National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-02-04T11:10:42.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
items: Ten dzień w lutym zapowiada wiosnę. Ma związek z celtycką boginią płodności
items: Naukowcy odkryli nową formę życia. To gigantyczne, 8-metrowe wieże górujące nad dawną Ziemią
items: Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
items: Dlaczego runęły mury Jerycha? Naukowe wyjaśnienie nie pasuje do wersji z Biblii
items: 4 zaginione miasta, których archeolodzy nigdy nie odnaleźli. Gdzie mogą się znajdować?
items: Zapomniana egipska królowa. Odważyła się sięgnąć po zakazaną „magię”, by uczynić się faraonem
items: Skąd się wzięło słowo „kac” w języku polskim i co ma wspólnego z kotami, Czechami, Witkacym i festiwalem w Opolu?
items: Czemu Boże Narodzenie cieszy Cię mniej niż średniowiecznego chłopa? On miał przed sobą 6 tygodni świętowania, jedzenia i pijaństwa
items: Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
items: Maluchy z tatuażami na twarzy – tak chrześcijanie dekorowali ciała swoich dzieci
items: Tradycyjna kuchnia włoska nie istnieje! Dlaczego tak właśnie twierdzi profesor Grandi z Parmy?
items: Najpiękniejszy gwiazdozbiór zimowego nieba – za jego nazwą może stać mit nawiązujący do Wisły
items: W jego wymiocinach naukowcy odkryli coś niezwykłego. Tak poznaliśmy nowy gatunek
items: Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
items: Jak naprawdę wyglądał Święty Mikołaj? Oto rekonstrukcja twarzy biskupa Miry
items: Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
items: Pearl Harbor zmienił losy II wojny światowej. Atak na Hawaje był skrupulatnie zaplanowany
items: Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
items: Przebadano genom psa, który ocalił chore dzieci na Alasce. Balto nie był zwykłym husky
items: Wszyscy kojarzą ją z procesami zbrodniarzy z czasów II wojny światowej. Ale Norymberga to idealne miejsce na city break
items: Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
items: Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
items: Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
items: Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem

Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
type: item
date: 2026-02-04T11:10:26.000Z
creator: Marek Teler
subject: Historia
subject: historia
subject: historia polski
subject: królowa
subject: królowie
subject: Społeczeństwo
subject: średniowiecze
description: Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
encoded: W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. …

Elzbieta-Granowska-13f2da7.jpg
width: 1400
height: 731

Ten dzień w lutym zapowiada wiosnę. Ma związek z celtycką boginią płodności
type: item
date: 2026-01-31T15:01:32.000Z
creator: Rebecca Crowe
subject: Historia
subject: celtowie
subject: historia
subject: irlandia
subject: Kultura
subject: szkocja
subject: tradycje
description: Imbolc, starożytne święto celtyckie obchodzone 1 lutego, to czas światła, płodności i duchowego oczyszczenia. Oto jak dawniej i dziś wita się nadchodzącą wiosnę.
encoded: Spis treści Pochodzenie Imbolc Komu oddaje cześć Imbolc? Jak Brigid zmieniała się z czasem Współczesne pogańskie tradycje Imbolc Od stuleci to celtyckie święto zapowiada nadejście wiosny poprzez ogień, światło i rytuały. Kiedy dni zaczynają się wydłużać, tysiące ludzi gromadzi się w Irlandii i Szkocji, by świętować powrót światła po długiej, ciemnej zimie. Gaelickie święto Imbolc należy do najwcześniejszych obchodów początku wiosny na świecie. Imbolc przypada 1 lutego – pomiędzy przesileniem zimowym (Yule) a równonocą wiosenną (Ostara). To starożytne celtyckie święto odnowy i narodzin. W tradycjach celtyckich ogień symbolizuje odradzanie się, płodność i oczyszczenie. W czasie Imbolc często zapala się świece, organizuje ogniska we wspólnych przestrzeniach oraz celebruje sezonową zmianę – coraz więcej światła i cieplejsze dni. Jakie są kluczowe tradycje Imbolc i dlaczego świętuje się je właśnie wtedy? Oto wszystko, co warto wiedzieć o święcie, które otwiera drzwi wiośnie. Pochodzenie Imbolc Imbolc jest jednym z czterech świąt ognia w obrębie koła roku w neopogańskim kalendarzu. Koło roku tworzy osiem świąt: cztery związane ze zmianą pór roku oraz cztery tzw. dni pośrednie (święta ognia) – Imbolc, Beltane, Lughnasadh i Samhain. Wyznaczają one punkty „w połowie drogi” między przesileniami a równonocami. Słowo Imbolc tłumaczy się ze staroirlandzkiego jako „w brzuchu”. To nawiązanie do płodności i oczyszczenia – zarówno u ludzi, jak i w naturze – gdy wiosna zaczyna się wyraźniej zaznaczać. Pierwsza wzmianka o Imbolc pojawia się w literaturze irlandzkiej, w sadze znanej jako „Cykl usterski”. Uważa się, że została spisana między VIII a XI wiekiem. To zbiór opowieści przekazywanych ustnie, które dopiero później zapisali średniowieczni skrybowie. W sadze czytamy: – Nikt nie przejdzie przez ten kraj, jeśli nie zazna bezsenności od Samain (Samhain), kiedy lato kładzie się do spoczynku, aż do Imbolc, gdy na początku wiosny doi się owce, i od Imbolc do Beltine (Beltane) na począt…

2026-01-30-093027-What-is-Imbolc-This-Celtic-festival-welcomes-springin-February--National-Geog-2e1b4be.png
width: 1266
height: 849

Naukowcy odkryli nową formę życia. To gigantyczne, 8-metrowe wieże górujące nad dawną Ziemią
type: item
date: 2026-01-23T13:55:07.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: gatunki
subject: historia
subject: paleontologia
subject: przyroda
subject: życie
description: 400 milionów lat temu, z mchów i porostów „wyrastały” wielkie, wielometrowe „żywe wieże”. Czy to były grzyby? A może protoplaści współczesnych roślin? Ani to, ani to. Były zupełnie nowa formą życia, która do tej pory wymykała się naukowcom. Nowe dowody pozwalają rozwiązać prehistoryczną zagadkę… a może tylko zaogniają dyskusję?
encoded: Prototakstyty to wymarłe, gigantyczne organizmy żyjące w okresie późnego syluru. Chociaż ich odkrycie nastąpiło ponad 165 lat temu, to do tej pory nie wiedzieliśmy… czym właściwie są. „Żywe wieże” budzą wiele emocji, bo nie pasują do żadnych innych ziemskich organizmów. Naukowcy udowodnili wreszcie, że to zupełnie nowa, nieznana wcześniej forma życia. Jaką tajemnicę skrywają? Tajemniczy gigant sprzed milionów lat Prototakstyty (łac. Prototaxites taiti) od ponad 150 lat wymykały się klasyfikacją naukowców. Wiedzieliśmy, że były jednymi z pierwszych gigantów lądowych – osiągały nawet 8 metrów wysokości i wyróżniały się gładką, wręcz „filarową” budową. Czy były to wielkie drzewa? Nie – były pozbawione liści, gałęzi i kwiatów. Zamiast klasycznego systemu korzeniowego miały prostą, bulwiastą podstawę. A może to grzyb? Grzyby mają proste sieci długich, rurkowatych struktur – strzępek. Zachowane okazy prototaksytów są znacznie bardziej złożone. Składają się z trzech różnych rodzajów rurek i gęstych centrów, w których się rozgałęziają i łączą. Rozwiązanie prehistorycznej tajemnicy Chociaż niegdysiejsza obecność na naszej planecie wielkich, obłych gigantów jest dla nas trochę onieśmielająca, to naukowcy nie znają strachu. Przebadali oni okaz Prototaxites taiti znaleziony Rhynie Chert w północno-wschodniej Szkocji. To stanowisko paleontologiczne słynie z wyjątkowo dobrze zachowanego materiału roślinnego, grzybiczego i zwierzęcego. Część odpowiedzi udało się uzyskać dzięki sztucznej inteligencji. Badacze wykorzystali ją do analizy „chemicznego odcisku palca” prototaksytów – charakterystycznej struktury chemicznej wynikającej ze składu komórkowego. Jednym z kluczowych elementów analizy było sprawdzenie obecności białka chitynowego: złożonego polisacharydu typowego dla grzybów i owadów. Ku zaskoczeniu badaczy, w próbce Prototaxites taiti nie wykryto żadnych jej śladów. Wykorzystali AI, by sprawdzić, czy jego skład chemiczny jest zgodny z jakimkolwiek innym organizmem żywym na na…

scientists-may-have-di-3-be13b2a.jpg
width: 2880
height: 1620

Film „Hamnet” przybliża losy rodziny Szekspira. Oto nieznane fakty z życia wielkiego pisarza
type: item
date: 2026-01-20T14:00:02.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: anglia
subject: Edukacja
subject: historia
subject: książki
subject: literatura
subject: odkrycia
description: Kinowa premiera filmu „Hamnet” to okazja do przyjrzenia się prywatnym losom rodziny najsłynniejszego dramaturga wszech czasów. Brytyjski badacz poddał analizie kopię zaginionego dokumentu, który przez lata błędnie przypisywano ojcu pisarza. Wnikliwe śledztwo dowiodło, że za tekstem stoi w rzeczywistości ktoś inny.
encoded: W tym artykule: Życie prywatne Williama Szekspira Tajemniczy testament Szekspira Kim była Joanna Szekspir? Kobiety, które zostały pozbawione głosu Z jednej strony niemal wszyscy wiemy, kim był William Szekspir. Anglik jest uważany za jednego z najwybitniejszych poetów wszech czasów. Dramaturg i aktor, a także autor tak wielkich dzieł, jak „Romeo i Julia”, „Makbet”, „Król Lear”, „Sen nocy letniej” czy „Hamlet”. Jego dorobek można długo wymieniać, ale jest jeszcze druga strona Szekspira, bardziej tajemnicza. Chodzi o jego życie prywatne. Życie prywatne Williama Szekspira Pisarz urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon. Był trzecim spośród ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny Mary Arden. Uważa się, że przyszedł na świat w domu rodzinnym przy Henley Street w Anglii, lecz dokładny dzień nie jest znany. Chodził do szkoły w Stratford, gdzie uczył się łaciny, historii, literatury antycznej oraz retoryki. Jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Musiał przerwać naukę, prawdopodobnie przez problemy finansowe ojca. Uważa się, że zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Jako nastolatek pracował w magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. 18-letni Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, która była od niego 8 lat starsza. Mieli trójkę dzieci, dwie córki i syna. Najstarszą Susanne oraz bliźnięta: Hamneta i Judith, które urodziły się w 1585 roku. Chłopiec zmarł w 1596 roku, a jego śmierć miała zainspirować go do napisania „Hamleta”. Co ciekawe, przez 7 lat po narodzinach bliźniaków nie wiadomo niczego o życiu Szekspira. To okres, który w jego biografii nazywa się straconymi latami. Tajemniczy testament Szekspira Dużo tajemnic narosło również wokół ojca Szekspira, a także jego rodzeństwa. Wynika to m.in. z faktu, że wiele dokumentów i listów, które zawierały cenne informacje, przepadło. Były również takie, których autentyczność podawan…

William-Szekspir-0133501.jpg
width: 2000
height: 1125

Dlaczego runęły mury Jerycha? Naukowe wyjaśnienie nie pasuje do wersji z Biblii
type: item
date: 2026-01-10T11:15:00.000Z
creator: Parissa DJangi
subject: Historia
subject: archeologia
subject: biblia
subject: historia
subject: izrael
subject: starożytność
subject: starożytny egipt
description: Upadek starożytnego Jerycha od wieków intrygował badaczy. Najnowsze odkrycia archeologiczne rzucają światło na to, co naprawdę mogło doprowadzić do zniszczenia miasta znanego z Biblii.
encoded: Spis treści: Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii W ciągu stuleci wykopalisk powstało kilka teorii na temat tego, co naprawdę doprowadziło do upadku jednego z najstarszych miast świata. Upadek Jerycha to jedna z najbardziej znanych historii biblijnych. Według Starego Testamentu Izraelici — grupa Hebrajczyków, którą Mojżesz wyprowadził z Egiptu — zdobyli miasto w spektakularny sposób. Z polecenia Boga okrążyli Jerycho, zadęli w rogi, a przy odrobinie boskiej pomocy dźwięk miał być tak potężny, że powalił ciężkie mury miasta. Opowieść ta podkreślała potęgę Boga i miała dowodzić, że Izraelici są jego wybranym ludem. Jerycho nie było jednak wyłącznie miastem z Biblii. Współczesne Jerycho wciąż istnieje na palestyńskim Zachodnim Brzegu i często uznaje się je za jedno z najstarszych miast na świecie. Ruiny starożytnego Jerycha leżą tuż poza rozległym centrum nowoczesnego miasta. Dziś są częścią wpisanego na listę UNESCO stanowiska archeologicznego Tell es-Sultan. Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Archeolodzy prowadzą wykopaliska w Tell es-Sultan od ponad wieku. Dzięki temu coraz lepiej rozumieją, jak daleko sięgają korzenie Jerycha. Oto, co ustalono na temat zniszczenia jednego z najstarszych miast świata — i na ile biblijna historia jest zgodna z faktami. Ludzie mieszkają w Jerychu od 10 000 lat. Osada, położona w Dolinie Jordanu, leży na zachód od rzeki Jordan. Jej pierwsi mieszkańcy uczestniczyli w rewolucji rolniczej w tzw. Żyznym Półksiężycu. Przechodzili od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa oraz stałych osiedli. Jerycho miało system murów — być może w celu obrony — oraz kamienną wieżę, której funkcja wciąż pozostaje zagadką. W neolicie i we wczesnej epoce brązu miasto przechodziło okresy zniszczeń i opuszczenia. Znaleziska wskazują jednak, że niemal zawsze było odbudowywane. Archeolodzy ustalili t…

2026-01-07-110730-Is-there-archaeological-evidence-for-the-Biblical-fall-of-Jericho--National-Ge-114934b.png
width: 1288
height: 861

4 zaginione miasta, których archeolodzy nigdy nie odnaleźli. Gdzie mogą się znajdować?
type: item
date: 2026-01-03T11:15:48.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: archeologia
subject: egipt
subject: historia
subject: mezopotamia
subject: miasta
subject: starożytność
description: Myśl o istnieniu zaginionych cywilizacji, których wciąż nie udało się odkryć, wywołuje dreszcz ekscytacji na karku archeologów. Chociaż w pocie czoła pracują oni nad odnalezieniem ukrytych – najczęściej pod piaskiem pustyni – miast, to kilka z nich szczególnie rozpala wyobraźnię.
encoded: Wciąż istnieją ważne, starożytne miasta – stolice dużych królestw czy imperiów – których nie udało się odkryć naukowcom. Wiemy, że istnieją: opisują je starożytne teksty. Ich położenie zostało jednak zapomniane z biegiem czasu. Niektóre odnaleźli rabusie, nie zdradzając ich lokalizacji, ale zalewając rynek pochodzącymi z nich artefaktami, a inne znamy z legend. Oto 4 najciekawsze zaginione miast, których poszukiwania ciągle trwają. 1. Irisagrid – miasto psów, lwów i tajemniczych artefaktów Irisagrig to jedno z najbardziej tajemniczych zaginionych miast starożytnej Mezopotamii. O jego istnieniu wiemy dzięki tysiącom artefaktów – glinianych tabliczek, które pojawiły się na rynku antykwarycznym po 2003 roku, kiedy to doszło do amerykańskiej inwazji na Irak. Irisagrig funkcjonowało około 4 tys. lat temu i było ważnym ośrodkiem administracyjnym. Z inskrypcji wynika, że władcy miasta żyli w pałacach otoczonych zwierzętami – m.in. psami i lwami, którymi opiekowali się specjalnie wyznaczeni opiekunowie. Miasto słynęło z bogato wyposażonej świątyni poświęconej Enki, bogu mądrości i wody, w której organizowano festiwale religijne. Chociaż artefakty z Irisagrig doczekały się szerokich badań, miasto nigdy nie zostało zlokalizowane. Archeolodzy przypuszczają, że zostało zrabowane przez lokalnych szabrowników w okresie powojennym, a ich znaleziska rozeszły się po świecie. 2. Itjtawy – zagubiona stolica faraonów i sekret XII Dynastii Itjtawy to zaginiona stolica Egiptu, wybudowana przez faraona Amenemhata I (ok. 1981–1952 p.n.e.), jednego z najwybitniejszych władców epoki Średniego Państwa. Nazwa miasta oznacza „ten, który zdobywa Dwóch Krajów”, co odnosi się do politycznej konsolidacji Górnego i Dolnego Egiptu. Miasto pełniło funkcję głównej stolicy do około 1640 p.n.e., gdy północ kraju podbili Hyksosi. Mimo licznych źródeł pisanych oraz odkrycia nekropoli w pobliskim Liszt, dokładna lokalizacja Itjtawy wciąż jest nieznana. Wskazówką mogą być piramidy i grobowce elit egipskich o…

FABRIC-KOLAZ-32-43-5cc029c.jpg
width: 2700
height: 1800

Zapomniana egipska królowa. Odważyła się sięgnąć po zakazaną „magię”, by uczynić się faraonem
type: item
date: 2026-01-03T08:16:38.000Z
creator: Liddy Berman
subject: Historia
subject: archeologia
subject: historia
subject: historia egiptu
subject: królowa
subject: piramidy
subject: starożytny egipt
description: Anchnespepi II jako pierwsza kobieta w historii Egiptu odważyła się sięgnąć po rytuały zarezerwowane wyłącznie dla faraonów. Jej decyzja zmieniła historię królowych i odkrycia archeologów.
encoded: Spis treści: Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze „Teksty piramid” i święta magia Droga Anchnepepi do władzy Dziedzictwo królowej, która sięgnęł po władzę Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu Odtwarzanie Tekstów Piramid Anchnepepi Kobieta wyznacza standardy W cichym zakątku Brooklyn Museum w Nowym Jorku uwagę przyciąga lśniąca alabastrowa rzeźba egipskiej królowej – zdjęcie tej figurki można zobaczyć na górze tego artykułu. Rzeźba zaledwie ok. 41 cm wysokości, więc jest niewielka, a jednak niezwykle sugestywna. Królowa Anchnespepi II z czasów Starego Państwa (ok. 2700–2200 p.n.e.) siedzi na tronie, a na jej kolanach spoczywa jej syn, faraon Pepi II. Chłopiec nosi ten sam charakterystyczny królewski nakrycie głowy, które później zobaczymy u Tutanchamona – jednoznaczny symbol władzy. W tej małej rzeźbie jest jednak coś zaskakującego: Anchnespepi przedstawiono jako dwukrotnie większą od syna. To świadome złamanie egipskich reguł sztuki, według których faraon górował nad wszystkimi poza bogami. W tej scenie król Egiptu może i nosi koronę, ale to jego matka rządzi kompozycją. Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze Wyrzeźbiony ponad 4 tys. lat temu posąg zdaje się domagać odpowiedzi na pytanie: jak kobieta mogła zdobyć taką władzę w świecie stworzonym dla królów? Przez wiele dekad nikt nie potrafił na to odpowiedzieć. Rzeźba była zagadką – pojawiła się na XIX-wiecznym rynku sztuki bez informacji o miejscu odkrycia. Oderwana od pierwotnego kontekstu i funkcji, odsłaniała jedynie kuszący przebłysk postaci niegdyś potężnej, lecz dawno znikłej: kobiety, która w schyłkowej fazie Starego Państwa rządziła Egiptem w imieniu syna. Wreszcie, w 2000 roku piaski Sakkary – rozległej nekropolii, gdzie znajduje się pierwsza egipska piramida i grobowce wielu wpływowych faraonów – udzieliły odpowiedzi. Francusko-szwajcarska Misja Archeologiczna w Sakkarze (MAFS), kierowana przez archeologów Audrana Labrousse’a i Jeana Leclanta, odsłoniła zrujnowany zespół piramidalny z imieniem Anchnespepi…

krolowa-Egiptu-b2433fc.jpg
width: 2813
height: 1875

Skąd się wzięło słowo „kac” w języku polskim i co ma wspólnego z kotami, Czechami, Witkacym i festiwalem w Opolu?
type: item
date: 2026-01-01T09:45:56.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: Lifestyle
subject: alkohole
subject: historia
subject: historia polski
subject: język
subject: języki obce
description: Historia słowa „kac” w polszczyźnie pokazuje, że język to żywa materia. To fascynująca opowieść o zapożyczeniach, literaturze, neologizmach i nieudanych próbach zmiany potocznego słownictwa.
encoded: Choć stan złego samopoczucia po nadmiernym spożyciu alkoholu towarzyszy ludzkości niemal od początku historii, samo słowo „kac” jest w naszym języku terminem stosunkowo młodym. Polszczyzna, mimo bogatych tradycji biesiadnych, nie wykształciła własnego, rodzimego określenia na tę przypadłość, posiłkując się zapożyczeniami. Niemiecki rodowód i koci zgiełk Współczesny „kac” to w rzeczywistości skrócona forma germanizmu „katzenjammer”, który zadomowił się w naszym języku na przełomie XIX i XX wieku. To połączenie słów „katze” (kot) oraz „jammer” (lament, skomlenie, żal). Dosłownie termin ten oznacza „koci jęk” lub „kocie miauczenie”, co w sposób metaforyczny oddaje nadwrażliwość na dźwięki i ogólny stan rozbicia organizmu po „spożyciu”. Pierwsze słownikowe odnotowanie skróconej formy „kac” datuje się na 1932 rok, choć w latach 20. i 30. ubiegłego stulecia powszechnie używano jeszcze pełniejszego brzmienia: kacenjamer, katzenjamer lub kacenjama. Co ciekawe, nasi sąsiedzi w Czechach i na Słowacji używają słowa „kocovina” – a więc kocia metafora dotarła z Niemiec nie tylko do Polski. Kociokwik – nieudana kalka czy barwny neologizm? W latach 50. i 60. XX wieku w polszczyźnie dużą popularność zdobył „kociokwik”, będący dosłownym tłumaczeniem (kalką słowotwórczą) niemieckiego katzenjammer. Słowo to, odnotowane w słowniku pod redakcją Witolda Doroszewskiego w 1961 roku, pierwotnie oznaczało wyłącznie nudności i ból głowy po alkoholu. Językoznawcy zauważają jednak pewną nielogiczność tej konstrukcji – słowo „kwik” odnosi się zazwyczaj do głosu wydawanego przez świnie lub dziki, podczas gdy niemiecki pierwowzór sugerował jęk lub miauczenie kota. Z czasem „kociokwik” zmienił swój zakres znaczeniowy i dziś częściej opisuje stan zamieszania, chaosu lub zdenerwowania, ustępując miejsca krótszemu „kacowi” w kontekście alkoholowym. Literackie boje o polskie słowo: „glątwa” Witkacego Brak rdzennego polskiego określenia na syndrom dnia następnego irytował Stanisława Ignacego Witkiewicza…

kac-w-jezyku-polskim-aa3c462.jpg
width: 1238
height: 825

Czemu Boże Narodzenie cieszy Cię mniej niż średniowiecznego chłopa? On miał przed sobą 6 tygodni świętowania, jedzenia i pijaństwa
type: item
date: 2025-12-29T13:44:41.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: boże narodzenie
subject: historia
subject: polska
subject: średniowiecze
subject: święta
subject: wieś
subject: zwyczaje
description: Wbrew popularnej opinii życie średniowiecznego chłopa nie było jedynie pasmem cierpienia składającego się z trzech składników: biedy, zabobonów i ciemności. Ich rzeczywistość na przestrzeni trwającego 1000 lat średniowiecza była nieco inna i prawdopodobnie cieszyli się Świętami bardziej , niż Ty robisz to obecnie.
encoded: Chłopi w średniowieczu stanowili około 90% społeczeństwa, a ich życia nie wypełniała wyłącznie praca w polu. Oczywiście pracowali ciężko i znojnie, ale tylko przez część roku: obchody świąt były częste i długie – samo Boże Narodzenie trwało gdzieniegdzie nawet niemal sześć tygodni i obfitowało w radość i relaks, których dzisiaj może nam brakować. Chłopi w średniowieczu: kim naprawdę byli? Mianem „chłopa” nie określało się po prostu ubogich ludzi – byli to rolnicy utrzymujący się z własnych upraw, zobowiązani do oddawania części plonów szlachcie oraz pracy na rzecz feudała. W zamian za to otrzymywali ochronę przed bandytami oraz – w teorii – sprawiedliwość sądową. Żyli w wiejskich osadach, które mogły liczyć od kilku do nawet kilkuset domostw. Powszechne przekonanie, że życie chłopów było niczym więcej niż nędzą, jest błędne – zapewnia dr Bobbi Sutherland, historyczka specjalizująca się w okresie średniowiecza z University of Dayton. Cieszyli się bogatym życiem towarzyskim – być może bogatszym niż nasze – dobrze jedli, często świętowali i radowali rodzinnym czasem. Dla nich Święta nie zaczynały się w Wigilię i nie kończyły na Nowym Roku – przynajmniej w Anglii, o której pisze historyczka. Impreza dopiero się rozkręcała. A jak było w Polsce? Średniowieczne świętowanie na pełnej Polskie wsie funkcjonowały w oparciu o doroczny cykl religijny: obok niedziel, wolne były liczne święta kościelne, takie jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, święta patronów parafii, a także tzw. odpusty parafialne. Ocenia się, że sumarycznie około jedna trzecia roku była wolna od ciężkiej pracy na roli, a dni świąteczne obejmowały także przygotowania, procesje, odwiedziny u sąsiadów i wspólne biesiady. Chłopi mieli prawo do wytchnienia – nawet panowie feudalni respektowali zakaz prac polowych w czasie świąt. Święta parafialne przyciągały pielgrzymów z sąsiednich miejscowości, a wspólne uczty czy zabawy integracyjne pozwalały na budowanie relacji społecznych. Zwyczaj wspólnego święt…

FABRIC-KOLAZ-32-42-9fcd76d.jpg
width: 2700
height: 1800

Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
type: item
date: 2025-12-27T14:30:04.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: Edukacja
subject: historia
subject: historia polski
subject: krzyżacy
subject: polska
subject: średniowiecze
description: Decyzja Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski zapoczątkowała serię wydarzeń, które doprowadziły do utraty Prus i setek lat konfliktów. Z jej konsekwencjami nasz kraj zmagał się przez kilka kolejnych wieków.
encoded: Spis treści: Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Podbój Prus Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Powstania na podbitych terenach Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki, czwarty w kolejności wiekowej syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej, w 1200 roku objął samodzielne rządy na Mazowszu oraz Kujawach. Od pierwszych lat panowania wnuk Bolesława Krzywoustego zmagał się z najazdami pogańskich ludów, które stanowiły poważne zagrożenie dla północnych rubieży jego państwa. Starał się im przeciwdziałać na różne sposoby — zarówno poprzez chrystianizację, jak i działania zbrojne — lecz bez trwałych efektów. W obliczu niepowodzeń zwrócił się o wsparcie do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzy, obiecując mu w zamian ziemię chełmińską. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że sprowadzeni rycerze Najświętszej Marii Panny wkrótce staną się poważnym zagrożeniem dla bytu państwa polskiego. Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Od wczesnego średniowiecza nadbałtyckie tereny między Wisłą a Niemnem, od IX wieku zwyczajowo nazywane Prusami, zamieszkiwały plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów, Sasinów, Sklowów, Sambów, Bartów, Nadrowów i Natangów. Pruskie ludy nigdy nie utworzyły jednolitego państwa, ale współdziałały ze sobą, przez co stawały się coraz groźniejsze dla sąsiadów. W XIII wieku ich terytorium mierzyło ok. 42 tys. kilometrów kwadratowych i było zamieszkiwane przez ok. 170 tys. osób. Prusowie trudnili się nie tylko rolnictwem i hodowlą, ale także wyprawami łupieżczymi. Za cel obrali sobie między innymi granicę z Mazowszem. Łupili zamki, kościoły i domy. Po najechanych przez nich grodach pozostawały zgliszcza. Najazdy na ich ziemie nie przynosiły rezultatu. Znaczną część zajmowanego przez nich terenu pokrywały puszcze i bagna, co dawało im istotną przewagę w walce. Nawet jeżeli Prusowie przeg…

konrad-mazowiecki-f7a6c6d.png
width: 1536
height: 1024

Maluchy z tatuażami na twarzy – tak chrześcijanie dekorowali ciała swoich dzieci
type: item
date: 2025-12-23T15:50:14.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: archeologia
subject: chrześcijanie
subject: chrześcijaństwo
subject: historia
subject: odkrycia archeologiczne
subject: tatuaże
subject: zwyczaje
description: To chrześcijaństwo rozpowszechniło kulturę tatuażu u dzieci – chociaż obecnie może wydawać się to kontrintuicyjne. Dzięki nowemu odkryciu archeologów wiemy, że Nubijczycy – wcześni chrześcijanie zamieszkujący dolinę Nilu – tatuowali policzki i czoła swoich niemowląt i małych dzieci. Kiedyś tatuaż miał zupełnie inną rolę niż obecnie.
encoded: Ludzie używają tatuaży, by zaznaczyć swoją tożsamość, przekonania religijne czy opowiedzieć historię swojego życia. Dowody archeologiczne wskazują, że praktyki tatuowania towarzyszą ludzkości od tysięcy lat, a chrześcijanie tatuowali nawet dzieci. To nieznany do tej pory element historii. Tatuaże u dzieci w chrześcijańskiej Nubii Na terenie dzisiejszego Sudanu znajdowała się niegdyś Nubia: kraina ta wspomniana jest nawet w Starym Testamencie, a konkretnie w Księdze Rodzaju. To właśnie tam archeolodzy przebadali ponad tysiąc pochówków datowanych na okres VII–IX wiek n.e., kiedy to Nubia była ważnym ośrodkiem chrześcijaństwa. Wśród badanych szczątków aż 19% osób w osadzie Kulubnarti miało tatuaże. Najbardziej zaskakujące jest odkrycie tatuaży u dzieci – zarówno u kilkumiesięcznych niemowląt, jak i kilkulatków, w tym u 3-letniej dziewczynki. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technik obrazowania udało się zidentyfikować tatuaże nawet na skórze ulegającej degradacji przez setki lat. Metoda ta pozwoliła ujawnić wzory geometryczne oraz punkty na czole, policzkach i skroniach dzieci – miejscach bardzo eksponowanych, które miały podkreślać przynależność do określonej wspólnoty religijnej i społecznej. Chrześcijaństwo zmieniło i unowocześniło praktyki tatuażu Praktyka tatuażu w Nubii ewoluowała pod wpływem rozprzestrzeniającego się w VII wieku chrześcijaństwa. Wcześniej tatuaże nosiły głównie kobiety, a znaki – składające się z kropek i motywów przyrodniczych – nanoszono w sposób dyskretny. Po wprowadzeniu nowej religii tatuaże stały się bardziej widoczne i powszechne, także u niemowląt i dzieci obojga płci. Zmianie uległa również technika tatuowania. Dawniej stosowano metodę wielokrotnego nakłuwania skóry pojedynczym ostrzem, co skutkowało powolnym i żmudnym procesem. W czasach chrześcijańskich prawdopodobnie używano ostrzejszych narzędzi przypominających końcówkę noża, co umożliwiało szybsze wykonanie wzorów. Jak i po co tatuowano dzieci? Tatuaże u dzieci w Nubii nie były w…

FABRIC-KOLAZ-32-39-1244b92.jpg
width: 2700
height: 1800

Tradycyjna kuchnia włoska nie istnieje! Dlaczego tak właśnie twierdzi profesor Grandi z Parmy?
type: item
date: 2025-12-21T14:19:12.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Smaki świata
subject: Traveler
subject: historia
subject: Kuchnia
subject: podróże kulinarne
subject: tradycje
subject: włochy
description: Kuchnia włoska, wpisana niedawno na listę UNESCO, może wcale nie być tak „tradycyjna”, jak ją postrzegamy. Historyk Alberto Grandi twierdzi, że to mit, który skutecznie zamydla oczy nie tylko turystom.
encoded: Kuchnię włoską właśnie wpisano na listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO, co wywołało we Włoszech falę euforii. Ta narodowa satysfakcja była w dużej mierze podyktowana chęcią dorównania Francji i Japonii, które otrzymały to wyróżnienie znacznie wcześniej. Jednak włoski historyk jedzenia, profesor Alberto Grandi uważa, że za fasadą dumy kryje się mit, który przysłania prawdziwą historię kuchni włoskiej, ukształtowaną przez głód, migrację i pomysłowość. Prawdziwe oblicze kuchni włoskiej Według źródeł przywoływanych przez Grandiego, włoska kuchnia wcale nie opiera się na historycznym, spójnym kanonie, lecz na procesach zachodzących pod koniec XX wieku, kiedy to regionalne tradycje regionalne zostały „zmontowane” na potrzeby turystyki i narodowego pocieszenia. Prawdziwe losy włoskiego jedzenia to nie sielankowe obrazy babć robiących makaron, lecz narodowa ucieczka przed głodem. Włosi, którzy emigrowali do USA czy Brazylii, nie przywozili ze sobą wykwintnych przepisów, bo w swojej ojczyźnie najczęściej cierpieli niedostatek. I to właśnie za granicą, stykając się z nieznaną wcześniej obfitością mięsa, sera i pszenicy, wymyślali nowe dania, które później powróciły do Włoch jako rzekomo „odwieczna tradycja”. Boom gospodarczy lat 50 – klucz do kulinarnej historii Włoch Kluczowy dla rodzimego rozwoju kuchni Włoch był boom gospodarczy w latach 1955–1965. W tym krótkim czasie Włochy przeszły kulinarną rewolucję – pojawienie się lodówek i supermarketów sprawiło, że mięso przestało być luksusem, a jego obfitość stała się codziennością. Współczesna pewność siebie Włochów w kwestiach kulinarnych jest w rzeczywistości efektem tamtego nagłego przejścia z biedy do dostatku. Alberto Grandi uważa, że dzisiejszy „kulinarny patriotyzm” Włochów jest nieuprawniony. Politycy domagają się ochrony czystości kuchni, choć sami dorastali na produktach przemysłowych. Według historyka włoska kuchnia tak naprawdę wynika z adaptacji i asymilacji. Jej dzisiejszy kształt wynika z podkradani…

tradycyjna-kuchnia-wloska-9f40c60.jpg
width: 4404
height: 3320

Najpiękniejszy gwiazdozbiór zimowego nieba – za jego nazwą może stać mit nawiązujący do Wisły
type: item
date: 2025-12-15T08:07:05.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: fakty i mity
subject: gwiazdozbiory
subject: Gwiazdy
subject: historia
subject: kosmos
subject: mity
description: Erydan to rozległy gwiazdozbiór znany już w starożytności. Rozciąga się przez ponad 100 stopni łuku nieba i może być obserwowany z różnych szerokości geograficznych. Dlaczego fascynował już Arystotelesa i jak można go odnaleźć dziś?
encoded: Spis treści: Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Choć dziś rzadko wspominany poza gronem pasjonatów astronomii Erydan był jednym z ważniejszych gwiazdozbiorów znanych starożytnym. Jego długi, wijący się kształt przywodził na myśl rzekę płynącą przez nieboskłon – stąd liczne powiązania z mitologicznym Erydanem, mitycznym nurtem niosącym ze sobą opowieści o upadku Faetona i niebiańskim porządku. Konstelacja, rozciągająca się od gwiazdozbioru Oriona aż po południowy kraniec nieba, nadal skrywa wiele fascynujących historii – i chociaż nie jest łatwa do zaobserwowania z Polski w całości, jej obecność na nocnym niebie wciąż budzi zachwyt. Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji W kulturze starożytnej Grecji Erydan ma podwójne znaczenie. Z jednej strony jest to bóstwo rzeczne, syn tytanów Okeanosa i Tetydy, uosabiający potężne i nieznane wody Północy. Z drugiej – to tajemnicza rzeka, która według mitologii wypływała z podziemnego świata Hadesu i była zlokalizowana na północy, poza granicami znanego świata. Grecy kojarzyli ją z miejscem przekraczającym rzeczywistość, granicznym punktem między życiem a śmiercią. Z rzeką Erydan nierozerwalnie związany jest grecki mit o Faetonie, synu boga słońca Heliosa i nimfy morskiej Klimene. Zainspirowany boskim pochodzeniem, Faeton postanowił poprowadzić rydwan ojca po niebie. Nie zapanował jednak nad ognistymi końmi. Słońce zbliżyło się zbyt mocno do Ziemi, powodując kataklizmy, susze i pożary. Aby zapobiec całkowitemu zniszczeniu świata, Zeus uderzył piorunem w Faetona, strącając go z niebios. Młodzieniec spadł do rzeki Erydan i utonął. Tragiczna śmierć Faetona wywołała rozpacz jego sióstr – Heliad, córek Heliosa. Bogowie z litości przemienili je w topole, rosnące na brzegach Erydanu, a ich łzy zamieniły się w bursztyn, który m…

erydan-GettyImages-1371476497-e91a994.jpg
width: 5023
height: 3480

W jego wymiocinach naukowcy odkryli coś niezwykłego. Tak poznaliśmy nowy gatunek
type: item
date: 2025-12-14T11:15:45.000Z
creator: Riley Black
subject: Przyroda
subject: dinozaury
subject: historia
subject: paleontologia
subject: prehistoria
subject: skamieniałości
description: Nowy gatunek pterozaura znaleziono w skamieniałych wymiocinach dinozaura. To jedno z najbardziej zaskakujących odkryć ostatnich lat. Pokazuje ono, że nawet wydaliny mogą pomóc rozwikłać prehistoryczne tajemnice.
encoded: Spis treści: Czym są regurgitality i bromality? Niezwykła skamieniałość Kupy sprzed milionów lat też mają znaczenie Co dinozaury jadły naprawdę? Około 110 milionów lat temu na terenie dzisiejszej Brazylii pewien dinozaur musiał „pozbyć się ciężaru z żołądka”. W jego przewodzie pokarmowym nagromadziły się małe, ostre kostki. Utrudniały mu połykanie ryb i innych przekąsek. Mięsożerca wyrzucił śmierdzącą kulę z gardła, podobnie jak współczesne sowy pozbywają się zbitych kulek kości i sierści swoich drobnych ofiar. Z czasem bryłkę wymiocin dinozaura przykryły osady. Została zamknięta w kamieniu, aż niedawno odkryli ją paleontolodzy. W środku znajdowały się kości latającego gada, jakiego nikt wcześniej nie znał. Czas spędzony w paszczy i układzie pokarmowym mięsożercy nie był łaskawy dla szkieletu ofiary. Mimo tej wyboistej drogi do zapisu kopalnego kości – głównie fragmenty szczęk i zęby – zachowały się wystarczająco dobrze, by rozpoznać w nich nieoczekiwany gatunek pterozaura. Zwierzę odcedzało drobne organizmy z wody, podobnie jak dzisiejsze flamingi. Paleontolożka Aline Ghilardi z Universidade Federal do Rio Grande do Norte wraz ze współpracownikami nadała mu nazwę Bakiribu waridza, opisując znalezisko na początku tego roku. – To nie była po prostu skamieniała konkrecja zawierająca nowy gatunek rzadkiego pterozaura, lecz wyjątkowy skamieniały ślad – regurgitalit – mówi Ghilardi. Czym są regurgitality i bromality? Regurgitality i inne skamieniałe treści z przewodu pokarmowego należą do szerszej kategorii skamieniałości zwanych bromalitami. Choć mogą brzmieć odpychająco, masy wydalane przez dinozaury i inne prehistoryczne stworzenia dają bezpośredni wgląd w ich dietę. Pokazują, jak działały ich narządy wewnętrzne. Ujawniają też, jak dawno wymarłe gatunki realnie oddziaływały na siebie w pradawnych ekosystemach. Niezwykła skamieniałość W przypadku Bakiribu odkrycie pterozaura było dziełem szczęśliwego zbiegu okoliczności. – Kiedy mój student William po raz pierwszy poka…

2025-12-09-133203-How-dinosaur-vomit-has-solved-these-prehistoric-mysteries--National-Geographic--cfd8169.png
width: 1394
height: 758

Kim była ta kształtna postać? Zaskakujące wyobrażenie kobiety sprzed tysięcy lat
type: item
date: 2025-12-12T08:51:21.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: epoka kamienia
subject: historia
subject: prehistoria
subject: religie
subject: rzeźba
subject: sztuka
subject: Wolny czas
description: Wenus paleolityczna to jedna z najbardziej zagadkowych i intrygujących ikon pradziejów. Kim była kobieta, którą przedstawiano z przerysowanymi kształtami i bez wyraźnej twarzy?
encoded: Spis treści: Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Charakterystyczny styl Wenus paleolitycznych – symbolika kobiecej sylwetki sprzed tysięcy lat Wenus z Willendorfu – najsłynniejsza figurka kobieca z paleolitu W trzech miejscach na terenie Polski odkryto przedstawienia kobiet sprzed kilkunastu tysięcy lat Znaczenie i funkcja wizerunków paleolitycznych Wenus Wenus paleolityczne to niewielkich rozmiarów figurki kobiece, które pojawiały się na rozległych terenach Europy i Azji już kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Znane z wyolbrzymionych cech kobiecych – piersi, bioder, pośladków – stały się przedmiotem licznych interpretacji i spekulacji. Niektóre z figurek pozbawione są wyraźnych rysów twarzy, dłoni czy stóp. Skoncentrowanie się na cechach płciowych sugeruje, że mogły pełnić funkcje związane z płodnością lub kultem kobiecości. Wenus paleolityczne – najstarsze wyobrażenia kobiecego ciała w dziejach Jednym z przejawów artystycznych zdolności człowieka są znajdowane przez archeologów figurki kobiece, znane jako Wenus paleolityczne. Na pierwsze takie rzeźby natknięto się w 1894 roku we Francji. Sporo podobnych artefaktów odkryto na przełomie XIX i XX wieku, ale są one nadal odkrywane w ostatnich latach, zarówno w Europie Zachodniej, jak i Środkowej. Najliczniejsze egzemplarze Wenus mają około 20 tysięcy lat, choć niektóre mogą być nawet starsze – sięgające okresu kultury graweckiej (ok. 29–22 tys. lat temu). Wiele z tych figurek cechuje przesadnie zaakcentowane cechy kobiece – szerokie biodra, pełne piersi i wyraźnie zaznaczone genitalia, przy jednoczesnym braku szczegółów twarzy i kończyn, co sugeruje symboliczne, a nie realistyczne przedstawienie kobiecości. Archeolodzy przypuszczają, że mogły one pełnić funkcje magiczno-religijne, związane z płodnością, macierzyństwem lub kultem przodków. Określenie „Wenus paleolityczna” to nawiązanie do rzymskiej bogini Wenus, identyfikowanej z grecką Afrodytą, boginią miłości i piękna. Nazwa ta został…

wenus-paleolityczna--1d7516e.jpg
width: 2813
height: 1875

Jak naprawdę wyglądał Święty Mikołaj? Oto rekonstrukcja twarzy biskupa Miry
type: item
date: 2025-12-11T12:59:04.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: Nauka
subject: historia
subject: rekonstrukcja
subject: święty mikołaj
description: Dzięki nowoczesnej rekonstrukcji naukowcy poznali prawdziwą twarz św. Mikołaja, biskupa Miry, który był pierwowzorem współczesnej, baśniowej postaci obdarowującej nas prezentami w Boże Narodzenie. Zamiast rubasznego staruszka zobaczyliśmy oblicze autentycznego człowieka z krwi i kości.
encoded: Spis treści: Jak wyglądał Święty Mikołaj? Detale i wykończenie modelu Co nowego wiemy o Świętym Mikołaju? Święty Mikołaj to zdecydowanie jeden z najpopularniejszych świętych Kościoła katolickiego, choć trzeba przyznać, że najbardziej znany jest nie z właściwego żywota, a dzięki skomercjalizowanemu odpowiednikowi. Mikołaj, jakiego dziś kojarzymy ze świętami Bożego Narodzenia, to wesoły staruszek z brzuszkiem i długą siwą brodą. Z oryginałem, a więc biskupem Myry, łączy go jednak ofiarność i chęć obdarowywania innych. Co roku w okolicach świąt Bożego Narodzenia wraca pytanie: czy Święty Mikołaj istniał naprawdę? To już mamy ustalone. A jak wyglądał? Pewną podpowiedzią może być fakt, że urodził się na terenach dzisiejszej Turcji. Szczegółowej odpowiedzi na to pytanie postanowili udzielić (a właściwie pokazać) Jose Luis Lira i Thiago Beaini z Brazylii. Pierwszy z nich to doktor prawa i adiunkt na Uniwersytecie Stanowym Vale do Acaraú w Brazylii. Thiago z kolei jest dentystą i adiunktem na Wydziale Stomatologii Uniwersytetu Federalnego w Uberlândia, również w Brazylii. Jak wyglądał Święty Mikołaj? Głównym autorem rekonstrukcji jest Cicero Moraes, specjalista od trójwymiarowych wizualizacji. Brazylijczyk ma już na koncie wiele podobnych rekonstrukcji. Jego najbardziej znane dzieła to Ava, kobieta żyjąca w epoce brązu, czy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tym razem ponownie wykorzystał metody stosowane w medycynie sądowej, pozwalające na odtworzenie rysów twarzy na podstawie czaszki. Współpraca z prawnikiem i dentystą była w tym zakresie niezwykle pomocna. Warto jednak podkreślić, że technika ta nie prowadzi do bezpośredniej identyfikacji – jak w przypadku badań DNA czy analizy porównawczej łuków zębowych – lecz do wizualizacji, która może pomóc w pełnym odtworzeniu wyglądu zmarłego. Autorzy projektu posłużyli się danymi strukturalnymi czaszki z książki „Le Reliquie di S. Nicola” dr. Muigiego Martino. Zgodę na ich użycie wyraziło Centro Studi Nicolaiani. Pierwszym krokiem …

swiety-mikolaj-ae7c68c.jpeg
width: 5184
height: 3456

Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
type: item
date: 2025-12-11T08:45:11.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: biblia
subject: chrześcijaństwo
subject: Edukacja
subject: historia
subject: religie
subject: Społeczeństwo
subject: starożytność
subject: wiara
description: Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
encoded: Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, red…

kodeks-synajskiGettyImages-106671087-d907d38.jpg
width: 5068
height: 3543

Pearl Harbor zmienił losy II wojny światowej. Atak na Hawaje był skrupulatnie zaplanowany
type: item
date: 2025-12-08T12:29:02.000Z
subject: Historia
subject: ameryka północna
subject: Edukacja
subject: historia
subject: II wojna światowa
subject: japonia
subject: ocean spokojny
subject: stany zjednoczone
description: Gdyby nie Pearl Harbor, II wojna światowa mogłaby potoczyć się inaczej. 7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała amerykańską bazę na Hawajach. To był początek wojny dla Amerykanów.
encoded: W tym artykule: Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Kulisy ataku na Pearl Harbor Początek II wojny światowej dla USA Ile osób zginęło w ataku na Pearl Harbor? Pearl Harbor obecnie Pearl Harbor w kulturze Atak na Pearl Harbor to znaczące wydarzenie w historii najnowszej, szczególnie w związku z przebiegiem II wojny światowej. 7 grudnia 1941 roku Cesarska Marynarka Wojenna Japonii przeprowadziła niespodziewany atak wojskowy na bazę morską Stanów Zjednoczonych w Pearl Harbor na Hawajach. Atak trwał około dwóch godzin i został przeprowadzony przy użyciu samolotów. Gdzie jest Pearl Harbor na mapie? Pearl Harbor znajduje się na wyspie Oahu w stanie Hawaje w USA. Leży niedaleko stolicy – Honolulu. Aby się tam dostać, najpierw należy polecieć na międzynarodowe lotnisko w Honolulu (HNL). To główny port lotniczy obsługujący wyspę Oahu. Tak wyglądał atak na Pearl Harbor Atak na Pearl Harbor był skrupulatnie zaplanowaną i przeprowadzoną operacją wojskową Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii. Doszło do niego wczesnym rankiem 7 grudnia 1941 roku. Atak był całkowitym zaskoczeniem dla Stanów Zjednoczonych. Japońskie lotniskowce zbliżały się do hawajskiej wyspy Oahu przy zachowaniu ścisłej ciszy radiowej. Dzieje się tak, kiedy nadajniki radiowe, stacjonarne i ruchome, na danym obszarze przestają wysyłać sygnał. To właśnie element zaskoczenia był kluczowy dla powodzenia operacji. Atak powietrzny obejmował dwie fale samolotów, głównie bombowców i samolotów torpedowych. Pierwsza fala, wysłana około 7:48, była wycelowana w obiekty wojskowe, lotniska i pancerniki zakotwiczone w Pearl Harbor. Niedługo potem nadeszła druga fala, kontynuująca nalot. Atak spowodował znaczne szkody dla Floty Pacyfiku Stanów Zjednoczonych. Szczególnie dotkliwą stratą było zniszczenie pancerników, w tym USS Arizona i USS Oklahoma. Japończycy zdecydowali się na atak, ponieważ chcieli sparaliżowania amerykańskiej Floty Pacyfiku, aby uniemożliwić jej zakłócanie japońskich operacji …

Pearl-Harbor-5807f79.jpg
width: 3027
height: 1987

Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
type: item
date: 2025-12-05T12:44:52.000Z
creator: Julia Carpenter
subject: Historia
subject: anglia
subject: historia
subject: kobiety
subject: średniowiecze
description: Cesarzowa Matylda niemal została pierwszą królową Anglii. Zobacz, jak niewiele zabrakło, by kobieta w XII wieku objęła koronę. Jak jej historia wpłynęła na dzieje Europy?
encoded: Spis treści: Kim była cesarzowa Matylda? Katastrofa „Białego Statku” Prawo Matyldy do tronu Anglii Anarchia Przyszły król Kiedy w 1120 roku zatonięcie „Białego Statku” zdziesiątkowało angielską linię sukcesji i pogrążyło królestwo w chaosie, jedyną osobą uprawnioną do dziedziczenia brytyjskiego tronu pozostała nastoletnia dziewczyna. Nawet przy – początkowo niechętnym – poparciu ze strony ojca, króla Henryka I, 25-letniej Matyldzie nie udało się dokonać historycznego przełomu: objąć rządów jako królowej z własnego prawa. Oto jak droga Matyldy – i, być może, kluczowy „brak bezwzględności” – sprawiły, że tylko o krok minęła się z tytułem pierwszej królowej Anglii. Kim była cesarzowa Matylda? W 1112 roku, gdy miała zaledwie osiem lat, król Henryk I wysłał Matyldę do Niemiec, aby poślubiła Henryka V, króla Niemiec, późniejszego cesarza rzymskiego. Swoje pierwsze doświadczenia zdobywała na niemieckim dworze, ucząc się, jak przetrwać z dala od potężnej rodziny. Te lata wzmocniły jej „stalowy rdzeń” – mówi Catherine Hanley, mediewistka i autorka książki Matilda: Empress, Queen and Warrior. – Nie była tylko jego żoną, która miała siedzieć w tle – podkreśla Hanley. – Wiele ośmioletnich dziewczynek, rozdzielonych z matką i wysłanych za granicę, załamałoby się. A historycy mówią, że ona przyjęła to wyzwanie i powiedziała: „To mój los. Tym mam się zająć”. Niesamowita determinacja Matyldy zrobiła wrażenie na jej mężu. Po koronacji Matyldy na cesarzową rzymską w 1114 roku Henryk V traktował ją jak polityczną doradczynię i współrządczynię. Ufał jej na tyle, że w 1118 roku mianował ją swoją regentką. Gdy sam prowadził serię wojen za granicą, uznał Matyldę za na tyle kompetentną, by powierzyć jej zarząd nad Italią. Jednak zatonięcie „Białego Statku” w 1120 roku oraz śmierć męża w 1125 roku postawiły pod znakiem zapytania dalszy los Matyldy. Wróciła do Anglii jako bezdzietna wdowa i była cesarzowa. Jej lata spędzone na obcym dworze i umiejętności wyostrzone za granicą zaczęły intrygo…

2025-12-05-123041-Dodaj-artykul--National-Geographic--WordPress-957044e.png
width: 1249
height: 899

Przebadano genom psa, który ocalił chore dzieci na Alasce. Balto nie był zwykłym husky
type: item
date: 2025-12-01T10:56:07.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Historia
subject: alaska
subject: dna
subject: Dom
subject: genetyka
subject: historia
subject: pies
subject: psy
description: Sto lat temu miasteczku Nome na Alasce groziła epidemia błonicy. Jedyną szansą na ocalenie było lekarstwo dostarczone przez zaprzęgi psów. Bohaterem tej niezwykłej sztafety został syberyjski husky Balto. Teraz naukowcy zbadali jego genom, by sprawdzić, czym różnił się od współczesnych przedstawicieli rasy.
encoded: W tym artykule: Gonitwa przez śnieg i mróz, by uratować dzieci Bohaterski pies Balto Geny psa-zwycięzcy Jeden z eksponatów w Muzeum Historii Naturalnej w Clevelend to średniej wielkości włochaty pies. Choć jest opisany jako husky syberyjski, na pierwszy rzut oka mocno różni się od współczesnych psów tej rasy. Jest masywnie zbudowany. Ma dość krótkie nogi i bardzo gęste, długie futro. Tak właśnie wyglądały alaskańskie husky sto lat temu. Wypchane zwierzę w muzeum w Clevelend to Balto – słynny pies, który doczekał się książek i filmów na swój temat. Balto był jednym z bohaterów tzw. Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia (ang. Great Race of Mercy) z 1925 roku. Tak naprawdę nie był to wyścig, ale sztafeta psich zaprzęgów. Jej celem było jak najszybsze dowiezienie do miejscowości Nome lekarstwa dla umierających na błonicę dzieci. Gonitwa przez śnieg i mróz, by uratować dzieci Nome leży na zachodnim krańcu Alaski. Dziś ma ok. 4 tys. mieszkańców. Sto lat temu, w czasie gorączki złota, miejscowość była pięć razy większa. Zamieszkiwali ją głównie górnicy z rodzinami i rdzenni mieszkańcy Alaski. W grudniu 1924 roku i styczniu 1925 roku do miejscowego szpitala zaczęli zgłaszać się rodzice z chorymi dziećmi. Okazało się, że najmłodszych mieszkańców Nome zaatakowała błonica – śmiertelnie niebezpieczna, bakteryjna choroba zakaźna. Szpital musiał sprowadzić serum. Jednak najbliższym miejscem, gdzie znajdowała się antytoksyna przeciwko błonicy było Anchorage, odległe o 1600 km. Zima tamtego roku była tak mroźna, że lot samolotem okazał się niemożliwy. Paczkę z lekarstwem wysłano pociągiem do miasteczka Nenana. Pozostałe prawie 1100 km trzeba było pokonać psimi zaprzęgami. W sztafecie wzięło udział 20 maszerów – czyli przewodników psich zaprzęgów – i 150 psów. Niektórzy z maszerów musieli radzić sobie z zawieją i temperaturami sięgającymi kilkudziesięciu stopni poniżej zera. Mimo to całą trasę udało się pokonać zaledwie w pięć i pół dnia. Bohaterski pies Balto Ostatni odcinek – z Bluff do …

bohaterski-balto-908fe10.png
width: 2160
height: 1440

Wszyscy kojarzą ją z procesami zbrodniarzy z czasów II wojny światowej. Ale Norymberga to idealne miejsce na city break
type: item
date: 2025-11-26T11:01:51.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: Traveler Site
subject: bawaria
subject: city break
subject: europa
subject: historia
subject: miasta
subject: niemcy
subject: norymberga
subject: Wolny czas
description: Muzeum procesów norymberskich przyciąga tysiące odwiedzających. To ważne i poruszające miejsce, ale w Norymberdze historia nie kończy się na sali sądowej. To niemieckie miasto urzeka piękną architekturą i historią siegającą setki lat wstecz. Tutaj zobaczycie najstarszy globus świata i odwiedzicie domostwo twórcy logotypu – Albrechta Dürera.
encoded: W tym artykule: Kaiserburg w Norymberdze Norymberga – centrum Europy Najstarszy globus świata Twórca logotypu Dziedzictwo III Rzeszy Procesy norymberskie Norymberskie zagadki Informacje praktyczne Widzę światełko w tunelu. Dosłownie. Zbliża się do mnie. Powoli jasność staje się coraz bardziej intensywna. Jedno światełko okazuje się tak naprawdę czterema jasnymi punktami. W końcu dostrzegam źródło. To cztery świece przytwierdzone do płyty. Wpatruję się do wnętrza bardzo głębokiej studni. Ma pięćdziesiąt metrów głębokości. Wykuto ją zapewne już w XIII wieku. Kaiserburg w Norymberdze Jestem na zamku w Norymberdze w niemieckiej Bawarii. To drugie największe miasto tego landu zamieszkuje pół miliona osób. Wykucie studni, w której czeluści spoglądam, trwało być może nawet 10 lat. Nie było to zadanie arcytrudne, bo zamek położony jest na miękkiej, piaskowcowej skale. Wystarczy nieco mocniej skrobnąć paznokciami po kamieniu otaczającym źródło, by wykruszyć z niej ziarenka tworzące tę skałę. Przez setki lat studnia ulegała zanieczyszczeniom, mimo że znajduje się w silnie ufortyfikowanym budynku. W 2012 roku w czasie akcji czyszczenia wyciągnięto z niej m.in. niewielkiego plastikowego dinozaura, okulary, figurkę kobiety, kości czy widelec. Przedmioty są eksponowane w gablocie obok studni. Twierdzę wzniósł w tym miejscu Henryk III Salicki, który w 1046 roku został cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Wokół zamku powstała osada. W 1219 roku miasto otrzymało pierwsze prawa miejskie. Norymberga była świetnie usytuowanym miastem od okresu średniowiecza do renesansu. Znajdowała się na szlaku handlowym wiodącym do północnej Europy, ale trafiali tu kupcy z innych rejonów. Na zakupach można było trafić na niezwykłe produkty z całego świata, na przykład kość słoniową. Norymberga – centrum Europy W XV wieku sam papież Pius II miał stwierdzić, że nawet królowie Szkocji nie mieszkają tak komfortowo, jak zwykli obywatele Norymbergi. W XVI wieku określana była nawet terminem „Quasi Centr…

norymberga-306da57.jpg
width: 1688
height: 1125

Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
type: item
date: 2025-11-26T07:49:58.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: historia
subject: hodowla
subject: szwecja
subject: wilki
description: Na maleńkiej wyspie na Bałtyku archeolodzy odkryli szczątki wilczycy sprzed kilku tysięcy lat. Zwierzę chorowało i nie mogło samodzielnie funkcjonować. Pradziejowi mieszkańcy otoczyli wilczycę opieką i je dokarmiali. Ta historia wyczytana z kości zaskoczyła nawet naukowców.
encoded: Archeolodzy wykopują z ziemi tyle przedmiotów, że nie sposób ich wszystkich systematycznie badać. W magazynach znajdują się miliony zabytków, ale też szczątków kostnych ludzi i zwierząt. Wiele z tych artefaktów i ekofaktów jest przeglądanych przez ekspertów tylko w pobieżny sposób. Nie sposób jest wszystko dokładnie przeanalizować. Część z rzeczy składowanych w magazynach jest analizowanych wiele lat po wykopaliskach. Czasem badacze uzyskują na ten cel odpowiedni grant, a czasem pojawia się nowa metoda badawcza, która umożliwia pozyskanie z tego archeologicznego urobku wyciśnięcie nowych informacji. Tak było w tym przypadku. Mikrowyspa pełna niespodzianek W latach 1888-1893 archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Stora Förvar na wyspie Stora Karlsö. Położona jest na wodach Szwecji. Zajmuje powierzchnię zaledwie 2,5 km kwadratowych. A jednak dla archeologów stała się strzałem w dziesiątkę. Jaskinia okazała się być skarbnicą wiedzy o pradziejowych mieszkańcach tego odosobnionego miejsca. Warstwy kulturowe miały do 4 metrów grubości i obejmowały okres około 8000 lat. Pozyskane liczne zabytki i kości zwierząt. Teraz zespół szwedzkich badaczy z Wielkiej Brytanii i Szwecji opublikował wnioski z analiz kości odkrytych w jaskini na łamach „PNAS”. Część z nich należała do… wilków. Zagadką było, skąd się tam wzięły? Czy ludzie upolowali te zwierzęta i są to szczątki po uczcie? Dwa wielki – dwie zagadki Naukowcy przebadali dwa szkielety wilków. Starszy jest neolityczny i pochodzi sprzed 2800-2600 lat p.n.e., a drugi jest młodszy. Żył 1400-1100 lat p.n.e., czyli w epoce brązu. Już sama obecność wilków na tej wyspie jest niezwykła. Nie mogły się tam znaleźć bez pomocy ludzi. Wygląda więc na to, że zostały tam sprowadzone na łodziach. Kilka tysięcy lat temu żyli tam łowcy fok. Łowiono też ryby. A jaskinia Stora Förvar była dla mieszkańców wyspy ich „bazą”. Nawarstwienia świadczą, że obrabiano tam tusze i konsumowano zwierzęta. Wilki nie były jednak pokarmem ludzi – analiza i…

wolf-d41181a.jpg
width: 4651
height: 3101

Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
type: item
date: 2025-11-24T10:21:05.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: archeologia
subject: architektura
subject: egipt
subject: historia
subject: historia egiptu
subject: piramidy
subject: Społeczeństwo
subject: starożytność
subject: starożytny egipt
description: Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
encoded: W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pr…

Jak-budowano-piramidy-3ec63e5.jpg
width: 4141
height: 2761

Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
type: item
date: 2025-11-12T11:31:59.000Z
creator: Tom Metcalfe
subject: Historia
subject: archeologia
subject: historia
subject: inkowie
subject: Kultura
subject: peru
description: Tysiące wykopanych dołów na zboczu peruwiańskiej góry przez wieki intrygowało archeologów. Nowe badania rzucają światło na ich prawdziwe przeznaczenie.
encoded: Spis treści: Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Krajobraz jako narzędzie księgowe? Wzdłuż skalistej grani w Peru formacja ponad 5 tys. ściśle wyrównanych dołów wspina się po zboczu niczym wąż o długości około 1,6 km. Gdy archeolog Charles Stanish ujrzał ten gigantyczny „Pas Dziur” po raz pierwszy ponad dekadę temu, nie widział wcześniej nic podobnego. – To miejsce jest fascynujące – mówi. Miejsce to bywa nazywane także Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Od czasu ponownego odkrycia podczas amerykańskiej ekspedycji do Peru w 1931 roku intryguje archeologów i miłośników teorii spiskowych. Nowe badania zespołu Stanisha z University of South Florida mogą wreszcie rozwiązać zagadkę, po co zbudowano tę niezwykłą formację około tysiąca lat temu. Na podstawie mikrośladów roślin i ujęć z dronów badacze argumentują, że tysiące dołów mogły służyć do „księgowania” trybutów składanych przez grupy miejscowej ludności ich inkaskim zwierzchnikom. Analizę opublikowano 9 listopada w czasopiśmie „Antiquity”. Wskazuje ona także, że początki stanowiska mogą poprzedzać powstanie Imperium Inków. Dziś Monte Sierpe leży na uboczu, u podnóża Andów, około 32 km na wschód od południowoperuwiańskiego miasta Pisco. Nowe ustalenia sugerują jednak, że Inkowie przejęli to miejsce, ponieważ wcześniej było ono ośrodkiem spotkań, gdzie ludzie przychodzili, by wymieniać się żywnością, tkaninami, obsydianem i kamiennymi narzędziami. Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Archeolodzy uważają, że „Pas Dziur” ma około 1000 lat. Rdzenni mieszkańcy regionu – lud Chincha – trafili pod władzę Inków około 400 lat później. Chincha żyli w pobliżu, lecz archeolodzy nie wiedzą dokładnie, kto jako pierwszy zbudował tę formację. Do tego „Pas Dziur” znajduje się w pobliżu węzła starożytnych dróg łączących wybrzeże z andyjskim wyżynami. – To czyni ją dobrym kandydatem na targowisko wymienne – zauważa Bongers. – Logicznym miejscem spotkań różnych grup i wyspecjalizowanych kupców, którzy wymieniali towary. – Składanie duż…

2025-11-12-114301-Dodaj-artykul--National-Geographic--WordPress-bce1d5d.png
width: 1427
height: 902

Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
type: item
date: 2025-11-11T11:16:08.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: historia
subject: język
subject: polska
description: Tylko Polska używa słowa „rzeczpospolita” zamiast „republika”. Skąd się wzięło to wyjątkowe tłumaczenie z łaciny i co mówi o naszej historii?
encoded: W kwestii nazewnictwa jesteśmy wyjątkiem: inne państwa używają określenia „republika”, a w Polsce od setek lat przyjęło się jego wierne tłumaczenie na język polski. Bo „rzeczpospolita” to właśnie tłumaczenie łacińskiego określenia res publica. Oznacza ono „rzecz publiczną”, czyli – w swobodniejszym tłumaczeniu – „wspólne dobro”. Jego dwa składniki (rzecz + pospolita) ściśle odpowiadają znaczeniu łacińskiego oryginału. „Rzeczpospolita”, czyli dobro wspólne Rzeczpospolita jest słowem staropolskim, istniejącym przynajmniej od czasu powstania tzw. Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czyli unii Polski i Litwy, powołanej w 1569 roku. Wówczas zamiast „publiczna” mówiono o rzeczy „pospolitej”, czyli należącej do ogółu. W oczach polskiej szlachty Rzeczpospolita była „dobrem wspólnym”, czyli państwem należącym do wszystkich obywateli (choć wówczas byli nimi wyłącznie szlachcice). To wyjątkowe jak na tamte czasy, związkowe państwo, stało się jednym z największych w nowożytnej Europie, zanim ostatecznie zniknęło z mapy pod koniec XVIII wieku, w wyniku rozbiorów. Po rozbiorach Polski termin „rzeczpospolita” ten nabrał symbolicznego znaczenia. Stał się synonimem utraconej niepodległości i funkcjonował głównie w literaturze i myśli politycznej, opisując marzenie o odrodzeniu niepodległego państwa. Skąd się wzięła republika? A skąd XVI-wieczna szlachta czerpała inspirację? W starożytnym Rzymie res publica oznaczała państwo, w którym władza stanowi wspólne dobro obywateli, przeciwieństwo monarchii absolutnej, w której państwo utożsamiano z osobą władcy. Do języka polskiego pojęcie to przeniknęło w XV wieku, w dobie rozwijającego się humanizmu, gdy łacina była językiem elit intelektualnych i politycznych. Starożytny Rzym był republiką w latach 509 p.n.e – 27 n.e. Polska jako światowy wyjątek Inne państwa przyjęły określenie „republika”, ale w Polsce po dziś dzień pozostało tłumaczenie z łaciny. Jedynym organizmem (ale jednak nie państwem) także stosującym podobne tłumaczenie, jest Wspól…

UniaLubelska-65a8d1b.jpg
width: 1474
height: 846