęła się za panowania Tiglat-Pilesera I, jednego z najwybitniejszych władców średnioasyryjskich. Prowadził on liczne kampanie wojenne, podbijając ludy zamieszkujące tereny Armenii i Syrii, jednak jego sukcesy nie były trwałe. Rosnąca presja ze strony Aramejczyków – semickich plemion napływających z zachodu – doprowadziła do utraty kontroli nad strategicznymi regionami oraz ograniczenia dostępu do kluczowych surowców, takich jak metal czy drewno cedrowe. W efekcie, Asyria ponownie weszła w okres regresu, a epoka średnioasyryjska dobiegła końca. Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? X wiek p.n.e. zapoczątkował tzw. okres nowoasyryjski, który był punktem zwrotnym w historii tego starożytnego imperium. To właśnie wtedy Asyria nie tylko odzyskała dawną pozycję, ale przekształciła się w największe i najlepiej zorganizowane imperium swojej epoki. Symboliczny początek tej fazy to objęcie tronu przez Aszurnasirpala II w 884 roku p.n.e., którego panowanie przyniosło konsolidację władzy, reorganizację administracyjną oraz brutalny okres, lecz skuteczne kampanie wojenne. Jego syn, Salmanasar III, kontynuował ekspansję i przejął kontrolę nad Babilonią, podporządkowując również Izrael oraz strategiczne ziemie Lewantu. Dzięki systematycznej ekspansji, granice Asyrii przesunęły się znacznie na zachód i południe, co uczyniło ją jednym z głównych mocarstw w świecie starożytnym. Po okresie stabilizacji, w VIII wieku p.n.e., doszło do przewrotu pałacowego, w wyniku którego tron objął Tiglat-Pileser III – jeden z najwybitniejszych władców nowoasyryjskich. To on zapoczątkował erę, w której Asyria osiągnęła apogeum swojej potęgi militarnej, terytorialnej i administracyjnej. Jego następcy – m.in. Sargon II, Sennacheryb, Asarhaddon i Aszurbanipal – prowadzili nieustanne kampanie wojenne, zdobywając całą Mezopotamię, Lewant, część Arabii, Cypr, a nawet Egipt Dolny. Nowoasyryjski system rządów opierał się na ścisłej centralizacji władzy. Podbite ziemie były przekształcane w prowincje zarządzane przez lojalnych gubernatorów, mianowanych bezpośrednio przez króla. Każda prowincja miała obowiązek płacenia corocznych danin, które stanowiły główne źródło dochodu państwa. W zamian za lojalność gwarantowano pewien poziom autonomii kulturowej, jednak jakiekolwiek oznaki buntu były brutalnie tłumione. Asyryjska administracja i armia działały z zimną precyzją – buntownicy byli eksterminowani, a całe społeczności przesiedlane, co pozwalało na kontrolowanie rozległych i zróżnicowanych etnicznie terytoriów. Ten model imperialnej kontroli i zarządzania przez wieki stał się wzorem dla kolejnych cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Największy rozkwit imperium asyryjskiego – zarówno pod względem terytorialnym, jak i kulturowym – przypadał na panowanie dynastii Sargonidów, zapoczątkowanej przez Sargona II. Choć rządy jego potomków – m.in. Aszurbanipala – cechowały się brutalnością i surową administracją, utrzymanie kontroli nad olbrzymim terytoriumstało się coraz trudniejsze. Imponujące podboje i silna centralizacja nie mogły zrównoważyć rosnących napięć wewnętrznych i zewnętrznych. Pierwszym poważnym ciosem dla stabilności imperium była rebelią w 652 roku p.n.e., kiedy Szamasz-szuma-ukin, brat Aszurbanipala i władca Babilonu, zbuntował się przeciwko jego władzy. Wspierany przez królestwo Elamu oraz inne siły antyasyryjskie, przez pewien czas kontrolował Babilonię, jednak jego próba przejęcia całego imperium zakończyła się porażką. W 646 roku p.n.e., po krwawej kampanii, armia asyryjska zniszczyła Elam, likwidując jedno z najstarszych państw regionu o tajemniczym piśmie. Jednak nawet ta demonstracja siły nie zdołała powstrzymać nadchodzącego kryzysu. Po śmierci Aszurbanipala ok. 631 roku p.n.e., Asyria weszła w okres głębokiej destabilizacji – politycznej, ekonomicznej i militarnej. Babilonia wyzwoliła się spod asyryjskiego panowania, co zapoczątkowało serię buntów i secesji w obrębie imperium. Armia była wycieńczona, aparat administracyjny coraz bardziej niewydolny, a zewnętrzni wrogowie zacieśniali sojusze. Kulminacją upadku było oblężenie i zdobycie Niniwy w 612 roku p.n.e. przez koalicję Babilończyków, Medów i pochodzących z Azji Scytów. Stolica imperium została zburzona, a jej mieszkańcy wymordowani. Choć resztki asyryjskich sił – wspierane przez Egipt – jeszcze przez kilka lat stawiały opór, m.in. w Harranie, był to już jedynie symboliczny finał imperialnej potęgi. Po całkowitym zniszczeniu głównych ośrodków asyryjskich, terytorium imperium zostało podzielone między zwycięzców. Nowe państwo nowobabilońskie, powstałe po wyzwoleniu Babilonu, szybko objęło hegemonię nad Bliskim Wschodem i kontynuowało wiele aspektów asyryjskiej administracji i kultury – ale już bez jej brutalnej siły militarnej. Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Asyria, mimo licznych osiągnięć w dziedzinie administracji, architektury i wojskowości, zapisała się w historii przede wszystkim jako bezlitosna i brutalna potęga militarna, której reputacja budziła grozę na całym Bliskim Wschodzie. Jej dominacja opierała się na terrorze, precyzyjnie zaplanowanych kampaniach wojennych i psychologicznej przemocy, której celem było złamanie ducha walki przeciwników jeszcze przed rozpoczęciem bitwy. Na polu walki Asyryjczycy wykazywali się bezwzględnością, a wobec pojmanych jeńców stosowano metody mające zastraszyć całe narody. Odcinanie uszu i nosa, wykłuwanie oczu, palenie ludzi żywcem czy zabijanie w odosobnieniu na pustyni były częścią znormalizowanej strategii odstraszania. Ci, którzy przeżyli pierwsze starcie, często kończyli życie w męczarniach, służąc jako przestroga dla kolejnych pokoleń. Nie tylko wrogowie na polu bitwy padali ofiarą przemocy – brutalnie karano także wewnętrznych przeciwników i buntowników. W czasie panowania Aszurnasirpala II, obdzieranie żywcem ze skóry przywódców powstań i wieszanie ich skóry na murach miast było regularną praktyką. Nabijanie na pal, zamurowywanie ludzi żywcem czy rozrywanie końmi – to nie makabryczne legendy, lecz część rzeczywistego, państwowego aparatu represji. Źródła tej brutalności tkwią w samej ideologii Asyrii. Miasto Aszur – pierwotna stolica – było poświęcone bogu wojny Aszurowi, który z czasem stał się nadrzędnym bóstwem panteonu i symbolicznym władcą imperium. Wojna była nie tylko koniecznością, ale wręcz świętym obowiązkiem wobec boskiego autorytetu. Dodatkowo, niekorzystne położenie geograficzne – otwarte równiny Mezopotamii bez naturalnych barier obronnych – zmuszało Asyryjczyków do ciągłej mobilizacji wojennej. To wszystko sprawiło, że okupacja asyryjska nie była oparta na konsensusie, lecz na strachu. Okrucieństwo nie było przejawem bestialstwa dla samego bestialstwa – stanowiło chłodno kalkulowaną strategię zarządzania imperium. Dzięki terrorowi, Asyryjczycy mogli kontrolować setki tysięcy ludzi na rozległych obszarach – od Egiptu po Iran – bez konieczności utrzymywania ogromnych garnizonów w każdym mieście. Strach był narzędziem dominacji – bardziej skutecznym niż miecz. Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Historia Asyrii to pasmo wzlotów i spektakularnych upadków, które przez ponad tysiąc lat definiowały polityczną mapę Bliskiego Wschodu. Od momentu powstania aż po tragiczny kres, dzieje imperium były naznaczone momentami przełomowymi, które zadecydowały o jego rozwoju, potędze i ostatecznym upadku. Uniezależnienie się Aszuru od Ibbi-Suena (ok. 2025 p.n.e.) To wydarzenie dało początek staroasyryjskiemu państwu-miastu. Gdy imperium III dynastii z Ur traciło wpływy, Aszur uzyskał samodzielność polityczną, co otworzyło drogę do uformowania pierwszych struktur władzy asyryjskiej. Był to symboliczny akt narodzin Asyrii jako odrębnego bytu politycznego. Panowanie Tiglat-Pilesera I (1114–1076 p.n.e.) Jeden z najwybitniejszych władców okresu średnioasyryjskiego. Jego dalekosiężne kampanie wojenne doprowadziły do podboju terenów aż po wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Był również reformatorem – uporządkował administrację, wspierał rozwój piśmiennictwa i ustanowił precedensy w zakresie organizacji armii. Reformy i ekspansja za panowania Aszurnasirpala II (884–859 p.n.e.) Władca ten zainicjował nowoasyryjską strategię imperialną – brutalną, ale niezwykle skuteczną. Oprócz poszerzenia granic imperium, przekształcił Kalchu (Kalach) w główny ośrodek władzy i centrum kulturalne, rozbudowując pałace, świątynie i system administracyjny. Zniszczenie Babilonu przez Sennacheryba (689 p.n.e.) Po brutalnym stłumieniu buntu w Babilonii, król Sennacheryb nakazał zburzenie całego miasta – aktu bezprecedensowego w historii regionu. To wydarzenie umocniło pozycję Niniwy jako nowej stolicy i centrum politycznego imperium, a zarazem uwidoczniło bezwzględność asyryjskich rządów. Zburzenie Niniwy (612 p.n.e.) – początek końca imperium Zawarty sojusz Medów, Babilończyków i Scytów doprowadził do oblężenia i zniszczenia Niniwy, stolicy imperium. Miasto zostało zrównane z ziemią, a ludność wymordowana. Choć walki trwały jeszcze przez kilka lat, to właśnie 612 rok p.n.e. symbolizuje ostateczny początek upadku Asyrii jako siły politycznej i militarnej. Źródło: National Geographic Polska, Archeology Magazine Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To miejsce mogło być Edenem. Co badacze w nim znaleźli?
Ogród Eden, według Biblii, był ziemskim rajem, z którego zostali wygnani Adam i Ewa. Naukowcy próbują rozwikłać, czy mógł istnieć naprawdę i gdzie ewentualnie się znajdował.
Spis treści: Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Co mówią teologowie i badacze? Tajemnicze cztery rzeki Edenu Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Czy Eden spoczywa pod wodą? Symbol czy miejsce z mapy? Archeolodzy biblijni wykorzystują starożytne teksty i nowoczesną technologię, by odkryć możliwe tropy jednej z największych tajemnic chrześcijaństwa. Kiedy Bóg wygnał Adama i Ewę z Ogrodu Eden, Biblia podaje, że umieścił przy wejściu cheruba i płonący miecz, aby strzegły powrotu ludzi do tego ziemskiego raju. Jednak to jednoznaczne wygnanie nie powstrzymało archeologów, teologów ani turystów przed próbami odnalezienia Edenu. Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Biblijny opis geograficzny daje badaczom pewien punkt zaczepienia. Czytamy, że Eden znajdował się „na wschodzie”, a „w środku ogrodu” rosły Drzewo Życia oraz Drzewo Poznania Dobra i Zła. To właśnie jego owoc zerwała Ewa, mimo zakazu Boga, co doprowadziło do wygnania (Rdz 2:9; Rdz 3:3). Księga Rodzaju (2:10–14) precyzuje jeszcze bardziej: — Z Edenu wypływa rzeka, aby nawadniać ogród, a stamtąd rozdziela się na cztery dopływy. Wymienione są Tygrys i Eufrat, znajdujące się w Azji Południowo-Zachodniej, oraz Piszon i Gichon, których lokalizacji wciąż się poszukuje. Ten stopień szczegółowości jest nietypowy dla Biblii i sprawił, że pierwsi czytelnicy łatwiej uwierzyli w realność Edenu. Co mówią teologowie i badacze? — Uczeni od dawna wysilają wyobraźnię, by określić, czy autor Księgi Rodzaju miał na myśli jakieś konkretne miejsce, czy raczej inspirował się rzeczywistą lokalizacją — mówi Joel Baden, profesor teologii i religioznawstwa na Uniwersytecie Yale. Współcześni badacze wątpią w istnienie Ogrodu Eden. Uważają go raczej za mit wyjaśniający świat, w którym żyjemy. Mimo to niektórzy archeolodzy wciąż szukają rzeczywistego tła jednej z najbardziej znanych biblijnych opowieści. Tajemnicze cztery rzeki Edenu Niektóre elementy geograficzne Edenu można wskazać do dziś. System rzeczny Tygrys–Eufrat jest łatwy do zlokalizowania na mapie i odegrał kluczową rolę w rozwoju starożytnej Mezopotamii. Tygrys wypływa z gór Taurus w Turcji i płynie na południe wzdłuż granicy turecko-syryjskiej, a następnie przez Irak. Tam łączy się z Eufratem, a obie rzeki uchodzą wspólnie do Zatoki Perskiej. Piszon i Gichon są trudniejsze do zidentyfikowania. W Biblii czytamy, że Piszon „opływa cały kraj Chawila, gdzie jest złoto”, a Gichon płynie wokół ziemi Kusz. Uczeni wskazują, że Chawila znajdowała się w południowej Arabii, znanej z bogactwa kruszców. Z kolei lokalizacja Kusz jest bardziej niejasna. Tradycja etiopska utożsamia Gichon z Błękitnym Nilem, co opiera się na wzmiance o „ziemi Kusz”, zwykle identyfikowanej z Sudanem i Etiopią. Jednak ta interpretacja nie zgadza się z opisem w Księdze Rodzaju. Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Choć większość archeologów odrzuca historyczne istnienie Adama i Ewy, powszechnie przyjmuje się, że autorzy Księgi Rodzaju inspirowali się wyjątkowo urodzajnymi terenami bagien w południowym Iraku. Opowieść o Edenie mogła być mitem, ale opartym na bogactwie i kulturze starożytnej Mezopotamii. To właśnie ten region uchodzi za najbardziej prawdopodobne źródło biblijnej historii. Tygrys i Eufrat wspierają teorię mezopotamską. Obie rzeki zasilały rozległą równinę zalewową zwaną Żyznym Półksiężycem. Obejmował on dzisiejszy Irak, Turcję, Syrię, Liban, Palestynę, Izrael i, według niektórych, Egipt. Czy Eden spoczywa pod wodą? W latach 80. XX wieku niemiecki archeolog Juris Zarins wysunął hipotezę, że Eden spoczywa pod wodami Zatoki Perskiej. Według niego Gichon to rzeka Karun w Iranie, a Piszon odpowiada systemowi Wadi al-Batin. Zarins oparł swoje badania na zdjęciach satelitarnych NASA, które ujawniły wyschnięte koryta dwóch dużych rzek płynących niegdyś z Arabii do południowo-zachodniej części Zatoki Perskiej. Kluczowe w tej teorii są zmiany klimatyczne i podnoszenie się poziomu morza. W czasach, gdy spisywano Księgę Rodzaju, topniejący śnieg i lód z gór zasilały te rzeki, czyniąc je potężnymi ciekami wodnymi. Jednak brak dowodów archeologii morskiej sprawia, że teoria Zarinsa jest mocno dyskutowana. — Teoria Zarinsa przeczy Biblii — podkreśla archeolog Joel Klenck. Symbol czy miejsce z mapy? Nie wszyscy uczeni są przekonani, że Ogród Eden istniał naprawdę.Profesor Francesca Stavrakopoulou z Uniwersytetu w Exeter twierdzi, że Eden był przestrzenią symboliczną, opartą na królewskich ogrodach, i że koncepcyjnie umiejscawiano go w samym Jeruzalem. Z kolei Mark Leutcher, profesor judaizmu i Biblii Hebrajskiej, wyjaśnia: — Dla starożytnych autorów i odbiorców Eden nie był jednym miejscem. Ogród symbolizował cały starożytny świat Azji Zachodniej. Oparty na krajobrazach Azji Zachodniej Ogród Eden pozostaje tajemnicą. Mimo braku dowodów wiara w jego istnienie trwa od tysięcy lat, przewyższając wagą same świadectwa archeologiczne. Źródło: National Geographic
Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście na rolnictwo umożliwiło lepsze włączenie do wspólnoty osób starszych i dzieci, co mogło sprzyjać zwiększeniu produkcji żywności. Są też badacze, którzy twierdzą, że ludzie zaczęli polegać na roślinach, które wcześniej modyfikowali w procesie wczesnej uprawy. Z czasem te rośliny stały się zależne od człowieka. Cechy i wynalazki okresu neolitu Niezależnie od przyczyn przejścia od łowiectwa do rolnictwa, ludzie stawali się coraz bardziej osiadli, częściowo dzięki coraz lepszej znajomości uprawy roślin. Szacuje się, że ludzie zbierali rośliny i ich nasiona już około 23 000 lat temu, a pierwsze uprawy zbóż, takich jak pszenica i jęczmień, pojawiły się około 11 000 lat temu. Wkrótce potem zaczęto uprawiać także rośliny bogate w białko, jak groch i soczewicę. Wraz z rozwojem umiejętności rolniczych i postępem technologicznym, rolnicy zaczęli gromadzić nadwyżki nasion i zwiększać plony, co wymagało ich przechowywania. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności – dzięki stabilniejszemu dostępowi do pożywienia — oraz do potrzeby prowadzenia osiadłego trybu życia, niezbędnego do przechowywania nasion i pielęgnowania upraw. Coraz bardziej osiadłe społeczności tworzyły narzędzia kamienne przydatne w pracy na roli – takie jak żarna i sierpy. Rozwijała się również architektura – jak wskazują odkrycia archeologiczne w Sayburç w Turcji, zaczęto wznosić wyraźnie oddzielone przestrzenie mieszkalne i publiczne. Udomowienie zwierząt Wraz z rozwojem rolnictwa rozpoczął się proces udomawiania zwierząt. Dowody na hodowlę owiec i kóz pochodzą z terenów dzisiejszego Iraku i Anatolii (obecnie Turcja) sprzed około 12 000 lat. Udomowione zwierzęta, wykorzystywane do pracy, umożliwiały prowadzenie bardziej intensywnego rolnictwa. Dostarczały również dodatkowego pożywienia w postaci mleka i mięsa, co sprzyjało dalszemu wzrostowi stabilnych populacji ludzkich. Wpływ na życie człowieka Rewolucja rolnicza miała daleko idące konsekwencje. Była powiązana m.in. z narastającymi nierównościami społecznymi — będącymi skutkiem rosnącego uzależnienia ludzi od ziemi i lęku przed niedoborem zasobów. Wiązała się również z pogorszeniem jakości diety oraz wzrostem zachorowań na choroby zakaźne, przenoszone przez udomowione zwierzęta. Z drugiej jednak strony rewolucja neolityczna stworzyła podwaliny pod rozwój nowoczesnych społeczeństw – cywilizacji charakteryzujących się dużymi skupiskami ludności, zaawansowaną technologią oraz rozwojem wiedzy, sztuki i handlu. Źródło: National Geographic
Zaskakujące znalezisko u wybrzeży Egiptu. Czy to trop prowadzący do grobowca Kleopatry?
Zatopiony port odkryty przez badaczkę Kathleen Martínez może zmienić bieg historii. Oto, co znaleziono w pobliżu świątyni Taposiris Magna.
Spis treści: Zatopiony port sprzed 2000 lat Artefakty, tunele i ślady przeszłości Niezwykła postać Kleopatry Poszukiwania grobowca i odkrycia w świątyni Ostatni etap poszukiwań: pod wodą Podczas poszukiwań zaginionego grobowca egipskiej królowej badaczka National Geographic Kathleen Martínez odkryła zatopiony krajobraz w pobliżu ruin Taposiris Magna. Przez dwie dekady Kathleen Martínez, outsiderka w świecie archeologii, szuka grobowca królowej Kleopatry w ukrytych, podziemnych miejscach, które inni odrzucali. Wielu archeologów sądzi, że Kleopatra — ostatnia faraonka Egiptu i władczyni z dynastii Ptolemeuszy — zmarła i została pochowana w pobliżu pałacu królewskiego w Aleksandrii, gdzie się urodziła i rządziła. Martínez, prawniczka karnistka, która została archeolożką i pochodzi z Dominikany, bada przeszłość Kleopatry jak miejsce zbrodni do rozszyfrowania. Jej poszukiwania doprowadziły ją do Taposiris Magna, niedocenionej świątyni około 48 km na zachód od Aleksandrii, w nadmorskim mieście Burg al-Arab. Zatopiony port sprzed 2000 lat Teraz, kilka kilometrów od brzegu w rejonie Taposiris Magna, jej zespół odkrył to, co Martínez uważa za kluczową wskazówkę w liczącej 2000 lat zagadce: zatopiony port na dnie Morza Śródziemnego. Odkrycie ogłosiło w czwartek Egipskie Ministerstwo Turystyki i Prac Archeologicznych. Wskazuje ono, że Taposiris Magna było nie tylko ważnym ośrodkiem religijnym, lecz także znacznie większym niż dotąd sądzono węzłem handlu morskiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-19-133437-Exclusive-Ancient-port-from-Cleopatras-time-found-underwater-in-Egypt--Nation-bc134eb.png" width="1209" height="807" alt="Kathleen Martinez, a Dominican lawyer and archaeologist has been searching for Cleopatra's tomb since 2005. The Taposiris Magna area is where she made the most recent discovery." title="Kathleen Martinez, a Dominican lawyer and archaeologist has been searching for Cleopatra's tomb since 2005. The Taposiris Magna area is where she made the most recent discovery." /> — To czyni świątynię naprawdę ważną — mówi Martínez. — Spełniała wszystkie warunki, by Kleopatra mogła wybrać ją na miejsce wspólnego pochówku z Markiem Antoniuszem, rzymskim politykiem, którego kochała i u boku którego walczyła. Artefakty, tunele i ślady przeszłości W 2022 roku Martínez oraz jej egipsko-dominikański zespół ogłosili odkrycie na ruinach Taposiris Magna całego zespołu artefaktów i struktur z czasów Kleopatry. Znaleźli też tunel o długości ok. 1,31 km, biegnący prosto w stronę morza. Tunel zalegał około 12 m pod ziemią. Był częściowo zalany wodą morską. W środku natrafiono na ceramiczne dzbany i naczynia z epoki Ptolemeuszy. Razem z najnowszym odkryciem na morzu sugeruje to — mówi Martínez — że „port działał w czasach Kleopatry, a nawet wcześniej, u początku dynastii”. Aby zbadać to nieoczekiwane przecięcie lądu i morza, Martínez poprosiła o pomoc archeologa morskiego i badacza National Geographic at Large Boba Ballarda, słynnego odkrywcę wraku „Titanica”. Podczas głębinowych prac trafili na duże, niewątpliwie wykonane ręką człowieka konstrukcje, w tym mocno wypolerowaną posadzkę. — To jeden z tych momentów, kiedy człowiek czuje, że naprawdę żyje — powiedziała Martínez, unosząc się na tratwie na morzu, w scenie uchwyconej do nadchodzącego specjalnego filmu dokumentalnego „Cleopatra’s Final Secret”, którego premiera odbędzie się 25 września na kanale National Geographic. — Nurkowie są na dole — odkryli port! — przekazała Ballardowi przez telefon. — Przez 2 000 lat nikt tam nie był — powiedziała później zespołowi na lądzie. — Jesteśmy pierwsi. Niezwykła postać Kleopatry Kleopatra VII urodziła się w 69 r. p.n.e. Na tron wstąpiła jako osiemnastolatka. Była ostatnią władczynią okresu ptolemejskiego, najdłużej panującej dynastii w starożytnym Egipcie, która objęła władzę w 305 r. p.n.e. po podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego. Martínez podkreśla, że była to niezwykła kobieta, która potrafiła budzić lęk w potężnych mężczyznach. Rzymianie oczerniali Kleopatrę, zwłaszcza za jej związek z Juliuszem Cezarem. — Portretowali ją jako niebezpieczną, egzotyczną kusicielkę, która odciąga szanowanych rzymskich mężów stanu od obowiązków wobec Republiki — mówi Sara E. Cole, kustoszka sztuki starożytnej w J. Paul Getty Museum, niezwiązana z zespołem badającym Taposiris Magna. — Zachodni historycy i artyści chętnie podjęli tę narrację i ją wzmocnili. Dla Martínez życie Kleopatry to lekcja nieugiętego łamania ról przypisanych jej epoce. — Była filozofką. Była lekarką. Była chemiczką. Była specjalistką od kosmetologii. Po zabójstwie Cezara królowa przez jedenaście lat miała namiętny, a zarazem politycznie naładowany związek z jednym z jego generałów i potencjalnych następców, Markiem Antoniuszem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-19-133711-Exclusive-Ancient-port-from-Cleopatras-time-found-underwater-in-Egypt--Nation-dad6107.png" width="1183" height="804" alt="Kleopatra na lewej stronie ściany w świątyni w Denderze — jedno z nielicznych przedstawień, które nosi jej imię. Ukazana jest w roli faraona, składającej ofiary bogom. Towarzysząca jej postać syna z Juliuszem Cezarem miała propagandowo wzmocnić jego pozycję jako następcy. Został jednak pojmany i stracony krótko po śmierci królowej." title="Kleopatra na lewej stronie ściany w świątyni w Denderze — jedno z nielicznych przedstawień, które nosi jej imię. Ukazana jest w roli faraona, składającej ofiary bogom. Towarzysząca jej postać syna z Juliuszem Cezarem miała propagandowo wzmocnić jego pozycję jako następcy. Został jednak pojmany i stracony krótko po śmierci królowej." /> Poszukiwania grobowca i odkrycia w świątyni Plutarch pisał, że Antoniusz i Kleopatra zostali pochowani razem w jej mauzoleum w Aleksandrii. Nigdy jednak nie znaleziono tam dowodów na istnienie grobowca. Miasto w 365 r. n.e. nawiedziły silne trzęsienie ziemi i tsunami. Dziś znaczna część historycznej dzielnicy królewskiej spoczywa ok. 6 m pod wodą. W dążeniu do odkrycia grobowca Martínez wzięła też pod uwagę opór Kleopatry wobec Oktawiana. Jej zdaniem królowa, zamiast poddać się Rzymowi, obmyśliła plan zniknięcia. Ukryła swoje ciało wraz z ciałem Antoniusza w miejscu, którego Rzymianie nawet nie braliby pod uwagę. — Musiała wybrać lokalizację, w której mogłaby czuć się bezpiecznie w swoim życiu pozagrobowym u boku Marka Antoniusza — mówi Martínez. Przeanalizowała wszystkie możliwe świątynie, do których królowa mogła dotrzeć z Aleksandrii w ciągu jednego dnia. Ostatecznie zawęziła poszukiwania do Taposiris Magna i w październiku 2005 r. jej zespół rozpoczął tam prace. Ekspedycja przyniosła serię niezwykłych odkryć. Zespół Martínez wydobył m.in. płytę fundacyjną z inskrypcją w języku greckim i hieroglifami, wskazującą, że świątynia została poświęcona bogini Izydzie. To ważny trop, bo wielu uważało Kleopatrę za wcielenie Izydy. Dla Martínez naturalne jest, że królowa chciałaby spocząć w świątyni Izydy — bogini, z którą głęboko się utożsamiała. Ostatni etap poszukiwań: pod wodą Na terenie świątyni, we współpracy z Universidad Nacional Pedro Henríquez Ureña w Santo Domingo, zespół odkrył setki ludzkich szczątków, w tym mumie niegdyś pokryte złotą folią, a także ceramikę i ponad 300 monet, z których część nosi wizerunek Kleopatry. Egipskie Ministerstwo Turystyki i Starożytności poinformowało w grudniu, że ceramika datowana jest na okres panowania Kleopatry, 51–30 r. p.n.e. — Do tej pory znaleźliśmy ponad 2 600 obiektów w miejscu, gdzie wszyscy sądzili, że nie ma nic — mówi Martínez. — Zmieniliśmy historię tego obszaru, mimo że nie odkryliśmy grobowca Kleopatry. Udowodniłam, że wszyscy ci profesorowie się mylili. — Niezależnie jednak od tego, czy Taposiris Magna ma związek z pochówkiem Kleopatry — zauważa Cole — Martínez i jej zespół najwyraźniej dokonują tam ważnych odkryć, które mogą poszerzyć naszą wiedzę o okresie ptolemejskim w Egipcie i o samym kompleksie świątynnym. Martínez uważa, że ciało Kleopatry przetransportowano do Taposiris Magna i być może niesiono przez tunel, zanim je pochowano — ukryte i poza zasięgiem Rzymian. Na przestrzeni stuleci egipskie wybrzeże nawiedziły co najmniej 23 trzęsienia ziemi (320–1303 r. n.e.), przez co części Taposiris Magna zapadły się pod wodę. Najnowsze odkrycie na dnie morza wpisuje się w dwie dekady zbierania dowodów. Poszerza obszar poszukiwań i potwierdza znaczenie świątyni w epoce Kleopatry. W trakcie podwodnych badań, prowadzonych także z pomocą egipskiej marynarki wojennej, zespół Ballarda najpierw natrafił na kamienne zagłębienia, w których dawno temu rybacy przechowywali sprzęt, np. sieci i ciężarki. Wskazuje to, że niegdyś musiało to być wybrzeże. Wykorzystując sonar, naukowcy zmapowali dno. Tam nurkowie odkryli mnóstwo starożytnych reliktów. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-19-133935-Exclusive-Ancient-port-from-Cleopatras-time-found-underwater-in-Egypt--Nation-b134285.png" width="1081" height="815" alt="Trójwymiarowa wizualizacja stworzona metodą fotogrametrii przedstawia podwodną strukturę „Salam 5”, zbadaną przez nurków." title="Trójwymiarowa wizualizacja stworzona metodą fotogrametrii przedstawia podwodną strukturę „Salam 5”, zbadaną przez nurków." /> — Zaczęliśmy dostrzegać struktury — mówi Ballard. Był to szereg kolosalnych konstrukcji przykrytych osadem, ustawionych w rzędach i mających ponad 6 m wysokości — zblokowane ciosy, kolumny, gładkie kamienie, a także liczne kotwice i amfory (naczynia używane przez Greków i Rzymian do transportu towarów). Dowody sugerują, że mógł to być port połączony z Taposiris Magna, używany w czasach Kleopatry. — Znaleźliśmy go — dodaje Ballard. — A tunel wskazywał prosto na niego. Jednemu ze stanowisk nadano nazwę „Salam 5”. Znajdowało się tam kilka wysokich, płaskich, prostokątnych kamiennych struktur. Nurkowie odkryli również bazaltową bazę przypominającą cokoły połamanych posągów ze świątyni Taposiris Magna. W pobliżu znaleziono inny kamienny obiekt z trzema filarami, ochrzczony mianem „Trzech Sióstr”. Dla Martínez odkrycie zatopionego portu to kolejny krok ku celowi. — Będziemy kontynuować poszukiwania na lądzie i pod wodą — mówi. — To dopiero początek ogromnego zadania. Ballard sporządził szczegółową mapę techniczną obejmującą około 9,7 km kw. kluczowych obszarów. Zawiera ona obrazy portu, zatopionego pasa brzegowego i innych struktur. Zgodnie z tą mapą Martínez i jej zespół planują jeszcze we wrześniu rozpocząć nowe wykopaliska z użyciem wierteł i zespołów nurków, koncentrując się na „Salam 5”. — Nikt nie powie mi, że Kleopatry nie ma w Taposiris Magna — podkreśla Martínez. — Żeby to stwierdzić, trzeba by przekopać cały obszar i niczego nie znaleźć. Martínez pozostaje nieustępliwa. — Nie przestanę. Czuję, że grobowiec Kleopatry jest bliżej niż kiedykolwiek. — Dla mnie to kwestia czasu. Źródło: National Geographic
Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
Kolejny sezon „1670” bije rekordy popularności na Netflixie, a wiele osób ocenia serial jako najlepszą polską produkcję komediową ostatnich lat. Przygody Jana Pawła Adamczewskiego to jednak nie tylko okazja do śmiechu, ale także zainteresowania się historią Polski XVII wieku. Tło historyczne serialu jest bardzo ciekawe i warto je poznać, by móc docenić „smaczki” ukryte w produkcji.
Spis treści: Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Barok, sarmaci i polska wieś Pełen śmiechu i żartów serial „1670” rozgrywa się w gorącym okresie w historii Polski. Dla Rzeczypospolitej XVII wiek to stulecie wojen: nasz kraj uwikłany był w konflikty z niemalże wszystkimi sąsiadami, a wiele części królestwa zostało zniszczone. A zamawiano przecież pomyślność dla Polski! Wojny miały bezpośredni wpływ na losy polskiej szlachty epoki baroku, które sportretowane są w serialu. Co warto wiedzieć? Przygotujcie się na drobne spojlery. Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem Główną osią 2. sezonu serialu są dożynki królewskie, na których ma pojawić się sam monarcha. Kto rządził w tym czasie Rzeczpospolitą? Ponad 80-letnie panowanie pochodzących ze Szwecji Wazów zakończyło się w 1668 roku, kiedy abdykował a następnie zmarł Jan II Kazimierz Waza. Nie cieszył się on dużą popularnością, a jego rządy przypadły na czas brutalnych wojen z Kozakami, Moskwą czy potopu szwedzkiego wynikającego między innymi ze sporów dynastycznych wewnątrz rodziny Wazów. W 1670 królem Polski jest Michał Korybut Wiśniowiecki – polski król, magnat wybrany na zasadzie wolnej elekcji i jednocześnie według historyków jeden z najgorszych monarchów w historii Polski. Jego panowanie to czas wewnętrznej anarchii szlachty – co możemy zobaczyć w serialu – a także wielkiej wojny z Imperium Osmańskim. Zginął przedwcześnie w 1673 roku, przygotowując się do zerwania traktatu pokojowego z Turkami. „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Sam Jan Paweł Adamczewski mówi w serialu, że pochodzi z „pokolenia traumy potopu szwedzkiego”. Nie da się ukryć, że na szlachcicach epoki baroku wojna ze Szwedami odcisnęła wyraźne piętno. Brutalny najazd Skandynawów dowodzonych przez króla Karola X Gustawa (również Wazę) rozpoczął się w 1655 roku i zakończył pełnym sukcesem. Szwedzi wyruszyli na Rzeczpospolitą na flocie złożonej z 39 okrętów, na ląd schodząc w Szczecinie, który od kilkudziesięciu lat znajdował się wtedy pod ich kontrolą. Inwazja nie była trudna, bo niebronione granice stały otworem – zbuntowana przed królem szlachta odmawiała uchwalenia nowych podatków, a wojska uwikłane były w wojnę z Moskwą. Powody potopu – czemu Szwedzi zaatakowali? Przyczyna ataku Szwecji na Polskę była prosta: Jan II Kazimierz Waza, król Polski, wciąż utrzymywał, że jest legalnym królem skandynawskiego państwa. Pozwalał sobie nawet na afronty dyplomatyczne, mimo że większość polskich wojsk znajdowała się na wschodzie kraju. Karol Gustaw widział więc okazję na łatwe zwycięstwo i miał wyraźny, propagandowy powód do wojny. Szwedzi dosłownie „zalali” tereny Korony. Zbuntowana szlachta nie podejmowała wielkich walk, a król został w końcu wygnany z kraju. Przełomowa okazała się dopiero obrona Jasnej Góry, która podniosła morale Polaków i pozwoliła wygnać Skandynawów z kraju w roku 1656. Zanim to jednak nastąpiło, dokonali oni największej grabieży w dziejach Polski. Nie ma się więc co dziwić, że w serialu na każde wspomnienie Szwedów szlachcice spluwają. Łagodnie mówiąc – nie przepadali za najeźdźcami. Od zakończenia wojny minęło 10 lat – w 1660 roku podpisano pokój w Oliwie. Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Wszyscy słyszeliśmy o słynnej Odsieczy Wiedeńskiej, kiedy to w 1683 roku król Polski Jan III Sobieski wygnał Turków spod obecnej stolicy Austrii. W czasach Jana Pawła Adamczewskiego konflikt z Osmanami nie był jednak w tak zaawansowanej fazie. W pierwszym odcinku 2. sezonu widzimy sarmatów w Turcji na negocjacjach w Al-Inkluziw. Chociaż nazwa miejscowości to oczywisty żart, to w 1670 roku relacje między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim zdecydowanie były napięte. O ile wątpliwa jest możliwość wizyty w Turcji podrzędnego polskiego szlachcica, to ukazany na ekranie temat rozmów z Osmanami mógł być dosyć trafiony. Dotyczyły one statusu Kozaków (którzy wówczas uznali nad sobą zwierzchnictwo Turcji), popierania Habsburgów oraz Mołdawii, która była niegdyś lennem Polski, a na którą Osmanie mieli chrapkę. I chociaż umowa dyplomatyczna wynegocjowana przez Jana Pawła określana jest sukcesem, to rzeczywistość była nieco bardziej brutalna. Turcy zaatakowali Rzeczpospolitą w 1672 roku, co rozpoczęło krwawą wojnę. Po początkowych zwycięstwach ponieśli oni klęskę pod Chocimiem z rąk hetmana Jana Sobieskiego – pojawiającego się z resztą w serialu – późniejszego króla Polski. Między innymi to wydarzenie otworzyło mu drogę do korony po zmarłym Wiśniowieckim. Osmani, dzięki męstwu i geniuszowi strategicznemu, ochrzcili go nawet „Lwem Lechistanu”. Barok, sarmaci i polska wieś „1670” jest świetnym sposobem na zainteresowanie szerszej publiczności historią baroku w Polsce – warto pamiętać, że historia ta nie dzieje się w średniowieczu, które skończyło się w Europie w 1453 roku w związku z upadkiem Konstantynopola. Serial w nieco krzywym zwierciadle pokazuje przywary polskiej szlachty, w której jak w lustrze możemy przejrzeć się wszyscy – współcześni Polacy. Warto jednak znać szersze tło historyczne przedstawionych na ekranie wydarzeń i zdawać sobie sprawę, że prezentowana na nim satyra nie zawsze jest zgodna z prawdą historyczną. Źródło: Netflix, wielkahistoria.pl, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak polscy chłopi i niemieccy koloniści radzili sobie z wylewającą Wisłą? Dwie odmienne strategie walki z żywiołem
Wylewająca rzeka była problemem, który od zarania dziejów towarzyszył nadwiślańskiemu osadnictwu. Radzono sobie z nim w różny sposób: szczególnie dobrze widać to na przykładzie mazowieckiego Kazunia, w którym polscy chłopi i niemieccy osadnicy dzielili ze sobą nadrzeczny teren. Co ich różniło?
Dr Łukasz Sobechowicz, historyk z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, wraz ze swoim zespołem przeanalizował to, w jakie interakcje ze środowiskiem naturalnym wchodzili nadwiślańscy osadnicy od początku XIX wieku do I wojny światowej. Nie tylko ci polscy. Celem badaczy było wskazanie różnic pomiędzy poszczególnymi grupami. Polak Niemcowi sąsiadem Jako przykład badacze wybrali Kazuń – niewielką parafię leżącą na północ od puszczy Kampinoskiej, gdzie żyły dwie zupełnie odmienne społeczności: lokalni polscy chłopi i tzw. Olędrzy. Takim mianem przyjęto nazywać nie tylko holenderskich, ale też niemieckich osadników sprowadzanych na polskie ziemie już w XVI wieku. Grupy te w radykalnie odmienny sposób radziły sobie z powodziami. W badaniach wzięto pod uwagę szereg danych. Udało się dotrzeć do starych ksiąg zwierających daty urodzin i zgonów, danych o cenach żywności czy historycznych map. Pobrano nawet materiał z dna jeziora, który dostarczył wielu informacji o ekosystemie minionych wieków. Różnice kulturowe, religijne i językowe Podejście do gospodarki i środowiska obydwu żyjących po sąsiedzku grup było skrajnie różne. Zachodnią część parafii zamieszkiwali katoliccy chłopi, a wschodnią – odrzuconą przez Polaków ze względu na częste zalewanie przez Wisłę – niemieccy koloniści mennoniccy, czyli protestanci. Byli to wolni ludzie, którzy dzierżawili ziemię od szlachty, duchowieństwa czy króla. Sobiechowicz wskazuje, że sposób odpowiedzi obu grup na stresy środowiskowe definiowały różnice kulturowe, językowe i religijne. Nie bez znaczenia było także to, że obie społeczności były od siebie oddzielone starorzeczem Wisły. Niemiecka myśl techniczna A ich zachowanie różniło się bardzo. Niemieccy osadnicy płacili wysoki czynsz, więc mogło ich to motywować do jak najbardziej efektywnej pracy. Przywieźli też ze sobą rozmaite techniki radzenia sobie na terenach zalewowych. Budowali domy na sztucznych pagórkach, wznosili wały czy sadzili wzdłuż rzeki drzewa. Charakterystyczne były także spowijające ich wioski wiklinowe płoty, które spowalniały nurt w trakcie powodzi. Zakładali także sady czy zajmowali się produkcją serów, by zabezpieczyć się przed ewentualnym kryzysem i zdywersyfikować dochody. Polscy chłopi zajmowali się głównie uprawą zbóż, które było dużo bardziej narażone na zalanie. I chociaż mieszkali na bezpieczniejszym terenie, to konsekwencje powodzi odczuwane były u nich przez co najmniej dwa pokolenia, podczas gdy mennonici radzili sobie z jej skutkami znacznie szybciej. Współpraca kluczem do sukcesu Kluczowe okazały się różnice w funkcjonowaniu społeczności. Mennonici podzielili pola na równe, prostopadłe do rzeki pasy, dzięki czemu na powodzi wszyscy cierpieli w równym stopniu – i wszystkim tak samo zależało na tym, aby jej przeciwdziałać. U katolików system ten nie funkcjonował: niektórzy chłopi tracili dobytek życia, gdy tymczasem ich sąsiadom powódź szkód nie wyrządzała. Paradoksalnie w wypracowaniu lepszych rozwiązań nie pomagała też pomoc państwa, które po wielkiej powodzi po prostu przenosiło polskich chłopów w bezpieczniejsze miejsce. Niemcy nie mieli takich przywilejów, dlatego też to mennonitom bardziej zależało na tym, by chronić się przed dewastującymi humorami Wisły. – Dzisiaj często jesteśmy od rzek oddzieleni wałami. Wydaje nam się, że jesteśmy bezpieczni. Dawniej ludzie nie mieli tego komfortu. Byli zmuszeni obserwować rzekę, zrozumieć ją i spróbować się do niej dostosować. Nie zmieniali rzeki, ale musieli zmienić siebie i dostosować do niej przestrzeń, w której gospodarowali – mówi dr Sobechowicz. To powinna być wynikająca z badań lekcja dla nas. – Trzeba umieć mądrze żyć nad rzeką i być na nią uważnym – kończy historyk. Źródło: PAP, naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.