National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2025-12-01T10:56:14.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Przebadano genom psa, który ocalił chore dzieci na Alasce. Balto nie był zwykłym husky
items: Wszyscy kojarzą ją z procesami zbrodniarzy z czasów II wojny światowej. Ale Norymberga to idealne miejsce na city break
items: Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
items: Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
items: Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
items: Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
items: Eksperyment ze stałym czasem letnim trwał krótko. Powód jego końca zaskakuje
items: Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
items: Duchy i zjawy w starożytnym Rzymie. Poznajcie opowieści o nawiedzonych domach sprzed dwóch tysięcy lat
items: Sensacyjne zdjęcia zniszczonej Warszawy. Historycy odkryli prawie 3000 nieznanych fotografii [GALERIA]
items: Ten tajemniczy wzór miał chronić przed zarazą. Pochodzenie zaklęcia „abrakadabra” sięga starożytności
items: Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki – jakie tajemnice kryją podziemia Warszawy
items: To jezioro miało skrywać El Dorado. Prawdziwa historia mitycznego miasta ze złota
items: Miał ludzką zręczność i siłę goryla. Jego skamieniałe dłonie piszą historię ewolucji
items: „Był bardzo wrażliwym chłopcem” – urodził w nieznanych okolicznościach, jego śmierć owiana jest tajemnicą
items: Niezwykłe struktury w Andach zaskoczyły naukowców. Tego się nie spodziewali
items: Arka Noego pełna niespodzianek. Oto lista zwierząt, które się na niej miały znaleźć
items: Dlaczego ludzkość od zawsze czciła drzewa? Były obiektem kultu nawet w Egipcie
items: Europejska wyspa, która co pół roku zmienia flagę. Wiesz, gdzie leży?
items: Cienie i triumfy Asyrii: historia jednego z najbardziej brutalnych imperiów starożytności
items: To miejsce mogło być Edenem. Co badacze w nim znaleźli?
items: Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
items: Zaskakujące znalezisko u wybrzeży Egiptu. Czy to trop prowadzący do grobowca Kleopatry?
items: Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
items: Jak polscy chłopi i niemieccy koloniści radzili sobie z wylewającą Wisłą? Dwie odmienne strategie walki z żywiołem

Przebadano genom psa, który ocalił chore dzieci na Alasce. Balto nie był zwykłym husky
type: item
date: 2025-12-01T10:56:07.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Historia
subject: alaska
subject: dna
subject: Dom
subject: genetyka
subject: historia
subject: pies
subject: psy
description: Sto lat temu miasteczku Nome na Alasce groziła epidemia błonicy. Jedyną szansą na ocalenie było lekarstwo dostarczone przez zaprzęgi psów. Bohaterem tej niezwykłej sztafety został syberyjski husky Balto. Teraz naukowcy zbadali jego genom, by sprawdzić, czym różnił się od współczesnych przedstawicieli rasy.
encoded: W tym artykule: Gonitwa przez śnieg i mróz, by uratować dzieci Bohaterski pies Balto Geny psa-zwycięzcy Jeden z eksponatów w Muzeum Historii Naturalnej w Clevelend to średniej wielkości włochaty pies. Choć jest opisany jako husky syberyjski, na pierwszy rzut oka mocno różni się od współczesnych psów tej rasy. Jest masywnie zbudowany. Ma dość krótkie nogi i bardzo gęste, długie futro. Tak właśnie wyglądały alaskańskie husky sto lat temu. Wypchane zwierzę w muzeum w Clevelend to Balto – słynny pies, który doczekał się książek i filmów na swój temat. Balto był jednym z bohaterów tzw. Wielkiego Wyścigu Miłosierdzia (ang. Great Race of Mercy) z 1925 roku. Tak naprawdę nie był to wyścig, ale sztafeta psich zaprzęgów. Jej celem było jak najszybsze dowiezienie do miejscowości Nome lekarstwa dla umierających na błonicę dzieci. Gonitwa przez śnieg i mróz, by uratować dzieci Nome leży na zachodnim krańcu Alaski. Dziś ma ok. 4 tys. mieszkańców. Sto lat temu, w czasie gorączki złota, miejscowość była pięć razy większa. Zamieszkiwali ją głównie górnicy z rodzinami i rdzenni mieszkańcy Alaski. W grudniu 1924 roku i styczniu 1925 roku do miejscowego szpitala zaczęli zgłaszać się rodzice z chorymi dziećmi. Okazało się, że najmłodszych mieszkańców Nome zaatakowała błonica – śmiertelnie niebezpieczna, bakteryjna choroba zakaźna. Szpital musiał sprowadzić serum. Jednak najbliższym miejscem, gdzie znajdowała się antytoksyna przeciwko błonicy było Anchorage, odległe o 1600 km. Zima tamtego roku była tak mroźna, że lot samolotem okazał się niemożliwy. Paczkę z lekarstwem wysłano pociągiem do miasteczka Nenana. Pozostałe prawie 1100 km trzeba było pokonać psimi zaprzęgami. W sztafecie wzięło udział 20 maszerów – czyli przewodników psich zaprzęgów – i 150 psów. Niektórzy z maszerów musieli radzić sobie z zawieją i temperaturami sięgającymi kilkudziesięciu stopni poniżej zera. Mimo to całą trasę udało się pokonać zaledwie w pięć i pół dnia. Bohaterski pies Balto Ostatni odcinek – z Bluff do …

bohaterski-balto-908fe10.png
width: 2160
height: 1440

Wszyscy kojarzą ją z procesami zbrodniarzy z czasów II wojny światowej. Ale Norymberga to idealne miejsce na city break
type: item
date: 2025-11-26T11:01:51.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: Traveler Site
subject: bawaria
subject: city break
subject: europa
subject: historia
subject: miasta
subject: niemcy
subject: norymberga
subject: Wolny czas
description: Muzeum procesów norymberskich przyciąga tysiące odwiedzających. To ważne i poruszające miejsce, ale w Norymberdze historia nie kończy się na sali sądowej. To niemieckie miasto urzeka piękną architekturą i historią siegającą setki lat wstecz. Tutaj zobaczycie najstarszy globus świata i odwiedzicie domostwo twórcy logotypu – Albrechta Dürera.
encoded: W tym artykule: Kaiserburg w Norymberdze Norymberga – centrum Europy Najstarszy globus świata Twórca logotypu Dziedzictwo III Rzeszy Procesy norymberskie Norymberskie zagadki Informacje praktyczne Widzę światełko w tunelu. Dosłownie. Zbliża się do mnie. Powoli jasność staje się coraz bardziej intensywna. Jedno światełko okazuje się tak naprawdę czterema jasnymi punktami. W końcu dostrzegam źródło. To cztery świece przytwierdzone do płyty. Wpatruję się do wnętrza bardzo głębokiej studni. Ma pięćdziesiąt metrów głębokości. Wykuto ją zapewne już w XIII wieku. Kaiserburg w Norymberdze Jestem na zamku w Norymberdze w niemieckiej Bawarii. To drugie największe miasto tego landu zamieszkuje pół miliona osób. Wykucie studni, w której czeluści spoglądam, trwało być może nawet 10 lat. Nie było to zadanie arcytrudne, bo zamek położony jest na miękkiej, piaskowcowej skale. Wystarczy nieco mocniej skrobnąć paznokciami po kamieniu otaczającym źródło, by wykruszyć z niej ziarenka tworzące tę skałę. Przez setki lat studnia ulegała zanieczyszczeniom, mimo że znajduje się w silnie ufortyfikowanym budynku. W 2012 roku w czasie akcji czyszczenia wyciągnięto z niej m.in. niewielkiego plastikowego dinozaura, okulary, figurkę kobiety, kości czy widelec. Przedmioty są eksponowane w gablocie obok studni. Twierdzę wzniósł w tym miejscu Henryk III Salicki, który w 1046 roku został cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Wokół zamku powstała osada. W 1219 roku miasto otrzymało pierwsze prawa miejskie. Norymberga była świetnie usytuowanym miastem od okresu średniowiecza do renesansu. Znajdowała się na szlaku handlowym wiodącym do północnej Europy, ale trafiali tu kupcy z innych rejonów. Na zakupach można było trafić na niezwykłe produkty z całego świata, na przykład kość słoniową. Norymberga – centrum Europy W XV wieku sam papież Pius II miał stwierdzić, że nawet królowie Szkocji nie mieszkają tak komfortowo, jak zwykli obywatele Norymbergi. W XVI wieku określana była nawet terminem „Quasi Centr…

norymberga-306da57.jpg
width: 1688
height: 1125

Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
type: item
date: 2025-11-26T07:49:58.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: historia
subject: hodowla
subject: szwecja
subject: wilki
description: Na maleńkiej wyspie na Bałtyku archeolodzy odkryli szczątki wilczycy sprzed kilku tysięcy lat. Zwierzę chorowało i nie mogło samodzielnie funkcjonować. Pradziejowi mieszkańcy otoczyli wilczycę opieką i je dokarmiali. Ta historia wyczytana z kości zaskoczyła nawet naukowców.
encoded: Archeolodzy wykopują z ziemi tyle przedmiotów, że nie sposób ich wszystkich systematycznie badać. W magazynach znajdują się miliony zabytków, ale też szczątków kostnych ludzi i zwierząt. Wiele z tych artefaktów i ekofaktów jest przeglądanych przez ekspertów tylko w pobieżny sposób. Nie sposób jest wszystko dokładnie przeanalizować. Część z rzeczy składowanych w magazynach jest analizowanych wiele lat po wykopaliskach. Czasem badacze uzyskują na ten cel odpowiedni grant, a czasem pojawia się nowa metoda badawcza, która umożliwia pozyskanie z tego archeologicznego urobku wyciśnięcie nowych informacji. Tak było w tym przypadku. Mikrowyspa pełna niespodzianek W latach 1888-1893 archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Stora Förvar na wyspie Stora Karlsö. Położona jest na wodach Szwecji. Zajmuje powierzchnię zaledwie 2,5 km kwadratowych. A jednak dla archeologów stała się strzałem w dziesiątkę. Jaskinia okazała się być skarbnicą wiedzy o pradziejowych mieszkańcach tego odosobnionego miejsca. Warstwy kulturowe miały do 4 metrów grubości i obejmowały okres około 8000 lat. Pozyskane liczne zabytki i kości zwierząt. Teraz zespół szwedzkich badaczy z Wielkiej Brytanii i Szwecji opublikował wnioski z analiz kości odkrytych w jaskini na łamach „PNAS”. Część z nich należała do… wilków. Zagadką było, skąd się tam wzięły? Czy ludzie upolowali te zwierzęta i są to szczątki po uczcie? Dwa wielki – dwie zagadki Naukowcy przebadali dwa szkielety wilków. Starszy jest neolityczny i pochodzi sprzed 2800-2600 lat p.n.e., a drugi jest młodszy. Żył 1400-1100 lat p.n.e., czyli w epoce brązu. Już sama obecność wilków na tej wyspie jest niezwykła. Nie mogły się tam znaleźć bez pomocy ludzi. Wygląda więc na to, że zostały tam sprowadzone na łodziach. Kilka tysięcy lat temu żyli tam łowcy fok. Łowiono też ryby. A jaskinia Stora Förvar była dla mieszkańców wyspy ich „bazą”. Nawarstwienia świadczą, że obrabiano tam tusze i konsumowano zwierzęta. Wilki nie były jednak pokarmem ludzi – analiza i…

wolf-d41181a.jpg
width: 4651
height: 3101

Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
type: item
date: 2025-11-24T10:21:05.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: archeologia
subject: architektura
subject: egipt
subject: historia
subject: historia egiptu
subject: piramidy
subject: Społeczeństwo
subject: starożytność
subject: starożytny egipt
description: Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
encoded: W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pr…

Jak-budowano-piramidy-3ec63e5.jpg
width: 4141
height: 2761

Inkowie wykopali tysiące dołów w tej górze. Ich zastosowanie zaskoczyło archeologów
type: item
date: 2025-11-12T11:31:59.000Z
creator: Tom Metcalfe
subject: Historia
subject: archeologia
subject: historia
subject: inkowie
subject: Kultura
subject: peru
description: Tysiące wykopanych dołów na zboczu peruwiańskiej góry przez wieki intrygowało archeologów. Nowe badania rzucają światło na ich prawdziwe przeznaczenie.
encoded: Spis treści: Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Krajobraz jako narzędzie księgowe? Wzdłuż skalistej grani w Peru formacja ponad 5 tys. ściśle wyrównanych dołów wspina się po zboczu niczym wąż o długości około 1,6 km. Gdy archeolog Charles Stanish ujrzał ten gigantyczny „Pas Dziur” po raz pierwszy ponad dekadę temu, nie widział wcześniej nic podobnego. – To miejsce jest fascynujące – mówi. Miejsce to bywa nazywane także Monte Sierpe, czyli „Górą Węża”. Od czasu ponownego odkrycia podczas amerykańskiej ekspedycji do Peru w 1931 roku intryguje archeologów i miłośników teorii spiskowych. Nowe badania zespołu Stanisha z University of South Florida mogą wreszcie rozwiązać zagadkę, po co zbudowano tę niezwykłą formację około tysiąca lat temu. Na podstawie mikrośladów roślin i ujęć z dronów badacze argumentują, że tysiące dołów mogły służyć do „księgowania” trybutów składanych przez grupy miejscowej ludności ich inkaskim zwierzchnikom. Analizę opublikowano 9 listopada w czasopiśmie „Antiquity”. Wskazuje ona także, że początki stanowiska mogą poprzedzać powstanie Imperium Inków. Dziś Monte Sierpe leży na uboczu, u podnóża Andów, około 32 km na wschód od południowoperuwiańskiego miasta Pisco. Nowe ustalenia sugerują jednak, że Inkowie przejęli to miejsce, ponieważ wcześniej było ono ośrodkiem spotkań, gdzie ludzie przychodzili, by wymieniać się żywnością, tkaninami, obsydianem i kamiennymi narzędziami. Czy Monte Sierpe było dawnym targiem? Archeolodzy uważają, że „Pas Dziur” ma około 1000 lat. Rdzenni mieszkańcy regionu – lud Chincha – trafili pod władzę Inków około 400 lat później. Chincha żyli w pobliżu, lecz archeolodzy nie wiedzą dokładnie, kto jako pierwszy zbudował tę formację. Do tego „Pas Dziur” znajduje się w pobliżu węzła starożytnych dróg łączących wybrzeże z andyjskim wyżynami. – To czyni ją dobrym kandydatem na targowisko wymienne – zauważa Bongers. – Logicznym miejscem spotkań różnych grup i wyspecjalizowanych kupców, którzy wymieniali towary. – Składanie duż…

2025-11-12-114301-Dodaj-artykul--National-Geographic--WordPress-bce1d5d.png
width: 1427
height: 902

Skąd się wzięło słowo „rzeczpospolita”? Polska jest światowym wyjątkiem
type: item
date: 2025-11-11T11:16:08.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Historia
subject: historia
subject: język
subject: polska
description: Tylko Polska używa słowa „rzeczpospolita” zamiast „republika”. Skąd się wzięło to wyjątkowe tłumaczenie z łaciny i co mówi o naszej historii?
encoded: W kwestii nazewnictwa jesteśmy wyjątkiem: inne państwa używają określenia „republika”, a w Polsce od setek lat przyjęło się jego wierne tłumaczenie na język polski. Bo „rzeczpospolita” to właśnie tłumaczenie łacińskiego określenia res publica. Oznacza ono „rzecz publiczną”, czyli – w swobodniejszym tłumaczeniu – „wspólne dobro”. Jego dwa składniki (rzecz + pospolita) ściśle odpowiadają znaczeniu łacińskiego oryginału. „Rzeczpospolita”, czyli dobro wspólne Rzeczpospolita jest słowem staropolskim, istniejącym przynajmniej od czasu powstania tzw. Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czyli unii Polski i Litwy, powołanej w 1569 roku. Wówczas zamiast „publiczna” mówiono o rzeczy „pospolitej”, czyli należącej do ogółu. W oczach polskiej szlachty Rzeczpospolita była „dobrem wspólnym”, czyli państwem należącym do wszystkich obywateli (choć wówczas byli nimi wyłącznie szlachcice). To wyjątkowe jak na tamte czasy, związkowe państwo, stało się jednym z największych w nowożytnej Europie, zanim ostatecznie zniknęło z mapy pod koniec XVIII wieku, w wyniku rozbiorów. Po rozbiorach Polski termin „rzeczpospolita” ten nabrał symbolicznego znaczenia. Stał się synonimem utraconej niepodległości i funkcjonował głównie w literaturze i myśli politycznej, opisując marzenie o odrodzeniu niepodległego państwa. Skąd się wzięła republika? A skąd XVI-wieczna szlachta czerpała inspirację? W starożytnym Rzymie res publica oznaczała państwo, w którym władza stanowi wspólne dobro obywateli, przeciwieństwo monarchii absolutnej, w której państwo utożsamiano z osobą władcy. Do języka polskiego pojęcie to przeniknęło w XV wieku, w dobie rozwijającego się humanizmu, gdy łacina była językiem elit intelektualnych i politycznych. Starożytny Rzym był republiką w latach 509 p.n.e – 27 n.e. Polska jako światowy wyjątek Inne państwa przyjęły określenie „republika”, ale w Polsce po dziś dzień pozostało tłumaczenie z łaciny. Jedynym organizmem (ale jednak nie państwem) także stosującym podobne tłumaczenie, jest Wspól…

UniaLubelska-65a8d1b.jpg
width: 1474
height: 846

Eksperyment ze stałym czasem letnim trwał krótko. Powód jego końca zaskakuje
type: item
date: 2025-11-05T12:45:37.000Z
creator: Jordan Friedman
subject: Nauka
subject: czas
subject: eksperyment
subject: historia
subject: stany zjednoczone
description: Stały czas letni już kiedyś obowiązywał w USA. Eksperyment z lat 70. zakończył się szybciej, niż planowano. Powodem były tragiczne w skutkach poranki i narastające społeczne niezadowolenie.
encoded: Spis treści: Dlaczego USA wprowadziły czas letni Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Dlaczego stały czas letni się nie przyjął Spór o czas trwa nadal W 1974 roku Stany Zjednoczone spróbowały żyć przez cały rok w czasie letnim. Efekt? Ciemniejsze poranki i panika opinii publicznej. Ma tyle samo zwolenników co przeciwników — czas letni (DST) to trwający od dekad globalny eksperyment z manipulowaniem czasem. Około jedna trzecia krajów nadal go stosuje. Nie obywa się jednak bez kontrowersji. W 1966 roku rząd federalny w USA ujednolicił dwukrotne w roku przestawianie zegarków. Dziś mieszkańcy niemal wszystkich stanów – z wyjątkiem Hawajów i większości Arizony – „przestawiają się do przodu” w marcu i „cofają” w listopadzie. W ostatnich latach wiele stanów proponowało lub przyjmowało przepisy, by wprowadzić czas letni na stałe. Te przepisy nie mogą jednak wejść w życie bez zgody Kongresu. USA już jednak tego próbowały. W styczniu 1974 roku Amerykanie przestawili zegarki do przodu w eksperymencie zaplanowanym na prawie dwa lata – chodziło o oszczędność energii w obliczu nieoczekiwanego kryzysu naftowego. Zmiana szybko straciła społeczne poparcie – zauważa David Prerau, autor książki „Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time”. Oto, co poszło nie tak, gdy Ameryka próbowała żyć w stałym czasie letnim. Dlaczego USA wprowadziły czas letni? Choć pomysł DST pojawił się jeszcze przed XX wiekiem, pierwszym krajem, który wprowadził go w skali całego państwa, były w 1916 roku Niemcy – z myślą o oszczędzaniu paliwa podczas I wojny światowej. USA poszły w ich ślady dwa lata później wraz z ustawą o czasie z 1918 roku. Akt nie tylko ustanowił pięć stref czasowych w kraju, lecz także wprowadził czas letni na część roku. Rozwiązanie dawało przemysłowi wojennemu i robotnikom dodatkową godzinę światła. Po zakończeniu wojny część o DST została jednak uchylona. Pomysł wrócił podczas II wojny światowej, gdy USA przyjęły całoroczny czas letni – tzw. czas…

2025-11-05-123537-America-once-made-daylight-saving-time-permanent.-Heres-what-went-wrong.--Nati-7f7661a.png
width: 1240
height: 837

Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
type: item
date: 2025-11-03T13:58:59.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: azja
subject: azja środkowa
subject: historia
subject: imperium
subject: mongolia
subject: średniowiecze
subject: Wolny czas
description: Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
encoded: Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. …

czyngis-chan-na-tronie-GettyImages-142086732-05e6cd2.jpg
width: 3415
height: 2575

Duchy i zjawy w starożytnym Rzymie. Poznajcie opowieści o nawiedzonych domach sprzed dwóch tysięcy lat
type: item
date: 2025-10-29T13:26:32.000Z
creator: Becky Little
subject: Historia
subject: cesarstwo rzymskie
subject: duchy
subject: historia
subject: rzym
subject: starożytność
description: Duchy w starożytnym Rzymie były obecne nie tylko w ludowych podaniach, ale także w tekstach wielkich autorów. Pliniusz Młodszy, Cyceron czy Swetoniusz opisywali zjawy i nawiedzenia, które dziś brzmią jak scenariusze horrorów. Ale czy naprawdę w nie wierzyli?
encoded: Spis treści: Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Nawiedzone domy i folklor antyczny Znaczenie właściwego pochówku Duchy, zjawy i... polityka? Sceptycyzm i zjawiska w domu Pliniusza Wierzysz w duchy? Takie pytanie zadał około 100 r. n.e. swojemu przyjacielowi znany rzymski prawnik i polityk Pliniusz Młodszy. – Bardzo chciałbym wiedzieć, czy uważasz, że istnieją duchy. Czy przybierają kształty albo formę jakiegoś boskiego bytu, czy są tylko nierealnymi obrazami, które odzwierciedlają nasze lęki. Pliniusz pisał do swojego przyjaciela Sury, rzymskiego senatora, dzieląc się trzema zasłyszanymi opowieściami o duchach. Jedna z nich mówiła o mężczyźnie, któremu zjawa przepowiedziała zarówno polityczny awans, jak i tragiczną śmierć. Druga opowiadała o domu i brzęku łańcuchów ducha, który go nawiedzał. Trzecia zaś o wydarzeniach, które miały się rzekomo rozegrać w samym domu Pliniusza – ale o tym później. Duchy w tekstach rzymskich historyków i filozofów Historie o duchach pojawiają się w wielu rzymskich tekstach. W przeciwieństwie do dzisiejszych thrillerów są jednak często zaledwie kilkuzdaniowe. Na przykład: rzymski historyk Plutarch, opisując życie ateńskiego wodza, mimochodem wspomniał o greckiej łaźni, którą po zabójstwie zaczęto uważać za nawiedzoną. – Przez długi czas ukazywały się tam zjawy, a w tym miejscu słychać było jęki, jak opowiadali nasi ojcowie. Dlatego nakazano zamurować bramy łaźni. I po dziś dzień mieszkańcy okolicy twierdzą, że czasem widują widma i słyszą niepokojące odgłosy. Ale co starożytni Rzymianie naprawdę sądzili o duchach? Poszukaliśmy wskazówek, przyglądając się historii o zjawach, które krążyły w starożytnym Rzymie. Nawiedzone domy i folklor antyczny – W liście Pliniusza znajduje się wspaniała opowieść o nawiedzonym domu. Ten motyw przewija się przez całe antyczne piśmiennictwo – mówi Daniel Ogden, profesor historii starożytnej na Uniwersytecie w Exeter i autor książki Magic, Witchcraft and Ghosts in the Greek and Roman Worlds. W…

duch-c9ffcb2.jpg
width: 1238
height: 825

Sensacyjne zdjęcia zniszczonej Warszawy. Historycy odkryli prawie 3000 nieznanych fotografii [GALERIA]
type: item
date: 2025-10-29T12:40:24.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Fotografia
subject: Historia
subject: dom spotkań z historią
subject: fotografia
subject: historia
subject: II wojna światowa
subject: warszawa
description: Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego oraz Dom Spotkań z Historią, po raz pierwszy pokazały niezwykłą kolekcję zdjęć. Prawie 3 tys. nieznanych fotografii zrujnowanej Warszawy trafiło w ręce historyków. Kolekcję skompletował Andrzej Nitsch, jeden z architektów działających w Biurze Odbudowy Stolicy.
encoded: O tych zdjęciach jeszcze długo będzie głośno. Historycy dopiero zaczęli opracowywanie i katalogowanie kolekcji Andrzeja Nitscha. Zdjęcia trafiły do Instytutu Strat Wojennych dzięki spadkobiercom architekta, którzy po dekadach od ich wykonania, zdecydowali się przekazać cały zbiór historykom. Nieznane zdjęcia Warszawy ujrzały światło dzienne Autorem większości z nich jest Andrzej Nitsch, choć na pewno nie wszystkich. Przedstawiają Warszawę w pierwszych latach po II wojnie światowej, kiedy była miastem ruin. Powstałe w 1945 roku Biuro Odbudowy Stolicy stopniowo zaczynało pracę nad przywracaniem Warszawy do życia. To wtedy ważyły się losy wielu budynków – wiele z nich odbudowano, część zdecydowano się wyburzyć, część zrekonstruowano w stanie zupełnie innym niż przed wojną. W kolekcji Andrzeja Nitscha znaleziono m.in. zdjęcie Pałacu Teppera przy ul. Miodowej, którego ruiny ostatecznie rozebrano w 1948 roku. Podobny los spotkał m.in. pałacyk Bacciarellego przy ul. Bagatela. Nitsch sfotografował też pierwsze dni domków fińskich na Polu Mokotowskim, wybudowanych tuż po wojnie, z czasem rozebranych. W jednym z nich przez pewien czas mieszkał Ryszard Kapuściński. Bezcenne źródło dla historyków Zdjęcia Nitscha to bezcenne źródło dla architektów i historyków i niezwykle ważna dokumentacja najwcześniejszych lat odbudowy Warszawy. Skrupulatność architekta mocno ułatwiła pracę historykom – zdjęcia uporządkował w formie fiszek, z dokładnymi opisami i datami ich powstania. Większość zrobiono w latach 1945-1948. ISW planuje stopniową ich digitalizację, a na styczeń 2026 roku, we współpracy z DSH zapowiada wystawę plenerową części z nich. Andrzej Nitsch (1911-2002) był członkiem warszawskiego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich, a także jednym z redaktorów czasopisma „Architektura”. Zawodowo zajmował się szpitalami i uzdrowiskami. Pasjonował się historią i fotografią – dokumentował nie tylko Warszawę, także m.in. Kraków, zamki, synagogi, cerkwie łemkowskie. Kolekcja podarowa…

23ISW1444-267545f.jpg
width: 1932
height: 1246

Ten tajemniczy wzór miał chronić przed zarazą. Pochodzenie zaklęcia „abrakadabra” sięga starożytności
type: item
date: 2025-10-26T12:46:19.000Z
creator: Tom Metcalfe
subject: Historia
subject: historia
subject: magia
subject: starożytność
subject: wiara
description: Wyrażenie „abrakadabra” nie zawsze oznaczało sztuczkę sceniczną. Jego historia sięga czasów starożytnego Rzymu, gdzie pełniło funkcję magicznego zaklęcia chroniącego przed chorobami.
encoded: Spis treści: Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? Zaklęcie, które leczyło choroby Hipotezy dotyczące znaczenia abrakadabry Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej Dlaczego dziś to tylko słowo? Najwcześniejsza wzmianka o „abrakadabrze” pochodzi z tekstu z II wieku n.e. Wspominano w nim ten termin jako środek na gorączkę. Słowo „abrakadabra” często sygnalizuje, że wydarzyło się coś magicznego – może przemiana, a przynajmniej sztuczka. Sam wyraz jest osobliwy. Dziś to niemal uniwersalny znak rzeczy niemożliwych. Specjaliści wciąż dyskutują o jego dokładnym pochodzeniu. Nie da się jednak zaprzeczyć, że jest starożytny. Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? „Abrakadabra” pojawia się po raz pierwszy w pismach Kwintusa Serenusa Sammonikusa ponad 1800 lat temu jako magiczny sposób na gorączkę. Taka gorączka w epoce sprzed antybiotyków mogła skończyć się śmiercią. Bywała m.in. objawem malarii. Sammonikus był nauczycielem dzieci, które zostały cesarzami rzymskimi: Gety i Karakalli. Jego uprzywilejowana pozycja w bogatej, wpływowej rodzinie wzmacniała wagę jego słów. W II wieku n.e. w księdze „Liber Medicinalis” („Księga medycyny”) radził przygotować amulet z pergaminem, na którym wypisano magiczne słowo. Amulet należało zawiesić choremu na szyi. Nakazywał wypisywać wyraz w kolejnych wierszach w dół, za każdym razem z jedną literą mniej, tak by tworzył trójkąt skierowany w dół – jak na ilustracji powyżej. Napis miał składać się z 11 wierszy. Piszemy aż do wyczerpania liter w słowie. W ten sam sposób – tłumaczył Serenus – zniknie i gorączka. Zaklęcie, które leczyło choroby Zgodnie z nowszymi badaniami warianty „abrakadabry” pojawiają się też w egipskim papirusie zapisanym po grecku z III wieku n.e. W kolejnych wierszach pomija się w nim samogłoski na początku i na końcu wyrazu. Podobny zabieg widzimy w koptyjskim kodeksie z VI wieku, lecz z innym magicznym słowem. Dla wyznawców greckiej magii zapisywanie wariacji słowa w trójkącie skierowanym w …

2025-10-22-103510--462d55a.png
width: 1268
height: 901

Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki – jakie tajemnice kryją podziemia Warszawy
type: item
date: 2025-10-26T11:15:08.000Z
creator: Martyna Szczepanik
subject: Lifestyle
subject: historia
subject: legenda
subject: pałac kultury i nauki
subject: podziemia
subject: warszawa
description: Tunele pod Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie od lat rozpalają wyobraźnię mieszkańców stolicy. Tajemnice, zamurowane przejścia i niedostępne drzwi to tylko część miejskich opowieści, które wciąż żyją mimo braku twardych dowodów.
encoded: Spis treści: Pałac Kultury i jego tajemnica Historia o niewyjaśnionym zaginięciu i zamurowanym przejściu Co mówią źródła historyczne? Funkcje techniczne i magazynowe podziemnych struktur Pałacu Kultury Fakty kontra legendy – co pozostaje z miejskich opowieści? Pałac Kultury i Nauki, który w tym roku skończył 70 lat, to nie tylko monumentalna bryła dominująca nad panoramą Warszawy, ale i architektoniczna tajemnica, która od dziesięcioleci rozpala wyobraźnię warszawiaków. Czy w jego wnętrzu kryje się coś więcej niż tylko marmurowe korytarze i biurowe pokoje? Temat tajemniczych tuneli pod Pałacem Kultury nieustająco powraca – w rozmowach mieszkańców, w relacjach przewodników i w licznych miejskich legendach. Pałac Kultury i jego tajemnica W świecie, w którym miasto skrywa coraz mniej sekretów, pałacowe podziemia wciąż opierają się pełnemu poznaniu. Plotki o labiryncie podziemnych korytarzy zaczęły krążyć niemal od dnia, gdy radzieccy i polscy budowniczowie ukończyli budowę tej imponującej konstrukcji. Nie bez powodu – PKiN powstał w czasach, kiedy wszelka tajemnica, a zwłaszcza ta państwowa, miała szczególne znaczenie. Jedna z najpopularniejszych historii sięga lat 70. – czasu, gdy w centrum Warszawy powstawał Dworzec Centralny. Ówczesna prasa donosiła o ogromnych wykopach i robotach ziemnych prowadzonych tuż obok Pałacu. Wśród robotników, a potem mieszkańców, rozeszła się pogłoska, że to właśnie wtedy odkryto wejście do jednego z tajnych tuneli. Cytując relację z tamtych lat, zachowaną w archiwach Muzeum Warszawy: „Mówiło się, że podziemny korytarz prowadził wprost z pałacu do dworca – i że korzystali z niego tylko wybrani”. Opowieści podsycał także panujący w PRL klimat nieufności i domysłów. Socrealistyczna architektura PKiN oraz fakt, że był to „dar narodu radzieckiego”, sprawiały, że każda tajemnica wydawała się jeszcze bardziej prawdopodobna. W badaniach prowadzonych na Uniwersytecie Śląskim podkreśla się: „Kiedy pałac budowano, nie istniał pełny dostęp do dokume…

MasterclassNG30-c23ec66.jpg
width: 2000
height: 1333

To jezioro miało skrywać El Dorado. Prawdziwa historia mitycznego miasta ze złota
type: item
date: 2025-10-22T08:50:37.000Z
creator: Willie Drye
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: historia
subject: legenda
subject: złoto
description: El Dorado przez wieki rozpalało wyobraźnię jako zaginione miasto ze złota. Opowieść o pozłacanym władcy i skarbach ukrytych w górach Ameryki Południowej przyczyniła się do tragicznych wypraw i wielu śmierci. Ale co naprawdę kryje się za tą legendą?
encoded: Spis treści: Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Wyprawy po złote miasto Legenda, która nie przemija El Dorado od wieków rozpalało wyobraźnię – dla wielu było celem życia, dla innych przyczyną śmierci. To legendarne „zaginione miasto ze złota” zajmuje wyjątkowe miejsce w mitologii i kulturze. Inspirowało niezliczone wyprawy, książki i filmy. Ale czy naprawdę istniało? Żądza złota przenika wszystkie epoki, rasy i narodowości. Posiadanie choćby niewielkiej ilości złota wydaje się rozbudzać nienasycone pragnienie zdobycia go więcej. Przez stulecia ta pasja dała początek opowieści o miejscu niezmierzonego bogactwa, rządzonym przez władcę skąpanego w złocie. W XVI i XVII wieku Europejczycy wierzyli, że to pozłacane miasto istnieje gdzieś w Nowym Świecie. W pogoni za El Dorado i jego skarbami wielu ludzi straciło życie, jeden odebrał je sobie sam, inny został stracony przez kata. Jednak mitycznego miasta nigdy nie odnaleziono. – El Dorado zmieniało swoje położenie na mapie, aż w końcu po prostu zaczęło oznaczać źródło niewyobrażalnych bogactw gdzieś w obu Amerykach – mówi Jim Griffith, folklorysta z Tucson w Arizonie. Złoty człowiek i rytuał nad jeziorem Początki El Dorado sięgają daleko w przeszłość Ameryki Południowej. I jak wszystkie trwałe mity, legenda o tym mieście zawiera w sobie ziarno prawdy. Kiedy hiszpańscy odkrywcy dotarli do Ameryki Południowej na początku XVI wieku, usłyszeli historie o plemieniu mieszkającym wysoko w Andach, na terenie dzisiejszej Kolumbii. Kiedy nowy wódz obejmował władzę, jego panowanie rozpoczynało się ceremonią nad jeziorem Guatavita. Opisy ceremonii różnią się szczegółami, ale zawsze pojawia się w nich motyw nowego przywódcy pokrytego złotym pyłem, a także złota i drogocennych kamieni wrzucanych do jeziora, by przebłagać boga mieszkającego pod wodą. Hiszpanie zaczęli nazywać tego pozłacanego wodza Eldorado – „złotym człowiekiem”. Ceremonia pozłacanego człowieka prawdopodobnie zakończyła się pod koniec XV wieku, gdy Eldorado i jego lud…

2025-10-21-134740-El-Dorado-legendary-city-of-gold-facts-and-history--National-Geographic-i-jes-69c22bd.png
width: 1324
height: 887

Miał ludzką zręczność i siłę goryla. Jego skamieniałe dłonie piszą historię ewolucji
type: item
date: 2025-10-21T14:15:36.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Historia
subject: Nauka
subject: człowiek
subject: ewolucja
subject: historia
subject: paleontologia
subject: wykopaliska
description: Był znacznie silniejszy niż człowiek współczesny, choć dorównywał nam zręcznością i potrafił wytwarzać narzędzia. Odkrycie skamieniałych dłoni wymarłego hominina jest jak powrót do miejsca, w którym nasi przodkowie łączyli cechy małp człekokształtnych z nowymi możliwościami ewolucyjnymi.
encoded: Paleontolodzy odnaleźli parę skamieniałych dłoni należących do zagadkowego, wymarłego hominina – istoty należącej do linii ewolucyjnej człowieka po jej rozdzieleniu się z linią szympansów, żyjącej około 1,5 miliona lat temu. Mowa o Paranthropus boisei, odkrytym po raz pierwszy w 1959 roku przez archeolożkę Mary Leakey w wąwozie Olduvai w Tanzanii. Zręczny jak człowiek Czaszka tego gatunku znajdowała się obok kamiennych narzędzi, co sugeruje, że homininy te były zręczne, inteligentne i są jednymi z najstarszych przodków człowieka potrafiącymi wytwarzać narzędzia. Mowa o tzw. narzędziach olduwajskich, czyli prostych kamiennych przedmiotach wykonanych z odłupanych fragmentów skał. Ostre odłupki służyły do cięcia mięsa, skórowania i obróbki drewna. Pojawiły się około 2,6 miliona lat temu, głównie we wschodniej Afryce (wąwóz Olduvai w Tanzanii – od którego pochodzi nazwa), potem w innych częściach Afryki i dalej w Eurazji. Zdaniem naukowców narzędzia kultury olduwajskiej wyznaczają początek technologii w historii naszego gatunku oraz dowodzą, że homininy potrafiły planować, wykorzystywać środowisko i przetwarzać surowce. Odkrycia babki i wnuczki Niestety, w przypadku pierwszego odkrycia P. boisei w 1959, potwierdzenie tej tezy było niemożliwe, bo w odkrytych szczątkach brakowało rąk. Dopiero teraz odnalezienie pary dłoni P. boisei potwierdziło zręczność naszych przodków. Co ciekawe odkrycia tego dokonała wnuczka Mary Leakey – Louise Leakey, paleontolożka z Uniwersytetu Stony Brook w Nowym Jorku. Wraz ze swoją grupą badawczą odnalazła niepełny szkielet osobnika P. boisei w okolicach jeziora Turkana w Kenii. W tym m.in. dłonie, czaszkę oraz fragmenty stóp należące prawdopodobnie do samca. Dodajmy, że odnalezienie w miarę kompletnej dłoni hominina to niezwykle rzadkie wydarzenie. Żelazny uścisk dłoni Według członkini zespołu, Carrie Mongle, dłonie miały proporcje zbliżone do ludzkich i prostsze palce niż u wcześniejszych gatunków homininów. – Są mniej więcej tej samej wielk…

composite-hand-e86d215.jpg
width: 1202
height: 802

„Był bardzo wrażliwym chłopcem” – urodził w nieznanych okolicznościach, jego śmierć owiana jest tajemnicą
type: item
date: 2025-10-16T10:59:18.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: fakty i mity
subject: historia
subject: niemcy
subject: norymberga
subject: tajemnice
description: Kaspar Hauser, postać o niezwykłej i tajemniczej historii, do dziś fascynuje badaczy i artystów. Nagłe pojawienie się młodego mężczyzny w Norymberdze w 1828 roku, życie w izolacji oraz niejasna śmierć sprawiają, że jest jedną z najbardziej intrygujących zagadek XIX wieku. Poznaj zagadkowe losy Kaspara Hausera i hipotezy na temat jego pochodzenia.
encoded: Spis treści: Kim był Kaspar Hauser – okoliczności pojawienia się i pierwsze lata w Norymberdze Życie w izolacji i próby integracji – edukacja, rozwój i odbiór społeczny Tajemnicza śmierć i teorie dotyczące pochodzenia Kaspara Hausera Wpływ historii Kaspara Hausera na kulturę Najważniejsze hipotezy naukowe i badania nad przypadkiem Kaspara Hausera Historia Kaspara Hausera to jeden z najbardziej intrygujących przypadków w historii XIX-wiecznej Europy, który wciąż stanowi wyzwanie dla badaczy, psychologów oraz miłośników zagadek. Nagłe pojawienie się chłopca w Norymberdze, osobliwe pochodzenie, życie w izolacji oraz niejasne okoliczności śmierci przyczyniły się do powstania licznych hipotez i mitów. Współcześnie historia ta pozostaje źródłem refleksji nad granicami człowieczeństwa oraz rolą wychowania. Kim był Kaspar Hauser – okoliczności pojawienia się i pierwsze lata w Norymberdze Kaspar Hauser pojawił się nagle 26 maja 1828 roku na placu Unschlittplatz w Norymberdze. Był wychudzonym, zaniedbanym nastolatkiem, nieznającym języka i otaczającego go świata. Miał przy sobie dwa anonimowe listy: pierwszy zawierał datę jego urodzenia oraz lakoniczną informację, że jego ojciec był kawalerzystą; drugi adresowany był do kapitana 4. szwadronu kawalerii. Chłopiec nie potrafił czytać, pisać ani mówić, powtarzał jedynie: „Chciałbym być kawalerzystą, jak mój ojciec”, a na inne pytania odpowiadał: „Nie wiem”. W ciągu pierwszych tygodni spędzonych w Norymberdze nauczył się podstaw języka niemieckiego. Dopiero po pewnym czasie był w stanie wyjaśnić, że przez niemal całe życie przebywał w ciemnej, zamkniętej celi, gdzie jedynym towarzystwem był drewniany konik i słomiane posłanie. Żywił się głównie chlebem i wodą, a od czasu do czasu otrzymywał środek nasenny. Po jego zażyciu budził się ostrzyżony i w czystym ubraniu. Wstępne śledztwo przeprowadzone przez lokalne władze nie przyniosło odpowiedzi na pytanie o prawdziwe pochodzenie chłopca. Sprawą zainteresowała się prasa oraz wybitni u…

Kaspar-Hauser-6ef3187.jpg
width: 1238
height: 825

Niezwykłe struktury w Andach zaskoczyły naukowców. Tego się nie spodziewali
type: item
date: 2025-10-14T10:30:47.000Z
creator: Tom Metcalfe
subject: Historia
subject: andy
subject: archeologia
subject: chile
subject: historia
description: Kamienne pułapki w Andach, zbudowane nawet 6000 lat temu, mogły służyć do królewskich polowań na dzikie zwierzęta. Nowe odkrycia ujawniają skalę i złożoność dawnych technik łowieckich w Ameryce Południowej.
encoded: Spis treści: Pierwsze ślady zagadkowych budowli w Chile Odkrycie znaczenia chacu Zaskakujące podobieństwa z Bliskim Wschodem Nowoczesna technologia w służbie archeologii Przeglądając zdjęcia satelitarne Andów, archeolog Adrián Oyaneder natknął się na coś, co wprawiło go w osłupienie. Wśród śladów dawnych obozowisk zauważył 76 kamiennych murów – ustawionych w zagadkowe kształty litery „V”, z których niektóre miały ponad 150 metrów długości. Do dziś nikt nie wiedział, czemu służyły. Pierwsze ślady zagadkowych budowli w Chile Oyaneder, wychowany w Chile, jest archeologiem na Uniwersytecie w Exeter w Anglii i bada dawne cywilizacje Ameryki Południowej. Gdy przeglądał zdjęcia satelitarne odległej doliny w północnym Chile zwanej dorzeczem rzeki Camarones, nie umiał nazwać tego, co widział na ekranie. – Trafiałem na dziesiątki długich murów – opowiada Oyaneder. – Pomyślałem, że może szwankuje monitor albo mój wzrok. Długie kamienne ściany – wiele o długości około 150 metrów i wysokości około 1,5 metra – zbudowano na stromych zboczach. Często tworzyły pary zbiegające się w „V” i prowadzące do kolistych kamiennych zagród. Odkrycie znaczenia chacu Gdy Oyaneder dotarł pieszo do części z tych konstrukcji, okazało się, że nawet miejscowi nie wiedzą, jak je nazywać ani czemu służyły. Mówili o nich trampas para burros, czyli „pułapki na osły”. To był trop. Żeby rozwikłać zagadkę, Oyaneder przeszukał stare raporty archeologiczne – głównie z XX-wiecznego Peru. Wtedy zrozumiał, czym są te struktury. Teksty z Peru opisywały wielkie kamienne instalacje zwane chacu, których Inkowie używali podczas „królewskich polowań” do chwytania wikunii – futrzastych zwierząt przypominających małe lamy. W badaniu opublikowanym w tym tygodniu w Antiquity Oyaneder sugeruje, że konstrukcje odkryte w Chile to dawne pułapki dla zwierząt podobne do peruwiańskich. Część z nich może liczyć około 6000 lat, a niektóre były używane jeszcze kilkaset lat temu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/v…

2025-10-14-111743-Satellites-spotted-76-strange-stone-structures-in-the-Andes.-Scientists-now-know-5dcc412.png
width: 1205
height: 778

Arka Noego pełna niespodzianek. Oto lista zwierząt, które się na niej miały znaleźć
type: item
date: 2025-10-12T11:45:24.000Z
creator: Erin Blakemore
subject: Nauka
subject: biblia
subject: gatunki
subject: historia
subject: nauka
subject: przyroda
subject: zwierzęta
description: Jakie zwierzęta uratowano przed potopem? Lista gatunków, które miały znaleźć się na arce Noego, przez wieki była źródłem licznych sporów. Na liście pojawiały się nie tylko lwy czy słonie, ale i istoty czysto mityczne. Jeden z domnienych pasażerów zaskakuje do dziś.
encoded: Spis treści: Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Jakie gatunki pojawiały się w ikonografii? Od mitu do nauki – reinterpretacja w nowożytności Hybrydy, absurd i narodziny pojęcia gatunku Wokół zwierząt z arki narosło wiele spekulacji – i to z dobrego powodu. Potop, boski nakaz, charyzmatyczna menażeria: historia z Księgi Rodzaju należy do najsłynniejszych w Biblii. Pytanie, jakie gatunki towarzyszyły Noemu i jego rodzinie na własnoręcznie zbudowanym statku, pozostaje trudne, bo Biblia milczy o konkretnych stworzeniach. Z nazwy pojawiają się tylko dwa ptaki – gołębica i kruk, które Noe wypuścił, by sprawdzić, czy wody już opadły i ziemia znów nadaje się do zamieszkania. To jednak nie powstrzymało artystów ani uczonych przed barwnymi – czasem wręcz niedorzecznymi — domysłami o tym, jakie zwierzęta trafiły na pokład. Takie teorie mówią dziś więcej o epokach, w których powstawały, oraz o rozwoju nauki niż o samej arce. Średniowieczne wizje arki i jej pasażerów Spekulacje na temat zwierząt z arki są niemal tak stare jak sama Biblia. Jedna z najwcześniejszych zachowanych ilustracji sceny biblijnej — na monecie z III w. n.e. – przedstawia arkę oraz dwa ptaki uznawane za nawiązanie do gołębicy, którą Noe wypuścił, by sprawdzić, czy ziemia obeschła. – Naturalnie ciągnie nas do opowieści o zwierzętach – mówi starsza kustoszka w J. Paul Getty Museum w Los Angeles, kuratorka wielu wystaw o średniowiecznych ilustracjach zwierząt. Średniowiecznych ludzi fascynował świat przyrody. Próbowali nadać religijne znaczenie każdemu elementowi historii Noego – od symboliki arki przypominającej kościół, po rzekome rozróżnienie między zwierzętami czystymi i nieczystymi na pokładzie. Artyści i uczeni sporządzali więc listy gatunków oraz barwne opowieści powiązane z narracją o Noem w bestiariach – księgach z moralnymi pouczeniami i licznymi ilustracjami. W rezultacie iluminowane rękopisy i średniowieczne obrazy kipią wyobrażeniami życia zwierząt – morskich i lądowych, które rzekomo ocalał…

GettyImages-590668941-2b0e42f.jpg
width: 5100
height: 3455

Dlaczego ludzkość od zawsze czciła drzewa? Były obiektem kultu nawet w Egipcie
type: item
date: 2025-10-02T08:03:10.000Z
creator: Paul Ham
subject: Historia
subject: Przyroda
subject: drzewa
subject: historia
subject: mity
subject: religie
description: Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. „Drzewo życia” było częścią większości wczesnych religii. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Kult drzew znany jest z całego świata. Co o nim wiemy?
encoded: Spis treści: Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa w mitologiach świata Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Żyjący w lęku i izolacji wczesny Homo sapiens szukał pociechy, ciepła i towarzystwa u drzew. Te majestatyczne, milczące stworzenia nie polowały nań, nie robiły mu krzywdy. Żywiły go i zapewniały schronienie. Były jego domem. Jeśli im pozwolił, żyły dłużej od niego. Za najdłużej żyjące drzewo na świecie uznaje się liczącą 4854 lata sosnę długowieczną w Kalifornii – przy czym w Szwecji rośnie świerk, którego wiek wynosi rzekomo 9500 lat. Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa kochano we wszystkich społecznościach prymitywnych. Żyjąc w lasach bądź w ich pobliżu, mając do dyspozycji owoce, cień i inne dobrodziejstwa drzew, wczesny Homo sapiens zaczął uważać je za dobre duchy, cud powszedniego życia, który zawsze był i będzie. To uwielbienie przeobraziło się w formę kultu czy też wiary w drzewa. Drzewo miało esencję witalną, życiodajną siłę, nawet duszę. Nic dziwnego, że leśne duchy, driady, duszki i nimfy baraszkują wśród rytów i pojawiają się w mitach każdej pogańskiej tradycji religijnej. Przez cały okres neolitu drzewo było czymś więcej niż symbolem płodności, krzepy i środków do życia. Stanowiło ucieleśnienie bóstwa, przodka, ducha. Drzewa pełniły funkcję naturalnych pośredników między niebem i ziemią. Jak pisze biolog Amos Dafni, były one „pierwszą świątynią bogów”, a lasy i gaje – „pierwszym miejscem kultu”. Drzewa w mitologiach świata „Drzewo życia” lub „drzewo wiadomości” ozdabia mitologie większości wczesnych religii. Starożytni Chińczycy, którzy generalnie unikali oddawania czci drzewom, szanowali jednak „drzewo życia” i wierzyli, że soki niektórych świętych roślin zapewniają nieśmiertelność. W słynnym odniesieniu do drzew z góry Niu chiński filozof Mencjusz (372–289 p.n.e.) sformułował analogię pomiędzy odżywianiem drzew a moralną uprawą natury ludzkiej. Za święte uważali drzewa Chald…

drzewo-492726d.jpg
width: 4309
height: 3393

Europejska wyspa, która co pół roku zmienia flagę. Wiesz, gdzie leży?
type: item
date: 2025-10-01T08:52:31.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: francja
subject: historia
subject: hiszpania
subject: teren
description: Wyspa Bażantów to unikatowe terytorium na granicy Hiszpanii i Francji, które co 6 miesięcy zmienia właściciela. Nie odbywa się to jednak w wyniku krwawych wojen, a umowy międzynarodowej, która liczy sobie już niemal 170 lat. Jaka jest historia tego niewielkiego skrawka ziemi?
encoded: Bidasoa, rzeka w Kraju Basków, jest naturalną granicą pomiędzy terytorium Francji i Hiszpanii. Nieopodal jej ujścia, pomiędzy hiszpańską gminą Irún a francuskim Hendaye, leży mała, niezamieszkana wysepka o długości 200 metrów. Łatwo ją przeoczyć, a to jedno z ciekawszych miejsc Europy – co pół roku przechodzi z rąk do rąk. Wyspa Bażantów, na której nie słychać ptaków Z francuskiego Isla de los Faisanes, po baskijsku Konpantzia czy po prostu Wyspa Bażantów – chociaż ma wiele nazw, jej wyjątkowość nie wynika z obecności fauny. Co więcej, nie uświadczymy tam ani jednego bażanta: jest ona kilkusetmetrowym zielonym płaskowyżem, na którym niekiedy obserwuje się zaledwie kaczki czy łabędzie. Wyróżnia ją coś innego – to najmniejsze na świecie kondominium, czyli obszar dwóch różnych państw. Jest zarządzana zarówno przez Francję, jak i Hiszpanię, a administracja zmienia się co 6 miesięcy. Wyspa Bażantów jest francuska od 1 sierpnia do 31 stycznia, a hiszpańska od 1 lutego do 31 lipca. Teren wyspy jest naprawdę niewielki: jej całkowita powierzchnia wynosi 6830 metrów kwadratowych, czyli nieznacznie mniej niż przeciętnego boiska piłkarskiego. Symboliczne miejsce pojednania To właśnie na Wyspie Bażanów podpisano Traktat Pirenejski, który kończył krwawy konflikt hiszpańsko-francuski z XVII wieku. Osiągnięcie konsensusu zajęło obu krajom aż 24 spotkania, a wszystkie odbywały się właśnie na wyspie położonej pomiędzy zwaśnionymi krajami. Ten teren to symbol zgody pomiędzy narodami. – Ta wyspa symbolizuje dobre stosunki między naszymi dwoma krajami i wiele mówi o naszej jedności. Musimy utrzymać tę silną więź – mówi Javier Diez De Rivera, dowódca bazy morskiej San Sebastian, który dowodził wyspą, gdy znajdowała się w hiszpańskich rękach. Ostateczny charakter rotacyjnej władzy nad wyspą ustalono w 1856 roku za pomocą Traktatu z Bayonne, który ostatecznie ustanowił status kondominium. Ustalono, że Wsypa Bażantów, z którą wiąże się tak wiele wspólnych dla obu narodów pamiątek historyczn…

shutterstock1135901246-2d801a2.jpg
width: 7952
height: 5304

Cienie i triumfy Asyrii: historia jednego z najbardziej brutalnych imperiów starożytności
type: item
date: 2025-10-01T07:40:05.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: bliski wschód
subject: historia
subject: mezopotamia
subject: starożytność
description: Imperium asyryjskie przez wieki budziło postrach i podziw – od brutalnych kampanii wojennych po zaawansowaną administrację. Poznaj najważniejsze fakty i odkrycia, które przybliżają historię tego starożytnego mocarstwa.
encoded: Spis treści: Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Każde ze starożytnych bliskowschodnich imperiów odcisnęło swoje piętno na kształcie tego obszaru i całego starożytnego świata. Asyria, choć początkowo była jedynie niewielkim państwem-miastem nad środkowym Tygrysem, w ciągu wieków przekształciła się w jedno z najbardziej agresywnych i zorganizowanych imperiów w historii starożytnej Mezopotamii. Ekspansja państwa opierała się na doskonale zorganizowanej armii, umiejętnościach inżynieryjnych oraz brutalnej taktyce podboju, która budziła postrach wśród sąsiadów. Szczyt potęgi Asyrii przypadł na VIII i VII wiek p.n.e., kiedy to imperium kontrolowało rozległe terytoria od Egiptu po Zatokę Perską. Mimo militarnej dominacji i zaawansowanej administracji, imperium nie zdołało utrzymać swojej pozycji, a jego upadek był gwałtowny i nieodwracalny. Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Nawet z współczesnej perspektywy geopolitycznej, granice imperium asyryjskiego robią ogromne wrażenie. W swojej pierwotnej fazie rozwoju, Asyria obejmowała głównie tereny północnego Iraku, koncentrując się wokół żyznej doliny Tygrysu. Jednak dzięki agresywnej i długofalowej polityce ekspansji, imperium sukcesywnie wchłaniało kolejne obszary Bliskiego Wschodu, stając się jednym z najrozleglejszych i najbardziej wpływowych państw starożytności. W okresie swojej największej potęgi, Asyria kontrolowała nie tylko ziemie dzisiejszego Iraku, ale również obszary Syrii, Palestyny, Libanu, Izraela, a także znaczne części Egiptu i Cypru. Kluczowe miasta – Aszur, Kalchu (Kalach) i Niniwa – przek…

imperium-asyryjskie-639666f.jpg
width: 2025
height: 1350

To miejsce mogło być Edenem. Co badacze w nim znaleźli?
type: item
date: 2025-09-27T07:16:38.000Z
creator: Candida Moss
subject: Historia
subject: archeologia
subject: biblia
subject: eden
subject: historia
subject: mezopotamia
description: Ogród Eden, według Biblii, był ziemskim rajem, z którego zostali wygnani Adam i Ewa. Naukowcy próbują rozwikłać, czy mógł istnieć naprawdę i gdzie ewentualnie się znajdował.
encoded: Spis treści: Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Co mówią teologowie i badacze? Tajemnicze cztery rzeki Edenu Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Czy Eden spoczywa pod wodą? Symbol czy miejsce z mapy? Archeolodzy biblijni wykorzystują starożytne teksty i nowoczesną technologię, by odkryć możliwe tropy jednej z największych tajemnic chrześcijaństwa. Kiedy Bóg wygnał Adama i Ewę z Ogrodu Eden, Biblia podaje, że umieścił przy wejściu cheruba i płonący miecz, aby strzegły powrotu ludzi do tego ziemskiego raju. Jednak to jednoznaczne wygnanie nie powstrzymało archeologów, teologów ani turystów przed próbami odnalezienia Edenu. Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Biblijny opis geograficzny daje badaczom pewien punkt zaczepienia. Czytamy, że Eden znajdował się „na wschodzie”, a „w środku ogrodu” rosły Drzewo Życia oraz Drzewo Poznania Dobra i Zła. To właśnie jego owoc zerwała Ewa, mimo zakazu Boga, co doprowadziło do wygnania (Rdz 2:9; Rdz 3:3). Księga Rodzaju (2:10–14) precyzuje jeszcze bardziej: — Z Edenu wypływa rzeka, aby nawadniać ogród, a stamtąd rozdziela się na cztery dopływy. Wymienione są Tygrys i Eufrat, znajdujące się w Azji Południowo-Zachodniej, oraz Piszon i Gichon, których lokalizacji wciąż się poszukuje. Ten stopień szczegółowości jest nietypowy dla Biblii i sprawił, że pierwsi czytelnicy łatwiej uwierzyli w realność Edenu. Co mówią teologowie i badacze? — Uczeni od dawna wysilają wyobraźnię, by określić, czy autor Księgi Rodzaju miał na myśli jakieś konkretne miejsce, czy raczej inspirował się rzeczywistą lokalizacją — mówi Joel Baden, profesor teologii i religioznawstwa na Uniwersytecie Yale. Współcześni badacze wątpią w istnienie Ogrodu Eden. Uważają go raczej za mit wyjaśniający świat, w którym żyjemy. Mimo to niektórzy archeolodzy wciąż szukają rzeczywistego tła jednej z najbardziej znanych biblijnych opowieści. Tajemnicze cztery rzeki Edenu Niektóre elementy geograficzne Edenu można wskazać do dziś. System rzeczny Tygrys–Eufrat jest łatwy do zl…

2025-09-22-150618--ac640d6.png
width: 1277
height: 895

Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
type: item
date: 2025-09-21T13:10:17.000Z
creator: Erin Blakemore
subject: Historia
subject: człowiek
subject: historia
subject: neolit
subject: prehistoria
subject: Społeczeństwo
description: Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
encoded: Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście…

GettyImages-463920487-429409a.jpg
width: 3952
height: 2928

Zaskakujące znalezisko u wybrzeży Egiptu. Czy to trop prowadzący do grobowca Kleopatry?
type: item
date: 2025-09-20T08:01:32.000Z
creator: Erika Hayasaki
subject: Historia
subject: archeologia
subject: historia
subject: kleopatra
description: Zatopiony port odkryty przez badaczkę Kathleen Martínez może zmienić bieg historii. Oto, co znaleziono w pobliżu świątyni Taposiris Magna.
encoded: Spis treści: Zatopiony port sprzed 2000 lat Artefakty, tunele i ślady przeszłości Niezwykła postać Kleopatry Poszukiwania grobowca i odkrycia w świątyni Ostatni etap poszukiwań: pod wodą Podczas poszukiwań zaginionego grobowca egipskiej królowej badaczka National Geographic Kathleen Martínez odkryła zatopiony krajobraz w pobliżu ruin Taposiris Magna. Przez dwie dekady Kathleen Martínez, outsiderka w świecie archeologii, szuka grobowca królowej Kleopatry w ukrytych, podziemnych miejscach, które inni odrzucali. Wielu archeologów sądzi, że Kleopatra — ostatnia faraonka Egiptu i władczyni z dynastii Ptolemeuszy — zmarła i została pochowana w pobliżu pałacu królewskiego w Aleksandrii, gdzie się urodziła i rządziła. Martínez, prawniczka karnistka, która została archeolożką i pochodzi z Dominikany, bada przeszłość Kleopatry jak miejsce zbrodni do rozszyfrowania. Jej poszukiwania doprowadziły ją do Taposiris Magna, niedocenionej świątyni około 48 km na zachód od Aleksandrii, w nadmorskim mieście Burg al-Arab. Zatopiony port sprzed 2000 lat Teraz, kilka kilometrów od brzegu w rejonie Taposiris Magna, jej zespół odkrył to, co Martínez uważa za kluczową wskazówkę w liczącej 2000 lat zagadce: zatopiony port na dnie Morza Śródziemnego. Odkrycie ogłosiło w czwartek Egipskie Ministerstwo Turystyki i Prac Archeologicznych. Wskazuje ono, że Taposiris Magna było nie tylko ważnym ośrodkiem religijnym, lecz także znacznie większym niż dotąd sądzono węzłem handlu morskiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-19-133437-Exclusive-Ancient-port-from-Cleopatras-time-found-underwater-in-Egypt--Nation-bc134eb.png" width="1209" height="807" alt="Kathleen Martinez, a Dominican lawyer and archaeologist has been searching for Cleopatra's tomb since 2005. The Taposiris Magna area is where she made the most recent discovery." title="Kathleen Martinez, a Dominican lawyer and archaeologist has been searching for Cleopatra's tomb since 2005. The Taposi…

2025-09-19-133006-Exclusive-Ancient-port-from-Cleopatras-time-found-underwater-in-Egypt--Nation-d7129a9.png
width: 1561
height: 735

Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
type: item
date: 2025-09-18T14:38:20.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Lifestyle
subject: historia
subject: historia polski
subject: imperium
subject: królowie
subject: serial
description: Kolejny sezon „1670” bije rekordy popularności na Netflixie, a wiele osób ocenia serial jako najlepszą polską produkcję komediową ostatnich lat. Przygody Jana Pawła Adamczewskiego to jednak nie tylko okazja do śmiechu, ale także zainteresowania się historią Polski XVII wieku. Tło historyczne serialu jest bardzo ciekawe i warto je poznać, by móc docenić „smaczki” ukryte w produkcji.
encoded: Spis treści: Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Barok, sarmaci i polska wieś Pełen śmiechu i żartów serial „1670” rozgrywa się w gorącym okresie w historii Polski. Dla Rzeczypospolitej XVII wiek to stulecie wojen: nasz kraj uwikłany był w konflikty z niemalże wszystkimi sąsiadami, a wiele części królestwa zostało zniszczone. A zamawiano przecież pomyślność dla Polski! Wojny miały bezpośredni wpływ na losy polskiej szlachty epoki baroku, które sportretowane są w serialu. Co warto wiedzieć? Przygotujcie się na drobne spojlery. Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem Główną osią 2. sezonu serialu są dożynki królewskie, na których ma pojawić się sam monarcha. Kto rządził w tym czasie Rzeczpospolitą? Ponad 80-letnie panowanie pochodzących ze Szwecji Wazów zakończyło się w 1668 roku, kiedy abdykował a następnie zmarł Jan II Kazimierz Waza. Nie cieszył się on dużą popularnością, a jego rządy przypadły na czas brutalnych wojen z Kozakami, Moskwą czy potopu szwedzkiego wynikającego między innymi ze sporów dynastycznych wewnątrz rodziny Wazów. W 1670 królem Polski jest Michał Korybut Wiśniowiecki – polski król, magnat wybrany na zasadzie wolnej elekcji i jednocześnie według historyków jeden z najgorszych monarchów w historii Polski. Jego panowanie to czas wewnętrznej anarchii szlachty – co możemy zobaczyć w serialu – a także wielkiej wojny z Imperium Osmańskim. Zginął przedwcześnie w 1673 roku, przygotowując się do zerwania traktatu pokojowego z Turkami. „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Sam Jan Paweł Adamczewski mówi w serialu, że pochodzi z „pokolenia traumy potopu szwedzkiego”. Nie da się ukryć, że na szlachcicach epoki baroku wojna ze Szwedami odcisnęła wyraźne piętno. Brutalny najazd Skandynawów dowodzonych przez króla Karola X Gustawa (również Wazę) rozpoczął się w 1655 roku i zakończył pełnym sukcesem. Szw…

FABRIC-KOLAZ-32-2-023537e.jpg
width: 2700
height: 1800

Jak polscy chłopi i niemieccy koloniści radzili sobie z wylewającą Wisłą? Dwie odmienne strategie walki z żywiołem
type: item
date: 2025-09-04T12:20:26.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: historia
subject: powódź
subject: wieś
subject: wisła
description: Wylewająca rzeka była problemem, który od zarania dziejów towarzyszył nadwiślańskiemu osadnictwu. Radzono sobie z nim w różny sposób: szczególnie dobrze widać to na przykładzie mazowieckiego Kazunia, w którym polscy chłopi i niemieccy osadnicy dzielili ze sobą nadrzeczny teren. Co ich różniło?
encoded: Dr Łukasz Sobechowicz, historyk z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, wraz ze swoim zespołem przeanalizował to, w jakie interakcje ze środowiskiem naturalnym wchodzili nadwiślańscy osadnicy od początku XIX wieku do I wojny światowej. Nie tylko ci polscy. Celem badaczy było wskazanie różnic pomiędzy poszczególnymi grupami. Polak Niemcowi sąsiadem Jako przykład badacze wybrali Kazuń – niewielką parafię leżącą na północ od puszczy Kampinoskiej, gdzie żyły dwie zupełnie odmienne społeczności: lokalni polscy chłopi i tzw. Olędrzy. Takim mianem przyjęto nazywać nie tylko holenderskich, ale też niemieckich osadników sprowadzanych na polskie ziemie już w XVI wieku. Grupy te w radykalnie odmienny sposób radziły sobie z powodziami. W badaniach wzięto pod uwagę szereg danych. Udało się dotrzeć do starych ksiąg zwierających daty urodzin i zgonów, danych o cenach żywności czy historycznych map. Pobrano nawet materiał z dna jeziora, który dostarczył wielu informacji o ekosystemie minionych wieków. Różnice kulturowe, religijne i językowe Podejście do gospodarki i środowiska obydwu żyjących po sąsiedzku grup było skrajnie różne. Zachodnią część parafii zamieszkiwali katoliccy chłopi, a wschodnią – odrzuconą przez Polaków ze względu na częste zalewanie przez Wisłę – niemieccy koloniści mennoniccy, czyli protestanci. Byli to wolni ludzie, którzy dzierżawili ziemię od szlachty, duchowieństwa czy króla. Sobiechowicz wskazuje, że sposób odpowiedzi obu grup na stresy środowiskowe definiowały różnice kulturowe, językowe i religijne. Nie bez znaczenia było także to, że obie społeczności były od siebie oddzielone starorzeczem Wisły. Niemiecka myśl techniczna A ich zachowanie różniło się bardzo. Niemieccy osadnicy płacili wysoki czynsz, więc mogło ich to motywować do jak najbardziej efektywnej pracy. Przywieźli też ze sobą rozmaite techniki radzenia sobie na terenach zalewowych. Budowali domy na sztucznych pagórkach, wznosili wały czy sadzili wzdłuż rzeki drzewa. Chara…

shutterstock584768464-deb7859.jpg
width: 3600
height: 2400