Spłonął jeden z najcenniejszych zabytków w Sanoku. Po XVII-wiecznym kościele ocalał tylko drewniany krzyż
W kilkadziesiąt minut bezcenny świadek polskiej historii zamienił się w popiół. Mimo bohaterskiej walki strażaków straciliśmy zabytkowy kościół z 1667 roku, a wśród zgliszczy ostał się tylko drewniany krzyż.
W nocy z 15 na 16 sierpnia 2026 roku wybuchł pożar na terenie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku – jednego z najważniejszych i największych skansenów w Europie. Ogień błyskawicznie strawił drewniany kościół pw. św. Mikołaja, który był absolutną perłą tej placówki. Zniszczeniu uległa także zabytkowa stodoła oraz XIX-wieczna chałupa z Niebocka. Choć z żywiołem walczyło blisko 140 strażaków z 27 zastępów, najważniejszego i najcenniejszego obiektu nie udało się uratować. Przez pożar kościoła skansen został zamknięty dla turystów do odwołania. Niemy świadek sarmackiej Polski Dlaczego strata tego budynku jest tak bolesna dla polskiego dziedzictwa? Kościół został wzniesiony w Bączalu Dolnym w 1667 roku. Były to czasy, gdy Rzeczpospolita z trudem leczyła rany po potopie szwedzkim. Obiekt ten był namacalnym dowodem geniuszu ówczesnych cieśli. Zbudowany w tradycyjnym, późnogotyckim układzie bez użycia współczesnych technologii, przetrwał zabory, dwie wojny światowe i społeczne niepokoje, by w latach 70. XX wieku znaleźć bezpieczną przystań w sanockim muzeum. Wraz ze ścianami świątyni przepadło jej wyjątkowe, przedsoborowe wyposażenie. Ogień strawił misternie rzeźbione ołtarze, obrazy oraz bezcenne organy, które były jeszcze starsze niż sam budynek. To instrument, którego dźwięk przez dziesięciolecia uświetniał muzealne obchody Niedzieli Palmowej. Bohaterska walka o ocalenie miasteczka Zgłoszenie o pożarze kościoła wpłynęło od ochrony obiektu tuż po godzinie 1:00 w nocy. – Po przybyciu pierwszych zastępów na miejsce, pożarem objęty był już cały budynek drewnianego kościoła św. Mikołaja oraz zagrożonych było około 10 drewnianych budynków znajdujących się w promieniu 50 metrów – relacjonował st. kpt. Paweł Giba, oficer prasowy PSP w Sanoku. Strażacy musieli skupić się na utworzeniu kurtyny wodnej, by ogień nie strawił sąsiedniej zabudowy galicyjskiego rynku. Obecnie na pogorzelisku pracują śledczy. – Zebrany materiał dowodowy i zabezpieczone dowody posłużą do wyjaśnienia okoliczności i przyczyn tego zdarzenia – poinformowała asp. szt. Anna Oleniacz z Komendy Powiatowej Policji w Sanoku. W oględzinach bierze udział biegły z zakresu pożarnictwa. Ostał ci się jeno krzyż Emocje budzi to, co ukazało się po ugaszeniu ognia. Mimo gigantycznej temperatury, która dosłownie spopieliła wnętrze, stopiła wyposażenie i spaliła liście na rosnących kilkanaście metrów dalej drzewach, stojący przed wejściem drewniany krzyż pozostał niemal nietknięty. – Trudno mi wytłumaczyć, dlaczego akurat on ocalał. Byłem tutaj niemal od początku pożaru i wiem, jaka panowała temperatura – przyznał w emocjonalnej rozmowie z portalem TVN24 dyrektor muzeum, Marcin Krowiak. Nie krył przy tym osobistego dramatu, nazywając stratę niepowetowaną. – Może to okrutne, ale pomyślałem: tylko nie ten kościół. Brałem tam ślub. Pracownicy skansenu traktują ocalenie krzyża jako symboliczny znak i bodziec do odbudowy. Cios we wspólne dziedzictwo Karpat Utrata XVII-wiecznej świątyni to tragedia dla wszystkich, którym leży na sercu ochrona zabytków. Sanocki skansen to wielki pomnik wspólnego, polsko-ukraińskiego dziedzictwa Karpat. Tuż obok spalonego rzymskokatolickiego kościoła, reprezentującego rdzennie polską kulturę Pogórzan, stoją tam bezcenne łemkowskie i bojkowskie cerkwie (m.in. z Grąziowej czy Rosolina). Zniszczenie któregokolwiek z tych budynków to bolesny cios we wspólną, wielokulturową historię całego regionu. Warto przypomnieć, że pożary w drewnianych muzeach na wolnym powietrzu to niestety znana bolączka i ogromne wyzwanie dla konserwatorów. To drugi tak niszczycielski pożar w historii sanockiego skansenu – poprzedni miał miejsce w 1994 roku. Tym bardziej na docenienie zasługują ludzie pracujący w muzeum, którym niezmiennie zależy na ochronie dziedzictwa. Dziś służby badają przyczyny pojawienia się ognia, a dyrekcja zapowiada działania, by to wyjątkowe miejsce znów mogło bezpiecznie cieszyć zwiedzających. Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa, TVN24, Interia Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jedno z najpiękniejszych miast nad Wisłą. W sierpniu przyciąga tłumy turystów z całego świata
Często bywa przystankiem, choć zasługuje na osobny weekend. To miasto gotyckiej starówki UNESCO, tysięcy gwiazd i jednej z najpiękniejszych panoram nad Wisłą. Latem można tu połączyć zwiedzanie zabytków z warsztatami, wystawami i wydarzeniami, które pokazują, że Toruń ma znacznie więcej niż jedno oblicze.
Toruń to miasto często mijane przy okazji dalszych tras, jednak niewiele osób rozważa je jako opcję na letni wyjazd. A wielu mógłby zaskoczyć i pokazać, że to nie tylko pierniki oraz rodzinne miasto Mikołaja Kopernika. Chociaż te elementy oczywiście są ważne dla jego tradycji, nie można zapominać, że mowa o miejscu z prawie 800-letnią historią. Dlatego sprawdzi się idealne jako miasto na sierpniowy długi weekend, dla tych którzy lubią odkrywać Polskę na nowo. O mieście Historia miasta sięga 1233 roku i to właśnie wtedy, według dokumentu lokacyjnego, Toruń został założony przez Krzyżaków. Ze względu na bardzo korzystną lokalizację chętnie przyjeżdżali tu kupcy z pobliskich ziem, aż w końcu miasto zaczęło odgrywać ważną rolę w europejskim handlu. W 1997 roku średniowieczny zespół miejski Torunia został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Obecnie Toruń jest jedną z dwóch stolic województwa kujawsko-pomorskiego. Dojeżdżają tutaj pociągi i autobusy z wielu części Polski, dlatego miasto stanowi doskonałą opcję na weekendowy wyjazd w sierpniu. Zwłaszcza że jest jednym z najchętniej odwiedzanych miast w Polsce – nie tylko ze względu na imponującą historię, ale również wyjątkową tradycję toruńskich pierników. Co warto zobaczyć w Toruniu? Starówka Torunia kryje długą historię i stanowi prawdziwy skarbiec dla miłośników zabytków. Dlatego to przede wszystkim miejsce, które zwiedza się pieszo, z przewodnikiem w ręku i szeroko otwartymi oczami. A ciepłe, letnie dni idealnie temu sprzyjają. Na oficjalnej stronie miasta znajdują się propozycje dwóch tras spacerowych, prowadzących obok najważniejszych i kluczowych dla miasta miejsc. To cztery z nich, których nie można pominąć. Ratusz Staromiejski To czternastowieczny budynek w stylu gotyckim, który skupiał wokół siebie jarmarki, rycerskie turnieje i obrady rady miejskiej. Niesie ze sobą długą historię i przez kilkaset lat od momentu wzniesienia przechodził wiele zmian oraz był poddawany przebudowom, jednak jego serce pozostało. Do dziś jest uznawany za jeden z najważniejszych zabytków toruńskiej starówki i mieści się w nim siedziba Muzeum Okręgowego w Toruniu. Poza zwiedzaniem pomieszczeń i podziwianiem polskiego malarstwa z przełomu XIX i XX wieku można wejść na ratuszową wieżę, z której szczytu rozciąga się jeden z najlepszych widoków na całą starówkę. Dom Mikołaja Kopernika Trudno nie zauważyć, że Toruń poza piernikami kojarzony jest głównie z tym, który „wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię”. Na trasie spacerowej znajduje się jego pomnik oraz zabytkowa kamienica przy ul. Kopernika, należąca w XV wieku do rodziny wybitnego astronoma – Mikołaja Kopernika. Jego nazwisko wciąż przyciąga w to miejsce wielu odwiedzających. Dziś, podobnie jak Ratusz Staromiejski, Dom Mikołaja Kopernika jest oddziałem Muzeum Okręgowego. Nowoczesna, multimedialna ekspozycja opowiada nie tylko o życiu uczonego, lecz także o historii astronomii, rozwoju nauki i Toruniu z czasów Kopernika. Katedra Świętych Janów W średniowieczu była najważniejszym kościołem w mieście i to tutaj skupiało się życie religijne mieszkańców Torunia. Katedrę pod wezwaniem świętych Jana Chrzciciela oraz Jana Ewangelisty budowano przez prawie 200 lat, a prace zakończono na przełomie XV i XVI wieku. Chociaż już z zewnątrz robi wrażenie swoim rozmiarem, prawdziwe piękno kryje się wewnątrz. Środek świątyni jest przestronny, bogato zdobiony i wypełniony cennymi dziełami sztuki. To tutaj upamiętniono miejsce pochówku serca Jana Olbrachta, który nieoczekiwanie zmarł w Toruniu w 1501 roku. Jednym z najważniejszych elementów katedry jest dzwon Tuba Dei, czyli Trąba Boża, ważący ponad 7 tysięcy kilogramów. Ze względu na swoje rozmiary, rangę i historyczny charakter używany jest bardzo rzadko. Krzywa Wieża Według legendy miała zostać wzniesiona jako pokuta przez niewiernego Krzyżaka, który wbrew zasadom zakochał się w córce bogatego kupca. Powszechnie panuje przekonanie, że osoby, których grzechy są cięższe niż przewinienie owego rycerza, nie zdołają utrzymać równowagi, stojąc pod wieżą. Dlatego przechodząc obok, można zobaczyć grupy sprawdzające swoją uczciwość. W rzeczywistości to budowla wzniesiona w XIV wieku jako jedna z baszt obronnych, która najpewniej odchyliła się od pionu wskutek osiadania gruntu. Z obu stron wieży przylegają średniowieczne mury obronne z odtworzonym drewnianym gankiem. Nie tylko historia. Co warto zrobić w Toruniu? Zabytki to niewątpliwy atut Torunia, jednak miasto oferuje znacznie więcej. Dlatego osoby, które nie są wielkimi miłośnikami historii lub podróżują z bliskimi, również znajdą coś dla siebie. Od interaktywnych misji w kosmosie, przez starodawne przepisy, po wystawy i festiwale. Jedno jest pewne – latem w Toruniu nikt nie będzie się nudził. Gwiazdy w Toruniu To jedna z największych atrakcji turystycznych Torunia. W końcu miasto kojarzone jest przede wszystkim z najwybitniejszym polskim astronomem, więc nie mogło zabraknąć tu Centrum Popularyzacji Kosmosu. To jedno z najbardziej znanych planetariów w Polsce, które na przestrzeni lat mocno rozbudowało swoją ofertę, aby w jak najlepszy sposób przybliżać wiedzę o Wszechświecie. Znajduje się tu między innymi interaktywna przestrzeń przypominająca bazę kosmiczną, model Ziemi, przy którym można eksperymentować, oraz sala z kopułą, na której można oglądać seanse astronomiczne. To punkt obowiązkowy dla miłośników astronomii, nauki i tych, którzy lubią łączyć ją z dobrą zabawą. Atrakcja idealnie sprawdzi się podczas wyjazdu z bliskimi. Tradycja pachnąca kardamonem Żaden gość nie powinien wyjechać z Torunia bez piernika. To produkt głęboko zakorzeniony w tradycji i historii miasta. W tym przypadku również istotną rolę odegrało strategiczne położenie Torunia, który był ważnym punktem na szlaku handlowym. Dzięki temu piekarze mieli dostęp do aromatycznych przypraw, kluczowych w tradycyjnych przepisach. Piernikami toruńskimi zachwycali się między innymi Fryderyk Chopin i Jan Paweł II. Do historii przeszedł także piernik o długości 2 metrów i wysokości 30 centymetrów, upieczony dla carycy Katarzyny. Obecnie istnieje kilka miejsc, gdzie organizowane są warsztaty wypieku pierników. Jeśli jednak nie ma się czasu, by wziąć w nich udział, trzeba pamiętać – gość z Torunia bez piernika nie wyjeżdża. Wiślana panorama Torunia Będąc w Toruniu choćby jeden dzień, nie sposób przegapić jednego z najpiękniejszych widoków. Na prawym brzegu Wisły, między mostami im. Józefa Piłsudskiego i Ernesta Malinowskiego, rozpościera się wizytówka miasta – rzeczna panorama. Najlepiej podziwiać ją z punktu widokowego mieszczącego się na lewym brzegu Wisły, przy ulicy Majdany. Na spacer warto udać się późnym wieczorem, tuż po zachodzie słońca. To właśnie wtedy najcenniejsze zabudowania toruńskiej starówki są podświetlane i zyskują jeszcze bardziej wyjątkowy charakter. To jeden z najpiękniejszych widoków w mieście, dlatego jest punktem obowiązkowym, zwłaszcza po całodniowym zwiedzaniu. Wydarzenia w Toruniu w sierpniu i wrześniu Poza obowiązkowymi pozycjami do zobaczenia i zrobienia Toruń oferuje znacznie więcej. Wybierając się tu w sierpniu, można liczyć na dodatkowe wydarzenia oraz wystawy. Między innymi w Ratuszu Staromiejskim jeszcze do 20 września można obejrzeć wystawę archeologiczną poświęconą wynikom badań prowadzonych w latach 2022–2025 na terenie między Bramą Klasztorną a Bulwarem Filadelfijskim. Także przez lipiec i sierpień w Centrum Sztuki Współczesnej organizowane są pokazy filmów Andrzeja Wajdy w ramach cyklu „Andrzej Wajda. Dziedzictwo Mistrza”. Jeśli akurat planuje się pobyt w Toruniu w tym terminie, warto sprawdzić szczegóły. A gdyby ktoś planował sierpniowy wyjazd zahaczający o pierwszy weekend września, warto pamiętać, że 4 i 5 września odbywa się Festiwal NADA, na którym wystąpią popularni polscy artyści. Źródło: Toruń.pl Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Czarny kot w legendach świata. Bardzo często zwiastował szczęście, nie pecha
Czarne koty od wieków wzbudzały emocje i prowokowały wyobraźnię. W jednych kulturach widziano w nich zwiastuny nieszczęścia, w innych — opiekunów domu, talizmany szczęścia i strażników przed złymi mocami.
W tym artykule: Czarny kot we Francji i w Europie Kot Maneki-neko w Japonii Czarny kot w Anglii Czarny kot w Ameryce Czarne koty na świecie Kot na morzu Kot sprzymierzeńcem marynarzy Kot maskotką okrętów Obsesje francuskich marynarzy Moce ezoteryczne i terapeutyczne Czarny kot to zwierzę niepospolite, na przestrzeni wieków przeżywał mnóstwo przygód. Istnieje w legendach krajów z całego świata i bez wątpienia jest to kot inny niż wszystkie. 5 kocich cech według naukowców. Sprawdź, czy twój kot ma choć jedną z nich Biolodzy wyróżnili 5 typów kocich charakterów. Które rasy kotów są najbardziej strachliwe? Czarny kot we Francji i w Europie W wielu francuskich regionach – w Zagłębiu Paryskim, w Żyrondzie, w regionie Loara – Atlantyk czy na Południu – tam najczęściej uważano, że czarny kot przynosi szczęście mieszkańcom domu, w którym żyje. A kiedy czarny kot kichnie w pobliżu panny młodej, w dzień ślubu, małżeństwo będzie szczęśliwe. W Béarn (historyczna prowincja w południowo–zachodniej Francji – przyp. tłum.) wierzono, że czarny kot dlatego przynosi szczęście, bo ma nadprzyrodzoną moc odganiania złych czarów. W Dolnej Bretanii opowiadano, że jeśli czarny kot ma choć jeden biały włos, to włos ten będzie szczególnie cennym talizmanem dla tego, kto go wyrwie. W Burbonii (region historyczny w centrum Francji, dzisiaj część Owernii – przyp. tłum.) w środku Francji pokutuje przesąd, że jeśli czarny kot umości się na kolanach kobiety w ciąży i mrugnie trzy razy, na świat przyjdzie chłopiec. W Wogezach, aby myśliwy niecelnie strzelał wystarczy ukryć w jego myśliwskiej torbie lewą łapę czarnego kota. Nader często jednak tradycje i zwyczaje idą wbrew logice... Trzeba zabić jedno zwierzę, żeby uratować inne. W Owernii sądzono, że spotkanie czarnej kotki przy pełni księżyca to dobra wróżba, bowiem istnieje duże prawdopodobieństwo, że wasza sakiewka napełni się złotem. W Szkocji wałęsający się czarny kot, który schroni się na dachu domostwa, przynosi mieszkańcom dobrobyt i szczęście. W Belgii i w Luksemburgu uważa się czarnego kota za najlepszego z kotów i największego wśród nich pogromcę gryzoni. W Walonii, jeżeli w miocie pojawi się czarny kot, jest to oznaką szczęścia i pomyślności. Natomiast nie wolno go oddawać, ponieważ spadną na was kłopoty. W Holandii, jeżeli u twojego sąsiada urodziły się właśnie małe koty i podaruje on wam jednego z nich, czarnego, będzie to dobrą wróżbą, ponieważ symbolicznie „wprowadzi do waszego domu szczęście”. Kot Maneki-neko w Japonii W Japonii koty pojawiły się w VI wieku, równocześnie z doktryną buddyjską, lecz dopiero od 19 września roku 999, kiedy to cesarz Ichijo na trzynaste urodziny otrzymał w podarunku kota, rozpoczął się kult kota, którego uznano za zwierzę święte. W Kraju Wschodzącego Słońca uważa się kota za talizman, a zwłaszcza gdy ma on umaszczenie „szylkretowe”, z przewagą rudego i czarnego. Japończycy darzą koty uwielbieniem, a liczni artyści, na przykład Utagawa Hiroshige czy Utagawa Kuniyoshi uwiecznili je w wielu swoich pracach – często był to właśnie kot czarny. To zresztą właśnie w Japonii stworzono Maneki-neko, na wzór Bobtail, kota o krótkim, zakręconym ogonku – uważa się go za talizman domu. Taką tradycyjną figurkę, zazwyczaj ceramiczną lub wykonaną z porcelany, często też z plastiku, znajdujemy w butikach z pamiątkami. Maneki-neko, kot inny niż wszystkie, przedstawiany jest w pozycji siedzącej z uniesioną na wysokość ucha łapą, lewą lub prawą. Widzimy go na sklepowych wystawach, jest także przy kasach w centrach handlowych oraz w pachinko (salonach gier). Maneki-neko mają też swoje miejsce w domach, często w postaci skarbonki, wieszaka na klucze czy innych, bardziej lub mniej przydatnych przedmiotów. Maneki znaczy „zapraszać” w sensie „przyciągać”, „zachęcać do wejścia” a neko oznacza „kot”. Otóż sądzi się, że Maneki-neko przyciąga powodzenie. Maneki-neko z uniesioną lewą łapą ma sprowadzać klientów, z uniesioną prawą – pieniądze. Niektóre z figurek mają uniesione obie łapy. Im więcej Maneki-neko z lewą łapą w górze, tym większe powodzenie. Ten symboliczny koci gest ma swoje źródło w przysłowiu chińskiej dynastii Tang: „Kiedy kot się myje, zbliżają się goście”. Maneki-neko istnieje we wszystkich kolorach, czasami wręcz nieprawdopodobnych, a każdy ma inną moc: trójkolorowy, najbardziej popularny (biały z czarnymi i rudymi plamkami), to potężny talizman szczęścia, zielony zapewnia powodzenie na studiach, różowy przynosi szczęście w miłości, złoty zapewnia bogactwo, biały symbolizuje czystość, czerwony chroni przed chorobami. Maneki-neko istnieje, a jakże, również w kolorze czarnym. Ma moc odganiania złych duchów. Największą popularnością cieszy się u kobiet, wierzy się bowiem, że broni przed napastnikami. Czarny kot w Anglii Anglicy przypisują czarnemu kotu szczególne przymioty i talenty, nietrudno więc dostrzec, jak wiele życzliwości mają dla tych zwierzaków. Krótko mówiąc, czarny kot jest dla Anglików synonimem szczęścia! Na północy kraju zobaczenie czarnego kota przynosi szczęście, dlatego tradycja każe w tym momencie wypowiedzieć jakieś życzenie. Czarny kot, który szuka schronienia w domu lub na statku, przynosi pomyślność, a także pieniądze, pod warunkiem wszakże, że się go nie wygoni. Uzależnionym od gier radzi się, by mieli przy sobie włos czarnego kota lub, żeby siedem razy pogłaskali go po grzbiecie przed rozpoczęciem gry. Możecie też wygrać w Lotto, jeżeli przeciągniecie swój kupon po kocim grzbiecie... Nie twierdzimy jednakże, że kotu to się spodoba! W Anglii czarny kot jest uważany za talizman szczęścia do tego stopnia, że nawet wierzy się, że kiedy dziewczyna mieszka razem z czarnym kotem, stanowi to obietnicę pojawienia się wielu zalotników oraz stabilnego związku. A noszenie ubrania z wizerunkami kotów, czarnych bądź nie, to sposób na przyciąganie szczęścia. Czarny kot w Ameryce Amerykanie, którzy szczególnie admirują czarne koty z białym łepkiem – taki właśnie nader często pojawia się w amerykańskich kreskówkach – twierdzą, że czarny kot w domu przynosi rodzinie szczęście, a ponadto chroni dom przed pożarem. Popularne są broszki i spinki w postaci czarnego kota, bo przynoszą szczęście. Zaleca się także noszenie w saszetce zawiązanej na szyi, kilku białych włosów wyrwanych swojemu czarnemu kotu, jako talizman chroniący przed niepożądanymi zdarzeniami lub przed... zbłąkanymi czarownicami. W Ameryce wierzy się również, że czarny kot pozwala odzyskać ukochaną osobę. Radzi się zamknąć kota na kilka chwil w koszyku, następnie należy na nim usiąść i trzykrotnie powtórzyć: „miłości moja, wróć do mnie”, intensywnie przy tym myśląc o ukochanym (ukochanej). Praktyka ta nie potwierdza, czy ukochany wraca... lecz cóż szkodzi spróbować! Czarne koty na świecie W roku 600 naszej ery, prorok Mahomet głosił wiarę, zawsze trzymając na rękach kota. Nie wiadomo, czy był to kot czarny, lecz od tego czasu kot uważany był za zwierzę święte. Podobno kot uratował Mahometa przed ukąszeniem jadowitego węża. W Brazylii, Nana, wróżka płodności i twórczości, jest także obrończynią kotów. A na przykład w mieście Salvador de Bahia, czarne koty są otoczone szczególnym szacunkiem, bowiem przypisuje się im moce obronne. W Chinach czarny kot chroni przed złymi duchami. Około roku 500 p.n.e. Konfucjusz miał kota. W Kambodży pojawienie się czarnego kota zapowiada deszcz po długim okresie suszy. W Tajlandii przypisuje się każdemu kotu, niezależnie od umaszczenia, umiejętność przewidywania trzęsień ziemi oraz momentu ich nadejścia. Skądinąd jednak wiadomo, że w czasie tsunami w Tajlandii w grudniu 2004 roku, wszystkie gatunki zwierząt „przepowiedziały” katastrofę. W Republice Środkowej Afryki, przez wiele lat torebki na „zioła” wytwarzano ze skór czarnych kotów. Istnieje jeszcze wiele przesądów związanych z czarnych kotem, których pochodzenia nie znamy. Na przykład: zobaczyć postać czarnego kota – mieć szczęście. A jeśli przechodzicie drogą, tuż po tym, jak przebiegnie ją czarny kot, pomyślcie koniecznie życzenie, na pewno się spełni! Kot na morzu Marynarze są bardzo przesądni, a trzeba mieć w sobie niezwykłą odwagę, by stawić czoła oceanom i morzom, zatem chronić się należy wszelkimi sposobami, z gris-gris włącznie (zaklęcie, talizman voodoo dla ochrony przed złem – przyp. tłum.) i uważnie patrzeć na wszelkie znaki... Morskie przesądy istnieją od wieków i nadal mają się dobrze. Marynarzom i rybakom nie wszystkie zwierzęta były miłe. Na przykład strasznie bali się królików. Zabraniano nawet wymieniać ich imienia na pokładzie statku. Wywodziło się to stąd, że króliki, stworzenia ogromnie żarłoczne, niszczyły sieci rybackie i liny statku. Podobnie, jak inne gryzonie, również szczury były przekleństwem załóg, tym bardziej że nie tylko niszczyły sieci, lecz dobierały się do zapasów jedzenia, a także roznosiły choroby zarażając nieraz całą załogę. Kot sprzymierzeńcem marynarzy Dlatego też kot, pogromca szczurów, stał się sprzymierzeńcem marynarzy i żaden statek nie wybierał się w podróż bez zaokrętowania kilku kotów, w tym koniecznie czarnych. Towarzystwa ubezpieczeniowe z Genui wymagały zaliczania kotów do załogi statku jako środka zabezpieczenia ładunku żywności oraz stanu statku. Podobnie galery weneckie w XV wieku, okrętowały majtka zwanego „strażnikiem kotów”. Majtek ów pilnował, by kotom niczego nie brakowało i żeby ciągle pozostawały w gotowości do tępienia gryzoni. Także Colbert, ówczesny francuski minister ds. floty morskiej wymagał, by koty figurowały w składzie załogi. Jego autorstwa jest również słynne zdanie: „Statek może wypłynąć w morze, jeżeli na pokładzie ma co najmniej dwa koty”. Ten zwyczaj zaokrętowania kotów na statek sięga jeszcze czasów starożytnego Egiptu. Już 8 tysięcy lat temu Egipcjanie dbali, by na statku znalazły się koty, ponieważ wierzyli, że zapewnią szczęśliwą przeprawę Nilem i innymi wodami. W taki zresztą sposób kot został wprowadzony do Europy. Anegdota mówi, że statek uznawano za opuszczony, gdy na jego pokładzie nie dostrzeżono śladu żywej duszy a ten, kto na niego trafi, może całkowicie legalnie go sobie przywłaszczyć i nie będzie to wcale wbrew prawu. Stąd wywodzi się wyrażenie „nie ma już kota na statku” (franc. synonim „nie ma żywej duszy” – przyp. tłum.). Bo jeśli choć jeden kot znajdował się na pokładzie, mimo że nie było śladu załogi, statek nie był uważany za opuszczony. Mózgi udomowionych kotów zmniejszyły się na przestrzeni lat. Czy wpłynęło to na ich inteligencję? Naukowcy tłumaczą, jak udomowienie wpłynęło na koty. Wnioski są zaskakujące! Kot maskotką okrętów Obecność czarnego kota na statku, oprócz tępienia szczurów, miała jeszcze jeden cel: kot był maskotką okrętu. Księgi pokładowe angielskich okrętów, między XVII a XX wiekiem, zawsze podawały imię czarnego kota, ponieważ traktowano go jako pełnoprawnego członka załogi. Powstała w 1688 roku brytyjska korporacja ubezpieczeniowa Lloyd's of London zawierała w kontraktach morskich klauzulę o obowiązkowym posiadaniu na pokładzie statku pewnej liczby kotów, w tym koniecznie przynajmniej jednego czarnego, co stanowiło w ogóle warunek ubezpieczenia statku. Liczba kotów była skrupulatnie kalkulowana w stosunku do rozmiarów statku oraz ilości prowiantu. Brytyjski okręt Royal Navy Pembroke pływał przez długi czas z czarnym kotem zwanym Charlie, prawdziwą maskotką całej załogi. Okręt ten wsławił się w czasie deportacji Akadian w 1755 roku (wysiedlanie francuskojęzycznych mieszkańców Akadii, dziś Nowej Szkocji – przyp. tłum.). Po swojej śmierci, Charlie został pochowany z honorami wojskowymi. Także w XX wieku, sławę zyskało wiele czarnych kotów pływających na okrętach wojennych: Peebles, kot wyjątkowo inteligentny, służył na fregacie HMS Western Isles, był tu maskotką służącą wzmacnianiu morale załogi. Tiddles, urodzony na statku HMS Argus, spędził swoje kocie życie na lotniskowcu. Widzimy go na zdjęciu obok, na statku HMS Victorious, jak siedzi na swoim ulubionym stanowisku obserwacyjnym na tylnym kabestanie, gdzie zazwyczaj bawił się liną okrętowego dzwonu. Blackie, maskotka HMS Prince of Wales, miał zaszczyt spotkać tu Winstona Churchilla w sierpniu 1941 roku, kiedy ten prowadził na statku, u wybrzeży Nowej Ziemi, rozmowy z amerykańskim prezydentem Roosveltem. Gdy grano amerykański hymn, z morza wyłonił się amerykański niszczyciel, a przechadzający się po pokładzie Blackie nagle skoczył w jego kierunku. Wtedy Winston Churchill szybko złapał i mocno przytrzymał kota, bo przecież Blackie był maskotką wyłącznie HMS Prince of Wales! Obsesje francuskich marynarzy Natomiast francuscy marynarze bali się czarnych kotów, i to mimo że powszechnie ceniono ich obecność na statkach, ponieważ broniły przed gryzoniami zapasów żywności, olinowania i sieci, o czym wcześniej wspominaliśmy. Dla Francuzów, jeżeli, przypadkiem, czarny kot zbliżył się do statku gotowego do wypłynięcia, często był to powód do zaniechania wyjścia w morze. Z kolei, jeżeli kot, niezależnie od koloru sierści, pojawił się w momencie zaokrętowania, marynarze musieli go zatrzymać, bo przegonienie go ze statku stanowiłoby złą wróżbę i zapowiadało niebezpieczny rejs, w czasie którego burze i różne niebezpieczeństwa groziłyby statkowi i jego załodze. Zatem, w tej sytuacji, czarny kot stanowił ochronę. Moce ezoteryczne i terapeutyczne Nie do wiary, lecz musicie wiedzieć, że czarny kot, niezależnie od tych wszystkich legend i opowieści, ma również, oczywiście według dawnych ludowych wierzeń, moce egzorcystyczne i terapeutyczne! Czasami złowrogi wizerunek czarnego kota był tak silnie zakorzeniony w ludowych wierzeniach, że wprost pobudzał do kreowania najbardziej szalonych i nieprawdopodobnych przesądów. A zarazem przypisywania mu zdolności uzdrawiania. Otóż: Zjedzenie mózgu czarnego kota jest silnie trujące, może wywołać utratę świadomości oraz obłęd. Od noszenia futra z czarnego kota można schudnąć, lecz w pewnych epokach, szczupłość była oznaką biedy, podczas gdy otyłość bogactwa. Manuskrypt Kiramidesa z XII wieku mówi, że jądra czarnego kota z garścią soli pozwalają odegnać demony. Owijanie się w skórę z czarnego kota leczy reumatyzm. Skuteczny lek na skutki nieszczęśliwego upadku: odciąć kotu ogon i wyssać z niego krew. Serce czarnego kota przytroczone do lewego ramienia uśmierza ból. W dzisiejszych czasach badania potwierdziły korzyści płynące z towarzystwa kota, czarnego lub innego. Otóż, właściciele kotów są w mniejszym stopniu, niż inni, narażeni na zawał serca oraz dodatkowo są bardziej odporni na stres. Lecz to nie wszystko, słuchanie mruczenia kota jest lecznicze, zmniejsza ryzyko depresji, ponadto zwiększa gęstość kości, a nawet obniża ciśnienie tętnicze. Nazywa się to „mruczoterapią”! Co więcej, samo głaskanie kota jest dobroczynne, z pewnością ten fakt wpłynął na rozwój kocich barów w Japonii! Tekst pochodzi z książki „Tajemniczy czarny kot" francuskiej pisarki Nathalie Semenuik (Wyd. Alma Press) Czytaj więcej fascynujących artykułów o kotach: Oto 3 powody, dla których twój kot budzi cię bladym świtem Co zrobić, gdy regularnie kot budzi cię o brzasku? Naukowczynie z australijskiego Uniwersytetu Adelajdy podają 3 sposoby na kocie skowronki. Najbrzydsze koty – TOP 10 zaskakujących ras kotów Najbrzydsze koty mają tyle samo przeciwników, co zwolenników. Złośliwi twierdzą, że ich faktyczne piękno musi kryć się pod wyjątkowo szpetną powłoką. Ci, którym dziwne rasy sympatycz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najbrzydsze-koty-top-10-zaskakujacych-ras-kotow-fot-laura-chiesa-pacific-press-lightrocket-via-getty-images-6da3a16.jpeg" width="938" height="626" alt="Najbrzydsze koty - TOP 10 zaskakujących ras kotów (fot. Laura Chiesa/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" title="Najbrzydsze koty - TOP 10 zaskakujących ras kotów (fot. Laura Chiesa/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" /> Największe koty domowe - TOP 7 wśród ras domowych Największe koty domowe bardziej niż potulnego mruczka przypominają dzikie zwierzęta, żyjące w egzotycznych zakątkach globu. Nie oznacza to jednak, że duże kociaki nie nadają się na towar...
Na sprzedaż wystawiono niezwykłą wyspę. Kiedyś była wojskową twierdzą
Choć zakup prywatnej wyspy wielu osobom kojarzy się wyłącznie z miliarderami i egzotycznymi archipelagami, tego typu nieruchomości regularnie trafiają na światowy rynek. Jedną z najnowszych ofert jest wyspa położona u wybrzeży Pembrokeshire w Walii. Trudno przejść obok niej obojętnie – znajdują się na niej historyczny fort, lądowisko dla helikopterów, własny bar, a także spektakularne widoki na Morze Celtyckie.
Na świecie niemal przez cały rok dostępne są setki prywatnych wysp wystawionych na sprzedaż. Choć nie jest to rynek masowy, transakcje tego typu odbywają się regularnie za pośrednictwem wyspecjalizowanych agencji nieruchomości. Najwięcej ofert pochodzi z Kanady, Stanów Zjednoczonych, Bahamów, Belize czy Panamy, natomiast w Europie dominują Grecja, Chorwacja, Szkocja i kraje skandynawskie. Od czasu do czasu na sprzedaż trafiają jednak znacznie bardziej nietypowe miejsca. Tak jest w przypadku wyspy położonej u wybrzeży Wielkiej Brytanii, która przez lata pełniła funkcje militarne, a dziś należy do najbardziej niezwykłych nieruchomości dostępnych na rynku. Wyspa Thorne’a i fort, który strzegł wybrzeża Walii Niewielka wyspa Thorne’a od niemal dwóch stuleci zajmuje strategiczne miejsce przy wejściu do Milford Haven – jednego z największych naturalnych portów w Wielkiej Brytanii. To właśnie stąd kontrolowano dostęp do dawnej Królewskiej Stoczni w Pembroke Dock, która przez lata odgrywała istotną rolę dla brytyjskiej marynarki wojennej. Choć pierwsze pomysły ufortyfikowania wyspy pojawiły się już w 1817 roku, przez długi czas pozostawały jedynie na papierze. Sytuacja zmieniła się dopiero w połowie XIX wieku, gdy Londyn zaczął z niepokojem obserwować rosnącą potęgę francuskiej floty za panowania Napoleona III. Wówczas zapadła decyzja o budowie fortu, którego data ukończenia – 1854 rok – do dziś widnieje nad głównym wejściem. Powstała na skalistej wyspie twierdza była częścią większego systemu obronnego chroniącego Milford Haven. Fort wyposażono w stanowiska artyleryjskie skierowane w stronę morza, a jego konstrukcję zaprojektowano tak, by utrudnić potencjalnym przeciwnikom dostęp do zatoki. Mimo późniejszych zastrzeżeń brytyjskich ekspertów wojskowych dotyczących skuteczności obiektu, wyspa Thorne przez dekady pozostawała ważnym elementem lokalnej infrastruktury obronnej. Równie interesująca jak sama twierdza okazała się historia otaczających ją wód. W okolicy odnotowano ponad tuzin wraków statków, a najbardziej znanym pozostaje parowiec Loch Shiel, który rozbił się o skały w 1878 roku. Katastrofa zakończyła się spektakularną akcją, podczas której uratowano 27 członków załogi. Statek przewoził między innymi skrzynie whisky, piwo oraz materiały wybuchowe, a część ładunku nigdy nie została odnaleziona. Do dziś miejsce to przyciąga nurków, którzy sporadycznie natrafiają na pamiątki po słynnym wraku. Od XIX-wiecznej twierdzy do wyjątkowej nieruchomości. Jak zmieniała się wyspa Thorne’a? Po zakończeniu swojej militarnej służby wyspa rozpoczęła zupełnie nowy rozdział. W 1947 roku dawny fort został przekształcony w hotel, stając się jedną z najbardziej niezwykłych lokalizacji noclegowych w Walii. Przez kolejne dekady obiekt wielokrotnie zmieniał właścicieli, a wraz z nimi pojawiały się coraz śmielsze pomysły na jego rozwój. Na początku XXI wieku planowano stworzenie tutaj luksusowego hotelu z pięciogwiazdkowym standardem oraz kolejką linową łączącą wyspę z lądem. Projekt nigdy jednak nie został zrealizowany, a historyczna budowla zaczęła stopniowo popadać w ruinę. Przełom nastąpił dopiero po 2017 roku, kiedy nieruchomość trafiła w ręce rodziny Connerów. Po kilku latach prac renowacyjnych fort odzyskał dawną świetność i ponownie zaczął przyciągać gości, zachowując przy tym swój wyjątkowy charakter. Dziś wyspa Thorne’a pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych miejsc na brytyjskim wybrzeżu – połączeniem militarnej historii, morskich legend i ekskluzywnej nieruchomości, która ponownie trafiła na rynek. Co znajduje się na wyspie Thorne’a? Fort, lądowisko i własny bar Dziś zajmująca powierzchnię około jednego hektara wyspa Thorne’a oferuje całkowitą prywatność, a dotrzeć na nią można wyłącznie drogą morską lub śmigłowcem. Do dyspozycji właściciela pozostaje prywatne molo, kilka miejsc do cumowania łodzi oraz lądowisko dla helikopterów, co dodatkowo podkreśla ekskluzywny charakter posiadłości. Centralnym punktem wyspy pozostaje odrestaurowany fort o powierzchni przekraczającej 740 m², który łączy historyczny charakter z nowoczesnymi rozwiązaniami. W jego wnętrzach zachowano wiele oryginalnych elementów architektonicznych, w tym ceglane ściany, sklepione pomieszczenia i tradycyjne okna z drewna, jednocześnie dostosowując budynek do współczesnych standardów komfortu. W forcie znajduje się pięć sypialni mogących pomieścić nawet 20 gości, a także liczne przestrzenie wspólne, pomieszczenia gospodarcze, magazyny oraz przeszklone biuro usytuowane na skraju klifu, z którego rozciąga się widok na walijskie wybrzeże. Na dziedzińcu z kolei urządzono rozległą przestrzeń przeznaczoną do organizacji wydarzeń. Wśród najbardziej nietypowych udogodnień znajdują się bar z widokiem na morze oraz sala gier, które sprawiają, że nieruchomość może pełnić zarówno funkcję prywatnej rezydencji, jak i ekskluzywnego obiektu eventowego. Co istotne, wyspa jest niemal całkowicie niezależna od lądowej infrastruktury. Nie jest podłączona do publicznej sieci energetycznej, korzystając z paneli fotowoltaicznych, magazynów energii, pomp ciepła oraz rozbudowanego systemu gromadzenia deszczówki. Dodatkowym atutem pozostaje otoczenie – skaliste wybrzeże, ukryte jaskinie, pobliskie plaże oraz warunki sprzyjające wędkarstwu i sportom wodnym sprawiają, że miejsce to oferuje nie tylko wyjątkową nieruchomość, ale również dostęp do jednego z najbardziej malowniczych fragmentów walijskiego wybrzeża. Jego właścicielem może zostać jednak wyłącznie osoba dysponująca pokaźnym budżetem – cena wywoławcza wynosi bowiem 3 mln funtów, czyli równowartość ponad 15 mln zł. Źródła: Daily Mail, Thorne Island, Rightmove Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Historia mistrzostw świata w piłce nożnej sięga niemal 100 lat. Oto najważniejsze fakty i ciekawostki o mundialu
Historia mistrzostw świata w piłce nożnej liczy już niemal sto lat. Pierwszy gwizdek mundialu rozbrzmiał w 1930 roku w Urugwaju – kraju, który był zarówno gospodarzem, jak i pierwszym triumfatorem turnieju.
W tym artykule: Kiedy odbyły się pierwsze mistrzostwa świata w piłce nożnej? Gospodarze mistrzostw świata w piłce nożnej Kto zdobył najwięcej tytułów mistrza świata w piłce nożnej? Mistrzowie świata w piłce nożnej – lista Polacy na mistrzostwach świata w piłce nożnej Występy Polaków na mistrzostwach świata w piłce nożnej Ciekawostki o mundialu Piłka nożna to bezapelacyjnie najpopularniejszy sport na Ziemi. Trudno o drugą tak chętnie uprawianą i oglądaną dyscyplinę w skali światowej. Wielkim świętem futbolu jest oczywiście mundial, czyli organizowany co cztery lata turniej wyłaniający piłkarskiego mistrza globu. Więcej o mistrzostwach w dalszej części artykułu. Kiedy odbyły się pierwsze mistrzostwa świata w piłce nożnej? Historia mistrzostw świata w piłce nożnej sięga roku 1930. Organizatorem i zwycięzcą pierwszego mundialu był Urugwaj, który w tamtych czasach nie miał sobie równych. Zanim urugwajscy piłkarze sięgnęli po tytuł mistrzów świata przed własną publicznością, w 1924 w Paryżu i 1928 w Amsterdamie triumfowali na igrzyskach olimpijskich. Co ciekawe, były to dwa pierwsze i jak do tej pory jedyne złote medale olimpijskie dla Urugwaju w historii. W rozgrywanych w Montevideo (stolica i największe miasto Urugwaju) mistrzostwach świata udział wzięło zaledwie 13 ekip – siedem z Ameryki Południowej, cztery z Europy i dwie z Ameryki Północnej – podzielonych na cztery grupy. Zwycięzcy każdej z nich przechodzili do fazy pucharowej. W finale turnieju, po półfinałowych zwycięstwach, gospodarze zmierzyli się z Argentyńczykami, których pokonali 4:2. Urugwajski czempionat był jedynym w niemal stuletniej historii mundialu, którego nie poprzedziły eliminacje. Gospodarze mistrzostw świata w piłce nożnej 1930 – Urugwaj 1934 – Włochy 1938 – Francja 1950 – Brazylia 1954 – Szwajcaria 1958 – Szwecja 1962 – Chile 1966 – Anglia 1970 – Meksyk 1974 – RFN 1978 – Argentyna 1982 – Hiszpania 1986 – Meksyk 1990 – Włochy 1994 – USA 1998 – Francja 2002 – Japonia/Korea Południowa 2006 – Niemcy 2010 – RPA 2014 – Brazylia 2018 – Rosja 2022 – Katar 2026 – Meksyk/USA/Kanada W 1942 i 1946 roku turniej finałowy nie odbył się ze względu na II wojnę światową. Kto zdobył najwięcej tytułów mistrza świata w piłce nożnej? Najbardziej utytułowaną reprezentacją w historii mistrzostw świata jest Brazylia. Canarinhos aż pięciokrotnie sięgali po najcenniejsze trofeum globu. Pierwszą wygraną odnotowali w 1958 roku, gdy turniej odbywał się w Szwecji. Cztery lata później z powodzeniem obronili tytuł mistrzowski, po finale z Czechosłowacją. Po nieco słabszych mistrzostwach w Anglii w 1966 r., ponownie zwyciężyli w 1970. Kolejny sukces odnieśli na mundialu w Stanach Zjednoczonych w 1994 r., a po raz ostatni Puchar Świata wznieśli w geście triumfu ponad dwie dekady temu. Na dodatek w swoim dorobku mają dwa srebrne medale z 1950 i 1998 roku. Czterokrotnie zwycięzcami mundialu zostawali Niemcy i Włosi. Kolejni w klasyfikacji, z trzema tytułami na koncie, są Argentyńczycy, czyli aktualni mistrzowie świata. Dwukrotnie Puchar Świata zdobywali Francuzi i Urugwajczycy, a po razie – Anglicy i Hiszpanie. Mistrzowie świata w piłce nożnej – lista 1930 – Urugwaj 1934 – Włochy 1938 – Włochy 1950 – Urugwaj 1954 – RFN 1958 – Brazylia 1962 – Brazylia 1966 – Anglia 1970 – Brazylia 1974 – RFN 1978 – Argentyna 1982 – Włochy 1986 – Argentyna 1990 – RFN 1994 – Brazylia 1998 – Francja 2002 – Brazylia 2006 – Włochy 2010 – Hiszpania 2014 – Niemcy 2018 – Francja 2022 – Argentyna Polacy na mistrzostwach świata w piłce nożnej Reprezentacja Polski dziewięciokrotnie uczestniczyła w piłkarskich mistrzostwach świata. Biało-Czerwoni na mundialu debiutowali w 1938 roku we Francji, dochodząc do 1/8 finału. Na kolejny występ polskich piłkarzy musieliśmy czekać niemal 40 lat. W 1974 r. pod wodzą legendarnego Kazimierza Górskiego Polacy sięgnęli po brązowe medale, pokonując w meczu o trzecie miejsce utytułowanych Brazylijczyków 1:0. Zwycięskiego gola strzelił Grzegorz Lato, najlepszy zawodnik turnieju w RFN. Po raz drugi polska reprezentacja znalazła się w czołowej trójce mundialu w 1982 roku. Po półfinałowej porażce z Włochami, późniejszymi mistrzami świata, „Orły” w „finale pocieszenia” okazały się lepsze od Francuzów. Cztery lata później podopieczni Antoniego Piechniczka dotarli do 1/8 finału, gdzie ulegli 0:4 Brazylii. W 2002 roku Polacy powrócili na mundial po 16 latach przerwy bez większych sukcesów, kończąc rywalizację na fazie grupowej. W 2006 i 2018 r. Biało-Czerowni także nie wyszli z grupy. Podczas ostatniego mundialu w Katarze polska ekipa awansowała do 1/8 finału. Największe stadiony na świecie. Wśród nich słynne Wembley oraz Camp Nou Największe stadiony na świecie, wbrew pozorom, nie znajdują się w Europie. Co więcej, większość z nich nie jest przeznaczona do rozgrywania meczów piłki nożnej. Niektóre zachwycają wie... Występy Polaków na mistrzostwach świata w piłce nożnej 1930 – nie brali udziału 1934 – nie brali udziału 1938 – 1/8 finału 1950 – nie brali udziału 1954 – nie brali udziału 1958 – nie brali udziału 1962 – nie brali udziału 1966 – nie brali udziału 1970 – nie brali udziału 1974 – 3. miejsce 1978 – druga runda fazy grupwej 1982 – 3. miejsce 1986 – 1/8 finału 1990 – nie brali udziału 1994 – nie brali udziału 1998 – nie brali udziału 2002 – faza grupowa 2006 – faza grupowa 2010 – nie brali udziału 2014 – nie brali udziału 2018 – faza grupowa 2022 – 1/8 finału 2026 – nie bierze udziału Ciekawostki o mundialu Brazylia to jedyny kraj, który uczestniczył we wszystkich do tej pory rozegranych mistrzostwach świata. Podczas ostatniego mundialu w Katarze Canarinhos wystąpili po raz 22. Ośmiokrotnie o losach finału mistrzostw świata decydowała dogrywka. W finale mundialu nigdy nie wystąpiła reprezentacja z Azji, Australii, Afryki i Ameryki Północnej. Pelé to najbardziej utytułowany piłkarz w historii mundialu. Słynny Brazylijczyk, który zmarł pod koniec 2022 roku, trzykrotnie zostawał mistrzem świata. Najwięcej bramek na mundialu strzelił Niemiec Miroslav Klose z dorobkiem 16 goli. Drugie miejsce w klasyfikacji wszech czasów zajmuje Portugalczyk Cristiano Rolando (15), a podium uzupełnia inny utytułowany reprezentant Niemiec, Gerd Müller (14). Najwyższe zwycięstwo w historii piłkarskich mistrzostw świata zanotowali Węgrzy podczas mundialu w 1982 roku. Dwukrotni wicemistrzowie globu pokonali reprezentację Salwadoru w fazie grupowej wynikiem 10:1. W 2002 roku mundial po raz pierwszy historii organizowały dwa państwa – Japonia i Korea Południowa. Najbliższe mistrzostwa w 2026 r. odbędą się w trzech krajach – Meksyku, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Republika Południowej Afryki gościła najlepszych piłkarzy świata w 2010 roku jako pierwszy afrykański kraj w historii mundialu. Sześciokrotnie mistrzostwa świata wygrywali gospodarze. Byli to Urugwajczycy w 1930 roku, Włosi cztery lata później, Anglicy w 1966, Niemcy w 1974, Argentyńczycy podczas kolejnego mundialu oraz Francuzi w 1998. Dwukrotnie z rzędu tytuł mistrzów świata zdobyły wyłącznie reprezentacje Włoch (1934 i 1938) oraz Brazylii (1958 i 1962). Włosi częściej triumfowali w mistrzostwach świata (czterokrotnie) niż w mistrzostwach Europy (dwa tytuły). Od 1998 roku w mistrzostwach udział biorą 32 zespoły. W 2026 r. liczba ta wzrośnie do 48. Pierwszą maskotką w historii mistrzostw globu był Lew Willie, czyli oficjalna maskotka mundialu w Anglii w 1966 roku. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Średniowieczny Kraków tonął w błocie i nieczystościach. Trudno uwierzyć, że tak żyli jego mieszkańcy
Średniowieczny Kraków pachniał znacznie gorzej, niż moglibyśmy sobie wyobrażać. Ulicami spacerowały świnie i kury, nieczystości płynęły rynsztokami, a odpadki często trafiały prosto do rzek. Mimo to mieszkańcy nie byli obojętni na kwestie higieny – miasto posiadało rozbudowany system usuwania nieczystości, liczne łaźnie i przepisy mające ograniczać fetor. Jak wyglądała codzienność w mieście pełnym zapachów, smrodu i błota? Oto kulisy życia w średniowiecznym Krakowie.
Spis treści: Jak radzono sobie z nieczystościami w średniowiecznym Krakowie? Jak średniowieczne miasta walczyły z błotem i nieczystościami? Łaźnie były ważnym elementem życia średniowiecznych miast Średniowieczny Kraków był miastem pełnym kontrastów. Z jednej strony rozwijał się handel, rzemiosło i infrastruktura miejska, z drugiej mieszkańcy musieli na co dzień mierzyć się z błotem, odpadami i wszechobecnym fetorem. Nieczystości trafiały do rynsztoków i rzek, ulicami chodziły zwierzęta gospodarskie, a władze wydawały kolejne przepisy mające poprawić warunki życia. Jak naprawdę pachniało jedno z najważniejszych miast średniowiecznej Europy i jak jego mieszkańcy dbali o higienę? Jak radzono sobie z nieczystościami w średniowiecznym Krakowie? Średniowieczne miasta, jako gęsto zaludnione ośrodki miejskie, zmagały się z poważnym problemem usuwania nieczystości. Zwarta zabudowa, stały napływ nowych mieszkańców i podróżnych, obecność licznego żywego inwentarza oraz rozwój rzemiosła sprawiały, że konieczne było wprowadzenie przepisów regulujących utrzymanie porządku i higieny. Z czasem powołano nawet specjalnych urzędników odpowiedzialnych za nadzór nad funkcjonowaniem miejskiego systemu sanitarnego. Źródłem nieczystości były nie tylko odpady produkcyjne i resztki żywności, lecz także fekalia oraz odchody zwierząt hodowanych przy domach. Zwierzęta na ulicach i problem odpadów W średniowiecznym Krakowie powszechnie hodowano przydomowe zwierzęta, takie jak świnie i kury. Często swobodnie poruszały się po ulicach, rozgrzebując nieczystości spływające rynsztokami. Odchody zwierzęce nie były jednak wyłącznie problemem. Traktowano je również jako cenny nawóz, dlatego starano się je zbierać i wykorzystywać gospodarczo. Rynsztoki, wywóz nieczystości i miejski fetor Architektura średniowiecza sprawiała, że nieczystości wylewane do rynsztoków były usuwane przez osoby odpowiedzialne za utrzymanie porządku w mieście i trafiały do dołów chłonnych lub miejsc składowania odpadów. Zanim jednak zostały usunięte, zdążyły skutecznie uprzykrzyć życie mieszkańcom swoim zapachem. Według miejskich regulacji nieczystości często usuwano wieczorem, po zamknięciu bram miejskich, aby do rana możliwe było oczyszczenie ulic i rynsztoków. Szczególnie uciążliwe odpady powstawały w warsztatach garbarzy i rzeźników, których działalność należała do najbardziej odorotwórczych w średniowiecznym mieście. Ochrona mieszkańców przed smrodem sąsiadów Władze miejskie stosunkowo rzadko ingerowały w to, co działo się na prywatnych posesjach mieszczan. Starały się jednak chronić mieszkańców przed uciążliwościami pochodzącymi z sąsiednich działek. Dlatego miejskie ustawodawstwo często koncentrowało się na rozstrzyganiu sporów dotyczących współużytkowania latryn, rowów odwadniających oraz granic posesji. Równie istotnym zagadnieniem był stan ulic i placów handlowych, od którego zależał komfort codziennego życia mieszkańców oraz sprawne funkcjonowanie miasta. Jak średniowieczne miasta walczyły z błotem i nieczystościami? Drugą kwestią zaprzątającą uwagę rad miejskich był stan traktów komunikacyjnych oraz przestrzeni handlowej. Stosowane metody usuwania nieczystości powodowały konieczność dbania o czystość zbiorników wodnych i sprawność systemów odwadniających. Tymczasem na ulicach, placach i zapleczach domów nadmiar błota oraz mierzwy często nie był usuwany, lecz jedynie przysypywany warstwą piasku lub gruzu. Utrzymanie porządku na prywatnej działce pozostawało sprawą właściciela. Ludzkie odchody i odpady wytwarzane przez gospodarstwa domowe trafiały do dołów chłonnych, natomiast nieczystości płynne oraz woda deszczowa spływały na ulice. Błoto, mierzwa i przepisy miejskie Niejednokrotnie mierzwę usuwaną z posesji składowano przed domem. Takie praktyki naruszały przestrzeń publiczną, za którą odpowiadały władze miejskie. Konieczne stało się więc wprowadzenie odpowiednich regulacji, aby miasto nie utonęło w błocie, odpadach i uciążliwych zapachach. W miastach pruskich nakazywano wylewanie nieczystości nocą, by ograniczyć niedogodności dla mieszkańców. Jednocześnie zabraniano wyrzucania mierzwy na środek drogi. Odpady miały być składowane przy posesji i regularnie wywożone. Ulice średniowiecznych miast były coraz lepiej utrzymywane Błotniste, pełne śmieci ulice znacząco utrudniały codzienne życie. Aby poprawić ich stan, zaczęto utwardzać najważniejsze ciągi komunikacyjne. Początkowo wykorzystywano do tego drewniane nawierzchnie, a od XV wieku w wielu miastach coraz częściej stosowano bruk kamienny. Wzdłuż ulic budowano także rynsztoki, które odprowadzały wodę deszczową oraz spływające nieczystości. Dzięki temu poprawiała się drożność ulic i warunki sanitarne w mieście. Rzeki jako naturalny system usuwania odpadów Jednym z najpopularniejszych miejsc pozbywania się odpadów były rzeki i inne cieki wodne. W średniowieczu powszechnie wierzono, że płynąca woda posiada właściwości oczyszczające i jest w stanie unosić oraz rozpraszać nieczystości. Za szczególnie szkodliwe uznawano natomiast odpady, które mogły utrudniać przepływ wody. Z tego powodu zakazywano wrzucania do rzek między innymi gruzu i ciężkich odpadów budowlanych. Wywóz śmieci poza miasto Alternatywą dla wyrzucania odpadów do rzek było ich składowanie poza murami miejskimi. Jeśli nie zachodziła potrzeba podnoszenia poziomu terenu wewnątrz miasta, gruz, mierzwa i inne odpady mogły zostać wykorzystane do umacniania brzegów rzek oraz budowy grobli. W późnym średniowieczu, gdy miasta intensywnie się rozwijały, władze wydawały coraz więcej przepisów mających usprawnić funkcjonowanie ośrodków miejskich. Widoczna jest przede wszystkim troska o utrzymanie porządku publicznego, czystości ulic oraz ograniczenie uciążliwych zapachów. Dlaczego władze dbały o czystość miast? Miejskie regulacje nie wynikały z troski o środowisko w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia. Ich głównym celem była poprawa jakości życia mieszkańców, zapewnienie drożności ulic oraz ograniczenie konfliktów wywoływanych przez nieczystości i fetor. Dlatego też odpady starano się usuwać z przestrzeni publicznej, wywozić poza miasto lub kierować do rzek. Szczególnie uciążliwe rzemiosła, takie jak garbarstwo czy rzeźnictwo, lokowano z dala od głównych obszarów mieszkalnych. Łaźnie były ważnym elementem życia średniowiecznych miast W większości średnich i dużych miast średniowiecznych funkcjonowała przynajmniej jedna łaźnia, a w większych ośrodkach było ich znacznie więcej. Ich liczba świadczyła nie tylko o poziomie higieny mieszkańców, lecz także o zamożności i znaczeniu miasta. Kraków w XIV wieku miał co najmniej 12 łaźni, natomiast znacznie mniejszy Oświęcim dysponował jedynie dwiema. Wśród krakowskich zakładów kąpielowych znajdowały się zarówno łaźnie miejskie dostępne dla wszystkich mieszkańców, jak i obiekty prywatne oraz związane z instytucjami kościelnymi. Dodatkowe cztery łaźnie działały na Kazimierzu. Kto korzystał ze średniowiecznych łaźni? Łaźnie odwiedzali przedstawiciele różnych grup społecznych. Niektóre z nich przeznaczano dla osób ubogich – te były zwolnione z opłaty za kąpiel. Najzamożniejsi mieszkańcy zwykle wybierali jednak inne zakłady, unikając mieszania się z niższymi warstwami społecznymi. W mniejszych miastach zdarzało się nawet wyznaczanie osobnych dni korzystania z łaźni dla uboższych mieszkańców. Takie rozwiązania miały ograniczać kontakty między poszczególnymi grupami społecznymi. Wspólne wizyty cechów w łaźni Korzystanie z łaźni miało również wymiar społeczny. Rzemieślnicy zrzeszeni w cechach często odwiedzali je wspólnie, a zasady takich spotkań bywały zapisane w statutach cechowych. Dokumenty niekiedy określały nawet częstotliwość wizyt. W wielu przypadkach zalecano korzystanie z łaźni co najmniej raz na dwa tygodnie, co pokazuje, że regularna dbałość o higienę była ważnym elementem życia miejskiego. Łaźnie dla rajców i społeczności żydowskiej W większych miastach funkcjonowało kilka zakładów kąpielowych o różnym standardzie. Najlepiej wyposażone obiekty często przeznaczano dla rajców miejskich i lokalnych elit. Własne łaźnie posiadali również Żydzi mieszkający w miastach. Wynikało to zarówno z odrębności religijnej, jak i obowiązujących zasad dotyczących rytualnej czystości. Nietypowe przepisy dotyczące korzystania z łaźni Źródła wspominają o lokalnych regulacjach ograniczających dostęp do łaźni w określonych sytuacjach. Przykładem miał być zakaz korzystania z nich przez kobiety podczas pobytu monarchy w mieście. Informacja ta wymaga jednak ostrożności interpretacyjnej, ponieważ jej pochodzenie i zakres obowiązywania nie są jednoznacznie potwierdzone. W niektórych miastach podejmowano również próby ochrony dochodów miejskich łaźni. Zdarzało się więc wydawanie przepisów ograniczających kąpiele w prywatnych baliach i beczkach, aby zachęcić mieszkańców do korzystania z publicznych zakładów kąpielowych. Jak wyglądała kąpiel w średniowiecznej łaźni? Średniowieczna łaźnia była zwykle podzielona na dwa odrębne pomieszczenia. Oddzielająca je ścianka nie sięgała jednak sufitu, dzięki czemu para mogła swobodnie przepływać między wnętrzami. Takie rozwiązanie pozwalało jednocześnie ogrzewać oba pomieszczenia i utrzymywać w nich odpowiednią temperaturę. W głównej sali kąpielowej, wypełnionej gorącą parą, goście siadali na drewnianych ławach, chłoszcząc ciało brzozowymi witkami i polewając się zimną wodą. Był to jeden z najpopularniejszych sposobów oczyszczania organizmu i pobudzania krążenia. Najzamożniejsi mieszkańcy mogli natomiast korzystać z indywidualnych kąpieli w wannach z gorącą wodą, znajdujących się w osobnych pomieszczeniach. Łaźnia pełniła także funkcję zakładu fryzjerskiego i gabinetu medycznego W średniowiecznych łaźniach nie ograniczano się wyłącznie do dbania o higienę. Były one również miejscem, gdzie można było ogolić się, ostrzyc włosy oraz skorzystać z podstawowych zabiegów medycznych. Na miejscu pracowali zazwyczaj balwierze i cyrulicy, którzy oprócz usług fryzjerskich wykonywali także drobne zabiegi lecznicze. Dzięki temu mieszkańcy mogli w jednym miejscu zadbać zarówno o wygląd, jak i zdrowie. Leczenie w łaźni było czymś powszechnym W księgach miejskich zachowały się wzmianki o wynagrodzeniach wypłacanych łaziebnikom za wykonywanie prostych zabiegów medycznych, takich jak puszczanie krwi czy stawianie baniek. Były to popularne metody leczenia stosowane zgodnie z ówczesną wiedzą medyczną. Według średniowiecznych przekonań regularne korzystanie z łaźni sprzyjało zdrowiu, dlatego mieszkańcy miast odwiedzali je chętnie i często. Łaźnia była nie tylko miejscem utrzymania czystości, lecz także ważnym elementem codziennego życia społecznego i zdrowotnego. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Początki Dnia Dziecka są dalekie od beztroski. Powstał po to by ratować dzieci, w cieniu wielkiej polityki
Choć dziś 1 czerwca kojarzy się z beztroską, prezentami i festynami, korzenie Międzynarodowego Dnia Dziecka tkwią w tragicznych wydarzeniach pierwszej połowy XX wieku. Powstał nie po to, by uszczęśliwiać dzieci, ale by je ratować. Uznanie autonomii dzieci i ochrona ich praw rodziły się w zrujnowanej I wojną światową Europie i dyplomatycznych salonach Genewy.
Przez stulecia pojęcie dzieciństwa w dzisiejszym rozumieniu nie istniało. W przemysłowych realiach XIX i początku XX wieku najmłodsi byli traktowani jak mali dorośli – tania siła robocza w kopalniach, fabrykach i gospodarstwach. I wojna światowa pozostawiła po sobie tysiące sierot, a głód i epidemie dotknęły dzieci w całej Europie. Te tragiczne wydarzenia stały się impulsem dla pierwszych zorganizowanych ruchów humanitarnych, skierowanych także w stronę dzieci. Świat potrzebował symbolicznego dnia, który zmusiłby rządy do spojrzenia na los swoich najmłodszych obywateli. Pionierzy praw dziecka: od „Dnia Róż” do Deklaracji Genewskiej Korzenie współczesnego Dnia Dziecka sięgają 1857 roku, kiedy to pastor Charles Leonard z Chelsea w stanie Massachusetts zorganizował specjalne nabożeństwo dedykowane dzieciom, nazywając je początkowo „Dniem Róż” (Rose Day). Jednak prawdziwy przełom w międzynarodowym myśleniu o losie dzieci nastąpił po I wojnie światowej, dzięki brytyjskiej reformatorce Eglantyne Jebb. Wstrząśnięta losem głodujących dzieci, założyła organizację Save the Children i sformułowała przełomowy dokument, który później stał się podstawą Deklaracji Praw Dziecka. To właśnie jej wysiłki doprowadziły do przyjęcia w 1924 roku przez Ligę Narodów tzw. Deklaracji Genewskiej, która po raz pierwszy oficjalnie stwierdziła, że „ludzkość powinna dać dziecku to, co ma najlepszego”. Rok później, podczas Światowej Konferencji na Rzecz Dobra Dzieci w Genewie, proklamowano po raz pierwszy Międzynarodowy Dzień Dziecka. Warto wspomnieć, że w tym samym czasie w Polsce wizjonerskie jak na ten czas idee głosił Janusz Korczak. W swojej pracy „Magna Charta Libertatis” postulował poszanowanie dziecka jako człowieka równego dorosłemu, wyprzedzając swoją epokę o dziesięciolecia. Polityka i zimna wojna: Dzień Dziecka w krajach bloku wschodniego Dziś Międzynarodowy Dzień Dziecka obchodzony jest na całym świecie, ale zarówno jego data, jak i kształt mocno się różnią między krajami. To w dużej mierze dziedzictwo powojennej historii i politycznej rywalizacji. Data 1 czerwca, uznana m.in. w Polsce, została ustalona w 1949 roku w Moskwie przez Międzynarodową Demokratyczną Federację Kobiet jako Międzynarodowy Dzień Ochrony Dzieci. W Polsce święto to obchodzone jest regularnie od 1950 roku, a jego pierwsza edycja była połączona z akcją zbierania podpisów pod Apelem Sztokholmskim. Apel był inicjatywą pacyfistyczną wzywającą do zakazu używania broni atomowej. Choć głosił szlachetne hasła, w rzeczywistości stanowił narzędzie propagandowe Związku Radzieckiego. W krajach bloku wschodniego, w tym w Polsce, akcja zbierania podpisów była obowiązkowa. ONZ i początki Dnia Dziecka na Zachodzie Kraje zachodnie obchodzą Dzień Dziecka 20 listopada. W 1954 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ ustanowiło Powszechny Dzień Dziecka, aby promować braterstwo między dziećmi i realizację celów Karty Narodów Zjednoczonych. Konkretnej daty jednak wtedy nie wyznaczono. Stało się to w 1959 roku, kiedy to właśnie 20 listopada uchwalono Deklarację Praw Dziecka. Z kolei w 1989 roku, także 20 listopada, ONZ przyjęła Konwencję o Prawach Dziecka która stała się pierwszym prawnie wiążącym dokumentem. Co ciekawe, Niemcy po zjednoczeniu celebrują dwie daty: 1 czerwca na wschodzie i ustanowiony w czasach RFN 20 września na zachodzie. Dzień Dziecka na świecie: od papierowych karpi po pamięć o małych żołnierzach Dzień Dziecka to nie tylko okazja do beztroskiej zabawy i pozwolenie rodziców na zakazane zwykle smakołyki. Na świecie obchodzony jest niezwykle barwnie, a czasem przejmująco. W Turcji wyznaczono go na 23 kwietnia, w rocznicę otwarcia parlamentu w 1920 roku. W Japonii to 5 maja, a domy ozdabiane są tego dnia papierowymi karpiami (koi-nobori), symbolizującymi siłę i determinację. Tradycja ta wywodzi się z dawnego Dnia Chłopca. Zupełnie inny wydźwięk ma święto w Paragwaju, obchodzone 16 sierpnia w rocznicę bitwy o Acosta Ñu z 1869 roku, gdzie tysiące dzieci stanęły do walki z koalicją Brazylii, Argentyny i Urugwaju, gdy zabrakło dorosłych mężczyzn. W Indiach dzieci świętują 14 listopada, w dzień urodzin pierwszego premiera Jawaharlala Nehru, który był wielkim orędownikiem edukacji najmłodszych. Z kolei w Tajlandii święto przypada w drugą sobotę stycznia, kiedy to urzędy państwowe, a nawet bazy wojskowe otwierają się dla rodzin, pozwalając dzieciom np. zasiąść w fotelu premiera czy kokpitach samolotów. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Turcja to nie tylko niebiańskie plaże. 15 faktów o ulubionym wakacyjnym kierunku Polaków
Turcja nie bez powodu pozostaje jednym z ulubionych kierunków wakacyjnych Polaków. Fascynująca historia, unikalna kultura i zróżnicowana geografia tworzą mieszankę, którą warto poznać bliżej.
W tym artykule: Ciekawostki o geografii Turcji Ciekawostki o tureckiej historii Turcja – ciekawostki o kulturze Wydaje nam się, że ją znamy, jeśli nie z osobistych doświadczeń, to choćby ze słyszenia. Ale Turcja jest krajem, którego nie da się poznać do końca. Stanowi fascynującą mieszankę krajobrazów, kultur, kulinariów i sposobów życia. Jest krajem starych szlaków handlowych. Od tysiącleci przemierzały ją karawany wiozące wiadomości i towary z całego znanego wówczas świata. Można tu spędzać leniwe wakacje, podziwiać zabytki z listy UNESCO, zdobywać góry, odkrywać ślady historii. No i delektować się specjałami być może najlepszej kuchni na świecie. Co warto wiedzieć o kraju, jakim jest Turcja? Ciekawostki na jej temat znajdziecie poniżej. Ciekawostki o geografii Turcji Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i naj... Całkowita długość tureckich granic to ok. 9827 km. Aż trzy czwarte z tego stanowi linia brzegowa – wybrzeża mórz Czarnego, Egejskiego, Śródziemnego i Marmara, w tym cieśnin Bosfor i Dardanele. Kontrola Turcji nad cieśninami, czyli jedyną drogą łączącą Morze Czarne ze Śródziemnym, była głównym czynnikiem w jej stosunkach z innymi państwami. Dawała ogromną przewagę w handlu. Turcja to kraj wyjątkowo górzysty. Około jedna czwarta jej powierzchni leży na wysokości powyżej 1200 m n.p.m., a mniej niż dwie piąte poniżej 460 m n.p.m. Góry w wielu miejscach przekraczają 2300 m. Szczególnie na wschodzie, gdzie najwyższa góra Turcji – Ararat (Ağrı) w pobliżu granic z Armenią i Iranem – osiąga imponujące 5165 m. Nic więc dziwnego, że kraj posiada kilkadziesiąt ośrodków narciarskich, z których najbardziej znane są Palandoken i Erciyes. Czy wiedzieliście, że Turcja to geograficzny środek świata? A konkretniej – środek wszystkich lądów na Ziemi. Pomysł, by wyznaczyć taki punkt, po raz pierwszy pojawił się w 1864 r. Prawie sto lat później, w 1973 r., amerykański fizyk Andrew J. Woods użył cyfrowej mapy świata i obliczył współrzędne centrum wszystkich lądów: 39°00′N 34°00′E. Dokładnie w tym miejscu znajduje się turecka wioska Seyfe w regionie Kirsehir. Obliczenia zostały potwierdzone w 2003 r. przy użyciu danych satelitarnych. Kapadocja to nie tylko spektakularne widoki i zabytki sięgające prehistorii, ale również geologiczny unikat. Za wyjątkowo fantazyjne, miejscami kolorowe formacje skalne odpowiadają miliony lat erozji formującej wulkaniczny tuf. To miękka, porowata skała powstająca z wulkanicznego popiołu, podatna na działanie żywiołów. Wiatr i woda przez miliony lat wyrzeźbiły w niej niezwykłe księżycowe formy. Miękkość tufu umożliwiła też drążenie w nim przestrzeni na potrzeby człowieka, np. mieszkalnych jaskiń, kościołów, a nawet podziemnych miast, z których najsłynniejsze to Kaymakli i Derinkuyu. Turcja to kraj o wyjątkowym położeniu geograficznym – leży częściowo w Azji, a częściowo w Europie. W całej swojej historii stanowiła zarówno barierę, jak i pomost między dwoma kontynentami. Przez wieki łączyła handlowymi szlakami Bałkany, Kaukaz, Bliski Wschód i Morze Śródziemne. To jeden z najrozleglejszych krajów regionu, większy niż jakiekolwiek państwo europejskie. Choć kojarzy się z ciepłem klimatu śródziemnomorskiego, Turcja jest niezwykle zróżnicowana klimatycznie i wiele razy może nas zaskoczyć. Północne wybrzeże Morza Czarnego to np. region z największymi w kraju opadami, gdzie zarówno lato, jak i zima są wilgotne. Centralna Anatolia z kolei, gdzie znajduje się stolica kraju – Ankara – charakteryzuje się srogimi zimami, w trakcie których temperatury mogą spadać nawet poniżej minus 30 stopni. W Anatolii Wschodniej zimą może być jeszcze chłodniej. Latem, dla odmiany, jest tam niezwykle sucho i gorąco, z dużymi różnicami temperatur między dniem a nocą. Z kolei na południowym i zachodnim wybrzeżu nawet w styczniu temperatura rzadko spada poniżej 7–10 stopni. Ciekawostki o tureckiej historii Dzisiaj jest prawie zupełnie zapomniane. Kiedyś Ani nazywane było miastem tysiąca i jednego kościoła Niegdyś Ani zamieszkiwane było przez 100 tysięcy ludzi. Liczyło ponad 10 tys. domów. Było tu także mnóstwo świątyń. W Aspendos (40 km od Antalyi) znajduje się starożytny teatr, jeden z najlepiej zachowanych na świecie. Budowla pochodzi z czasów rzymskich. Ukończono ją w 160 r. n. e., wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Niecka teatru została wkomponowana w zbocze góry. Może w niej zasiąść 7 tys. widzów. Zachowały się też – co jest rzadkością – pozostałe elementy teatru, m.in. fasada i kulisy (zwane w starożytności skene). Budowla przetrwała dzięki temu, że była używana właściwie nieprzerwanie. Za panowania Turków służyła m.in. jako karawanseraj i pałac. Dziś wróciła do pierwotnej teatralnej funkcji. Odbywają się tu koncerty i przedstawienia, m.in. Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu. W 1503 r. sam Leonardo da Vinci zaprojektował most, który miał być zbudowany w Stambule (wówczas Konstantynopolu) nad cieśniną Złoty Róg. Projekt przesłany sułtanowi Bajazydowi II nie został jednak zaakceptowany. Most nigdy nie powstał. A szkoda, bo mając ok. 350 m, byłby wówczas najdłuższy na świecie. Dziś w miejscu zbliżonym do projektu Leonarda stoi Most Galaty. To jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc w Stambule, z doskonałym widokiem na najważniejsze zabytki europejskiej części miasta. Wybudowana w 537 r. w Stambule Hagia Sophia to jeden z najsłynniejszych budynków na świecie, cud inżynierii i architektury. Powstała jako kościół chrześcijański w ówczesnym Cesarstwie Wschodniorzymskim (później nazywanym Cesarstwem Bizantyjskim). Jest imponująca. Jej kopuła ma 32 m średnicy i wznosi się na wysokość 55 m. Budynek stoi na planie prostokąta o wymiarach ok. 71 x 77 m. Do 1453 r., czyli do zdobycia Konstantynopola przez Turków, była kościołem Mądrości Bożej, potem meczetem, od 1934 r. – muzeum. Od 2020 r. ponownie jest meczetem. Mimo to wciąż można ją zwiedzać bezpłatnie, z zachowaniem wymogów islamu (zdjęcie butów, okrycie włosów przez kobiety). Turcja odegrała kluczową rolę w upowszechnieniu kawy w Europie. W Istambule i na innych terenach ówczesnego Imperium Osmańskiego kawę pito już w wieku XVI. Pierwsza stambulska kawiarnia powstała w 1554 r. Do Europy kawa trafiła dzięki handlowi z Turkami oraz tureckim podbojom. Podobno po bitwie pod Wiedniem w 1683 r. żołnierz Jana III Sobieskiego, Jerzy Franciszek Kulczycki, wszedł w posiadanie 300 worków porzuconej przez Turków kawy. Dzięki temu otworzył pierwszą kawiarnię w Wiedniu. Turcja – ciekawostki o kulturze Opuszczone osiedle w Turcji wygląda jak Disneyland. Dlaczego nikt tam nie mieszka? Disneyland kojarzy się z miejscem pełnym radości i zabawy. Burj Al Babas ma jednak niewiele wspólnego z postaciami z bajek. Oto historia bez happy endu. Język turecki, choć nam może wydawać się unikatowy, jest częścią dużej rodziny języków turkijskich. Jest ich prawie 60, a używa ich ok. 140 mln ludzi, głównie w Turcji, krajach Azji Środkowej i różnych częściach dzisiejszej Rosji. Do tej rodziny należą m.in. języki: kazachski, tatarski, kirgiski, turkmeński i uzbecki. Tureckiemu najbliżej do gagauskiego, którym mówi się w części Mołdawii, Ukrainy, Bułgarii i na Bałkanach. I właśnie turecki jest w całej tej językowej rodzinie najpopularniejszy. Posługuje się nim ponad 66 mln ludzi nie tylko w Turcji, ale też na Cyprze, w Iraku i na Bałkanach. Turcja jest piątym krajem na świecie pod względem obszaru winnic. Lwia część z produkowanych tam winogron jest spożywana w postaci świeżych owoców, suszona na rodzynki lub przerabiana na melasę. Ale z ok. 3% zbiorów produkuje się wino, co jest ewenementem jak na kraj w 90% muzułmański. Dodajmy – jest to wino dobre. Najwięcej wina powstaje w Tracji, blisko Stambułu, oraz nad Morzem Egejskim, w okolicach Izmiru. Turcja ma 140 zarejestrowanych producentów wina. Najszerzej znana jest winnica Kavaklidere, której produkty są dostępne również w Polsce. Stambuł to nie tylko fascynujące miasto, ale i gigantyczny hub lotniczy. Po otwarciu w 2019 r. nowego lotniska jeszcze zyskał na znaczeniu. W 2022 r. odprawiono tu 64 mln pasażerów, co było najlepszym wynikiem w całej Europie. A turecki narodowy przewoźnik Turkish Airlines też ma na swoim koncie rekordy. Lata do 340 destynacji w 122 krajach świata. Tylu połączeń nie ma żadna inna linia lotnicza. Nazwa kamienia szlachetnego zwanego turkusem ma ścisły związek z Turcją. Francuskie słowo „turqes” dosłownie oznacza „turecki”. Z czasem „turqes” zmieniło się w „turqoise” i dziś oznacza zarówno turkus, jak i kolor turkusowy. Ten cenny minerał, występujący m.in. w Iranie i Afganistanie, trafiał do Europy przez Turcję właśnie, dzięki handlowi z Imperium Osmańskim. Nazwa „turkus” używana jest mniej więcej od XVII w. Wcześniej minerał nazywany był kalaitem. Całkowita długość tureckiej linii brzegowej wynosi ok. 7200 km (17. wynik na świecie). Z tego aż 1000 km to turecka „perła w koronie”, czyli Turkusowe Wybrzeże, zwane też Riwierą Turecką. To pas rozciągający się mniej więcej od Alanyi na wschodzie do Canakkale na północnym zachodzie. Jest on jedną z najpiękniejszych i najciekawszych linii brzegowych na świecie. Każdego roku Riwierę Turecką odwiedzają miliony turystów. Znajdziemy tu spektakularne plaże, np. uwiecznianą na potęgę na zdjęciach Oludeniz. A także obfitość starożytnych zabytków, m.in. jeden z najlepiej zachowanych rzymskich zespołów miejskich, czyli Efez.
O tej europejskiej wyspie często się zapomina. A właśnie tu znajdziesz przepis na szczęście
Minorka, często nazywana mniejszą i dzikszą siostrą Majorki, to miejsce, w którym można odnaleźć prawdziwy przepis na szczęście. Ta spokojniejsza wyspa Balearów oparła się masowej turystyce, stawiając na ochronę natury i unikalne dziedzictwo historyczne.
Spis treści O czym szepczą kamienie? Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie 219 potraw z nutą historii Pinii szum, ptaków śpiew Wnętrze jest przestronne i okrągłe. W głębi sypialnia, przed nią palenisko i kolumna – kiedyś wspierająca strop, dziś błękit nieba. W kamiennych ścianach zostawiono nisze na lampki (przytulnie!), a przy drzwiach – niewysokie komórki. Może spiżarki? – Może – kiwa głową Isabel. – Ale ta po prawej była raczej… budą – uśmiecha się przewodniczka. Archeolodzy znaleźli tu resztki kości ogryzionej i strawionej przez psa. Jakieś 2,5 tys. lat temu. O czym szepczą kamienie? Podobnych domostw naliczono w Torre d’en Galmés 26. Co wiemy o ich mieszkańcach – poza tym, że pozwalali psom porywać resztki z wieczerzy? – Na pewno zgodnie współpracowali, bo z tak wielkich bloków nie da się budować w pojedynkę. No i kogoś się lękali, bo osadę otoczyli murem – wylicza Isabel, idąc na szczyt pagórka. Widać z niego ciągnącą się do morza równinę spowitą zielenią dzikich oliwek i krępych dębów. Panorama byłaby jeszcze rozleglejsza, gdyby wspiąć się na jeden z trzech talayotów. Budowle te pozostają tajemnicze, choć dały nazwę kulturze prehistorycznej Minorki. – Przypuszcza się, że służyły do obserwowania okolicy. Albo porozumiewania się, bo gdyby rozpalić ogień, to zauważono by go z innych talayotów – opowiada Isabel. – Ale nie wierzę, by tak okazałe wieże miały czysto praktyczne zastosowanie. Równie tajemnicze są taule – kamienne płyty, wysokie na kilka metrów i nakryte poziomym blokiem skalnym. Ta w Torre d’en Galmés się przewróciła, ale taula w Trepucó nadal stoi – obwiedziona, jak inne, murem w kształcie podkowy. Taule wznoszono tylko na Minorce, jest ich ok. 30. Odprawiano przy nich rytuały. Za niektórymi znaleziono wizerunki bóstw i skorupy naczyń, przed nimi ślady palenisk, kości owiec i kóz, odłamki czarek. – Pewnie pozostałości ofiar i ceremonii – opowiada Isabel. – Prawie wszystkie są zwrócone na południe, ku słońcu. Symbolizowały bycze głowy? A może bramę do innego świata? Pytań jest wiele. – Ludzie zaczęli się interesować prehistorią niedawno. Wcześniej prowadzono badania, ale mieszkańcy traktowali budowle jak element pejzażu. Pasterze kryli się w nich przed niepogodą, z kamieni układano murki. Ale ruiny otaczano też szacunkiem, trochę się ich bano. Nazwa taula pochodzi od minorkańskiego słowa „stół”. Mówiono, że to stoły olbrzymów – twierdzi Majo León, archeolożka z Museu Municipal w Ciutadelli. A Isabel dodaje: – Gdy byłam mała, do Torre d’en Galmés przyjeżdżało się na pikniki. Nie było tablic z objaśnieniami ani zabezpieczeń. – Niedawno, jesienią 2023 r., stanowisko wraz z 34 innymi wpisano na listę UNESCO. Na Minorce na 700 km² jest ok. 1400 zabytków prehistorycznych. Największe nagromadzenie w Europie! Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie Zapomniana była też pobliska Illa del Rei (Wyspa Króla). A przecież to na niej Alfons III ukrył wojska, by atakiem zaskoczyć Arabów i w 1287 r. zakończyć ich niemal 400-letnie panowanie nad Minorką. Potem losy wysepki były mniej chwalebne. – Przeklinano ją jako Bloody Island – mówi Isabel. Oba tłumaczenia przydomka – i „krwawa”, i „cholerna” – pasują jak ulał. Mieścił się tu bowiem szpital dla angielskich marynarzy. Przez niemal cały XVIII w. Minorka należała do Brytyjczyków. Opanowali ją równocześnie z Gibraltarem. Obie zdobycze były maleńkie, ale kluczowe dla panowania na morzach. – Bardziej od wyspy interesowała ich ta zatoka: osłonięta, głęboka, długa na 5,5 km. – Isabel spogląda na taflę Port de Maó, jednego z największych naturalnych portów Europy. Po Brytyjczykach zostały na Minorce przesuwane pionowo okna i ciemnozielone okiennice domów w mieście Maó, zamiłowanie do dżinu, kilka nieznanych w innych częściach Hiszpanii słów, jak xoc (kreda) czy faitin (bójka), no i szpital na Bloody Island. – Odkąd zamknięto go w latach 60., popadał w ruinę. W 2004 r. zaopiekowała się nim grupka zapaleńców. Porządkowali teren, urządzili muzeum, organizowali wycieczki. W końcu na wysepkę trafili Manuela i Iwan Wirthowie. I się w niej zakochali – opowiada Lluna. Pracuje w instytucji będącej efektem tego zauroczenia: galerii sztuki współczesnej Hauser & Wirth. Pierwszą wystawę w dawnym szpitalu otwarto w 2021 r. – Nie mamy stałej kolekcji, prezentujemy wystawy czasowe wybitnych twórców z całego świata – ciągnie Lluna. Adjoa Armah wypełniła 12 szklanych baniek piaskiem z minorkańskich plaż: złocistym, rdzawym, popielatym, srebrzystoszarym. Sara Ouhaddou w blokach marsylskiego mydła zatopiła fragmenty ceramiki wykonanej technikami z Al-Andalus – niczym odłamki zapomnianej przeszłości Europy czekające na odkrywców. Przez duże okna w białych ścianach widać poskręcane drzewa oliwne, oleandry, skrzącą się taflę – fragmenty pejzażu obramowane we framugach niczym obrazy. – Architektom zależało, by związać sztukę z miejscem – potwierdza Lluna. Wychodzę do ogrodu, mijam rzeźbę Eduarda Chillidy Elegia dla pustki VI i pachnące słodyczą drzewo figowe, potem stoliki restauracji w cieniu oliwek. Ścieżka wokół wysepki – można ją obejść w kwadrans – wije się pośród skałek, ziół, szorstkich krzewinek. W górze krzyczą mewy, spod nóg czmychają jaszczurki. A z lazuru zatoki sterczą wysepki, cyple, przylądki – labirynt wody i lądu, o który walczyły wszystkie potęgi Morza Śródziemnego. 219 potraw z nutą historii – Minorką władali Kartagińczycy i Rzymianie, Bizantyjczycy i Arabowie, Anglicy i Francuzi. Kim więc jesteśmy? Nie łamiemy sobie głowy, tylko czerpiemy od każdego, co najlepsze –Antoni Aguiló uśmiecha się przekornie i bierze kęs bakłażana z serem, pomidorami i koprem morskim. Bakłażan to dar Maghrebu, pomidor – Ameryki, koper i ser to autochtoni. Pierwszy rośnie na klifach, drugi wyrabia się na wyspie od co najmniej 2,5 tys. lat – tyle liczy sobie znalezione przez archeologów naczynie z resztkami kazeiny. Albergínies plenes to jedno z popisowych dań Pau Sintesa – młodego, ale już nagradzanego szefa kuchni. Przygotował dla nas potrawy bazujące na przepisach swego krajana sprzed 300 lat. – Fra Roger był kucharzem kilku minorkańskich klasztorów i autorem książki Art de la cuina z lat 30. XVIII w. – opowiada Antoni, współzałożyciel stowarzyszenia, które promuje dziedzictwo kulinarne Minorki. Odnaleziona przypadkiem księga zawiera przepisy na 219 potraw. We współczesnych wersjach kilku z nich Pau zawarł po szczypcie historii wyspy. W kulkach z sera z ciecierzycą – nutę czasów, gdy na Minorkę zawijały statki z Grecji czy Włoch. – Zaopatrywały się przed rejsem na Atlantyk, dlatego uprawiano tu sporo zbóż i strączków – opowiada Antoni. W kremie czekoladowym z cytryną – echa mody na przysmak z Nowego Świata. – Fra Roger podaje przepis na langustę w czekoladzie, łączy ją też z pomidorami. Jej słodko-gorzki smak świetnie równoważy kwasowość, jak w tym deserze – przekonuje Antoni, oblizując łyżeczkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/GettyImages-1408753920-55b8cea.jpg" width="1941" height="1545" alt="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" title="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" /> W Art de la cuina nie znajdziemy za to najważniejszego wkładu Minorkanów w gastronomię. – Fra Roger pisał dla kucharzy, nie musiał im tłumaczyć oczywistości – tak Pau wyjaśnia zagadkowe pominięcie przepisu. O jego sławę zadbali Francuzi. W 1756 r. na krótko odbili Minorkę Anglikom. Zwycięski książę Richelieu wydał w Maó bankiet i zachwycił się podanym sosem. – Zachował się list, w którym prosił o przesłanie do Paryża przepisu na salsa mahonesa – twierdzi Antoni. Zaskakująco prostego: jajko, oliwa, odrobina soli. Tyle wystarczy, by przyrządzić… majonez. To właśnie stolicy Minorki zawdzięcza swą nazwę. Pinii szum, ptaków śpiew Fornells także figurowało na kulinarnej mapie wyspy. W zatoce wcinającej się w północne wybrzeże pozyskiwano sól. Dziś z morza czerpie się tu radość. W marinie cumują jachty i kajaki. To znakomite narzędzie do eksplorowania okolicy. Rdzawe klify są tu wyższe i dziksze niż na południu, często dostępne wyłącznie od strony wody. Z miasteczka Fornells wiosłujemy przez szeroką na kilkaset metrów zatokę. Kołyszą nas fale z otwartego morza – długie i łagodne, ale budzące respekt. Spokojną przystań znajdujemy w bezimiennej zatoczce. Nie ma tu plaży; cumujemy do skał i dajemy nura. Migoczą ukwiały i gąbki, ryby czmychają ku kępom morskich traw. – Posydonia to podstawa ekosystemu – wyjaśnia Isabel, gdy gramolimy się z powrotem na kajaki. – Zapewnia schronienie młodym rybom i innym organizmom. Znakomicie pochłania też dwutlenek węgla. Cały ten fragment wybrzeża to morski rezerwat. Nad łanami posydonii pływamy też w sąsiedniej zatoczce S’Arenalet. Jest szersza, ma piaszczyste dno i białą plażę oprawioną w zieleń makii. Siadamy na skałce i mrużymy oczy, wdychamy ziołowo-słoną bryzę. – Mało brakowało, a wyglądałoby to inaczej – mówi Isabel. – W latach 70. chciano wybudować drogę wokół wyspy. Miała prowadzić do plaż, umożliwić inwestycje. Ale wiedzieliśmy już, jak to wygląda na Majorce: że betonuje się plaże, niszczy krajobraz i spokój. Ekolodzy organizowali pikiety, przekonywali, że można pójść inną drogą. Wkrótce umarł Franco, nastała demokracja, władzę przekazano regionom. I postanowiliśmy, że nie chcemy takiej przyszłości – ciągnie Isabel. Projekty szosy i hoteli schowano do szuflady. A całą Minorkę ogłoszono rezerwatem biosfery UNESCO. Patrzę wokół. Dzika plaża, turkus, szum pinii i fal. Esencja śródziemnomorskości – prosta jak przepis na majonez i niezwykła jak legenda o stołach olbrzymów. Jak to dobrze, że najnowszy rozdział opowieści o wyspie Minorkanie napisali po swojemu.
Tajemnica rozbicia dzielnicowego. Czy Piastowie sami zgotowali sobie ten los?
Rozbicie dzielnicowe w Polsce często kojarzy nam się z nudnym rozdziałem w podręczniku historii, pełnym niezrozumiałych dat i skomplikowanych koligacji. Tymczasem była to prawdziwa „Gra o tron” – czas pełen politycznych intryg, niezwykłych zgonów i dynastycznych dramatów, które na dekady zmieniły losy naszego kraju. Posłuchaj nowego odcinka podcastu, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o fascynującym średniowieczu w Polsce.
Spis treści: Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska Łukasz Załuski rozmawia z prof. Bożeną Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego o tym, jak testament Bolesława Krzywoustego wpłynął na kształt średniowiecznej Polski. Czy podział państwa rzeczywiście miał być receptą na pokój? A może Piastowie byli skazani na chaos przez własne ambicje i… słabość do mocnych trunków? Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę W powszechnej opinii panuje przekonanie, że Bolesław Krzywousty podzielił państwo, by zapobiec konfliktom między synami. Prof. Bożena Czwojdrak obala ten mit, nazywając go „kompletnym absurdem”. W tamtym czasie prawo zwyczajowe w Europie było jasne – władca wyznaczał dzielnice dla każdego potomka. Dlaczego więc eksperyment Krzywoustego zakończył się fiaskiem? Jak zauważa historyczka, problemem nie był sam podział, lecz brak zdolności utrzymania władzy centralnej przez najstarszego z rodu, Władysława Wygnańca. To otwierało drogę do kolejnych konfliktów, które wciągały w wir walk kolejne pokolenia Piastów. Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Śledzenie losów Piastów to wyzwanie nawet dla historyków. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że książęta „załatwili nas” tym, że nadawali swoim synom te same imiona. Gdy do tego dodamy skomplikowane linie dynastyczne – cieszyńską, oświęcimską czy śląską – łatwo się pogubić. Jednak to nie tylko imiona były problemem. W podcaście usłyszymy również o fascynujących, a czasem tragikomicznych kulisach władzy. Przykładem jest Kazimierz Sprawiedliwy, którego śmierć była równie prozaiczna, co niespodziewana. Po uczcie, podczas której „wychylił kubek wina i padł na ziemię”, sekcja zwłok wykazała stan organów, który – jak sugeruje mediewistka – wskazywał na to, że przyczyną zgonu była po prostu nadmierna miłość do alkoholu. Nie brakowało też tematów tabu – od impotencji Leszka Czarnego, która stała się publicznym skandalem, po zagadkę dziewictwa Kingi, żony Bolesława Wstydliwego. Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walka o ziemię, to również odwieczna walka pomiędzy Wielkopolską i Małopolską. Prof. Czwojdrak tłumaczy, że Kraków – jako dawna stolica – był łakomym kąskiem, o który rywalizowali niemal wszyscy, często z opłakanym skutkiem. Brak stabilności w Krakowie sprawiał, że przez cały XIII wiek wokół miasta przetaczały się wojska, niszcząc przedmieścia i siejąc postrach. To właśnie poszukiwanie stabilności skłoniło wielu książąt do szukania wsparcia za granicą. W efekcie doprowadziło to do „czesko-śląskich” powiązań politycznych, o których wciąż rzadko mówi się w szkolnych ławkach. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Młodziutka królowa była zachwycająca
Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koronowanych na króla Polski, znana jest głównie z opisów kronikarzy. Jan Długosz przedstawiał ją jako wyjątkowo piękną władczynię. Współczesne badania rzucają nowe światło na jej wizerunek.
W tym artykule: Kim była Jadwiga Andegaweńska? Jak wyglądała królowa Jadwiga na obrazach Odkrycie sarkofagu królowej Jadwigi Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy Czy Matka Boska Częstochowska to królowa Jadwiga? Królowa Jadwiga wsparła Uniwersytet Jagielloński Miała zaledwie cztery lata, gdy w 1378 r. zaręczono ją z Wilhelmem Habsburgiem, synem księcia Leopolda III Austriackiego. Na całe szczęście narzeczony również miał cztery lata, a małżeństwa nie skonsumowano. A chociaż nie był jej przeznaczony tron żadnego z królestw jej potężnego ojca, Ludwika Wielkiego Andegawena, otrzymała solidne wykształcenie. Wpojono jej ten typ posłuszeństwa, jakim cechowały się jedynie królewskie córki, żyjące tylko po to, by łączyć rody i rodzić potomków. Kim była Jadwiga Andegaweńska? Miała tylko 10 lat, gdy w 1384 r. przywieziono ją do Polski i koronowano na króla rosnącego w siłę królestwa. Młoda Jadwiga Andegaweńska nie tylko musiała porzucić ukochanego Wilhelma, który swoją drogą wyprawił się za nią do samego Krakowa, ale także, w dalszej kolejności, przyjąć oświadczyny starszego od niej o 20 lat poganina – Jagiełły. Ponoć zgodziła się na ten ślub tylko ze względu na swoją pobożność. Jagiełło miał przyrzec jej, że jeśli zechce go za męża, on i cała Litwa przyjmą chrześcijaństwo. Młoda monarchini była jednak przerażona sytuacją. Wysłała do Jagiełły zaufanego posłańca, któremu przykazano przyjrzeć się dokładnie narzeczonemu. Jagiełło, zrozumiawszy sytuację, zaprosił nawet posłańca do łaźni, by tam pokazać mu, że nie jest szpetny i na niczym mu nie zbywa. Jak wyglądała królowa Jadwiga na obrazach Jak wyglądała młoda władczyni Polski? Tego nie wiedzieliśmy przez długie lata. Nie pozostał żaden portret monarchini wykonany za jej życia, nie ma też opisów. Janko z Czarnkowa, który dokumentował lata po śmierci Kazimierza Wielkiego w swojej kronice, poświęca wiele miejsca negocjacjom związanym z koronowaniem Jadwigi oraz z wydaniem jej za Jagiełłę. Jednak o fizjonomii samej królowej nie napisał ani słowa. Określa ją tylko mianem dziewicy. Znacznie bardziej wylewny był Jan Długosz, który stwierdził, że nie było podówczas bardziej urodziwej niewiasty na całym świecie. Sam Jagiełło miał się wpatrywać w żonę z wielkim podziwem. Ale Długosz znany jest z upiększania swoich opowieści i średniowiecznego przekonania, że piękno duchowe musi iść ręka w rękę z tym fizycznym. W dodatku sam Jadwigi nigdy nie widział, bo urodził się 16 lat po śmierci królowej. Portret młodej monarchini znajdziemy na jej pieczęci. Ale ta, jak to pieczęć, przedstawia raczej symbol niż konkretną osobę. Postać Jadwigi znalazła się też na drzewie genealogicznym Habsburgów, ale tam nie wyróżnia się niczym spośród schematycznie ujętych sylwetek. Natomiast na drzewie genealogicznym Jagiellonów królową Jadwigę odziano w szaty z epoki renesansu. Odkrycie sarkofagu królowej Jadwigi Pamięć o faktycznym wyglądzie zmarłej w wieku zaledwie 25 lat królowej coraz bardziej się zacierała. W powszechnej świadomości Jadwiga ma ciemne włosy i łagodne rysy nadane jej przez Baciarellego, XVIII-wiecznego malarza nadwornego. Jednakże przypadkowe odkrycie z kolejnego wieku postawiło dziewczęcą delikatność Jadwigi pod znakiem zapytania. 22 stycznia 1887 roku robotnicy odnawiający katedrę wawelską natrafili pod posadzką świątyni na nieznany sarkofag. Po oględzinach okazało się, że spoczywają w nim szczątki doczesne samej królowej Jadwigi. Szczątki były świetnie zachowane, a część kości wciąż pokrywała skóra. Na Wawel wezwano najznakomitszego antropologa tamtych czasów – Izydora Kopernickiego. Jego zadaniem było stworzenie jak najwierniejszego wizerunku monarchini na podstawie jej szczątków. Kopernicki dość szybko wywrócił powszechne przekonania o wyglądzie Jadwigi. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy Po pierwsze okazało się, że Jadwiga nie była szatynką, jak przedstawiano ją na obrazach, lecz blondynką. Miała też, jak na tamte czasy, piękne i zdrowe zęby. W całej szczęce brakowało tylko jednego. Jej czaszka wskazywała na wysokie czoło, prosty i wąski nos oraz, jak to określił Kopernicki, pięknie zaokrągloną bródkę. Tym, co zastanowiło badacza, była wielkość głowy monarchini i jej mocna, wręcz męska budowa. Z oględzin wynikało, że musiała mieć przynajmniej 170 cm wzrostu. Na kościach nie było widocznych śladów po złamaniach i otarciach, co sugerowało, że nie brała udziału w modnych wówczas polowaniach. Jej szczątki sugerowały, że odeszła nie tylko młodo, ale też w dobrym zdrowiu. Dane historyczne wskazują, że królowa zmarła w wyniku gorączki połogowej w 1399 r. Dokładniejsze oględziny szczątków królowej odbyły się po drugiej wojnie światowej, a dokonali ich eksperci medycyny sądowej. Obejrzawszy szkielet Jadwigi uznali nawet, że konieczne będzie potwierdzenie płci denatki. Czy Matka Boska Częstochowska to królowa Jadwiga? Z badań wynika, że Jadwiga miała mocną budowę i ostre rysy twarzy. Cechą charakterystyczną było krągłe, wysokie czoło i długi wąski nos. Nieco jak u Czarnej Madonny Częstochowskiej… I to wcale nie musi być przypadek. Kamil Janicki w książce „Damy polskiego imperium. Historie prawdziwe” przedstawia tezę, że postać Maryi na uświęconym obrazie była wzorowana właśnie na Jadwidze. Obraz zakupiony przez Elżbietę Łokietkównę we Włoszech, a następnie przewieziony do Polski, zawisł w nowo wybudowanym klasztorze na Jasnej Górze. Lecz ten w 1430 roku został splądrowany przez czeskich rycerzy, którzy szukali cennych zdobyczy. Taką zdobyczą był portret Madonny z dzieciątkiem, a konkretnie to wysadzana drogimi kamieniami rama obrazu. Żołdacy wyrwali ramę, niszcząc tym samym portret. Paulini zwrócili się o pomoc do samego króla Władysława Jagiełły. Ten wiekowy już wówczas władca wezwał malarzy z samego Wiednia i nakazał im przywieźć ze sobą portret Jadwigi, będący wówczas w posiadaniu Habsburgów. Dlatego Czarna Madonna ma mieć długi i wąski nos i nosi szatę ozdobiona liliami heraldycznymi rodu Andegawenów. Czy królowa faktycznie tak się ubierała? Z pozostawionych dokumentów i rachunków wynika, że Jadwiga nie przykładała szczególnej wagi do strojów. Nosiła się raczej ascetycznie i z francuska. Ta moda preferowana była na dworze węgierskim. Szata kobieca składała się z obcisłej góry, bogato zdobionego, noszonego na biodrach pasa i szerokiej spódnicy. Na suknię królowa narzucała płaszcz lub futro. Cenne, brunatne futra, otrzymała Jadwiga od męża. Królowa Jadwiga wsparła Uniwersytet Jagielloński Do historii, i to historii nauki, przeszły posiadane przez królową klejnoty. Wszystkie należące do królowej Jadwigi ruchomości, klejnoty, suknie i dzieła sztuki zostały przekazane na poczet odnowienia Akademii Krakowskiej. Ta uczelnia, założona przez Kazimierza Wielkiego, zdołała wykształcić zaledwie sześciu studentów, nim przepadła wraz ze śmiercią swego fundatora w 1370 roku. Ale Jadwiga, świetnie wykształcona, władająca biegle kilkoma językami i wychowana w duchu kultury francuskiej rozumiała, że nauka jest przyszłością. Wraz z mężem wyprosiła u Ojca Świętego pozwolenie na reaktywowanie uczelni. Za własne pieniądze kazała skupować też domy i działki, które później stały się podwalinami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jeśli więc kreślić portret Jadwigi w duchu, jaki obowiązywał za czasów Jana Długosza, była bez wątpienia zachwycającą kobietą, która ponad własną próżność przedłożyła rozwój nauki, kultury i sztuki. I właśnie ten działający do dziś najstarszy polski uniwersytet jest najwspanialszym portretem zmarłej zbyt młodo monarchini. Źródło: „Damy polskiego imperium. Historie prawdziwe”, Kamil Janicki Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego chrześcijaństwo wygrało? Sekret sukcesu Jezusa oczami eksperta
W czasach Jezusa po Palestynie wędrowało wielu charyzmatycznych proroków, ale tylko jeden z nich zmienił bieg historii. Dlaczego to właśnie chrześcijaństwo przetrwało próbę czasu, podczas gdy inne kulty odeszły w zapomnienie? O tym opowiada w wideopodcaście National Geographic Polska historyk prof. Robert Wiśniewski.
Profesor Robert Wiśniewski z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert od historii późnego antyku, w rozmowie z National Geographic Polska wskazuje na kilka kluczowych czynników, które złożyły się na historyczny sukces chrześcijaństwa. Choć zaznacza, że nauka nie potrafi w pełni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego to akurat ten nurt przetrwał i zdominował świat, wskazuje na konkretne procesy historyczne, społeczne i organizacyjne. Charyzma i osobowość Jezusa Punktem wyjścia była postać samego Jezusa. Naukowiec podkreśla, że jego osobista charyzma była tym, co pierwotnie przyciągnęło do niego ludzi. Jezus był postrzegany przez jemu współczesnych jako charyzmatyczny nauczyciel, a dla wielu także jako cudotwórca. To ten bezpośredni kontakt między nauczycielem a słuchaczami stał się fundamentem ruchu, mimo że początkowo miał on charakter lokalny i ograniczony do Palestyny. Rola Pawła z Tarsu i wyjście w świat Kluczowym momentem w rozwoju chrześcijaństwa była działalność Pawła z Tarsu w pokoleniu po śmierci Jezusa. To Paweł, według profesora, nadał ruchowi nową dynamikę, dążąc do uczynienia z nauk Jezusa „czegoś wielkiego”. Najważniejsze aspekty jego działalności to: ekspansja geograficzna: przeniesienie nauki z prowincjonalnej Palestyny do wielkich, otwartych na świat metropolii wschodniej części basenu Morza Śródziemnego; język grecki: głoszenie nowej wiary w grece, która była wówczas „super językiem” świata rzymskiego (lingua franca). Dzięki temu przesłanie Jezusa stało się zrozumiałe dla wykształconych elit i mieszkańców miast, od Aleksandrii po Rzym. Odpowiedź na potrzeby duchowe epoki Chrześcijaństwo odniosło sukces, ponieważ wpisało się w szersze trendy religijne epoki Cesarstwa Rzymskiego. Profesor Wiśniewski wymienia tu dwa główne aspekty: obietnica zbawienia: silny nacisk na los człowieka po śmierci i indywidualne zbawienie, co w tamtym czasie stawało się coraz bardziej popularne w różnych kultach. relacja z Bogiem: oferowanie bardzo indywidualnego, bezpośredniego kontaktu człowieka z Wszechmogącym. Przewaga organizacyjna – powstanie Kościoła Naukowiec stawia tezę, że chrześcijaństwo mogło wygrać z innymi, podobnymi religiami tamtego okresu dzięki lepszej organizacji. W przeciwieństwie do wielu rozproszonych kultów, chrześcijanie zdołali stworzyć trwałą i silną instytucję, którą nazywamy Kościołem. To właśnie struktura instytucjonalna, hierarchia kleru i wewnętrzna dyscyplina pozwoliły tej religii przetrwać okresy bycia nurtem marginalnym i ostatecznie zdominować przestrzeń publiczną Imperium. W ramach widepodcastu rozmawiamy z prof. Wiśniewskim też między innymi na temat tego, jak wyglądał Jezus, jakie są namacalne dowody na jego istnienie. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeologiczne trzęsienie ziemi. Kultowe odkrycie w Ameryce podważone po 50 latach?
Wielki spór o początki zasiedlenia przez ludzi Ameryk powraca ze zdwojoną siłą. Choć Monte Verde przez dekady uchodziło za najstarszy dowód obecności człowieka w Nowym Świecie, najnowsze analizy geologiczne sugerują błąd w pierwotnym datowaniu. Kultowe stanowisko może okazać się znacznie młodsze, niż dotąd sądzono.
Spis treści: Monte Verde: Odkrycie, które zrewolucjonizowało historię Ameryk Powrót do kultowego odkrycia Kontrowersje wokół Monte Verde: Odkrycie błędu czy rzetelna nauka? Dziedzictwo Monte Verde Na brzegu strumienia płynącego przez las deszczowy w południowym Chile, mała grupa łowców-zbieraczy rozbiła obóz na krótki czas – być może na kilka miesięcy. Kiedy wyruszyli dalej, pozostawili po sobie liczne ślady swojego codziennego życia: obrobione kamienne groty włóczni, poćwiartowane żebra mastodonta oraz co najmniej jeden odcisk ludzkiej stopy utrwalony w twardej glinie. Monte Verde: Odkrycie, które zrewolucjonizowało historię Ameryk Odkrycie pradziejowego obozowiska, nazwanego Monte Verde wstrząsnęło światem archeologii w latach 70. XX wieku, ponieważ podważyło dotychczasowe przekonania na temat tego, kiedy i skąd pierwsi ludzie przybyli do obu Ameryk. Wstępne datowanie radiowęglowe stanowiska sugerowało, że znalezione tam artefakty mogą stanowić najstarszy dowód obecności człowieka w Amerykach, jaki do tamtej pory odkryto. Zmusiło to również badaczy do ponownego przemyślenia dróg migracji – dopuszczając możliwość, że niektórzy przybyli łodzią, a nie drogą lądową. Nowe badania opublikowane na łamach czasopisma „Science” dotychczasowe ustalenia dotyczące wieku stanowiska Monte Verde i ponownie rozpalają dyskusję o tym, kiedy pierwsi ludzie pojawili się w obu Amerykach. To ostatni, wielki i tajemniczy rozdział migracji w historii pochodzenia człowieka. Naukowcy wiedzą, że Homo sapiens pojawił się w Afryce około 300 000 lat temu, następnie zaczął przenosić się do Europy i Azji około 100 000 lat temu, a dopiero znacznie później dotarł do Nowego Świata. – Nagle to kultowe stanowisko, które zmieniło nasze myślenie o tym, kiedy i jak pierwsi ludzie dotarli do Ameryk, zaczyna być podważane przez – jak się wydaje – bardzo przekonujące dowody – mówi Ted Goebel, archeolog z University of Kansas. – To będzie naprawdę interesująca debata w nadchodzących miesiącach i latach – dodaje. – To będzie prawdziwa burza. Powrót do kultowego odkrycia Teren w pobliżu Monte Verde to pagórkowata, zielona okolica, w której na pierwszy rzut oka nie ma żadnych śladów pradziejowych obozowisk. Jednak gdy pierwsi badacze dowiedzieli się, że miejscowi natknęli się na odsłonięty ząb mastodonta, wiedzieli, że muszą zacząć kopać. Odkrycie Monte Verde stało się naukową sensacją, ponieważ datowanie radiowęglowe fragmentów drewna i innych materiałów organicznych znalezionych w pobliżu kamiennych narzędzi sugerowało, że stanowisko ma około 14 500 lat. Oznaczało to, że może być o 1500 lat starsze niż kultura Clovis z Ameryki Północnej, która przez długi czas stanowiła punkt odniesienia dla najwcześniejszej obecności człowieka w Amerykach. Kulturę tę rozpoznaje się m.in. po charakterystycznych żłobkowanych grotach włóczni, po raz pierwszy odkrytych w Nowym Meksyku. – Monte Verde zupełnie zmieniło dyskusję – mówi Mírian Liza Alves Forancelli Pacheco, archeolożka z Federalnego Uniwersytetu São Carlos w Brazylii. – Zmusiło ludzi do ponownego przemyślenia spraw i postawienia nowych pytań dotyczących innych stanowisk archeologicznych, również w Ameryce Południowej – dodaje. W nowym badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Science”, pierwszy od 50 lat niezależny zespół badawczy, który poddał Monte Verde ocenie, sugeruje, że stanowisko to może być znacznie młodsze, niż wcześniej sądzono – być może ma mniej niż 8000 lat. Kiedy współautorzy badania, Todd Surovell i Claudio Latorre Hidalgo, po raz pierwszy odwiedzili Monte Verde na początku 2022 roku, zauważyli, że jest ono położone na terenie zalewowym meandrującego, prehistorycznego strumienia, zwanego obecnie Chinchihuapi Creek. Ich analiza geologiczna sugeruje, że około 10 000 lat temu, w okresie ciepłego i suchego klimatu, strumień zmienił swój bieg. Gdy poziom morza opadł, strumień wyżłobił głębsze koryto w zboczu wzgórza, wymywając dobrze zachowane fragmenty drewna z epoki lodowcowej oraz inne materiały organiczne odsłonięte przez cofający się lodowiec, a następnie osadzając je ponownie w pobliżu stanowiska archeologicznego. To właśnie ten proces, jak argumentują badacze, mógł zafałszować wcześniejsze próby datowania tego miejsca. Kontrowersje wokół Monte Verde: Odkrycie błędu czy rzetelna nauka? – Kiedy datujemy drewno, określamy moment jego powstania, a nie to, kiedy ludzie przebywali w danym miejscu – wyjaśnia współautor badania Todd Surovell, archeolog z University of Wyoming. – To klasyczny problem tzw. starego drewna. Wielu niezależnych ekspertów uważa przedstawione dowody za przekonujące. – Argument jest bardzo prosty i wiarygodny. Badacze zidentyfikowali typowy proces erozyjny, który przenosi materiał z jednego miejsca do drugiego – mówi Calogero Santoro, archeolog z University of Tarapacá w Chile. – Praca jest wykonana bardzo rzetelnie. Analiza sedymentologii i stratygrafii wygląda na dokładną” – mówi Thomas Stafford, geochemik badawczy i geochronolog ze Stafford Research w Nowym Meksyku – To dobrze, że zupełnie niezależny zespół ponownie przyjrzał się temu stanowisku – dodaje. Nowi badacze stanowiska archeologicznego przeanalizowali również inny rodzaj dowodów, identyfikując warstwę popiołu wulkanicznego w odsłonięciach skalnych w pobliżu strumienia. Ich zdaniem właśnie tam zachował się pierwotny układ warstw (stratygrafia), który nie został zaburzony przez przepływ wody. Na podstawie położenia tej warstwy twierdzą, że artefakty z Monte Verde muszą być młodsze, niż wcześniej sądzono. Wcześniejsze badania wskazywały, że ten popiół – o charakterystycznym składzie chemicznym rozpoznawalnym w regionie – ma około 11 000 lat. Z tymi wnioskami nie zgadza się jednak Tom Dillehay, archeolog z Vanderbilt University i jeden z pierwotnych badaczy stanowiska Monte Verde. – Czy naprawdę sądzicie, że 50 lat badań prowadzonych przez ponad 80 specjalistów z różnych dziedzin z całego świata mogło popełnić aż tak duży błąd? – napisał w e-mailu. Współautor badania Surovell przyznaje, że zawsze pozostanie pewien margines niepewności, ponieważ nikt nie jest w stanie powtórzyć wykopalisk dokładnie w tym samym miejscu. – Wykopaliska archeologiczne są procesem destrukcyjnym – mówi. – Gdy raz przebadam fragment stanowiska, nikt nie może już wrócić i zbadać dokładnie tego samego miejsca w identyczny sposób. Dziedzictwo Monte Verde Choć wiek Monte Verde jest kwestionowany, jego przełomowa rola w historii – nie. Od czasu odkrycia Monte Verde archeolodzy szukali i znaleźli wiele innych stanowisk starszych niż kultura Clovis, zarówno w Ameryce Północnej, jak i Południowej. Jedno z takich stanowisk, znajdujące się w Parku Narodowym White Sands w Nowym Meksyku, zachowało skamieniałe ślady ludzi, którzy przemieszczali się obok wymarłych zwierząt, takich jak mamuty, leniwce naziemne czy wilki straszliwe. Badania opublikowane wcześniej w czasopiśmie „Science” sugerują, że odciski te mogą mieć od 21 000 do 23 000 lat, co potwierdzają różne linie dowodowe. Różnica między stanowiskiem mającym 13 000, 14 500 czy 21 000 lat jest ogromna, ponieważ rodzi kolejne pytania o to, w jaki sposób i kiedy pierwsi ludzie dotarli do Ameryk. Monte Verde skłoniło archeologów do poszukiwania wyjaśnień, jak ludzie mogli dotrzeć do Ameryk jeszcze przed powstaniem korytarza wolnego od lodu w Kanadzie, który pojawił się dopiero pod koniec ostatniej epoki lodowcowej, około 13 800 lat temu. To z kolei zapoczątkowało badania nad stanowiskami przybrzeżnymi oraz hipotezą, że kolejne grupy ludzi mogły docierać do Ameryk drogą morską wzdłuż wybrzeża Pacyfiku – tzw. szlakiem wodorostów. Niektóre z tych stanowisk prawdopodobnie zostaną teraz poddane ponownej analizie, aby upewnić się, że zostały prawidłowo datowane i że dotychczasowe teorie nadal są aktualne. Mimo to większość archeologów uważa, że ludzie zamieszkiwali Ameryki jeszcze przed kulturą Clovis. Przybywali falami migracji – zarówno lądowych, jak i morskich. – To, że Monte Verde może być błędnie datowane, nie oznacza, że inne wczesne stanowiska można łatwo odrzucić – mówi Thaís Pansani, paleontolożka z Uniwersytetu Stanowego w Rio de Janeiro. Jak dodaje, taka dyskusja jest potrzebna. – Na tym polega nauka, na sporach i nowych perspektywach. Źródło: National Geographic
2,5 sekundy, które zmieniły historię. 100 lat temu przeprowadzono pierwszy udany test rakiety na paliwo ciekłe
Dzisiaj Robert H. Goddard uznawany jest za jednego z ojców ery kosmicznej. Lecz 100 lat temu, gdy przeprowadzał swój przełomowy eksperyment, traktowano go jako dziwaka rzucającego się z motyką na Księżyc. W symboliczny sposób jednak tam trafił. Rakiety programu Apollo czerpały z projektów Goddarda, a Buzz Aldrin z Apollo 11 zabrał biografię Goddarda na Srebrny Glob.
Był zimny, marcowy dzień. Na polach w Massachusetts wciąż zalegał śnieg. Na pustym pastwisku dla krów na farmie ciotki Effie w Auburn stanęła dziwna metalowa konstrukcja. Miała nieco ponad trzy metry wysokości, a główny powód jej wybudowania ginął pośród cienkich metalowych rurek. Niemal dokładnie 100 lat temu, 16 marca 1926 roku, równo o godzinie 14.30 czasu lokalnego, nieświadomy dalekosiężnych konsekwencji swoich badań, Robert Hutchings Goddard wystrzelił pierwszą na świecie rakietę na paliwo ciekłe. Wzniosła się w górę na zaledwie 12 metrów i przeleciała jedynie 56, mimo to był to przełomowy moment w historii lotów kosmicznych. Ten szalony człowiek, który nie zna fizyki Rakieta Goddarda miała bardzo prostą konstrukcję. Paliwem była benzyna, a utleniaczem ciekły tlen (LOX). Wcześniej urodzony w 1882 roku Goddard eksperymentował m.in. z prochem. Pierwsze eksperymenty z rakietami prochowymi prowadził na Clark University, gdzie zdobył tytuł magistra, a następnie doktora. Pierwszą taką rakietę wystrzelił w 1915 roku, finansując eksperyment z własnych pieniędzy. Z czasem otrzymał wsparcie finansowe między innymi od Smithsonian Institution oraz Clark University, a jego prace opublikowano w 1919 roku. Jednym z jego najważniejszych pomysłów w badaniach nad rakietami na paliwo ciekłe było wykorzystanie bardzo zimnego ciekłego tlenu do chłodzenia komory spalania rakiety podczas opuszczania zbiornika paliwa. Goddard był w swoich czasach traktowany przez gazety jak dziwak. „The New York Times” zarzucał mu wręcz brak znajomości fizyki. Napisano wtedy: „Ten profesor Goddard, ze swoją katedrą w Clark College i poparciem Smithsonian Institution, nie zna relacji między akcją a reakcją; ani potrzeby posiadania czegoś lepszego niż próżnia, wobec czego można by reagować – powiedzieć to byłoby absurdalne. Oczywiście wygląda na to, że brakuje mu wiedzy, którą codziennie wykłada się w szkołach średnich”. „The Times” ostatecznie odwołał ten komentarz 16 lipca 1969 roku – w dniu, w którym Armstrong, Aldrin i Collins wyruszyli w drogę na Księżyc w rakiecie wywodzącej się z koncepcji Goddarda. Wszystko w rękach żony Przy przełomowym starcie obecni byli: Henry Sachs (asystent i szef zespołu technicznego), Esther Goddard (żona wynalazcy), Percy Roope (profesor fizyki z Clark University). To właśnie Esther zawdzięczamy rozpropagowanie badań i koncepcji Roberta Goddarda. Przez dziesięciolecia – nawet po śmierci męża – prowadziła dokumentację, gasiła pożary powstałe podczas startów rakiet oraz pilnowała składania licznych wniosków patentowych. Esther Goddard: rozszyfrowywała notatki męża; fotografowała eksperymenty; gasiła pożary powstające po startach; prowadziła księgi rachunkowe; szyła spadochrony do rakiet. Większość zdjęć dokumentujących prace Goddarda wykonała właśnie ona. Po śmierci męża aktywnie dbała o jego dorobek. W czasach powojennych uwagę świata przyciągali głównie niemieccy naukowcy rakietowi z Wernherem von Braunem na czele, więc Esther pilnowała, aby wkład Goddarda nie został zapomniany. Przekazała ponad 60 przedmiotów do Smithsonian Institution, uporządkowała jego dokumenty i zgłosiła wiele patentów pośmiertnych. Z 214 patentów związanych z Goddardem aż 131 uzyskano po jego śmierci dzięki jej staraniom. Historycy podkreślają dziś, że wspominanie Esther pomaga przeciwdziałać tzw. „efektowi Matyldy” – zjawisku polegającemu na pomijaniu wkładu kobiet w historii nauki. Z inspiracji science fiction Sam Goddard, choć traktowany bardziej jak dziwak niż wizjoner, otrzymał wsparcie finansowe od lotnika Charlesa Lindbergha, rodziny Guggenheimów oraz amerykańskiej armii. Przeniósł się także do Roswell w stanie Nowy Meksyk, gdzie w latach 30. było niewiele mieszkańców, co sprzyjało testom rakiet. Swoje pomysł Goddard czerpał z literatury science fiction, ale analizował je w sposób naukowy. Już w 1908 roku odrzucił wiele koncepcji startu rakiet – między innymi napęd magnetyczny, atomowy czy wystrzelenie z działa. Pomysł działa był szczególnie znany z powieści Jules’a Verne’a „Z Ziemi na Księżyc”, ale Goddard wykazał, że przeciążenia byłyby zabójcze dla astronautów. Głównymi osiągnięciami Goddarda są: Badania nad stabilnością rakiet W pierwszej rakiecie na paliwo ciekłe silnik znajdował się nad zbiornikami paliwa, bo Goddard uważał, że poprawi to stabilność. Po testach przeniósł jednak silnik pod zbiorniki, a stabilność zapewnił dzięki ruchomym łopatkom w strumieniu spalin i żyroskopom. Koncepcja rakiet wielostopniowych Goddard badał także pomysł rakiet wielostopniowych. Polegał on na odrzucaniu pustych zbiorników paliwa podczas lotu, co zmniejszało masę rakiety i pozwalało jej osiągać większą wysokość. Chłodzenie silników Komory spalania rakiet często się przegrzewały i topiły. Goddard opracował dwie metody chłodzenia: chłodzenie kurtynowe (film cooling) – paliwo było rozpylane po wewnętrznych ścianach komory, tworząc warstwę ochronną chłodzenie regeneracyjne – paliwo przepływało przez kanały w ścianach komory przed spaleniem, jednocześnie chłodząc silnik i podgrzewając paliwo Ponadto: udowodnił w 1916 roku, że rakiety mogą działać w próżni, w 1929 roku wystrzelił pierwszą rakietę z ładunkiem naukowym, rozwijał systemy sterowania i naprowadzania, eksperymentował z pompami paliwa będącymi poprzednikami dzisiejszych turbopomp rakietowych. Na Księżyc i z powrotem Dziś Robert Goddard jest powszechnie uznawany za jednego z twórców nowoczesnej astronautyki, obok Hermanna Obertha w Niemczech i Konstantina Ciołkowskiego w Rosji. Jego imię nosi Centrum Lotów Kosmicznych NASA. Symboliczne znaczenie miał fakt, że Buzz Aldrin, drugi człowiek na Księżycu, zabrał ze sobą autobiografię Goddarda podczas misji Apollo 11 w 1969 roku. Źródło: Space Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego Irish Puby są tak bardzo popularne – nie tylko w Dzień Świętego Patryka? Są w każdym większym polskim mieście
Irish Puby są bardzo popularne na Wyspach Brytyjskich, ale nie tylko – w praktycznie każdym średniej wielkości mieście na świecie znajduje się co najmniej jeden irlandzki pub. Miejsca te także w naszym kraju mają wielu bywalców. I to mimo tego, że nie celebrujemy specjalnie Dnia Świętego Patryka. Na czym polega fenomen pubów w stylu irlandzkim?
Wyobraź sobie chłodny wieczór w centrum Warszawy, Krakowa czy Torunia. Przez zaparowane okna widać okna ludzi śmiejących się przy ciemnym barze, zza którego nalewane jest piwo Guinness. Nie potrzeba paszportu ani biletu lotniczego, żeby przenieść się do prawdziwego irlandzkiego baru – takie znajdują się wielu polskich miastach i nie ma się co dziwić: naszym krajanom bardzo przypadła do gustu irlandzka zasada, że „nie ma obcych – są przyjaciele, których jeszcze nie spotkałeś”. Doskonale sprawdza się w naszych realiach. Fenomen Irish Pubów w Polsce Klimat i detale rodem z Dublina Według bywalców prawdziwy Irish Pub to nie tylko wystrój na miarę tradycyjnych wyspiarskich lokali: połączenia ciemnego drewna, skóry, beczek czy szyldów. Przepis na sukces w Polsce polega na autentyczności: Polacy lubią miejsca z duszą i historią, a więc pub, w których słychać muzykę na żywo, który podaje określony rodzaj piwa czy przekąsek natychmiast zdobywa wiernych gości. Najlepsze puby tego typu powstają przy współpracy z Irlandczykami, ale wiele z ich właścicieli po prostu jest zachwyconych tamtejszą kulturą spędzania wolnego czasu. Guinnness i sport Co łączy bywalców pubów od Galway po Gdańsk? Legendarna irlandzka kuchnia i piwo. W wielu irlandzkich barach dostępne są śniadania podawane do późnego popołudnia, ale umówmy się – pierwsze skrzypce gra najpopularniejsze irlandzkie piwo świata: ciemny i aksamitny stout Guinness. To niemal kult: jego idealna piana i sposób serwowania stały się znakiem jakości. W polskich Irish Pubach liczą się też emocje sportowe – transmisje meczów Premier League (chociaż nie tylko) ściągają tłumy i budują atmosferę wspólnoty. Pubowe wydarzenia integrują Polaków Irish Puby są często nie tylko barami, ale chcą być także częścią lokalnej kultury. To w nich często będziemy mieli okazję wziąć udział w pub quizach czy posłuchać koncertów. Poczucie przynależności do grupy jest jednym z kluczowych powodów, dla których Polacy wybierają puby w stylu irlandzkim, a nie nowoczesne kluby czy bary. Irish Puby mają za sobą kawał historii Najstarszy nieprzerwanie działający Irish Pub to Sean’s Bar w irlandzkim – a jakże – Athlone. Istnieje od ponad 1100 lat, co zostało potwierdzone badaniami archeologicznymi i wpisem w Księdze Rekordów – z resztą – Guinnessa. Czy to możliwe, że są trochę stronniczy? Polskie puby w stylu irlandzkim to często nie są żadne „podrabiańce” – niektóre z nich mogą poszczycić się autentycznym irlandzkim wystrojem, którego elementy – od paneli ściennych aż po bar – zostały zaprojektowane, wykonane i wysłane w całości z Zielonej Wyspy przez wyspecjalizowane firmy, które dbają o ich wyjątkową tożsamość na całym świecie – np. Irish Pub Company. Dlaczego moda na Irish Puby nie przemija? Jasne, o Irish Pubach przypominamy sobie głównie w czasie obchodów Dnia Świętego Patryka – to coroczne pubowe szaleństwo pełne zielonych symboli, irlandzkiej muzyki i lejącego się strumieniami Guinessa. Ale prawdziwa popularność tych miejsc buduje się każdego dnia. Irish Puby w Polsce są odporne na sezonowe mody, bo na stałe wpisały się w krajobraz naszych miast. To zasługa elastyczności – szybka adaptacja do lokalnych gustów i oczekiwań, a jednocześnie zachowanie klimatu, którego oczekują goście. Należy jednak pamiętać, że dręczą je podobne bolączki, co wszystkie bary na całym świecie (niezależnie od kręgu kulturowego, z którego się wywodzą): odwiedza je coraz mniej klientów. Jeśli jeszcze nie odwiedziliście żadnego pubu w stylu irlandzkim, to warto się do niego wybrać – chociażby po to, by poczuć atmosferę, której w nowoczesnych barach próżno szukać. To światowy fenomen, który idealnie dopasował się do polskiej kultury. Źródło: falstaff, dw.com, Irish Pub Company, irishcentral.com, Sean's Bar Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kiedy powstała najstarsza broń palna? Badacze odnaleźli w Niemczech bardzo stary prymitywny pistolet
Podczas wykopalisk w niemieckiej Brandenburgii archeolodzy odnaleźli broń krótką datowaną na końcówkę XIV wieku. Naukowcy uważają, że jest 9 lat starsza od słynnej broni z Tannenbergu.
Historia broni palnej ma swój początek w Chinach. W Kraju Środka w IX wieku wynaleziono proch czarny. Początkowo był on używany głównie w celach rozrywkowych oraz do prostych broni zapalających. Z czasem Chińczycy zaczęli wykorzystywać proch w działaniach militarnych. Jedną z pierwszych takich konstrukcji była lanca ognista, którą uważa się za pierwszą na świecie broń prochową i poprzednik broni palnej. Kiedy powstała broń prochowa? Była to włócznia z przymocowaną rurą, z której po zapaleniu prochu wydobywał się płomień oraz drobne odłamki. Lance ogniste wykorzystywano m.in. w wojnach dynastii Song przeciw północnym państwom Liao i Jin, a później także przez Jin przeciwko Mongołom Czyngis-chana. W Europie lance pojawiły się dopiero w XIV w. Z chińskiej technologii stopniowo rozwijały się kolejne rodzaje broni, również krótkiej. W krajach europejskich zaczęły pojawiać się się pierwsze ręczne działa. Były to proste metalowe lufy zamocowane na drewnianym trzonku, które ładowano od przodu prochem i kulą. Strzał następował po przyłożeniu zapalonego lontu do otworu zapłonowego. Dotychczas jednym z najstarszych zachowanych egzemplarzy takiej broni było działko z Tannenbergu z 1399 roku. Najstarsza broń palna na świecie Okazuje się jednak, że istnieje starsza broń. Naukowcy prowadzący wykopaliska na terenie Brandenburgii znaleźli broń palną datowaną na 1390 r. W sumie ma ok. 6 cm długości. – Nie mamy żadnych pisemnych ani archeologicznych dowodów na używanie broni palnej z tego okresu w Brandenburgii. Do tej pory mogliśmy to jedynie zakładać w sposób ogólny – powiedział Christof Krauskopf, dyrektor Brandenburskiego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Państwowego Muzeum Archeologicznego. Broń została odnaleziona w 2023 roku przez Matthiasa Dasse, wolontariusza i konserwatora zabytków. Odkrył fragmenty tego prymitywnego pistoletu podczas badań terenowych w pobliżu zamku Kletzke. Odkrywca przekazał artefakt Gordonowi Thalmannowi, kierownikowi Urzędu Ochrony Zabytków w Prignitz, który zidentyfikował przedmiot jako lufę średniowiecznej broni palnej. Skąd pochodziło odkryte ręczne działo? Naukowcy nazwali tę broń „działem ręcznym Kletzke”, od miejsca odkrycia i wydarzeniem, z którym mogła być związana. Badacze sugerują, że pistolet mógł być elementem ekwipunku wojownika, który brał udział w oblężeniu zamku w 1390 roku. Była to część większego regionalnego konfliktu. W oświadczeniu niemieccy uczeni przypomnieli zachowaną relację franciszkanina Detmara z Lubeki. Według niej dwóch brandenburskich książąt – Henryk I i ErykaIV – miało poprowadzić ponad 1100 żołnierzy w marszu na zamek Kletzke, który był wówczas w posiadaniu potężnej rodziny von Quitzow. Obrońcom udało się zabezpieczyć twierdzę i odeprzeć napastników. Zamek uległ jednak zniszczeniom był odbudowywany w kolejnych latach. – Jeśli związek między oblężeniem a ręcznym działem Kletzke zostanie potwierdzony, przedmiot ten będzie stanowił rzadki dowód wczesnej broni palnej, która zaczęła pojawiać się w późnośredniowiecznych działaniach wojennych – pokreślił Krauskopf. Zaznaczył jednak, że pistolet prawdopodobnie nie został wykonany w Niemczech, co może świadczyć o tym, że należał do najemnika z innej części Europy, który był wynajęty na czas kampanii przeciwko von Quitzom. Źródło: Landkreis Prignitz
„Lwia Skała" Sigirija to największy skarb Sri Lanki. Wielu uważa ją za nieoficjalny 8 cud świata
Twierdza Sigiriya to jeden z najbardziej niezwykłych zabytków Sri Lanki. Wzniesiona na szczycie monumentalnej, 180-metrowej Lwiej Skały, powstała w V wieku n.e. jako spektakularna forteca i królewska rezydencja.
W tym artykule: Jak powstała twierdza Sigirija? Co wyróżnia twierdzę Sigirija? Jak zaplanować podróż na Sri Lankę? Co warto zobaczyć w twierdzy Sigirija? Kiedy warto odwiedzić twierdzę Sigirija? Twierdza Sigirija (Sigiriya) leży w Prowincji Środkowej Sri Lanki. Starożytna forteca została wzniesiona na szczycie 180-metrowej skały przez króla Kassapę w V wieku n.e. Konstrukcja jest od 1982 roku wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jest również jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych na Sri Lance. Jak powstała twierdza Sigirija? Twierdza Sigirija została zbudowana przez króla Kassapę I jako stolica jego państwa. Pałac wzniesiono w V wieku naszej ery na szczycie 200-metrowej Lwiej Skały. Ośrodek pełnił funkcję siedziby władcy Sri Lanki zaledwie przez kilka lat. Od początku twierdza miała służyć obronie państwa przed oczekiwanym atakiem ze strony królewskiego brata Mogallany. Kilka lat wcześniej Kassapa pozbawił praw do tronu Mogallanę, który był prawowitym następcą tronu. Mężczyzna został zmuszony do ucieczki do Indii. Jego ostateczny powrót na Sri Lankę był jednak tylko kwestią czasu. Doszło do tego w 497 roku, kiedy w wyniku wojny domowej Kassapa stracił tron i królem został Mogallana. Aż do XIV wieku twierdza Sigirija pełniła funkcję klasztoru buddyjskiego. Później została opuszczona. Dziś jest to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc na Sri Lance. Ciekawostki o Brazylii, które wielu zaskoczą. Nawet jej największych miłośników Ciekawostki o Brazylii, czyli kraju o powierzchni 27 razy większej od Polski. W tym artykule zebraliśmy wiele zaskakujących i mało znanych faktów na temat tego najludniejszego państwa Ameryki... Co wyróżnia twierdzę Sigirija? Sigirija zachwyca położeniem na potężnej skale. Wejście do twierdzy prowadzi przez charakterystyczną, monumentalną rzeźbę przedstawiającą lwie łapy z pazurami. Twierdza jest otoczona pięknymi ogrodami, stawami i freskami. Pałac Królewski, który znajdował się na szczycie Lwiej Skały, był dostępny dzięki rozbudowanemu systemowi schodów, korytarzy i chodników. Ściana Lustrzana, która znajduje się u podstawy góry, jest znana z połyskującej wypolerowanej powierzchni. To na tej ścianie odwiedzający wypisywali wiersze i malowali rysunki. Freski Sigirija są jednymi z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych przykładów starożytnej sztuki na Sri Lance. Obrazy przedstawiają młode dziewczęta. Uważa się, że powstały na osobiste zlecenie króla Kassapy I. Twierdza jest również znana z zaawansowanego – jak na swoją epokę – systemu hydraulicznego, doprowadzającego i odprowadzającego wodę z Lwiej Skały. Jak zaplanować podróż na Sri Lankę? W tej chwili nie ma bezpośrednich stałych połączeń lotniczych z Polski na Sri Lankę. Do Kolombo najłatwiej dolecieć z jedną przesiadką w Londynie (British Airways) lub w Dubaju (Emirates). Podróż będzie trwała około 11 godzin. Za bilety będzie trzeba zapłacić przynajmniej 3,5 tys. zł w dwie strony. Odwiedzając Sri Lankę, warto rozważyć zatrzymanie się w jednym z hoteli ekologicznych, których kilkanaście jest na wyspie. O kameralnym hotelu The Kip pisaliśmy w National-Geographic.pl. Najlepszym sposobem dotarcia do twierdzy Sigirija z Kolombo jest pociąg do Habrany. Za bilety będzie trzeba zapłacić od 800 do 1200 rupii lankijskich (ok. 13 zł). Podróż trwa około 5 godzin. Co warto zobaczyć w twierdzy Sigirija? Sigiriya to jedno z najpopularniejszych miejsc turystycznych na Sri Lance. Stanowisko archeologiczne jest otwarte dla zwiedzających od poniedziałku do piątku od 7.00 do 17.30. Opłata za wstęp dla obcokrajowców wynosi 30-35 USD za osobę. Odwiedzający mogą wspinać się na skalną fortecę i zwiedzać ruiny Pałacu Królewskiego, Lustrzaną Ścianę i lokalne freski. Wspinaczka na szczyt skały bez wcześniejszego przygotowania może być wymagająca. Jednak zapierające dech w piersiach widoki ze szczytu są warte wysiłku. Wejście po schodach może być równie emocjonujące. Trzeba być jednak gotowym na pokonanie 1200 stopni. Oprócz twierdzy turyści mogą również zwiedzać zachwycające ogrody otaczające Sigiriję. W ogrodach można podziwiać endemiczne gatunki roślin, w tym wiele roślin leczniczych. Ogrody są siedliskiem różnych roślin, w tym roślin leczniczych. Są też świadectwem wyrafinowanej urbanistyki starożytnej Sri Lanki. Plan ogrodów jest jednym z lepszych przykładów znakomitej urbanistyki starożytnej Sri Lanki. Kiedy warto odwiedzić twierdzę Sigirija? Szczyt sezonu na Sri Lance przypada na okres od stycznia do kwietnia. Wówczas na wyspie panuje klimat umiarkowany, co sprzyja jednodniowym wycieczkom. Pora sucha panuje od maja do sierpnia. Przez większą część roku na Sri Lance temperatura dochodzi do około 30 stopni Celsjusza, a wilgotność osiąga nawet 80%. Październik, listopad i grudzień to najbardziej wilgotne miesiące na Sri Lance. W tym czasie nie warto planować dłuższego pobytu na wyspie. Źródło: SigiriyaFortress.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Nie tylko Słowianie. Kto żył nad Wisłą przed nastaniem państwa Piastów?
Słowianie byli tylko jednym z ludów, które przed nastaniem państwa piastowskiego zasiedlały obecne ziemie Polski. Dowiadujemy się o nich nie tylko z badań archeologicznych, ale też ze źródeł historycznych, ale dopiero od około I wieku naszej ery. O tym, kto mieszkał wówczas nad Wisłą opowiada w naszym wideopodcaście dr Michael Morys-Twarowski.
Archeolodzy często zaprzątają sobie głowę pytaniem, o początki określonej kultury lub genezę danego ludu. To temat trudny, bo wymaga interdyscyplinarnych badań. Czy możliwe jest na przykład wskazanie kolebki Słowian? Zagadka pochodzenia Słowian Co działo się na obecnych terenach Polski w pierwszym tysiącleciu, ale jeszcze przed nastaniem państwa Mieszka I w drugiej połowie X wieku? Czy obszar ten aż do pojawienia się Słowian, mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia, był zupełnie pusty i nikt tutaj nie mieszkał? A może wręcz przeciwnie – teren ten zasiedlała mozaika ludów? Ten temat jest słabo znany w powszechnej świadomości, ale archeolodzy prowadzą liczne badania dotyczące tego, co działo się w pierwszych wiekach naszej ery miedzy Wisłą a Odrą. Również historycy wiedzą o tym epizodzie w dziejach obecnych ziem polskich coraz więcej. O przeszłości z perspekywy historyka, a nie archeologa Informacje historyczne na temat pierwszych Słowian i innych ludów na naszych ziemiach zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Morys-Twarowski jest doktorem historii, prawnikiem i amerykanistą. Ukończył Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Napisał kilka popularnonaukowych książek, m.in. „Polskie imperium” i „Dzieje księstwa cieszyńskiego” oraz ponad 100 artykułów popularnonaukowych. Nasz gość zastrzega, że zajmuje się w najnowszej książce historią Polski w znaczeniu geograficznym i w granicach, jakie nasz kraj zajmuje od 1945 roku. – To nie jest tak, że historia Polski zaczyna się w I czy w II wieku – zastrzega dr Morys-Twarowski. W jego ocenie do tej pory historycy jak ognia unikali tego tematu. Na rynku natomiast dostępne są opracowania przygotowane przez archeologów. W jego ocenie nie zawsze coś, o czym napisali starożytni historycy znajduje odzwierciedlenie w źródłach archeologicznych. Dlatego też można zaufać dawnym skrybom, ale z pewnym krytycyzmem. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Słowianie to tylko jeden z ludów mieszkających kiedyś nad Wisłą W szkołach dowiadujemy się o tym, co działo się na tych terenach mniej więcej od połowy X wieku: chrztu Polski i rządów Mieszka I. – Gdzieś mniej więcej od 20 roku n.e. można na podstawie źródeł historycznych, oczywiście nie tak jak o kolejnym tysiącleciu, ułożyć z tego opowieść historyczną. Nie jesteśmy zdani tylko na to, co wykopią archeolodzy – uważa gość podcastu. Morys-Twarowski opowiada o wielu różnych ludach, plemionach, które zamieszkiwały w pierwszych wiekach naszej ery ziemie polskie, ich historii i o ich językach. Dowiadujemy się o nich dzięki rzymskim historykom. Co wiemy o Lugiach i Gotach? Co ci Germanie robili na polskich ziemiach? I dlaczego mieliśmy wówczas na swoich terytoriach... jaskiniowców? Kiedy i skąd pojawili się Słowianie? Nasz gość opowiada też o postaciach na wpół legendarnych, takich jak Krak czy Wanda. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W Wietnamie chcą, by ich zęby były czarne. To praktyka sięgająca aż epoki żelaza
Nie każdy chce, by jego zęby były śnieżnobiałe i lśniące – to element kultury zachodniej. W Wietnamie jest zupełnie inaczej, a czernienie zębów jest do dzisiaj popularną praktyką wśród niektórych społeczności. Archeolodzy znaleźli dowody na to, że ten szokujący z naszej perspektywy zwyczaj ma już ponad 2000 lat.
Na stanowisku archeologicznym Dong Xa w północnym Wietnamie naukowcy natrafili na ludzkie szczątki, które są najstarszym dowodem na celowe czernienie zębów. Teraz wiemy więcej o tradycji, która przetrwała wieki i nadal jest elementem wietnamskiej kultury – chociaż z pespektywy Europejczyka nieco szokującym. Czernienie zębów Wietnamie, czyli zupełnie inne kanony piękna Ostatnie znaleziska sprzed 2000 lat potwierdzają, że świadomie barwienie zębów substancjami bogatymi w żelazo i taniny w Wietnamie ma wyjątkowo długą tradycję. Sięga ona funkcjonowania kultury Dong Son, która wyróżniała się rozwiniętym rzemiosłem, obróbką metali oraz rozbudowaną siecią wymian kulturowych i handlowych. Praktyka czernienia zębów była nie tylko lokalnym fenomenem – ślady podobnych zwyczajów można odnaleźć także na terenie innych krajów Azji Południowo-Wschodniej, jak Filipiny, Laos, czy Tajwan, lecz to właśnie w Wietnamie przetrwała ona najdłużej i nabrała najszerszego znaczenia społecznego. Skąd wiemy, że kilka tysięcy lat temu barwiono zęby? Zęby odkryte w jednym z grobów na stanowisku Dong Xa poddano szczegółowej analizie, która wykazała obecność wysokich stężeń żelaza i siarki. Australijscy naukowcy udowodnili, że nie była to przypadkowa zmiana koloru – wynikająca np. z diety czy żucia orzechów – ale efekt specjalnie stosowanych mieszanek barwiących. Te chemiczne odciski palca pokrywają się z efektami uzyskanymi w późniejszych rekonstrukcjach procesu czernienia zębów, a także z danymi etnograficznymi z XIX i XX wieku. Czym czerni się zęby? Starożytne metody czernienia zębów opierały się na wykorzystywaniu żelaza oraz tanin – związków chemicznych naturalnie występujących w roślinach, szczególnie w ich korze, liściach czy łupinach owoców. Proces polegał na aplikowaniu specjalnych past lub cieczy przygotowywanych z lokalnych roślin i związków mineralnych. Jedną z popularnych substancji była sadza z łupin kokosa lub mieszanki zawierające galasy dębowe. Z czasem techniki te zostały udoskonalone – najpierw stosowano szybkie metody obejmujące pocieranie zębów odpowiednimi substancjami, a w późniejszym okresie wykształciły się bardziej zaawansowane, wielodniowe rytuały barwienia, które gwarantowały trwały, głęboki, czarny kolor. Prowadziły one do powstania trwałej warstwy czarnego pigmentu, odpornej na ścieranie. Podobno czernienie było też elementem dbania o higienę. Ale czemu właściwie zęby miały być czarne? Czarne zęby nie były – i nie są – w Wietnamie kwestią estetyki. To symbol przynależności do określonej grupy, a także miara dojrzałości czy moralności. Czernienie zębów było jednym z elementów przejścia z dzieciństwa w dorosłość. Wierzono, że ciemny kolor zębów chroni przed złymi duchami, chorobami, a nawet demonami pożądania. Dla wielu społeczności czarne zęby były oznaką skromności i wierności rodzinie, podkreślały powagę i dojrzałość oraz – co ciekawe – odróżniały ludzi cywilizowanych od „dzikich”, którzy takich praktyk nie stosowali. Jak to wygląda dzisiaj? Czernienie zębów było praktyką powszechną i szeroko akceptowaną – dotyczyło zarówno kobiet, jak i mężczyzn, niezależnie od pochodzenia etnicznego czy statusu społecznego. W dokumentach z początku XX wieku czarne uśmiechy goszczą na twarzach zarówno arystokracji, jak i chłopów. Praktyka ta była także środkiem walki z zachodnią modą na białe zęby, będącymi symbolem młodości, dzikości czy braku ogłady. Współcześnie, choć czernienie zębów nie jest już tak powszechne, wciąż jest obecne w kulturze niektórych mniejszości etnicznych oraz w świadomości społecznej jako element dziedzictwa. Dziedzictwo dawnego Wietnamu wciąż jest pielęgnowane Dla wielu osób starszego pokolenia czarne zęby pozostają symbolem dumy, przynależności i autentyczności w obliczu przemijających trendów globalnych. Ta tradycja przetrwała tysiące lat, adaptując się do zmieniających się warunków społecznych, kulturowych i estetycznych. Warto pamiętać, że nasza wizja piękna jest tylko jedną z wielu, które wykształciły się na całym świecie. Czy lepszą? Na to nie ma z pewnością obiektywnej odpowiedzi. Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences, UNESCO Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy znalezisko doktorantki zmienia historię pisma? Tych symboli nikt wcześniej nie widział
Najstarszy alfabet na świecie może pochodzić z Syrii – taką hipotezę wysunęli archeolodzy, analizując tajemnicze znaki wyryte na glinianych cylindrach sprzed 4400 lat. Znalezisko może całkowicie zmienić dotychczasową chronologię rozwoju pisma.
Spis treści Dlaczego Umm el-Marra jest tak ważne? Co odkryto w grobowcu? Czy to naprawdę alfabet? Jak zmienia się historia pisma? Podczas wykopalisk w Syrii archeolodzy natrafili na rzadkie znalezisko: wczesny system pisma. Ten zapis stawia przed badaczami nowe wyzwanie – ponowne przeanalizowanie osi czasu, na której pojawiały się symbole alfabetu. Wyryte na „etykiecie” dołączonej do daru imię sprzed 4 400 lat może zmienić historię alfabetu. Zespół archeologów z Johns Hopkins University oraz Uniwersytetu w Amsterdamie prowadził prace w grobowcu na terenie kompleksu sepulkralnego w Umm el-Marra, na północy Syrii. Tam badacze natknęli się na zestaw glinianych cylindrów naciętych znakami. Eksperci niedawno potwierdzili, że najprawdopodobniej jest to pismo alfabetyczne. Oznaczałoby to przesunięcie najwcześniejszego znanego dowodu istnienia takiego systemu o pół tysiąclecia wstecz. Dlaczego Umm el-Marra jest tak ważne? Umm el-Marra było jednym z najstarszych miast starożytnego Bliskiego Wschodu. Leżało strategicznie na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych między Mezopotamią a Aleppo. Archeolog Glenn Schwartz i konsultant ds. dziedzictwa kulturowego Hans H. Curvers rozpoczęli wykopaliska w tym miejscu w 1994 roku. Celem było zrozumienie rozwoju zachodniosyryjskich społeczeństw, co wciąż jest słabo zbadanym obszarem. Na początku lat 2000. odkryli elitarną nekropolię z wczesnej epoki brązu, położoną wysoko ponad resztą stanowiska. Składała się z 10 grobowców z suszonej cegły oraz grobów. Było to wyjątkowe znalezisko w regionie. – Nie ma innego przykładu całej kolekcji grobów osób o wysokim statusie, budowanych przez kolejne stulecia – mówi Schwartz. – To bardzo nietypowe, by elitarne grobowce zachowały się w dobrym stanie, bo zwykle są plądrowane przez rabusiów. Co odkryto w grobowcu? W 2004 roku, podczas badań lepiej zachowanego grobowca, zespół odkrył sześć szkieletów. Znaleziono też zestaw przedmiotów świadczących o wysokim statusie ekonomicznym pochowanych. Wśród nich znajdowały się cztery gliniane cylindry wielkości palca, które początkowo uznano za grudki ziemi. Znaleziska dokonała ówczesna doktorantka i egiptolożka Elaine Sullivan. Gdy przyjrzała się im wspólnie ze Schwartzem, zauważyli, że na powierzchni wyryto tajemnicze symbole. – Wtedy po raz pierwszy przyszło nam do głowy, że to może być pismo – powiedział Schwartz. Czy to naprawdę alfabet? Znaki nie przypominały niczego, co wcześniej widziano w Syrii. W tamtym okresie dominowało pismo klinowe – system znaków o kształcie „klinów”, wynaleziony w Mezopotamii, a później przejęty przez Syryjczyków. Schwartz postanowił opublikować rysunki znaków w 2006 roku, ale raport początkowo nie wywołał żadnej reakcji. Zaczął więc sam analizować symbole i zauważył podobieństwa do alfabetów z późniejszych epok. W 2010 roku zasugerował, że znaki mogą mieć charakter alfabetyczny. W 2019 roku zaprezentował je na konferencji w Mediolanie, gdzie jego teorię poparli eksperci, m.in. Christopher Rollston i Madadh Richey. Jak zmienia się historia pisma? W XIX wieku uważano, że alfabet powstał u Fenicjan około 1050 r. p.n.e. Przełomem było odkrycie w 1905 roku tzw. pisma protosynajskiego, datowanego na 1800 rok p.n.e. Nowe odkrycie z Syrii przesuwa tę datę o kolejne 500 lat wstecz – i może zmienić lokalizację początków alfabetu. – Odkrycia, które zmieniają paradygmat, są akceptowane stopniowo, a nie natychmiast – powiedział Rollston. Badacze podkreślają, że dopiero odnalezienie dłuższych tekstów potwierdzi teorię o alfabetycznym charakterze znaków. Na razie jednak znalezisko z Umm el-Marra pozostaje jedną z najważniejszych zagadek współczesnej archeologii. Źródło: National Geographic
Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
Piktowie, znani jako waleczny i wytatuowany lud, skutecznie opierali się potędze Rzymu i najazdom wikingów. Ich pochodzenie przez wieki pozostawało zagadką. Nowe badania genetyczne wreszcie przynoszą odpowiedzi.
W tym artykule: Skąd pochodzili Piktowie? Jak żyli Piktowie Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Szkocji, w starożytności zwanej Kaledonią, od około I do X w. naszej ery. Osiedlali się też na wyspach w tym regionie, takich jak Orkady. Przez wzgląd na tatuaże nazywa się ich „pomalowanymi ludźmi”. Posługiwali się językiem piktyjskim, wywodzącym się z języków celtyckich. Opisywani byli jako niscy, brodaci mężczyźni o krępej budowie ciała. Na południu sąsiadowali z Brytami, z którymi częściowo się wymieszali. Historyków od dawna intryguje, skąd wzięli się Piktowie. Do niedawna przypisywano im dalekie pochodzenie. Wśród najbardziej prawdopodobnych regionów wymieniano między innymi północne wybrzeże Morza Egejskiego i Europę Wschodnią. Jednak już wiadomo, że to nieprawda. Skąd pochodzili Piktowie? Międzynarodowy zespół naukowców przebadał osiem ludzkich szkieletów pochowanych na dwóch piktyjskich cmentarzach w Lundin Links i w Balintore. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „PLOS Genetics” wyodrębnili ze szczątków genomy, aby sprawdzić, w jakim stopniu Piktowie byli spokrewnieni z innymi kręgami kulturowymi w Wielkiej Brytanii. Pierwszy król Anglii: Egbert, Alfred czy Athelstan? Historia brytyjskiej monarchii ma 1200 lat Jest wielu kandydatów do tytułu pierwszego króla Anglii. Wśród nich wyróżnia się jeden człowiek. Oto historia, która doprowadziła do koronacji króla Athelstana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-byl-pierwszym-krolem-anglii-to-zalezy-jak-zdefiniujemy-anglie-i-krola-fot-georgemiller381-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7edebf6.jpg" width="938" height="528" alt="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Lundin Links jest jednym z niewielu wykopanych i dobrze datowanych cmentarzy z okresu (piktyjskiego) wczesnego średniowiecza w Szkocji – podkreśla współautor badania Linus Girdland Flink, archeogenetyk z University of Aberdeen. Cmentarz pochodzi z okresu 450–650 n.e. Znajdują się tam szczątki kilkudziesięciu osób. Piaszczyste gleby w Lundin Links sprzyjają długoterminowej konserwacji, ponieważ są mniej kwaśne niż gleba w innych obszarach Szkocji. Ta wiedza zasugerowała naukowcom, że DNA może być również zachowane. Mieli rację. Zsekwencjonowane DNA porównano z tysiącami próbek starożytnych i współczesnych genomów. Analiza wykazała, że Piktowie wywodzili się z lokalnych populacji, które żyły w Wielkiej Brytanii jeszcze zanim dotarli tam Europejczycy z kontynentu. Piktowie genetycznie byli najbardziej zbliżeni do współczesnych Szkotów, Walijczyków i mieszkańców Irlandii Północnej. Jak żyli Piktowie Analiza szczątków z piktyjskiego cmentarza wykazała, że osoby te nie miały wspólnego przodka ze strony matki. To sugeruje, że kobiety mogły wiązać się z mężczyznami spoza swoich grup społecznych. Odkrycie obala też teorię wspominaną przez średniowiecznego angielskiego uczonego Bedę Czcigodnego, jakoby Piktowie byli matrylinearni. Jest to system pokrewieństwa, w którym przynależność do grupy określa rodowód matki. To dużo nowej wiedzy, jednak naukowcy nadal nie dysponują wystarczającą liczbą danych, aby odtworzyć obraz transformacji społeczeństwa Wielkiej Brytanii. Do tego potrzebne będą informacje genetyczne nie tylko Piktów, ale też ich sąsiadów i potomków żyjących w późniejszych stuleciach. Wiadomo, że Piktowie byli rolnikami i pasterzami. Żyli w małych społecznościach. Trudnili się też handlem, a możliwe, że także piractwem. Na ich terenach znajdowały się bogate złoża srebra, z którego wytwarzali ozdoby (m.in. masywne łańcuchy oraz brosze) i które sprzedawali. Początkowo wyznawali politeistyczną religię celtycką. Od V w. zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo. Stało się to głównie za sprawą św. Kolumby, irlandzkiego misjonarza. Ów mich miał napotkać w krainie Piktów legendarnego potwora z Loch Ness, który żył w jeziorze i zabijał ludzi. Zdaniem części badaczy Piktowie nie tworzyli spójnego państwa. Byli raczej związkiem militarnym różnych plemion. W celu obrony przed nimi Rzymianie zbudowali Mur Hadriana. W średniowieczu Piktowie zamieszkiwali głównie obszar za położonym dalej na północ Murem Antonina. Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zostawili po sobie kamienie ozdobione symbolami. To jedne z najbardziej tajemniczych i fascynujących reliktów na świecie. Można je znaleźć w całej Szkocji. Symbole przedstawiają zwierzęta, rośliny, abstrakcyjne kształty, a nawet postacie ludzkie. Niektóre symbole są podobne do tych znanych ze sztuki celtyckiej, podczas gdy inne są całkowicie unikatowe. Uważa się, że kamienie piktyjskie były używane do przedstawiania klanów piktyjskich i ich wierzeń. A także do oznaczania ważnych punktów w ich historii. Kamienie mogły być również używane do opowiadania historii. Niektóre z nich mają wiele paneli z różnymi scenami. Piktowie byli ludem walecznym i odważnym. Świadczy o tym fakt, że nie zostali podbici przez wojska Cesarstwa Rzymskiego. Walczyli uzbrojeni w krótkie miecze, włócznie oraz puklerze (tarcze o okrągłym kształcie). Toczyli też walki z wikingami, którzy najechali Wyspy Brytyjskie w średniowieczu. W końcu połączyli się ze Szkotami, a ich język i kultura zostały niemal zupełnie zapomniane. Źródło: PLOS Genetics. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
To największa biblioteka w historii świata. Wiedza o bogach, medycynie i magii zachowała się na glinianych tablicach
Był postrachem Bliskiego Wschodu, mistrzem wojny i królewskiej propagandy. Kazał rzeźbić sceny krwawych bitew i polowań na lwy, a jego armie paliły całe miasta. A jednak największą ambicją Aszurbanipala nie było podbijanie kolejnych ziem, lecz gromadzenie wiedzy. Gdy w połowie XIX wieku archeolodzy odkopali w ruinach Niniwy tysiące glinianych tabliczek z jego imieniem, świat dowiedział się, że jeden z najokrutniejszych władców starożytności był zarazem twórcą pierwszej wielkiej biblioteki w dziejach.
Spis treści: Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? W poszukiwaniu Niniwy Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Odkrycie z 1850 roku, kiedy w Niniwie natrafiono na olbrzymią bibliotekę króla Aszurbanipala, wypełnioną glinianymi tabliczkami zapisanymi pismem klinowym, rzuciło nowe światło na źródła starożytnej wiedzy oraz skomplikowane relacje imperium asyryjskiego z sąsiadami. Aszurbanipal, najpotężniejszy władca nowoasyryjskiego imperium w połowie VII wieku p.n.e., słynął z bezwzględnej skuteczności militarnej. Był także legendarnym łowcą lwów. A przy tym… bibliotekarzem. „Pałac Aszurbanipala, Króla Wszechświata, Króla Asyrii” – głosi inskrypcja oznaczająca królewską własność na jednej z ponad 30 tysięcy glinianych tabliczek i fragmentów, pochodzących z imponującej biblioteki, którą władca utrzymywał w swojej stolicy, Niniwie (na terenie dzisiejszego północnego Iraku). Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? XIX-wieczne odkrycie tej kolekcji przez brytyjskich archeologów okazało się przełomem w badaniach nad Asyrią. Wcześniej źródła dotyczące Aszurbanipala były niezwykle skąpe i w praktyce sprowadzały się do pojedynczej wzmianki w Biblii oraz często fantazyjnych opisów jego życia w późniejszych tekstach klasycznych. Dzięki glinianym tabliczkom – w które skrybowie wciskali trzcinowymi rylcami znaki pisma klinowego (w kształcie „klina”) – nagle z niezwykłą wyrazistością odsłoniły się wierzenia, liturgia, medycyna, polityka i dyplomacja świata asyryjskiego. Wśród artefaktów przewiezionych do Londynu znalazł się także fragment najstarszego znanego długiego utworu literackiego – Eposu o Gilgameszu. To właśnie on zawiera m.in. opowieść o Wielkim Potopie, znaną również z Biblii. Dla uczonych XIX wieku było to wydarzenie wstrząsające i sensacyjne. W poszukiwaniu Niniwy XIX-wieczni brytyjscy badacze byli zafascynowani starożytną Mezopotamią, napędzani zainteresowaniem miastami wymienianymi w Biblii. Jednym z nich była Niniwa, przedstawiana w Księdze Jonasza jako miejsce niegodziwe. Od czasu, gdy wczesnoislamska epoka przyniosła opuszczenie tego ośrodka, europejscy uczeni mniej więcej wiedzieli, gdzie znajdują się jego ruiny. Wzmianki o Niniwie pojawiały się również w zapisach podróżników i uczonych. W 1820 roku brytyjski dyplomata i antykwariusz Claudius James Rich przeprowadził pierwsze formalne rozpoznanie stanowiska (wówczas znajdującego się pod panowaniem osmańskim). Odkrył płaskorzeźbę oraz kilka tabliczek zapisanych pismem klinowym. Pierwsze wielkie wykopaliska archeologiczne rozpoczął brytyjski archeolog Austen Henry Layard, prowadząc je w latach 1847–1851. Jego pasję do historii Mezopotamii rozbudziła podróż przez Anatolię i Syrię na początku lat 40. XIX wieku. W Niniwie odsłonił pozostałości monumentalnych pałaców, zdobionych reliefami przedstawiającymi polowania, wojny i uczty. Zostały one wzniesione za panowania dwóch najwybitniejszych królów nowoasyryjskich: Sennacheryba (705–681 p.n.e.) oraz jego wnuka Aszurbanipala. Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Wiosną 1850 roku zespół Austena Henry’ego Layarda natknął się na ogromną liczbę tabliczek zapisanych pismem klinowym w pomieszczeniach nr 40 i 41 południowo-zachodniego pałacu Sennacheryba w Niniwie. Trzy lata później iracki archeolog Hormuzd Rassam, następca Layarda, odkrył podobny magazyn tabliczek w Pałacu Północnym, wzniesionym przez Aszurbanipala. Stopniowo zaczęto dostrzegać obraz Niniwy jako rosnącego centrum kultury pod rządami Aszurbanipala. W połowie VII wieku p.n.e. król dążył do tego, by uczynić ze swojej stolicy ośrodek wiedzy, zdolny rywalizować z Babilonem na południu. Podczas wypraw przeciw temu miastu – coraz bardziej niespokojnemu pod asyryjskim zwierzchnictwem – wojska Aszurbanipala grabiły ogromne ilości uczonych tabliczek, które następnie przewożono do Niniwy. Babilońskich skrybów również brano do niewoli i zmuszano do pracy w królewskich bibliotekach. Działania te znacząco wzbogaciły zbiory. Archiwum Aszurbanipala wypełniło się wiekami mezopotamskiej wiedzy, a Niniwa umocniła swoją pozycję jako intelektualne serce imperium asyryjskiego. Asyryjczycy posługiwali się własnym określeniem na to, co dziś nazywamy biblioteką: girginakku. Termin ten, używany sporadycznie od VII do II wieku p.n.e., w języku akadyjskim oznaczał pomieszczenie (zwykle w świątyni), w którym przechowywano uczone tabliczki. Odnosił się także do samej zawartości zbioru – przede wszystkim tekstów literackich, naukowych, leksykalnych, matematycznych, medycznych i wróżebnych. Głównymi użytkownikami girginakku byli ummânu, czyli „mędrcy”. Byli to skrybowie specjalizujący się w magii i dywinacji, m.in. w obserwacjach nieba, wróżeniu z wnętrzności zwierząt (haruspikacji), leczeniu poprzez egzorcyzmy oraz ziołolecznictwie. Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Być może w samej Niniwie istniały aż cztery biblioteki: po jednej w każdym z pałaców królewskich oraz dwie kolejne w pobliskich świątyniach Nabu (boga mądrości) i Isztar (wielkiej bogini miłości i wojny). Oprócz bibliotek cytadela mieściła również osobne archiwum dokumentów prawnych i administracyjnych. Zbiory te zostały poważnie zniszczone po upadku Asyrii, jednak część materiałów udało się odzyskać i trafiła do British Museum. W 2016 rokuŚwiątynia Nabu oraz pozostałe artefakty znajdujące się na miejscu zostały zniszczone przez ISIS. Wiele tabliczek odnalezionych w Niniwie zawiera kolofony – informacje dopisywane na końcu tekstu – z których wynika, że zostały one napisane lub zgromadzone w imieniu Aszurbanipala. Na podstawie odkryć Layarda w 1901 roku uczony z Cambridge, John Willis Clark, zaproponował rekonstrukcję układu kolekcji Aszurbanipala. Zauważył, że posiadała ona cechy, które dziś bez wahania nazwalibyśmy biblioteką. Tabliczki – jak sugerował – były uporządkowane tematycznie, m.in. według takich kategorii jak historia, prawo, nauka, magia, dogmaty i legendy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-22-112500-2026-01-22-112043-The-greatest-library-in-the-world-was-built-by-this-ruthless-568e2bf.png" width="637" height="855" alt="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." title="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." /> Badania Layarda wyraźnie wskazują, że nad kolekcją czuwał odpowiedzialny urzędnik, a najpewniej istniał również pewien system katalogowania. Sam Aszurbanipal chętnie podkreślał własną uczoność i erudycję. Świadczy o tym fragment tzw. Inskrypcji o latach szkolnych, opisującej jego edukację, która brzmi niemal jak współczesne CV: – [Marduk], mędrzec pośród bogów, obdarzył mnie szerokim umysłem i rozległą wiedzą. Nabu, skryba wszystkiego, przekazał mi jako dar zasady swojej mądrości. Bogowie Ninurta i Nergal obdarzyli moje ciało mocą, męskością i niezrównaną siłą. – Nauczyłem się sztuki mędrca Adapy, tajemnej, ukrytej wiedzy – opanowałem wszystkie umiejętności skryby. – Potrafię rozpoznawać znaki na niebie i na ziemi oraz omawiać je w zgromadzeniu uczonych… Czytałem misternie zapisane teksty w niejasnym sumeryjskim i akadyjskim, trudne do interpretacji. Gdy pod koniec VII wieku p.n.e. Niniwa zaczęła słabnąć, Babilon połączył siły z sąsiednią Medią, by rzucić wyzwanie asyryjskiej dominacji. W 612 roku p.n.e. koalicja podpaliła Niniwę. Wraz z jej upadkiem dobiegło końca imperium asyryjskie. Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Ponad 30 tysięcy tabliczek i fragmentów, odzyskanych przez Austena Henry’ego Layarda, Hormuzda Rassama i późniejszych badaczy, jest dziś przechowywanych w londyńskim British Museum. Spisane przez babilońskich skrybów, oferują bezcenne spojrzenie na literaturę, naukę i administrację starożytnego Bliskiego Wschodu. Stanowią także świadectwo intensywnej wymiany kulturowej – nie tylko między Asyrią a Babilonem, lecz również między sąsiadującymi ludami, w tym Hebrajczykami. W latach 60. XIX wieku samouk i asyriolog George Smith rozpoczął pracę w British Museum, porządkując liczne tabliczki z Niniwy. Pewnego dnia, w 1872 roku, 32-letni uczony – otoczony fragmentami tekstów o spisach bydła i dzbanach wina – natrafił na opowieść o powodzi oraz o ptaku wysłanym na poszukiwanie suchego lądu. Podobieństwa do biblijnej historii o potopie Noego były tak uderzające, że Smith – jak głosi anegdota – z wrażenia zaczął tańczyć po pokoju. Odnaleziony przez niego fragment okazał się częścią najstarszego eposu świata. W jego centrum stoi pierwszy wielki bohater literacki – Gilgamesz. Ten półboski król, popychany do niezwykłych czynów, stopniowo uczy się akceptować własną śmiertelność. Historie o Gilgameszu wyrosły z sumeryjskich poematów powstałych pod koniec III tysiąclecia p.n.e. Później Babilończycy – twórcy bogatej kultury literackiej, której Aszurbanipal pożądał i którą rabował – połączyli je w długi epos. Wersja z 12 tabliczek, która trafiła do królewskiej biblioteki, jest najbardziej kompletną wersją Eposu o Gilgameszu, jaką dotąd odnaleziono. Nawet w starożytności musiała być traktowana jako tekst czcigodny i bardzo dawny. Zadziwiające podobieństwo opowieści o Potopie do historii o Arce Noego wywołało prawdziwą sensację w wiktoriańskiej Anglii. Dla jednych stanowiło potwierdzenie historycznej prawdziwości Biblii. Dla innych – dowód, że Biblia jest kulturowym echem znacznie starszych mezopotamskich tradycji. Dla historyków zaś było świadectwem tego, jak intensywnie przenikały się wpływy kulturowe na starożytnym Bliskim Wschodzie. Źródło: National Geographic
Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. Już 14 grudnia 1390 r. Elżbieta i Jadwiga cieszyły się wolnością. W podzięce za cudowne ocalenie nadały klasztorowi dominikanów w Łańcucie karczmę z rybnikiem w Markowej Woli. Wdzięczny Janowi z Jičina za uratowanie bliskich mu osób Władysław II Jagiełło wyraził zgodę na jego ślub z Elżbietą. Zapewne uznał jej małżeństwo z Czamborem za nieważne i zawarte pod przymusem. Innego zdania był śląski rycerz, który cały czas upominał się o swoje prawa. Pod koniec 1393 r. udał się do Krakowa, aby odzyskać żonę. Jan z Jičina przejrzał plany rywala. Nasłał na Czambora dwunastu kuszników, którzy zastrzelili go, kiedy wychodził z łaźni. Jičinskiemu nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem, ponieważ sam już w 1395 r. zakończył żywot. Wątpliwości historyków Informacje o dwóch pierwszych małżeństwach Elżbiety znane są przede wszystkim z „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Powstały one kilkadziesiąt lat po śmierci królowej. Nie wspomina o niej choćby Bartosz Paprocki w swym herbarzu „Herby rycerstwa polskiego” z końca XVI wieku. Napisał tylko, że Elżbieta „była za Granowskiego, a potem, będąc wdową, szła za Jagiełłę”. W wydanej w 1874 r. książce „Elżbieta, trzecia żona Jagiełły. Opowiadanie historyczne” historyk Klemens Kantecki zakwestionował więc przekaz kronikarza. Stwierdził, iż opowieść o Czamborze i Jičinskim mogła zostać wymyślona przez przeciwników królowej, którym chodziło „o rzucenie plamy na jej przeszłość, o zohydzenie jej w oczach potomności”. Współcześni badacze potwierdzili jednak autentyczność przekazu Długosza w oparciu o zachowane dokumenty z końca XIV wieku. Kolejne małżeństwo Po śmierci drugiego męża Elżbieta zamieszkała u swojego wuja, wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna. Tam dochodziła do siebie po dramatycznych przeżyciach ostatnich kilku lat. W niedługim czasie Spytek znalazł jej jednak odpowiedniego kandydata na kolejnego męża – owdowiałego kasztelana nakielskiego Wincentego Granowskiego. W 1397 r. doszło do ślubu pary. W kolejnych latach małżonkowie doczekali się pięciorga dzieci: Jadwigi, żony Jana z Leksandrowic, zmarłego w dzieciństwie Ottona, Elżbiety, żony księcia opolskiego Bolka V, Jana, protoplasty rodu Pileckich herbu Leliwa, Eufemii zwanej Ofką, żony Jana z Jičina, pasierba swej matki. Trzecie małżeństwo Elżbiety, chociaż trwało dłużej niż dwa poprzednie, również miało dramatyczny finał. Między 10 lipca a 9 grudnia 1410 r. Wincenty Granowski zmarł, najprawdopodobniej otruty przez swoich politycznych przeciwników. Ślub z Jagiełłą Elżbieta Granowska nie myślała zapewne o kolejnym małżeństwie po śmierci trzeciego męża, lecz życie pisze niezwykłe scenariusze. Na początku 1417 r. zapałał do niej uczuciem król Władysław II Jagiełło i postanowił poprosić ją o rękę. Ślub Granowskiej i Jagiełły odbył się 2 maja 1417 r. w Sanoku, a udzielał go arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski. Małżeństwo to wstrząsnęło dworem królewskim. Dworzanie nie mogli pojąć, jak monarcha mógł wziąć za żonę kobietę – jak to o niej pisał Długosz – „mającą już za sobą kilka małżeństw, wyczerpaną nadto wielką liczbą dzieci”. Chociaż kronikarz nazywał też Elżbietę „zwiędłą ze starości”, inni historycy wyrażali się o jej urodzie nader pochlebnie. Marcin Bielski, świadek wydobycia szczątków królowej w katedrze na Wawelu w 1586 r., pisał, że „ta białogłowa musiała być subtelna i cudna”. Bartosz Paprocki nazwał ją kobietą „pięknej urody, acz w leciach podeszłą”. Jaka była Elżbieta Granowska? Władysław Jagiełło nie zamierzał poprzestać na małżeństwie. Chciał, aby Elżbieta została koronowana na królową. W sierpniu 1417 r. w Nowym Mieście Korczynie zagroził nawet urzędnikom, że zrzeknie się tronu na rzecz swojej córki Jadwigi, jeśli nie zaakceptują jego decyzji. W międzyczasie otrzymał od papieża dyspensę, aby przestali zarzucać mu, że małżeństwo z córką matki chrzestnej to kazirodztwo. W końcu 19 listopada 1417 r. w katedrze na Wawelu Jan Rzeszowski włożył na jej głowę koronę królowej. Lecz i tak nie zmieniło to stosunku części szlachty do jej osoby. Nie brakowało opinii, że Granowska zdobyła monarchę oszustwem lub czarami. Kiedy 2 sierpnia 1419 r. w czasie podróży króla z Poznania do Środy piorun zabił dwóch przedstawicieli służby i cztery konie, doszukiwano się w tej tragedii gniewu Bożego za królewskie małżeństwo. Niechęć szlachty przeniosła się także na członków najbliższej rodziny królowej. Kanclerz i biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec odmówił opieczętowania dokumentu dającego synowi Elżbiety zwierzchnictwo nad szlachtą z Jarosławia i okolicznych terenów. Elżbieta Granowska nie miała ambicji wpływania na prowadzoną przez męża politykę, chociaż niejednokrotnie służyła mu radą. To właśnie z jej inicjatywy Jagiełło i wielki książę litewski Witold spotkali się 17 października 1418 r. z wielkim mistrzem krzyżackim Michaelem Küchmeisterem von Sternbergiem pod Wieloną. Kiedy zaś w maju 1419 r. monarcha wyruszał do Koszyc na zjazd z królem Niemiec i Węgier Zygmuntem Luksemburskim, królowa wyszła mu na spotkanie aż do Bodzentyna. Jak pisał Długosz – „słaba i chora, pomimo choroby towarzyszyła królowi w podróży przez Bliziny, Żarnów i Sulejów aż do Wolborza”. Zapewne już wówczas chorowała na gruźlicę, której objawy w kolejnych miesiącach przybrały na sile. Śmierć Elżbiety Granowskiej Trzecia żona króla Władysława II Jagiełły zmarła 12 maja 1420 r. w Krakowie. Została pochowana w kaplicy mansjonarskiej na Wawelu. Przez trzy lata nie zdołała zdobyć szacunku dworu, który nie ukrywał, że cieszy się z jej przedwczesnej śmierci. Jan Długosz tak pisał o panującej wówczas atmosferze: „Ta nowina napełniła głęboką radością dwór królewski i całe Królestwo Polskie, ponieważ wszyscy razem cieszyli się, że hańba ich i króla została zmazana i w czasie pogrzebu urządzono większą owację, niż w czasie koronacji. […] Wszyscy ubrani w bardziej odświętne szaty brali udział w uroczystościach pogrzebowych królowej, wiwatując wśród śmiechu i radości”. Chociaż niespełna dwa lata później monarcha ożenił się z księżniczką Zofią Holszańską, nie zapomniał o swojej największej miłości. Kiedy w 1430 r. potwierdzał przywileje dla kościoła parafialnego w Szubinie, domagał się w nim modlitwy za zmarłą przed dziesięcioma laty żonę. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Ten dzień w lutym zapowiada wiosnę. Ma związek z celtycką boginią płodności
Imbolc, starożytne święto celtyckie obchodzone 1 lutego, to czas światła, płodności i duchowego oczyszczenia. Oto jak dawniej i dziś wita się nadchodzącą wiosnę.
Spis treści Pochodzenie Imbolc Komu oddaje cześć Imbolc? Jak Brigid zmieniała się z czasem Współczesne pogańskie tradycje Imbolc Od stuleci to celtyckie święto zapowiada nadejście wiosny poprzez ogień, światło i rytuały. Kiedy dni zaczynają się wydłużać, tysiące ludzi gromadzi się w Irlandii i Szkocji, by świętować powrót światła po długiej, ciemnej zimie. Gaelickie święto Imbolc należy do najwcześniejszych obchodów początku wiosny na świecie. Imbolc przypada 1 lutego – pomiędzy przesileniem zimowym (Yule) a równonocą wiosenną (Ostara). To starożytne celtyckie święto odnowy i narodzin. W tradycjach celtyckich ogień symbolizuje odradzanie się, płodność i oczyszczenie. W czasie Imbolc często zapala się świece, organizuje ogniska we wspólnych przestrzeniach oraz celebruje sezonową zmianę – coraz więcej światła i cieplejsze dni. Jakie są kluczowe tradycje Imbolc i dlaczego świętuje się je właśnie wtedy? Oto wszystko, co warto wiedzieć o święcie, które otwiera drzwi wiośnie. Pochodzenie Imbolc Imbolc jest jednym z czterech świąt ognia w obrębie koła roku w neopogańskim kalendarzu. Koło roku tworzy osiem świąt: cztery związane ze zmianą pór roku oraz cztery tzw. dni pośrednie (święta ognia) – Imbolc, Beltane, Lughnasadh i Samhain. Wyznaczają one punkty „w połowie drogi” między przesileniami a równonocami. Słowo Imbolc tłumaczy się ze staroirlandzkiego jako „w brzuchu”. To nawiązanie do płodności i oczyszczenia – zarówno u ludzi, jak i w naturze – gdy wiosna zaczyna się wyraźniej zaznaczać. Pierwsza wzmianka o Imbolc pojawia się w literaturze irlandzkiej, w sadze znanej jako „Cykl usterski”. Uważa się, że została spisana między VIII a XI wiekiem. To zbiór opowieści przekazywanych ustnie, które dopiero później zapisali średniowieczni skrybowie. W sadze czytamy: – Nikt nie przejdzie przez ten kraj, jeśli nie zazna bezsenności od Samain (Samhain), kiedy lato kładzie się do spoczynku, aż do Imbolc, gdy na początku wiosny doi się owce, i od Imbolc do Beltine (Beltane) na początku lata, i od Beltine do Bron Trogain, w jesiennej żałobie ziemi. Komu oddaje cześć Imbolc? Święto jest poświęcone bogini Brigid – córce Dagdy, wodza bogów. Brigid, znana jako Potrójna Bogini, łączona jest z kowalstwem, poezją, uzdrawianiem, płodnością i proroctwem. Ponieważ Imbolc wywodzi się ze świata celtyckiego sprzed chrystianizacji, pierwotnie celebruje Brigid jako boginię. Budząca się po zimie ziemia wiąże się z jej związkiem z płodnością oraz nadejściem cieplejszych miesięcy. Za ważne znaki początku Imbolc uznawano m.in. pierwsze pędy czosnku niedźwiedziego oraz start produkcji mleka u krów. Odwołania do białych krów, owiec i świeżego mleka podkreślają także motywy oczyszczenia i płodności. Dawne tradycje i rytuały Imbolc obejmowały m.in. rozpalanie ognisk, by „rozmrozić” zamarzniętą ziemię. Wieszano też Krzyż Brigid – o czterech równych ramionach – nad drzwiami lub pod belkami stropu jako ochronę domu. Wynoszono na zewnątrz świętą tkaninę, aby Brigid mogła ją pobłogosławić uzdrawiającą energią. Wsłuchiwano się również w śpiew ptaka – konkretnie skowronka. Jego pieśń miała oznaczać, że w tym roku wiosna przyjdzie wcześniej. Jak Brigid zmieniała się z czasem Z biegiem lat pogańskie i przedchrześcijańskie bóstwa – takie jak Brigid – zaczęły przenikać do chrześcijaństwa. Obok św. Patryka i św. Kolumby, św. Brygida jest jedną z trzech patronek Irlandii. Chrześcijańskie obchody Dnia św. Brygidy przypadają tego samego dnia co Imbolc, czyli 1 lutego. Legenda o św. Brygidzie sięga V wieku. Według przekazów założyła ona pierwszy żeński klasztor w Irlandii, w Kildare. Opowieści o Brygidzie mówią m.in. o przywróceniu wzroku niewidomej zakonnicy dzięki modlitwie. Wspominają też o cudownym zamienieniu wody w piwo w kolonii dla trędowatych oraz o przemienieniu jednej beczki wody w piwo dla 18 kościołów. W chrześcijaństwie św. Brygida uznawana jest za patronkę hodowców bydła mlecznego, krów, położnych, niemowląt i kowali. To wyraźnie nawiązuje do powiązań bogini Brigid z płodnością. Warto jednak odróżniać Brigid – starożytną boginię – od św. Brygidy, mimo podobieństw w obchodach. Dziś wiele elementów Imbolc i Dnia św. Brygidy przenika się – zwłaszcza w Irlandii. Obie tradycje koncentrują się na podobnych praktykach i na sezonowym zwrocie ku wiośnie. W Szkocji częściej świętuje się Imbolc pod własną nazwą, bo kraj ten silnie podkreśla dziedzictwo celtyckie. Podczas obchodów Imbolc i Dnia św. Brygidy często można zobaczyć Krzyż Brigid nad drzwiami, zapalone świece oraz wspólną ucztę, która ma uczcić nadejście cieplejszego sezonu. Tradycje Imbolc mocniej akcentują naturę – np. spacery, sianie nasion i nasłuchiwanie skowronka. Z kolei chrześcijańskie obchody Dnia św. Brygidy podkreślają uzdrawiającą moc świętej. Często wiążą się z odwiedzinami świętych studni rozsianych po całej Irlandii. Współczesne pogańskie tradycje Imbolc Poza Irlandią i Szkocją Imbolc obchodzą dziś również wiccanie, druidzi i inne wspólnoty duchowe. W centrum współczesnego świętowania stoją refleksja, odnowa i wyznaczanie intencji na nadchodzący rok. Jednym ze sposobów wyznaczania intencji jest zasadzenie paczki nasion. Podczas tego rytuału celebrujący wypowiadają życzenia i postanowienia, które ustalili w czasie Yule. Wraz ze wzrostem rośliny ma to przypominać, by przez cały rok pielęgnować swoją intencję uważnie i konsekwentnie. Inne praktyki to zostawianie masła i piwa dla Brigid, nasłuchiwanie śpiewu skowronka, wykonywanie Krzyży Brigid, pisanie poezji, spacery na łonie natury oraz rytuały ze świecami. Jeśli chodzi o największe obchody związane z Imbolc, warto pojechać do hrabstwa Kildare – miejsca, w którym św. Brygida miała założyć swój klasztor. Odbywa się tam pięciodniowy festiwal Brigid, Spirit of Kildare Festival, który celebruje chrześcijańskie święto, splatając je z tradycjami celtyckimi i pogańskimi w hołdzie dla irlandzkiego dziedzictwa. Źródło: National Geographic
Naukowcy odkryli nową formę życia. To gigantyczne, 8-metrowe wieże górujące nad dawną Ziemią
400 milionów lat temu, z mchów i porostów „wyrastały” wielkie, wielometrowe „żywe wieże”. Czy to były grzyby? A może protoplaści współczesnych roślin? Ani to, ani to. Były zupełnie nowa formą życia, która do tej pory wymykała się naukowcom. Nowe dowody pozwalają rozwiązać prehistoryczną zagadkę… a może tylko zaogniają dyskusję?
Prototakstyty to wymarłe, gigantyczne organizmy żyjące w okresie późnego syluru. Chociaż ich odkrycie nastąpiło ponad 165 lat temu, to do tej pory nie wiedzieliśmy… czym właściwie są. „Żywe wieże” budzą wiele emocji, bo nie pasują do żadnych innych ziemskich organizmów. Naukowcy udowodnili wreszcie, że to zupełnie nowa, nieznana wcześniej forma życia. Jaką tajemnicę skrywają? Tajemniczy gigant sprzed milionów lat Prototakstyty (łac. Prototaxites taiti) od ponad 150 lat wymykały się klasyfikacją naukowców. Wiedzieliśmy, że były jednymi z pierwszych gigantów lądowych – osiągały nawet 8 metrów wysokości i wyróżniały się gładką, wręcz „filarową” budową. Czy były to wielkie drzewa? Nie – były pozbawione liści, gałęzi i kwiatów. Zamiast klasycznego systemu korzeniowego miały prostą, bulwiastą podstawę. A może to grzyb? Grzyby mają proste sieci długich, rurkowatych struktur – strzępek. Zachowane okazy prototaksytów są znacznie bardziej złożone. Składają się z trzech różnych rodzajów rurek i gęstych centrów, w których się rozgałęziają i łączą. Rozwiązanie prehistorycznej tajemnicy Chociaż niegdysiejsza obecność na naszej planecie wielkich, obłych gigantów jest dla nas trochę onieśmielająca, to naukowcy nie znają strachu. Przebadali oni okaz Prototaxites taiti znaleziony Rhynie Chert w północno-wschodniej Szkocji. To stanowisko paleontologiczne słynie z wyjątkowo dobrze zachowanego materiału roślinnego, grzybiczego i zwierzęcego. Część odpowiedzi udało się uzyskać dzięki sztucznej inteligencji. Badacze wykorzystali ją do analizy „chemicznego odcisku palca” prototaksytów – charakterystycznej struktury chemicznej wynikającej ze składu komórkowego. Jednym z kluczowych elementów analizy było sprawdzenie obecności białka chitynowego: złożonego polisacharydu typowego dla grzybów i owadów. Ku zaskoczeniu badaczy, w próbce Prototaxites taiti nie wykryto żadnych jej śladów. Wykorzystali AI, by sprawdzić, czy jego skład chemiczny jest zgodny z jakimkolwiek innym organizmem żywym na naszej planecie. Nie jest. Zaginiona gałąź życia. Co kiedyś działo się na Ziemi? Wyniki badań nie pozostawiły wątpliwości: prototaksyty nie pasują do żadnych z istniejących grup grzybów i roślin. Brak zgodności zarówno anatomicznej – wielkie „żywe wieże” wyglądają naprawdę osobliwie – jak i chemicznej z jakimkolwiek współczesnym lub kopalnym organizmem uniemożliwia przypisanie Prototaxites do znanych królestw życia. Czym właściwie są w takim razie prehistoryczne giganty? Według naukowców prototaksyty reprezentują zupełnie nową, dotąd nieznaną i obecnie wymarłą linię organizmów eukariotycznych – istot posiadających jądra komórkowe. To oznacza, że należą one do „zaginionej gałęzi życia”: takiej, o której nie mieliśmy pojęcia. Ich wyniki otwierają nowy rozdział w historii Ziemi… chociaż niektórzy wciąż wierzą, że Prototaxites taiti był rodzajem specyficznego grzyba – nie da się ukryć, że byłoby z pewnością łatwiejsze to uwierzenia niż odkrycie nowej formy życia. Nie zmienia to jednak faktu, że „żywe wieże” stały się symbolem tego, jak wiele tajemnic wciąż skrywa nasza planeta – nawet w zakresie najbardziej podstawowych kwestii, jak ta o definicję życia. Źródła: Science, bioRxiv Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.