Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, a jej uczestnicy – jako rycerze Chrystusa, którzy podejmują się dzieła odkupienia i ochrony świętych miejsc. W tym duchu wezwanie Urbana przerodziło się w ruch o ogromnym zasięgu – pierwsza krucjata stała się początkiem trwających dwa stulecia wypraw zbrojnych, które odcisnęły piętno na historii Europy, Bliskiego Wschodu oraz stosunkach międzyreligijnych. Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Propozycja uczestnictwa w krucjatach spotkała się z masowym entuzjazmem. Wizja duchowego zbawienia połączona z możliwością zdobycia chwały, łupów i ziemi przyciągnęła tysiące rycerzy, chłopów i duchownych. Papież obiecał całkowite odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy odpowiedzą na wezwanie do walki z „niewiernymi”. W 1096 roku wyruszyła pierwsza krucjata, która po brutalnym zdobyciu Jerozolimy doprowadziła do ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego – łacińskiego państwa na terenach Ziemi Świętej. W tym właśnie czasie narodziły się pierwsze zakony rycerskie, czyli wspólnoty duchowo-wojskowe, które łączyły życie zakonne z misją militarną. Ich członkowie składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, ale jednocześnie nosili broń i uczestniczyli w walkach. Wśród najwcześniejszych zakonów wymienić można: Joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego) – początkowo skupiali się na opiece nad chorymi pielgrzymami, później stali się jedną z najpotężniejszych organizacji wojskowych w regionie. Templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona) – słynni z bogactwa, dyscypliny i lojalności wobec papiestwa. Bożogrobców (Zakon Kanoników Stróżów Grobu Bożego w Jerozolimie) – łączyli funkcję duchową z wojskową, koncentrując się na obronie Grobu Świętego. Lazarytów (Zakon św. Łazarza z Jerozolimy) – pierwotnie zajmowali się trędowatymi, później również przyjęli funkcje wojskowe. Do tego grona dołączył podczas III wyprawy krzyżowej (1189–1192) Zakon Krzyżacki – pełna nazwa to Zakon Braci Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Założony został w 1190 roku przez niemieckich kupców z Lubeki i Bremy, którzy zorganizowali szpital polowy w Akce dla rannych krzyżowców. Początkowo związany z lokalnymi augustianami, szybko przekształcił się w samodzielną strukturę o wyraźnie niemieckim charakterze narodowym. Na zatwierdzenie reguły zakonnej przez papieża Klemensa III przyszło mu czekać do 1198 roku. Organizacja Krzyżaków była ściśle hierarchiczna i wzorowana na strukturach Templariuszy i Joannitów – posiadała wyraźny podział ról, rozbudowaną administrację oraz wojskowy rygor. Ich głównym celem było szerzenie chrześcijaństwa „ogniem i mieczem”, co w praktyce oznaczało ekspansję i militarną kontrolę nad kluczowymi obszarami, najpierw w Ziemi Świętej, a później – po przeniesieniu działalności do Europy Środkowej i Wschodniej – w Prusach i na ziemiach bałtyckich. Zakony rycerskie stały się z czasem niezwykle wpływowymi instytucjami – zarówno militarnie, jak i politycznie. Ich majątki, niezależność od lokalnych władców oraz bezpośrednie podporządkowanie papieżowi uczyniły z nich potężnych graczy na arenie międzynarodowej średniowiecznej Europy. Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Zakon Krzyżacki bardzo szybko przekształcił się z duchowo-wojskowego zgromadzenia działającego w Ziemi Świętej w międzynarodową organizację o szerokich ambicjach politycznych i militarnych. Już w XII wieku zakon rozszerzał swoją działalność na Bałkany i Europę Wschodnią, stopniowo budując sieć wpływów poza Bliskim Wschodem. Wyróżnikiem zakonu był biały płaszcz z czarnym krzyżem, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli średniowiecznej Europy. Czarny krzyż na białym tle miał głębokie znaczenie symboliczne – biel oznaczała duchową czystość i posłuszeństwo, natomiast czerń była wyrazem gotowości do walki i ofiary dla Boga. Ten znak widniał nie tylko na płaszczach braci zakonnych, ale również na tarczach, chorągwiach, zamkach i świątyniach wznoszonych przez zakonników. Z czasem motyw krzyża stał się również znakiem władzy i niezależności politycznej Zakonu, zwłaszcza po osiedleniu się w Prusach. Po upadku Akki w 1291 roku – ostatniego bastionu chrześcijańskiego w Ziemi Świętej – krucjaty definitywnie dobiegły końca. Zakony rycerskie, tracąc swoje główne pole działania, zaczęły szukać nowych obszarów misji i ekspansji. W tym momencie na kartach historii pojawia się książę Konrad Mazowiecki, który w latach 20. XIII wieku postanowił wykorzystać siłę Krzyżaków do własnych celów. Mazowsze było wówczas narażone na najazdy plemion pogańskich Prusów, które zagrażały stabilności regionu. Wobec bezskutecznych prób jego chrystianizacji przez inne organizacje, Konrad zaprosił Zakon Krzyżacki do osiedlenia się w granicach jego księstwa. Działania te zostały usankcjonowane przez cesarza Fryderyka II, który w 1226 roku wystawił Złotą Bullę z Rimini – dokument nadający zakonowi prawo do posiadania wszystkich ziem zdobytych na poganach. W 1230 roku Krzyżacy przybyli na ziemie chełmińskie i rozpoczęli systematyczną, brutalną kampanię militarną przeciwko Prusom, łącząc działania zbrojne z procesem kolonizacji i chrystianizacji. W krótkim czasie stworzyli samodzielne państwo zakonne, które nie podlegało ani książętom piastowskim, ani cesarzowi, lecz bezpośrednio papieżowi. Jego centralnym punktem stał się Malbork, gdzie powstała monumentalna twierdza – największy gotycki zamek w Europie. Zakon Krzyżacki szybko stał się potęgą polityczną i militarną w Europie Środkowej i Wschodniej, zagrażającą nie tylko Litwie, ale również Polsce i innym państwom sąsiednim. Jego wpływ na kształtowanie geopolityki regionu był nie do przecenienia – od czasów średniowiecza aż po wiek XV zakon stanowił kluczowego gracza w rozgrywkach o dominację nad Morzem Bałtyckim i ziemiami pruskimi. Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Rozpoczęty w 1230 roku podbój Prus przez Zakon Krzyżacki był jedną z najbardziej brutalnych kampanii misyjno-militarnych w dziejach średniowiecznej Europy. Pogańskie plemiona pruskie, posiadające własną kulturę, religię i strukturę społeczną, zostały systematycznie poddane przemocy, represjom i przymusowej chrystianizacji. Krzyżacy, pod hasłem walki o wiarę, prowadzili politykę całkowitej dominacji, obejmującą pacyfikację ludności, niszczenie miejsc kultu, deportacje i germanizację. Plemiona pruskie, takie jak Pogezanie, Sambowie czy Warmowie, stawiały zacięty opór. Największe zorganizowane powstanie miało miejsce w latach 1242–1249 i objęło niemal cały region. Mimo początkowych sukcesów, zostało brutalnie stłumione przez zakon, który nie tylko zdławił bunt, ale także nasilił politykę represji i przymusowych przesiedleń. Po kolejnych dekadach walk, Prusowie jako odrębna grupa etniczna zostali wyniszczeni, ich język i kultura uległy zanikowi, a region został całkowicie podporządkowany krzyżackiej administracji. Po zakończeniu działań wojennych Krzyżacy przystąpili do organizacji scentralizowanego państwa zakonnego, w którym władza duchowa i świecka była zintegrowana. Na czele państwa stał wielki mistrz, który rządził z Malborka – monumentalnej twierdzy będącej centrum religijnym, wojskowym i administracyjnym. Kraj został podzielony na komturie, zarządzane przez komturów, oraz prokuratorie – niższe jednostki administracyjne. System obronny oparto na sieci potężnych zamków krzyżackich, wznoszonych w strategicznych miejscach, takich jak Toruń, Kwidzyn, Elbląg, Brodnica czy Radzyń Chełmiński. Każdy z nich stanowił lokalne centrum dowodzenia, gospodarki i religii, a ich architektura – monumentalna i surowa – miała manifestować niezłomną władzę zakonu. Zamki pełniły także funkcje propagandowe – jako symbole boskiego porządku i militarnej dominacji. Oprócz działań militarnych, Krzyżacy wprowadzili nowoczesne rozwiązania gospodarcze i administracyjne. Rozwijali rolnictwo poprzez kolonizację na prawie niemieckim, zakładali wsie i miasta lokowane na prawie chełmińskim, wspierali rzemiosło, handel i eksploatację bursztynu. Miasta takie jak Toruń, Elbląg czy Gdańsk uzyskały liczne przywileje handlowe i stały się członkami Hanzy – międzynarodowej organizacji kupieckiej dominującej na Bałtyku. Dzięki temu państwo zakonne stało się jednym z najlepiej zorganizowanych i najbogatszych bytów politycznych średniowiecznej Europy Środkowej. Mimo imponującej organizacji, polityka przemocy, nietolerancji religijnej i militaryzacji życia społecznego prowadziła do narastania wewnętrznych napięć oraz konfliktów z sąsiadami, w tym z Litwą i Polską. Te napięcia w kolejnych dekadach stały się główną przyczyną stopniowego upadku potęgi Zakonu Krzyżackiego. Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Współpraca między Polską a Zakonem Krzyżackim, zainicjowana przez księcia Konrada Mazowieckiego w XIII wieku, miała początkowo charakter czysto pragmatyczny – chodziło o ochronę Mazowsza przed najazdami pruskich plemion. Sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli. Krzyżacy, korzystając z nadanych im praw i poparcia cesarskiego, nie tylko opanowali ziemie Prus, ale wkrótce zaczęli ekspandować na tereny strategiczne dla Królestwa Polskiego. Punktem zwrotnym było zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1309 roku, które Krzyżacy przejęli pod pretekstem ochrony tych ziem przed Brandenburczykami. W rzeczywistości był to akt pełnoskalowej aneksji, który doprowadził do otwartego konfliktu z Polską. Mimo prób rozwiązania sprawy na drodze dyplomatycznej, m.in. poprzez sądy papieskie, zatarg nie został rozstrzygnięty – a zamiast tego eskalował do starć zbrojnych. Jednym z pierwszych poważniejszych starć była bitwa pod Płowcami w 1331 roku, w której siły polskie stawiły skuteczny opór, co było ważnym sygnałem, że Krzyżacy nie są już bezkarni. Coraz wyraźniej rysował się konflikt nie tylko o ziemię, ale też o polityczną i religijną dominację w regionie. Nowy etap konfrontacji rozpoczął się po koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, która była symbolicznym aktem odbudowy suwerenności Królestwa Polskiego. Królowie polscy zaczęli prowadzić konsekwentną politykę oporu wobec zakonu, który w międzyczasie stał się potęgą gospodarczą i militarną. Przełom nadszedł w 1385 roku, gdy zawarto Unię w Krewie – porozumienie między Polską a Litwą, na mocy którego litewski książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Unia polsko-litewskazniweczyła główny argument Krzyżaków do dalszych podbojów – misję chrystianizacji Litwy, ostatniego pogańskiego państwa Europy. Władysław Jagiełło, wykorzystując sojusz z Litwą, rozwinął sprawną dyplomację i kampanię propagandową przeciw zakonowi, ukazując go jako agresora, który nie służy już Kościołowi, lecz własnym interesom. Kulminacją tego konfliktu była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku – jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Zjednoczone siły polsko-litewskie, dowodzone przez Jagiełłę i wielkiego księcia litewskiego Witolda, rozgromiły armię Zakonu Krzyżackiego, zadając mu dramatyczną klęskę militarną i moralną. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen zginął, a potęga zakonu została złamana. Choć zdobycie Malborka się nie powiodło, a wojna zakończyła się nierozstrzygniętym pokojem w Toruniu (1411), było to symboliczne zakończenie dominacji militarnej zakonu w regionie. Chrystianizacja Litwy, przeprowadzona w sposób pokojowy i systemowy, odebrała zakonowi jego pierwotną misję. Od tej pory Krzyżacy byli postrzegani jako zwykli agresorzy polityczni, co stopniowo prowadziło do ich marginalizacji i politycznego upadku na przestrzeni XV wieku. Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była punktem kulminacyjnym wieloletnich napięć i otwartego konfliktu między Zakonem Krzyżackim a unią Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zakon przez miesiące przygotowywał się do wojny, licząc na wsparcie licznych kontyngentów rycerskich z Zachodu – zwłaszcza z Niemiec, Czech, Francji i Anglii – oraz na błyskawiczne rozgromienie przeciwników dzięki sile ciężkiej kawalerii. Krzyżacy planowali klasyczne rozstrzygnięcie siłowe, bazujące na frontalnym ataku rycerstwa wspieranego przez elitarne oddziały zakonników. Jednak strategiczna inicjatywa leżała po stronie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda, którzy dzięki przemyślanym manewrom taktycznym, w tym słynnemu pozorowanemu odwrótowi wojsk litewskich, zdołali zdezorientować i osłabić szyki przeciwnika. Przebieg bitwy miał charakter niezwykle intensywny i krwawy. Kluczowym momentem było śmiertelne ugodzenie wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście prowadził Krzyżaków do ataku. Jego śmierć spowodowała chaos i demoralizację w szeregach zakonu, co doprowadziło do totalnej klęski sił krzyżackich. Mimo że Jagiełło nie zdobył Malborka – stolicy zakonu – z powodu skutecznej obrony pod wodzą Henryka von Plauena, to strategiczny efekt bitwy był miażdżący dla Krzyżaków. Zwycięstwo grunwaldzkie miało ogromne znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne. Było największym starciem rycerskim średniowiecznej Europy i udowodniło, że potęga Zakonu Krzyżackiego nie jest już nie do pokonania. Zakon stracił znaczną część armii, prestiż i moralne prawo do dalszej ekspansji pod pretekstem chrystianizacji. Jednocześnie sojusz Polski i Litwy został umocniony jako realna siła geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. Wiktoria grunwaldzka znacząco osłabiła wpływy Zakonu na arenie międzynarodowej – wielu zachodnich rycerzy powróciło do domów zdemoralizowanych, a reputacja Krzyżaków jako „żołnierzy Chrystusa” została poważnie nadszarpnięta. Polska zyskała na prestiżu, a Litwa, jako równorzędny partner, udowodniła swoją militarną wartość i polityczną stabilność po chrzcie. Mimo zwycięstwa wojna zakończyła się pokojem toruńskim w 1411 roku, który – choć korzystny dla Polski – nie przyniósł pełnego rozwiązania konfliktu. Krzyżacy zachowali część ziem i twierdz, ale ich pozycja została nieodwracalnie osłabiona. Grunwald przeszedł do historii jako symbol narodowej jedności, determinacji i skutecznej obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, a także jako jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach średniowiecznej Europy. Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Wojna trzynastoletnia (1454–1466) była najdłuższym i jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych średniowiecznej Polski, którego przyczyn należy szukać w narastających napięciach społecznych, politycznych i gospodarczych na terenach rządzonych przez Zakon Krzyżacki. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem i zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego w 1411 roku, Krzyżacy utrzymali znaczną część swoich ziem, ale ich autorytet był coraz słabszy – zwłaszcza w oczach miejscowej ludności Prus. Wysokie podatki, nadużycia władzy i ograniczanie przywilejów mieszczaństwa oraz szlachty pruskiej doprowadziły do poważnych niepokojów. W 1440 roku powstał Związek Pruski – organizacja zrzeszająca przedstawicieli miast i szlachty, która w 1454 roku zwróciła się do króla Kazimierza IV Jagiellończyka z prośbą o inkorporację ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Akt inkorporacji Prus do Polski był punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu wojny z Zakonem Krzyżackim. Początkowy etap konfliktu był dla Polski niekorzystny – porażka pod Chojnicami w 1454 roku ujawniła słabości armii królewskiej opartej na pospolitym ruszeniu. W odpowiedzi król przeprowadził reformę wojskową, tworząc bardziej profesjonalne siły zbrojne, wspierane przez oddziały miejskie i najemników. Przełom w wojnie nastąpił w 1457 roku, gdy Polacy zdobyli Malbork, dotychczasową stolicę zakonu. Był to nie tylko sukces militarny, ale i symboliczny cios w potęgę krzyżacką. Decydującym momentem była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota Związku Pruskiego rozbiła siły morskie zakonu, odcinając go od wsparcia z zewnątrz. W 1466 roku konflikt zakończył się drugim pokojem toruńskim, który przypieczętował klęskę Zakonu Krzyżackiego i zmienił układ sił w Europie Środkowej. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, michałowską i warmińską, tworząc z nich Prusy Królewskie – autonomiczny region w granicach Korony. Pozostała część państwa zakonnego została przekształcona w Prusy Zakonne, które jako lenno Polski utraciły suwerenność międzynarodową. Upadek niezależnego państwa zakonnego był nie tylko efektem militarnym, ale także rezultatem coraz silniejszych ruchów społecznych i religijnych w Europie. Reformacja, która rozpoczęła się w 1517 roku, miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów zakonu. W 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu w Prusach, Albrecht Hohenzollern, porzucił stan zakonny, przeszedł na luteranizm i ogłosił sekularyzację Prus, tworząc świeckie Księstwo Pruskie. W akcie symbolicznym złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu, co przeszło do historii jako hołd pruski. Tym samym Zakon Krzyżacki utracił swoją władzę polityczną i militarną na ziemiach pruskich. Przetrwał jako instytucja religijna, funkcjonując jeszcze przez wieki w Rzeszy Niemieckiej i innych częściach Europy, jednak nigdy już nie odzyskał dawnej świetności ani wpływów. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Miejsce koronacji pierwszych królów Cudem Polski 2025. To perła Wielkopolski i symbol historii naszego kraju
Wzgórze Lecha w Gnieźnie głosami czytelników „National Geographic Traveler” zostało w Wielkopolsce wybrane Cudem Polski 2025. Prestiżowa nagroda potwierdza wyjątkowe znaczenie miejsca, które jest kolebką polskiej państwowości. Niesie ze sobą tysiącletnią historię kraju nad Wisłą.
W plebiscycie „Cuda Polski” rokrocznie wybieramy najciekawsze, chociaż niekiedy nieodkryte przez wielu turystów miejsca naszego kraju. Prestiżową nagrodę w Wielkopolsce otrzymało Wzgórze Lecha w Gnieźnie, które mogło poszczycić się największą ilością głosów. To miejsce koronacji polskich królów i dawna siedziba Mieszka I, w której wciąż znajdujemy skarby sprzed 1000 lat. Gniezno świadkiem początków Polski Wzgórze Lecha jest jednym z najważniejszych miejsc dla tożsamości narodowej Polaków. Według legendy to właśnie tutaj Lech, legendarny protoplasta Polaków, miał założyć swoje gniazdo, od którego wywodzi się nazwa miasta – Gniezno. Już w X wieku na wzgórzu istniał potężny gród, jeden z najważniejszych w państwie Polan, będący siedzibą pierwszy władców: Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Wzgórze było świadkiem koronacji Bolesława na króla w 1025 roku (i kolejnych czterech pierwszych polskich władców), a także wcześniejszego Zjazdu Gnieźnieńskiego w 1000 roku, kiedy to niemiecki cesarz Otton III spotkał się z polskim księciem, uznając jego suwerenność. To tu przywieziono relikwie św. Wojciecha, które w średniowieczu przyciągały pielgrzymów-turystów z całej Europy. Unikatowe zabytki: Katedra Gnieźnieńska i Drzwi Gnieźnieńskie Głównym elementem Wzgórza Lecha jest gotycka Archikatedra Gnieźnieńska. To właśnie w tym miejscu – chociaż wtedy mogło wyglądać trochę inaczej – Bolesław Chrobry wcisnął sobie na głowę 2-kilogramową, szczerozłotą, wykładaną rubinami, szmaragdami i perłami koronę. W budynku warto zwrócić uwagę na Drzwi Gnieźnieńskie: romańskie, brązowe drzwi z XII wieku, na których przedstawiono sceny z życia św. Wojciecha. Uznawane są za unikat w skali Europy i bezcenny zabytek polskiej sztuki średniowiecznej. W katedrze można także zwiedzać podziemia, w których archeolodzy odkryli pozostałości wcześniejszych świątyń oraz nekropolię władców piastowskich. Dla zainteresowanych historią dostępny jest także skarbiec oraz muzeum. Historia Piastów pisze się na naszych oczach Początki losów polskiej państwowości i historia Piastów wciąż pozostają owiane tajemnicą. Wzgórze Lecha może pomóc w jej rozwikłaniu – na jego terenie pod koniec sierpnia rozpoczęła się Ekspedycja Palatium 2025. Palatium to określenie na siedzibę władcy, a tej od lat poszukują archeolodzy w Gnieźnie. Nie mają wątpliwości, że znajduje się ona w tak ważnym miejscu, jednak obawiają się, że palatium mogło mieścić się tam, gdzie potem stanął kościół pw. św. Jerzego – i w którym stoi do dziś. Badania prowadzone w sąsiedztwie budowli prowadzą jednak do ciekawych znalezisk. Podróż szlakiem historii Wzgórze Lecha jest warte odwiedzenia: w końcu wszyscy uczymy się o początkach państwa polskiego, a nie zawsze mamy okazję zobaczyć je na własne oczy. Odwiedzając wzgórze warto przejść się Traktem Królewskim – malowniczą trasą spacerową prowadzącą przez najważniejsze zabytki Gniezna, w tym pomniki królów Polski i miejsca upamiętniające wydarzenia z początków naszej państwowości. Ciekawą propozycją dla tych, którzy chcą lepiej poznać dynastię Piastów, jest Szlak Piastowski. Prowadzi on z Gniezna do innych ważnych miejscowości, takich jak Ostrów Lednicki, Kruszwica czy Poznań, umożliwiając poznanie kluczowych miejsc opowiadających dzieje Polski. Sponsorem plebiscytu „Cuda Polski 2025” jest: Źródło: National Geographic Polska, wzgorzelecha.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wszystkie konie Piłsudskiego. Kasztanka była „tą jedyną” marszałka… czy może miała konkurencję?
Kasztanka to z pewnością jedna z najbardziej znanych klaczy – jeśli nie zwierząt w ogóle – w historii Polski. Ulubiony koń Marszałka Piłsudskiego na zawsze wrył się w pamięć Polaków, ale… towarzyszył mu głównie na defiladach. Ekscentryczna, wrażliwa i chimeryczna Kasztanka miała jednak konkurentkę: większą i odważniejszą Minkę. Słyszeliście o niej?
Ulubiona klacz Józefa Piłsudskiego towarzyszyła naczelnikowi na licznych państwowych wydarzeniach, przeżyła z nim także wojnę. Kasztanka to wyjątkowe zwierzę w historii Polski, a z Marszałkiem – przynajmniej według relacji historyków – łączyła ją niezwykła więź. Nie była jednak jedynym koniem Piłsudskiego... chociaż nie wszyscy o tym pamiętają. Skąd pochodziła Kasztanka? Najsłynniejsza klacz II Rzeczypospolitej przyszła na świat w 1909 lub 1910 roku niedaleko Miechowa w Małopolsce. Kasztanka – urodzona jako Fantazja – pochodziła ze stadniny Eustachego Romera, właściciela majątku Czaple Małe. Ten podarował ją oddziałom strzeleckim legionów polskich i wkrótce została ona koniem służbowym Józefa Piłsudskiego. Obok jasnokasztanowatej klaczy z białą „łysinką” na łbie nie można było przejść obojętnie. „Bardzo kształtna, delikatna i wrażliwa, od razu przypadła do serca Komendantowi i służyła mu wiernie na szlaku bojowym od Kielc po Wołyń” – pisał o koniu pułkownik Józef Smoleński. Jaki był ulubiony koń Piłsudskiego? Pójście na wojnę nie było spełnieniem marzeń Kasztanki. Klacz półkrwi była płochliwa, nie znosiła tłumów i bardzo bała się dźwięków ostrzału artyleryjskiego. W nomenklaturze jeździeckiej konie tego typu określa się mianem „elektrycznych” – takich, które łatwo się denerwują. To jednak nie przeszkadzało Marszałkowi. W przekazach historycznych często podkreśla się wyjątkową więź łączącą tę dwójkę, a niektórzy twierdzą, że była podporządkowana wyłącznie jemu. Nie towarzyszyła mu jednak na co dzień: wbrew powszechnej opinii Piłsudski korzystał z niej prawie wyłącznie podczas oficjalnych przemarszów i defilad. Aleksandra Piłsudska z rozrzewnieniem wspominała głęboką relację łączącą jej męża z klaczą. Według niej odczuwali swoje nastroje i wzajemnie na siebie wpływali. Podczas gdy małżeństwo mieszkało w Sulejówku, Kasztanka na stałe przebywała w Mińsku Mazowieckim, w koszarach 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Stamtąd jednak przywożono ją co jakiś czas do Piłsudskiego, by mogła spędzić trochę czasu z Marszałkiem i z jego córkami. To niejedyna wybranka Piłsudskiego Komendant miał jeszcze drugiego konia. Klacz Minkę podarowali mu ułani Beliny-Prażmowskiego. Bardzo różniła się od Kasztanki – była mocno zbudowana i o maści skarogniadej, czyli ciemnobrązowej, o czarnych nogach, grzywie i ogonie. Swoje nieco prześmiewcze imię otrzymała od najdziwniejszych min, które potrafiła stroić za pomocą swoich nozdrzy i warg. Nie została jednak ulubienicą Naczelnika, a palmę pierwszeństwa do końca życia niosła Kasztanka. Jak zginęła Kasztanka? Józef Piłsudski przeżył swojego ulubionego konia. Kasztanka padła 23 listopada 1927 roku w trakcie transportu po defiladzie 11 listopada, podczas której ostatni raz towarzyszyła Marszałkowi. Złamała kręgosłup, więc jej ratunek był niemożliwy. Po śmierci została wypchana, jednak i ta „pamiątka” po koniu nie dotrwała do naszych czasów. Być może to i dobrze. Pamięć po niej jednak przetrwała. Nie tylko w głowach Polaków, ale także w końskiej krwi: Kasztanka dwukrotnie została mamą. Jej pierwszym potomkiem był siwy ogier Niemen, a w 1925 roku urodziła się klacz Mera, bardzo podobna do ulubienicy Piłsudskiego. Córka stała się kolejnym koniem służbowym Marszałka i – według niektórych historyków – to właśnie ona szła za jego trumną w 1935 roku. Być może to jednak tylko legenda. Źródła: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, polskieradio24.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zwierzęta w służbie niepodległości. Jak psy, konie i gołębie pomagały Polakom w walce?
Walka o niepodległość Polski to nie tylko bohaterstwo żołnierzy i konspiratorów. W cieniu wielkich bitew, na liniach frontu i w obozach wojskowych, służyły również zwierzęta – psy, konie i gołębie, które niosły pomoc, ratowały życie i przekazywały wiadomości. Ich lojalność i odwaga sprawiły, że stały się cichymi bohaterami polskiej wolności.
Historia odzyskania przez Polskę niepodległości zapisała się nazwiskami wielkich dowódców i żołnierzy. Jednak w cieniu tych postaci pozostali ci, którzy nie nosili mundurów, lecz równie wiernie służyli ojczyźnie. Zwierzęta – od wiernych psów, po konie artyleryjskie i gołębie pocztowe – odegrały w tym procesie rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać. W czasie wojen i powstań pomagały w łączności, transporcie, ratownictwie, a często także w podtrzymywaniu ducha walczących. Dziś, wspominając drogi do niepodległości, warto przypomnieć również te istoty, które z oddaniem towarzyszyły polskim żołnierzom w najtrudniejszych chwilach. Gołębie pocztowe w służbie Polski Podczas trwającego od września 1914 do marca 1915 oblężenia Twierdzy Przemyśl, gdy radiowe szyfry armii austro-węgierskiej zostały złamane, a łączność z dowództwem w Wiedniu praktycznie przestała istnieć, obrońcy musieli sięgnąć po alternatywne sposoby przekazywania informacji. W tej dramatycznej sytuacji nieocenioną rolę odegrały gołębie pocztowe – wysyłane z murów twierdzy i okolicznych punktów kontaktowych, przenosiły meldunki o położeniu wojsk i sytuacji na froncie. Jak podkreślają historycy, to właśnie dzięki nim udało się utrzymać łączność, mimo głodu, wysadzanych fortów i narastającego chaosu oblężenia. Chociaż twierdza ostatecznie upadła, wiadomości, które dotarły do sztabu, pozwalały lepiej koordynować działania i podtrzymywały morale obrońców. Choć w latach 1914–1915 formalnie Polska nie istniała, Galicja (w tym Przemyśl) była jednym z tych miejsc, gdzie Polacy z różnych formacji wojskowych zdobywali doświadczenia i organizacyjne umiejętności, które później okazały się niezbędne w procesie odbudowy niepodległego państwa. Nawet tak skromne działania, jak utrzymanie łączności w warunkach oblężenia, tworzyły fundament pod przyszłe struktury wojskowe i komunikacyjne odrodzonej Polski. Po odzyskaniu niepodległości te doświadczenia zostały zinstytucjonalizowane. 2 kwietnia 1925 roku Sejm II Rzeczypospolitej przyjął ustawę o gołębiach pocztowych, regulującą hodowlę, obrączkowanie, zezwolenia i ochronę ptaków. To był dowód, że młode państwo traktowało je jako ważny element systemu łączności „na wypadek wojny”. Gołębie szkolono w specjalnych gołębnikach wojskowych, uczono powrotów na długich dystansach, a meldunki umieszczano w małych, hermetycznych kapsułach przymocowanych do ich nóg. Przemierzając dziesiątki, a czasem setki kilometrów, stawały się żywym ogniwem w systemie komunikacji obronnej. Jak psy meldunkowe wspierały polskich żołnierzy? W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie zaczęło też konsekwentnie rozwijać wykorzystanie psów jako środka łączności. Był to bezpośredni rezultat doświadczeń wojennych, kiedy zniszczone linie i zawodna radiokomunikacja wymuszały poszukiwanie alternatywnych sposobów przekazu meldunków. Już w „Instrukcji Łączności dla Podchorążych” z 1924 roku wskazano, że „pies meldunkowy wymaga specjalnej tresury i surowej dyscypliny”, a jego skuteczność zależy od przywiązania do opiekuna i zdolności orientacji w terenie. W sytuacjach, gdy przewody telefoniczne były przerwane, to właśnie te zwierzęta przenosiły meldunki w tulejach przymocowanych do obroży, pokonując kilometry w trudnych warunkach frontowych. Doświadczenia te skłoniły dowództwo do opracowania regulaminów i procedur, które w połowie lat 20. stały się podstawą systemu szkolenia psów meldunkowych. W końcu dekady zostały one wpisane w etaty jednostek łączności i Korpusu Ochrony Pogranicza, co potwierdzało, że młode państwo potrafiło przekuć doświadczenia wojenne w trwałe rozwiązania organizacyjne. Dzięki temu psy meldunkowe zyskały status pełnoprawnych uczestników służby wojskowej – łączących instynkt, lojalność i dyscyplinę z precyzją działań, od których niejednokrotnie zależało powodzenie całych operacji. Konie w Wojsku Polskim Oczywiście jednym z filarów polskiej drogi do niepodległości były także konie. Od pierwszych szeregów Legionów, po młode Wojsko Polskie to właśnie one zapewniały mobilność armii – przewoziły ludzi, broń, amunicję i rannych. W surowych warunkach frontu wschodniego, gdzie błoto i brak dróg paraliżowały ruch, koń stał się symbolem wytrwałości i lojalności. Kawaleria dawała dowódcom szybkość manewru, a tabor konny pozwalał utrzymać łączność i zaopatrzenie. To czyniło z tych zwierząt nie tylko środek transportu, lecz pełnoprawnych towarzyszy walki. Szarża pod Rokitną z 13 czerwca 1915 roku stała się jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę konie odegrały w walce o niepodległość. Wtedy 2. szwadron II Brygady Legionów, dowodzony przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, ruszył na umocnione pozycje rosyjskie, torując piechocie drogę przez ostrzał. Choć wielu ułanów poległo, ich odwaga przeszła do legendy i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli poświęcenia polskiej kawalerii. Po odzyskaniu niepodległości konie nadal odgrywały kluczową rolę w armii. W czasie wojen o granice w latach 1919–1921 Wojsko Polskie dysponowało dziesiątkami pułków kawalerii i około setką kolumn taborowych, które odpowiadały za transport zaopatrzenia, ewakuację rannych i utrzymanie ciągłości marszów. Opieka weterynaryjna, planowanie przepraw i codzienne utrzymanie zwierząt stały się elementem wojskowej logistyki, bez której nie mogłaby funkcjonować żadna kampania. W ten sposób koń nie był jedynie symbolem romantycznej kawalerii, lecz realnym wsparciem armii, bez którego młode państwo nie mogłoby się rozwijać i bronić swojej niezależności. Źródła: Twierdza Przemyśl, Historia: Poszukaj, Światowy Związek Polskich Żołnierzy Łączności Zegrze, Polskie Radio Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Powstanie wielkopolskie nie miało nic wspólnego z romantycznym zrywem. Walka była dobrze zaplanowana
Powstanie wielkopolskie pozostaje w polskiej historii zrywem, który zakończył się pełnym sukcesem. Zwycięstwo było rezultatem zbiegu trzech czynników: przygotowania, wyczucia czasu oraz skuteczności w działaniu. Swoim triumfem, Wielkopolanie udowodnili, że pragmatyzm, dyscyplina i dalekowzroczna praca u podstaw mogą stać się najskuteczniejszą bronią w walce o niepodległość. Kiedy wybuchło powstanie wielkopolskie? Jak przebiegało? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Dlaczego Wielkopolska chwyciła za broń? Od spontanicznego zrywu do regularnej armii Koniec walk I wojna światowa właśnie się zakończyła. Wieczorem 26 grudnia 1918 roku, do Poznania przybył Ignacy Jan Paderewski. Jego wizyta stała się iskrą, która rozpaliła tlący się od dawna ogień. Powstanie wielkopolskie, które wybuchło niespełna dobę później, nie było romantycznym zrywem, a precyzyjnie skalkulowaną, doskonale zorganizowaną i ostatecznie zwycięską insurekcją, jedną z niewielu w historii Polski. Sukces Wielkopolan był kulminacją ponad stuletniej walki, prowadzonej nie tylko na polach bitew, ale także w sferze gospodarki, edukacji i świadomości narodowej. Dlaczego Wielkopolska chwyciła za broń? Po rozbiorach Polski, a zwłaszcza po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, Polacy w zaborze pruskim zostali poddani systematycznej i bezwzględnej polityce germanizacyjnej. Jej celem było całkowite wynarodowienie i wchłonięcie polskich ziem przez II Rzeszę. Działania te, prowadzone z żelazną konsekwencją przez kanclerza Ottona von Bismarcka, przybierały różne formy. Szczególnie dotkliwy okazał się Kulturkampf (walka o kulturę), oficjalnie skierowany przeciwko Kościołowi katolickiemu, ale w praktyce wymierzony w polskość. Władze pruskie dążyły do wyrugowania języka polskiego ze szkół, urzędów i życia publicznego, a także do przejęcia kontroli nad kształceniem i nominacjami księży. Germanizowano nazwy miejscowości, ulic, a nawet nazwiska. Równie dotkliwa była presja ekonomiczna. W 1885 roku rozpoczęto tzw. rugi pruskie – masowe wysiedlenia ponad 25 tysięcy Polaków, którzy nie posiadali obywatelstwa pruskiego, głównie robotników sezonowych i rzemieślników. Rok później, w 1886 roku, powołano Komisję Kolonizacyjną, której zadaniem był wykup ziemi z rąk polskich i osiedlanie na niej niemieckich kolonistów. Działania te wspierała propagandowo organizacja Hakata, która promowała niemiecką wyższość kulturową. Praca stała się bronią Systematyczna presja miała złamać polskiego ducha. Jak na ironię, wywoła odwrotny skutek. W odpowiedzi na wrogie działania, Wielkopolanie stworzyli unikatową strategię oporu, która stała się fundamentem przyszłego zwycięstwa – przyjęli strategię „pracy organicznej”. Pod tym pojęciem krył się aktywny program wzmacniania narodu od podstaw, oparty na postrzeganiu społeczeństwa jako żywego organizmu, w którym siła każdej części jest niezbędna dla przetrwania całości. Zamiast chwytać za broń, skupili się na budowaniu siły ekonomicznej i intelektualnej. Tworzyli gęstą sieć polskich banków, kółek rolniczych i towarzystw przemysłowych. Równolegle działały organizacje takie jak Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, które pod pozorem krzewienia sportu prowadziło szkolenie wojskowe. Ta wielopokoleniowa praca stworzyła społeczeństwo zamożne, zdyscyplinowane i świadome swojej tożsamości. Gdy padły pierwsze strzały, istniejące struktury niemal natychmiast przekształciły się w zalążki administracji cywilnej i wojskowej, co było bezpośrednim rezultatem dekad inwestycji w kapitał społeczny. Iskra, która wznieciła płomień Solidnie przygotowane społeczeństwo potrzebowało jeszcze „wyzwalacza”, motywującego do walki. Iskrą zapalną stała się wizyta Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu. 26 grudnia 1918 roku, światowej sławy artysta i orędownik niepodległości Polski przybył do stolicy Wielkopolski i zamieszkał w hotelu Bazar. Wizyta pianisty szybko zmieniła się w wielką manifestację patriotyczną. Przemówienie, które wygłosił do zgromadzonego tłumu, jeszcze bardziej podgrzało atmosferę. Zaniepokojone skalą demonstracji niemieckie władze, postanowiły zareagować siłą. 27 grudnia, przez miasto przemaszerował w prowokacyjnej paradzie 6. pułk grenadierów, zrywając polskie flagi i atakując polskie instytucje. To działanie okazało się wielkim błędem. Od spontanicznego zrywu do regularnej armii Około godziny 17:00 padły pierwsze strzały, a wkrótce potem zginął pierwszy powstaniec, Franciszek Ratajczak. Spontaniczne starcia błyskawicznie przerodziły się w regularną walkę. Niemcy, próbując zdusić polski entuzjazm, sami rozpoczęli powstanie, na które Wielkopolanie byli od dawna gotowi. Pierwsze dni powstania i zmiany w dowództwie Walki o stolicę Wielkopolski trwały zaledwie kilka dni. Już 28 grudnia powstańcy zdobyli kluczowe punkty strategiczne: Cytadelę i arsenał, zapewniając sobie dostęp do broni. Do 6 stycznia, cały Poznań znalazł się w polskich rękach. Wieści o sukcesach stały się sygnałem do działania dla całej prowincji, gdzie do walki przystąpiły m.in. Gniezno, Śrem i Wągrowiec. 28 grudnia, tymczasowym dowódcą mianowano kapitana Stanisława Taczaka. Sprawdził się w tej roli idealnie, w ciągu kilkunastu dni tworząc z luźnych oddziałów skoordynowany front. Jednak żeby stawić czoła regularnej armii niemieckiej, potrzebny był dowódca z większym doświadczeniem. Tę rolę odegrał generał Józef Dowbor-Muśnicki, który oficjalnie objął dowództwo 16 stycznia 1919 roku. Nowy wódz wprowadził żelazną dyscyplinę i ogłosił przymusowy pobór, profesjonalizując siły powstańcze. Walki na prowincji Po opanowaniu Poznania, ciężar walk przeniósł się na prowincję. Na froncie północnym toczyły się zacięte boje o kontrolę nad liniami kolejowymi. Powstańcy odnieśli ważne sukcesy, wyzwalając Inowrocław i Szubin. Szczególnie krwawy przebieg miały walki o Chodzież. Z kolei na froncie południowym i zachodnim, starcia miały charakter bardziej pozycyjny, tocząc się w rejonie Leszna, Rawicza i Zbąszynia. Zdobycie Ławicy Jedną z najbardziej spektakularnych akcji było zdobycie niemieckiego lotniska w Ławicy. 6 stycznia 1919 roku, w ręce powstańców wpadło kilkadziesiąt sprawnych samolotów i magazyny z setkami kolejnych maszyn w częściach. Wartość przejętego sprzętu oszacowano na 160-200 milionów marek, co było największą wojenną zdobyczą w historii polskiego oręża i stało się symbolicznym aktem narodzin polskiego lotnictwa. Zwycięstwo nie byłoby możliwe bez masowego zaangażowania całego społeczeństwa. Ogromną rolę odegrały kobiety, działające w służbach sanitarnych, łączności i zaopatrzeniu, i kolejarze, którzy zapewnili sprawny transport wojsk. Koniec walk 16 lutego 1919 roku w Trewirze podpisany został układ, na mocy którego rozejm między państwami ententy a Niemcami został przedłużony. Dzięki sukcesom powstańców i dyplomacji Paderewskiego, na kategoryczne żądanie francuskiego marszałka Ferdynanda Focha do tekstu rozejmu wpisano punkt nakazujący Niemcom zaprzestanie walk w Wielkopolsce. Był to dyplomatyczny przełom. Rozejm w Trewirze formalnie zakończył główną fazę walk, ale co najważniejsze – umiędzynarodowił konflikt. Armia Wielkopolska została de facto uznana za siłę sojuszniczą, a sprawa przynależności regionu przestała być wewnętrznym problemem Niemiec. Ostateczne decyzje dotyczące granic odrodzonej Polski miały zapaść podczas konferencji pokojowej w Paryżu. Zwycięskie powstanie miało tu decydujące znaczenie. Wyzwalając niemal całą prowincję, Wielkopolanie przedstawili aliantom dokonany fakt, którego polityczne zignorowanie było praktycznie niemożliwe. Wpływ zwycięstwa na postanowienia traktatu wersalskiego Sukces militarny był najdobitniejszym dowodem na wolę miejscowej ludności do przyłączenia się do Polski, co wzmocniło pozycję negocjacyjną polskiej delegacji. Argumenty historyczne i etniczne zostały poparte siłą militarną i sprawną administracją, działającą na wyzwolonych terenach. W rezultacie, postanowienia traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 roku w dużej mierze usankcjonowały zdobycze powstańcze, przyznając Rzeczypospolitej niemal całą Wielkopolskę. Solidne wzmocnienie dla fundamentów II Rzeczypospolitej Włączenie Wielkopolski do granic Rzeczypospolitej okazało się ogromnym wzmocnieniem dla odradzającego się państwa. Armia Wielkopolska, licząca w szczytowym momencie ponad 100 tys. doskonale wyszkolonych i wyposażonych żołnierzy, stała się jedną z najlepszych i najnowocześniejszych formacji Wojska Polskiego. Jej weterani odegrali kluczową rolę w późniejszych walkach o granice. Także w kontekście gospodarczym przyłączenie jednego z najbogatszych regionów dawnego zaboru pruskiego okazało się bezcenne. Nowe państwo zyskało nowoczesne rolnictwo i przemysł. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
Kolejny sezon „1670” bije rekordy popularności na Netflixie, a wiele osób ocenia serial jako najlepszą polską produkcję komediową ostatnich lat. Przygody Jana Pawła Adamczewskiego to jednak nie tylko okazja do śmiechu, ale także zainteresowania się historią Polski XVII wieku. Tło historyczne serialu jest bardzo ciekawe i warto je poznać, by móc docenić „smaczki” ukryte w produkcji.
Spis treści: Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Barok, sarmaci i polska wieś Pełen śmiechu i żartów serial „1670” rozgrywa się w gorącym okresie w historii Polski. Dla Rzeczypospolitej XVII wiek to stulecie wojen: nasz kraj uwikłany był w konflikty z niemalże wszystkimi sąsiadami, a wiele części królestwa zostało zniszczone. A zamawiano przecież pomyślność dla Polski! Wojny miały bezpośredni wpływ na losy polskiej szlachty epoki baroku, które sportretowane są w serialu. Co warto wiedzieć? Przygotujcie się na drobne spojlery. Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem Główną osią 2. sezonu serialu są dożynki królewskie, na których ma pojawić się sam monarcha. Kto rządził w tym czasie Rzeczpospolitą? Ponad 80-letnie panowanie pochodzących ze Szwecji Wazów zakończyło się w 1668 roku, kiedy abdykował a następnie zmarł Jan II Kazimierz Waza. Nie cieszył się on dużą popularnością, a jego rządy przypadły na czas brutalnych wojen z Kozakami, Moskwą czy potopu szwedzkiego wynikającego między innymi ze sporów dynastycznych wewnątrz rodziny Wazów. W 1670 królem Polski jest Michał Korybut Wiśniowiecki – polski król, magnat wybrany na zasadzie wolnej elekcji i jednocześnie według historyków jeden z najgorszych monarchów w historii Polski. Jego panowanie to czas wewnętrznej anarchii szlachty – co możemy zobaczyć w serialu – a także wielkiej wojny z Imperium Osmańskim. Zginął przedwcześnie w 1673 roku, przygotowując się do zerwania traktatu pokojowego z Turkami. „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Sam Jan Paweł Adamczewski mówi w serialu, że pochodzi z „pokolenia traumy potopu szwedzkiego”. Nie da się ukryć, że na szlachcicach epoki baroku wojna ze Szwedami odcisnęła wyraźne piętno. Brutalny najazd Skandynawów dowodzonych przez króla Karola X Gustawa (również Wazę) rozpoczął się w 1655 roku i zakończył pełnym sukcesem. Szwedzi wyruszyli na Rzeczpospolitą na flocie złożonej z 39 okrętów, na ląd schodząc w Szczecinie, który od kilkudziesięciu lat znajdował się wtedy pod ich kontrolą. Inwazja nie była trudna, bo niebronione granice stały otworem – zbuntowana przed królem szlachta odmawiała uchwalenia nowych podatków, a wojska uwikłane były w wojnę z Moskwą. Powody potopu – czemu Szwedzi zaatakowali? Przyczyna ataku Szwecji na Polskę była prosta: Jan II Kazimierz Waza, król Polski, wciąż utrzymywał, że jest legalnym królem skandynawskiego państwa. Pozwalał sobie nawet na afronty dyplomatyczne, mimo że większość polskich wojsk znajdowała się na wschodzie kraju. Karol Gustaw widział więc okazję na łatwe zwycięstwo i miał wyraźny, propagandowy powód do wojny. Szwedzi dosłownie „zalali” tereny Korony. Zbuntowana szlachta nie podejmowała wielkich walk, a król został w końcu wygnany z kraju. Przełomowa okazała się dopiero obrona Jasnej Góry, która podniosła morale Polaków i pozwoliła wygnać Skandynawów z kraju w roku 1656. Zanim to jednak nastąpiło, dokonali oni największej grabieży w dziejach Polski. Nie ma się więc co dziwić, że w serialu na każde wspomnienie Szwedów szlachcice spluwają. Łagodnie mówiąc – nie przepadali za najeźdźcami. Od zakończenia wojny minęło 10 lat – w 1660 roku podpisano pokój w Oliwie. Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Wszyscy słyszeliśmy o słynnej Odsieczy Wiedeńskiej, kiedy to w 1683 roku król Polski Jan III Sobieski wygnał Turków spod obecnej stolicy Austrii. W czasach Jana Pawła Adamczewskiego konflikt z Osmanami nie był jednak w tak zaawansowanej fazie. W pierwszym odcinku 2. sezonu widzimy sarmatów w Turcji na negocjacjach w Al-Inkluziw. Chociaż nazwa miejscowości to oczywisty żart, to w 1670 roku relacje między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim zdecydowanie były napięte. O ile wątpliwa jest możliwość wizyty w Turcji podrzędnego polskiego szlachcica, to ukazany na ekranie temat rozmów z Osmanami mógł być dosyć trafiony. Dotyczyły one statusu Kozaków (którzy wówczas uznali nad sobą zwierzchnictwo Turcji), popierania Habsburgów oraz Mołdawii, która była niegdyś lennem Polski, a na którą Osmanie mieli chrapkę. I chociaż umowa dyplomatyczna wynegocjowana przez Jana Pawła określana jest sukcesem, to rzeczywistość była nieco bardziej brutalna. Turcy zaatakowali Rzeczpospolitą w 1672 roku, co rozpoczęło krwawą wojnę. Po początkowych zwycięstwach ponieśli oni klęskę pod Chocimiem z rąk hetmana Jana Sobieskiego – pojawiającego się z resztą w serialu – późniejszego króla Polski. Między innymi to wydarzenie otworzyło mu drogę do korony po zmarłym Wiśniowieckim. Osmani, dzięki męstwu i geniuszowi strategicznemu, ochrzcili go nawet „Lwem Lechistanu”. Barok, sarmaci i polska wieś „1670” jest świetnym sposobem na zainteresowanie szerszej publiczności historią baroku w Polsce – warto pamiętać, że historia ta nie dzieje się w średniowieczu, które skończyło się w Europie w 1453 roku w związku z upadkiem Konstantynopola. Serial w nieco krzywym zwierciadle pokazuje przywary polskiej szlachty, w której jak w lustrze możemy przejrzeć się wszyscy – współcześni Polacy. Warto jednak znać szersze tło historyczne przedstawionych na ekranie wydarzeń i zdawać sobie sprawę, że prezentowana na nim satyra nie zawsze jest zgodna z prawdą historyczną. Źródło: Netflix, wielkahistoria.pl, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ignacy Jan Paderewski – pianista, kompozytor, patriota i mąż stanu
Na przełomie XIX i XX wieku był bez wątpienia jednym z najbardziej znanych Polaków na świecie. To dzięki niemu prezydent USA Woodrow Wilson wstawił się za powołaniem do życia wolnej, niepodległej Polski. A chociaż talent polityczny Ignacego Jana Paderewskiego niemal dorównywał temu muzycznemu, to „Lew Paryża” widział w sobie kompozytora, nie polityka.
Spis treści: Dom rodzinny Ignacego Paderewskiego Nauka w Instytucie Muzycznym Koncerty na wielkich scenach świata Wejście do polityki Powrót do Polski Ignacy Jan Paderewski urodził się na Podolu, we wsi Kuryłówka, gdzie znajdował się niewielki majątek Paderewskich. Przyszedł na świat prawdopodobnie 6 listopada 1860 r., choć niektórzy przesuwają datę jego narodzin nawet do 25 października. Matka przyszłego kompozytora zmarła kilka miesięcy po narodzinach syna, a jedynym opiekunek małego Ignacego i jego starszej siostry został ojciec – Jan Paderewski. Dom rodzinny Ignacego Paderewskiego W domu kultywowana była tradycja patriotyczna – powstańcza. Jan Paderewski był powstańcem styczniowym, który po upadku powstania spędził rok w więzieniu w Kijowie. Natomiast pierwszym i jednym z najważniejszych nauczycieli młodego Ignacego został Michał Babiński. Ten weteran powstania listopadowego uczył przyszłego premiera historii, geografii, literatury polskiej i języka francuskiego. Muzyki Ignacy początkowo uczył się sam, grając na rodzinnym fortepianie. Wiele lat później pisał: „Pochodzę z niezamożnej starej szlacheckiej rodziny. Takich rodzin w dawnej Polsce było wiele tysięcy”. Postępy muzyczne i niewątpliwy talent dostrzeżony również poza rodziną sprawiły, że Jan Paderewski zgodził się na wyjazd syna do Warszawy. Nauka w Instytucie Muzycznym Przyszły premier przybył do Warszawy w wieku 12 lat, by przez sześć lat uczyć się gry na fortepianie oraz kompozycji. Do egzaminu w Instytucie Muzycznym podszedł w czerwcu 1878 r. Już wówczas, poza Koncertem e-moll Edwarda Griega, zagrał również własną kompozycję. Pozwoliło mu to podjąć pracę w tymże Instytucie jako nauczyciel fortepianu w klasie „niższej”. Również tam poznał swoją pierwszą żonę Antoninę Korsakównę. Niestety, małżeństwo trwało zaledwie rok. Kobieta zmarła kilka dni po urodzeniu jedynego dziecka Paderewskiego, syna Alfreda. On też nie miał wiele szczęścia. Chorował na paraliż dziecięcy i dożył niespełna 20 lat. Większość z nich z dala od robiącego karierę ojca, podrzucany rodzinie i znajomym na wychowanie. Po śmierci żony Paderewski zdecydował, że bardziej niż pianistą pragnie być kompozytorem i w 1882 r. wyjechał do Berlina na studia kompozytorskie. Jego autorski koncert, który zagrał w Berlinie, został dobrze oceniony zarówno przez publiczność, jak i takie autorytety, jak Joseph Joachim czy Anton Rubinstein. Ignacy Jan Paderewski regularnie koncertował w każdym miejscu, w jakim się zalazł. W 1884 roku w Zakopanem poznał cieszącą się światową sławą Helenę Modrzejewską, która już na zawsze stanie się jego przyjaciółką i wsparciem. To dzięki koncertowi z nią pozyskał pieniądze, które pozwoliły mu spełnić marzenie – wyjechać do Wiednia, by tam uczyć się u sławnego Teodora Leszytyckiego. Leszetycki tak mówił o swoim uczniu: „To wielkie serce – wielka głowa i niezmierzony hart woli. Będzie on genialnym artystą do końca życia, gdyż ma charakter, gdyż poza pracą umiał nie widzieć, nie znać innych celów. Przez cztery lata kształcił się u mnie, z tych dwa poświęcił wyłącznie pięciopalcówkom, aż wreszcie zdobył to, co nazywamy techniką. Po technice pracowaliśmy nad wyrobieniem stylu, to znaczy w moim pojęciu nad pogodzeniem indywidualności wirtuoza z intencjami kompozytora”. Koncerty na wielkich scenach świata Przełomowym momentem w karierze muzyka był jego debiut paryski, który miał miejsce w paryskiej Sali Erarda 3 marca 1888 r. Koncert ten okrzyknięto sensacją sezonu. Po nim Paderewskiego zaczęto nazywać „lwem Paryża”, okrzyknięto go też „drugim Chopinem”. Paderewski koncertował też w Londynie, grał nawet przez samą królową Wiktorią, która ponoć wyjątkowo ceniła talent Polaka. Jednak największą sławę i pieniądze przyniosły mu Stany Zjednoczone. Udał się za ocean jesienią 1981 roku. Już 17 listopada zagrał tam swój pierwszy koncert, od razu w Carnegie Hall – wówczas dopiero co otwartej sali w Nowym Jorku, która po dziś dzień pozostaje jedną z kilku najważniejszych i najbardziej prestiżowych sal koncertowych świata. Paderewski aż osiemnaście razy odwiedził Stany Zjednoczone, które odegrały wyjątkowo ważną rolę zarówno w jego działalności artystycznej, jak i politycznej. Muzyk koncertował również w Australii, Nowej Zelandii, krajach Ameryki Południowej oraz we wszystkich państwach Europy, a także w Rosji. W dodatku spełniło się jego marzenie: był postrzegany nie tylko jako wybitny pianista, ale również jako utalentowany kompozytor. Pewnego wieczoru w nowojorskiej Metropolitan Operze odbywała się premiera jego opery „Manru” – pierwszej opery polskiego twórcy wystawionej w tej renomowanej instytucji – podczas gdy on sam dawał koncert w tym czasie w innej nowojorskiej sali koncertowej. Wejście do polityki Można powiedzieć, że wszystko zaczęło się od bitwy pod Grunwaldem. W 1908 roku Paderewski zamówił u Antoniego Wiwulskiego pomnik mający upamiętnić to wielkie zwycięstwo. Stojący do dziś naprzeciwko Barbakanu w Krakowie monument został odsłonięty w 1910 roku w obecności tysięcy ludzi. Paderewski wygłosił wtedy przemówienie o zdecydowanym charakterze niepodległościowym. Na wiadomość o głodzie panującym na terenach polskich w trakcie I wojny światowej rozpoczął intensywną działalność dyplomatyczną na rzecz Polski, m.in. organizując pomoc dla ofiar wojny i zakładając komitety w Paryżu, Londynie i Szwajcarii. Pragnąc zorganizować skłóconą polonię amerykańską, wyjechał w 1915 roku do USA. Dzięki swoim szerokim znajomościom nawiązał kontakt z doradcą prezydenta Wilsona, a dzięki niemu z samym prezydentem. Potrafił na tyle zaciekawić prezydenta historią Polski i ówczesną sytuacją nieistniejącego kraju, że ten wplótł sprawę Polski w tzw. 14 punktów Wilsona, które stały się podstawą późniejszego traktatu wersalskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Paderewski, namawiany przez Brytyjczyków i na pokładzie ich statku wojennego, powrócił do kraju. 26 grudnia 1918 roku pojechał do Poznania, gdzie został entuzjastycznie przyjęty przez miejscową ludność. Jego przyjazd stał się bezpośrednim impulsem do wybuchu zwycięskiego powstania wielkopolskiego. Powrót do Polski 4 stycznia już w Warszawie Paderewski spotkał się z Józefem Piłsudskim. Podjął się roli mediatora między Piłsudskim a obozem Dmowskiego. 16 stycznia objął stanowisko premiera i ministra spraw zagranicznych. Wraz z Dmowskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu, tej samej która zakończyła się podpisaniem traktatu wersalskiego. Mimo sukcesów dyplomatycznych jego rząd spotkał się z krytyką i był traktowany jako tymczasowy, dlatego w grudniu 1919 roku zrezygnował ze stanowiska i wyjechał do Szwajcarii. Rozczarowany polityką Paderewski wrócił do swojej willi Riond-Bosson, gdzie znów poświęcił się muzyce. Koncertował, wspierał młodych pianistów i organizował kursy mistrzowskie. Współpracował też przy wydaniu „Dzieł wszystkich Fryderyka Chopina” i wystąpił w filmie „Sonata księżycowa”. To dzięki niemu do dziś wiemy, jak wyglądał i grał mistrz. Po wybuchu II wojny światowej zaangażował się ponownie w działalność patriotyczną – organizował pomoc, przemawiał, apelował o wsparcie dla Polski. W 1940 roku wyjechał do USA, gdzie w 1941 obchodzono jubileusz jego debiutu. Zmarł 29 czerwca 1941 r. w wieku 80 lat. Pochowano go wówczas na cmentarzu Arlington. Ale zgodnie z wolą artysty, jego prochy wróciły do wolnej Polski w 1992 r. Ignacy Jan Paderewski był nie tylko wybitnym artystą, ale też rzecznikiem sprawy polskiej, który nie obawiał się wykorzystywać swojej sławy dla dobra ojczyzny. Był też wielkim filantropem. W testamencie wyraził wdzięczność przyjaciołom, przebaczył krzywdy, lecz potępił tych, którzy dla własnych korzyści szkodzili Polsce. Jego spuścizna – artystyczna i polityczna – pozostaje trwałym dziedzictwem kultury i historii. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rzeź wołyńska była jedną z największych zbrodni w historii. Ukraińscy nacjonaliści nie mieli litości
Rzeź wołyńska – haniebne ludobójstwo dokonane na Polakach – do dziś jest otwartą, jątrzącą się raną na tkance polsko-ukraińskich relacji. W 1943 roku ukraińscy nacjonaliści obrali sobie za cel wyniszczyć polską ludność na ziemiach, które uważali za swoje. Ich ofiarami padli niewinni cywile – mężczyźni, kobiety, a nawet dzieci, w tym niemowlęta. Do dziś nie udało się określić liczby ofiar. Według różnych szacunków, w serii masowych mordów życie straciło od 80 do 100 tys. mieszkańców Wołynia i Galicji Wschodniej.
Spis treści: Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Ludobójstwo dokonane na Polakach Wielu ukraińskich historyków nadal nie przyznaje, że rzeź wołyńska była niczym innym niż jednoznacznym aktem ludobójstwa. W ich narracji tragiczne wydarzenia, do których doszło w latach 1943–1945, nie były zaplanowanymi czystkami etnicznymi, a spontanicznymi, samowolnymi aktami niewielkiej grupy ekstremistów. Sam Stepan Bandera przez niektórych nadal jest postrzegany jako symbol walki o niepodległość Ukrainy. Bez względu na argumentację, fakty są inne. Ludobójstwo pozostaje ludobójstwem. Rzeź wołyńska była planowanym działaniem, następstwem rozkazów, a Bandera to nie bohater, a zbrodniarz. Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Relacje polsko-ukraińskie rozpoczęły się na długo przed powstaniem Ukrainy. W połowie XIII wieku najazd Mongołów doprowadził do upadku Rusi Kijowskiej. W następstwie tego, 100 lat później Wołyń i okoliczne ziemie znalazły się pod panowaniem Kazimierza Wielkiego. Dwa stulecia później, na mocy unii lubelskiej część ukraińskich ziem została włączona do Korony Polskiej. Na przestrzeni wieków, Polacy i Ukraińcy żyli obok siebie jak jeden naród i stali ramię w ramię w wielu ważnych chwilach. Oczywiście, bywały między nami spory, nie tylko mniejsze, o charakterze lokalnym. Przykładem niech będzie powstanie kozactwa i ukraińskiego chłopstwa pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego. Jednak mimo wielu konfliktów, nasze stosunki przez wiele stuleci można było określać jako co najmniej poprawne, mimo że idea Rzeczypospolitej Trojga Narodów, która miała być odpowiedzią na powstanie Chmielnickiego, nie doczekała się realizacji. Niespełniony projekt polityczny jasno jednak dowodził, że zjednoczenie narodów polskiego i ukraińskiego na zasadach równości było żywą i jakże ważną ideą. Co więc zmieniło się w naszych relacjach, że kilkaset lat później doszło do krwawego pogromu polskiej ludności? Wzrost nacjonalistycznych nastrojów Ukraińscy nacjonaliści zaczęli dochodzić do głosu już po upadku powstania styczniowego. Zwolennicy powołania odrębnego państwa głośno manifestowali swoje żądania, jednak ich plany nie spotkały się z poparciem chłopów, którzy byli skupieni przede wszystkim na sprawach lokalnych. To, do jakiego narodu byli zaliczani, nie miało dla nich większego znaczenia, nie widzieli więc potrzeby powoływania odrębnego państwa. Przynajmniej na początku, bo zwolennicy idei narodów sięgnęli w końcu po argument, który już u zarania cywilizacji dzielił ludzi – religię. Większość Polaków wyznawała katolicyzm, z kolei Ukraińcy – prawosławie lub grekokatolicyzm. Stwierdzenie, że różnice religijne zaczęły odznaczać się dopiero w XIX wieku byłoby nieprawdą, bo problem zrozumienia religijnego między przedstawicielami różnych wyznań istniał już w XIV wieku i nasilił się po unii brzeskiej. Jednak dla większości kwestie wyznaniowe nie były dużym problemem, czego dowodzą mieszane małżeństwa, które w tamtym czasie nie były niczym niezwykłym. Dopiero pod wpływem działania nacjonalistów religia stała się powszechnie uznawanym wyznacznikiem narodowości. Kolejnym czynnikiem, mającym poróżnić Polaków i Ukraińców, była pozycja społeczna mieszkańców Galicji Wschodniej, gdzie większość stanowili Ukraińcy. Polacy uzyskali autonomię i mogli powołać organ władzy ustawodawczej, Sejm Krajowy, a większość ziem znajdowała się w polskich rękach. Ukraińcy też chcieli decydować o sobie, jednak habsburski władca nie dał im takiej możliwości. Ich gniew nie skupiał się jednak na zaborcy, a na Polakach. Sytuacja po I wojnie światowej Jeden z najkrwawszych konfliktów w dziejach, który rozpętał się w 1914 roku, całkowicie zmienił układ sił w Europie. Klęska państw zaborczych dała możliwość sięgnięcia po niepodległość, zarówno Polakom, jak i Ukraińcom. Oba narody przedstawiały jednak roszczenia wobec tych samych terenów. Po wojnie powstały dwa państwa ukraińskie – na ziemiach zaboru rosyjskiego Ukraińska Republika Ludowa (w 1917 roku) i na ziemiach austriackich Zachodnioukraińska Republika Ludowa (w 1918 roku). O ile z pierwszym z wymienionych krajów nasze stosunki były poprawne (w 1920 roku wspólnie stanęliśmy do walki przeciwko bolszewikom), to z ZURL II Rzeczpospolita starła się już w 1918 roku. Przedmiotem konfliktu była Galicja Wschodnia. Konsekwencje traktatu ryskiego W 1921 roku doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Przeciwko II RP opowiadały się już obie Ukrainy. Przyczyną był podpisany w Rydze traktat pokojowy, kończący wojnę polsko-bolszewicką, na mocy którego uregulowane zostały wschodnie granice Polski. Nie ulega wątpliwości, że pokój był potrzebny państwu, które dopiero odzyskało niepodległość. Ukraińcy widzieli jednak w tym działaniu zdradę i nic dziwnego. Wyczerpana wojną Polska nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy. Przedstawiciele prawicowych stronnictw, z których w większości składała się delegacja, wycofali uznanie dla URL, mimo podpisanej rok wcześniej umowy sojuszniczej. Endecja opowiedziała się za włączeniem dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów do odradzającego się państwa. W rezultacie ukraińskie tereny zostały podzielone między Polskę i bolszewicką Rosję. W naszych granicach znalazło się ok. 5 milionów Ukraińców. Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Choć konstytucja gwarantowała równość wszystkim obywatelom, należy przyznać, że polska polityka wobec mniejszości ukraińskiej w okresie międzywojennym balansowała gdzieś na granicy asymilacji, pojednania i represji. Ukraińcy mieli zagwarantowaną autonomię religijną i polityczną. Mimo to nie jest tajemnicą, że w tamtym czasie żaden przedstawiciel mniejszości nie zajmował w administracji wysokiego stanowiska. Liczba ukraińskich szkół była systematycznie ograniczana. Nie wydano zgody na powołanie ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie, jednak nie można powiedzieć, że Polska zmierzała do wynarodowienia Ukraińców. Zrobiono wiele w imię dobrych relacji, a przykładem niech będzie działalność Henryka Józewskiego. Wojewoda wołyński podkreślał potrzebę tworzenia polskich szkół z obowiązkową nauką języka ukraińskiego. Był orędownikiem pojednania przez edukację, a urzędników, którzy byli przychylni mniejszości, było więcej. Do pojednania dążyło także wielu Ukraińców. Przykładem takich działań jest wymierzona w ZSRR współpraca środowiska skupionego wokół Symona Petlury z polskim wywiadem. Nie brakowało jednak także tych, którzy nie widzieli szans na pokojowe współistnienie. Terror drogą do niepodległości Zwolennicy oderwania Galicji Wschodniej od Polski skupiali się wokół Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) – paramilitarnego tworu, którego celem było prowadzenie akcji sabotażowych i dokonywanie zamachów. To właśnie oni odpowiadali za nieudaną próbę likwidacji Józefa Piłsudskiego. Z większym powodzeniem przeprowadzali akcje podkładania bomb pod polskie posterunki policji i stacje kolejowe. Podpalali gospodarstwa i... likwidowali swoich rodaków, którzy opowiadali się za zgodą. Łącznie przeprowadzili ponad 300 akcji, sfinansowanych przez niemiecki wywiad. Powstanie radykalnej organizacji nacjonalistycznej W tamtym czasie wyrastało już nowe pokolenie ukraińskich narodowców. To oni w 1929 roku powołali do życia skrajnie prawicową Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednocząc UWO z mniejszymi organizacjami. Radykalny OUN całkowicie wykluczał polsko-ukraińskie pojednanie. Organizacja za cel postawiła sobie walkę z Polską i to założenie realizowała nie przebierając w środkach. W ramach swoich działań, członkowie OUN przeprowadzili udany zamach na Tadeusza Hołówkę, posła, który głośno mówił o konieczności pokojowego współistnienia narodów ukraińskiego i polskiego. 29 sierpnia 1931 roku trafiło go sześć pocisków, wystrzelonych przez dwóch sprawców. Cztery trafiły go w głowę, dwa w okolicę obojczyka. Aresztowanie Stepana Bandery W 1933 roku kierownictwo Egzekutywy Krajowej OUN objął Stepan Bandera, absolutny przeciwnik nawiązywania jakichkolwiek stosunków z Polską. Pod jego przywództwem akty przemocy przybrały na sile i intensywności. Polskim władzom zależało na uspokojeniu nastrojów, ale nie kosztem otwartej walki z nacjonalistami. To się udało. Polscy żołnierze dokonywali aresztowań, ale działania te nie pociągały za sobą ofiar. W ręce funkcjonariuszy trafiło ok. 800 członków OUN. Na liście aresztowanych znalazł się także Stepan Bandera. Za zorganizowanie zamachu na ministra Bronisława Pierackiego został skazany na śmierć, jednak wyrok ten został zamieniony na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Seria aresztowań na jakiś czas powstrzymała działania OUN, jednak sama organizacja istniała nadal. Mało tego, uznany za więźnia politycznego Bandera zyskał nowych zwolenników, gotowych walczyć za swojego przywódcę i Ukrainę. Okazję ku temu zyskali już w 1939 roku. Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Po ataku Niemiec na Polskę, w obliczu pogarszającej się sytuacji na froncie i bombardowań więzień, wielu skazańców odzyskało wolność, w tym także Stepan Bandera. Ukraińscy nacjonaliści już wcześniej utrzymywali kontakt z III Rzeszą. Gdy hitlerowcy podeszli pod Lwów, bojówki OUN uaktywniły się z pełną mocą. Za przyzwoleniem Niemców, Ukraińcy stopniowo zaczęli opanowywać Wołyń. Wojsko Polskie natychmiast ruszyło na pomoc Polakom. Wówczas nie było już mowy o bezkrwawych rozwiązaniach. Gdy 17 września agresję na Polskę przypuściło ZSRR, żołnierze musieli jednak skupić się na obronie kraju przed innym wrogiem. Rosjanie nie omieszkali wykorzystać ukraińskich nacjonalistów do swoich celów. Radzieccy agenci przekonali narodowców, by ci wzięli na cel także polskie elity. Rozpoczęły się ataki na dworki. Ginęli ziemianie, a także ludzie, którzy na wschodzie szukali schronienia. Płonęła wieś za wsią. W tamtym czasie na Wołyniu i w Galicji zginęło ok. 3 tys. Polaków, a to był jedynie wstęp do rzezi, która miała odbyć się niebawem. Walka w imię III Rzeszy Bezwzględni nacjonaliści byli wyjątkowo pożyteczni dla okupanta, więc Niemcy umiejętnie podsycali wzajemną niechęć Polaków i Ukraińców. Na okupowanych terenach przyznali tym drugim liczne przywileje, pozyskując w ten sposób ich lojalność. Stwarzali też Ukraińcom liczne okazje do zemsty na naszym narodzie. Jeszcze w 1930 roku powołana została Ukraińska Policja Pomocnicza – kolaboracyjna formacja, całkowicie podległa okupantowi. W 1940 roku doszło do rozłamu w strukturach Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. OUN podzielił się na dwa odłamy: OUN-B pod przywództwem Stepana Bandery i OUN-M pod przywództwem Andrija Melnyka. Po ataku Niemiec na związek Radziecki, Banderowcy zaangażowali się w walkę z Rosjanami i mordowanie Żydów. Nie znaczy to jednak, że nie zagrażali już Polakom. Mamieni wizją niepodległego państwa, Ukraińcy wiernie służyli zaborcy, jednak dość szybko przekonali się, ile warte są niemieckie obietnice. Niemcy podzielili zajęte tereny między III Rzeszę a Rumunię. Stepan Bandera i premier Jarosław Stećko trafili do obozu koncentracyjnego, podobnie jak wielu innych członków OUN. Na Ukrainie zapanowały rządy terroru, a mimo to OUN nadal dążył do porozumienia z Niemcami. Żeby odbudować „przyjaźń” z okupantem, banderowcy wznowili akcje wymierzone przeciwko Polakom. UPA zbrojnym ramieniem OUN Do tamtej pory OUN unikał tworzenia własnych oddziałów partyzanckich, w obawie, że przez Niemców zostanie to odebrane za prowokację. Po masowych aresztowaniach zmienili jednak podejście do tej kwestii. W drugiej połowie 1942 roku powstały struktury partyzanckie – Wojskowe Oddziały OUN-SD – które później przyjęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), od zbrojnych oddziałów Tarasa Borowcia. Preludium rzezi 9 lutego 1943 roku banderowcy pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka wyruszyli do Parośli I. Tam podali się za sowieckich partyzantów. Zażądali od mieszkańców strawy, a gdy napełnili żołądki, wyjawili, że planują atak na pobliską trasę kolejową. Był to sprytny podstęp. Stwierdzili, że jeżeli Polacy nie pozwolą się związać, okupant pomyśli, że to oni stali za akcją. Gdy mieszkańcy osady przystali na to, rozpoczęła się istna rzeź. W sąsiedniej wsi zginęli kolejni niewinni cywile. Ludobójstwo dokonane na Polakach Co zadecydowało o rozpoczęciu eksterminacji polskiej ludności cywilnej? Niektórzy są zdania, że szalę przeważyła zainicjowana przez Niemców interwencja Batalionu 202 z Krakowa, który miał rozprawić się z ukraińskimi buntownikami. To nieprawda. Podległe Niemcom polskie oddziały rozpoczęły pacyfikację w czasie, gdy pogrom cywili już trwał. Bez względu na przyczynę, faktem jest, że kierownictwo OUN zdecydowało, że korzystniej będzie zabić Polaków niż ich przesiedlić. Rozkaz czystki etnicznej wydali Dmytro Klaczkiwski „Kłym Sawur”, Wasyl Iwachow i Iwan Łytwynczuk. Pogrom Polaków na wielką skalę rozpoczął się w marcu 1943 roku. W nocy z 26 na 27 marca banderowcy zaatakowali Lipniki. Zginęło wówczas 179 Polaków. W kolejnych dniach nacjonaliści docierali do kolejnych osad. W każdym ataku ginęło przynajmniej kilkunastu cywili. Najgorsze miało jednak dopiero nadejść. Krwawa niedziela Klaczkiwski zaplanował zmasowane uderzenie na polskie osady, które miało nastąpić w dniach od 10 do 12 lipca. Kluczową datą była niedziela 11 lipca. Ukraińcy postanowili zaatakować Polaków modlących się w kościołach, by w jak najkrótszym czasie zabić możliwie najwięcej ludzi. Banderowcy ostrzeliwali domy modlitwy z broni maszynowej i wrzucali granaty do środka. Tych, którzy przeżyli, dobijali. W ciągu niespełna trzech dni zaatakowali około 100 polskich miejscowości. Ofiary liczono w dziesiątkach tysięcy. Okrucieństwo Ukraińców wykraczało poza wszelką skalę Krwawa niedziela nie zakończyła pogromu. Morderstwa trwały nadal. W tym miejscu należy wspomnieć, że tylko nieliczni ginęli od pocisków. Większość nie miała tyle szczęścia. Metody Ukraińców były niezwykle brutalne, wręcz bestialskie. Byli okrutni do tego stopnia, że większość stosowanych przez nich metod uśmiercania Polaków po prostu nie nadaje do przytoczenia. Wystarczająco wymowny jest fakt, że niektórzy szukali ratunku u okupanta. Woleli trafić do niewoli lub dać się rozstrzelać niż zginąć w sposób, w jaki nikt nie powinien umierać. Polski odwet W odpowiedzi na działania banderowców, Armia Krajowa już w 1943 roku podjęła akcję odwetową. W ukraińskiej narracji często mówi się o tych wydarzeniach w kontekście ludobójstwa. To nieprawda. Działania AK, mimo że bezwzględne, nie zmierzały do likwidacji całej grupy etnicznej. Nie były wymierzone w kobiety i dzieci, a ich bilans nie był aż tak krwawy. Do 1945 roku z rąk polskich żołnierzy zginęło ok. 15 tys. Ukraińców. Nic nie usprawiedliwia rzezi Nie wszystko jest czarne lub białe. Nie ma wątpliwości, że wielu mieszkających w granicach Polski Ukraińców nie przedstawiało radykalnych poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to niech będzie fakt, że gdy w 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa, ponad 100 tys. Ukraińców walczyło ramię w ramię z polskimi żołnierzami. Około 7 tys. poległo na froncie. Wcześniej i później wielu opowiadało się za pojednaniem. Nie brakowało sprawiedliwych, którzy ostrzegali Polaków lub dawali im schronienie. Część z nich zapłaciła życiem za swoją postawę. Polacy nigdy nie byli kryształowi w stosunkach z Ukrainą. Zresztą to samo można powiedzieć o drugiej stronie. Nic jednak nie usprawiedliwia takiej zbrodni. Na Wołyniu i w Galicji ginęli cywile – mężczyźni, starcy, kobiety i dzieci. Umierali w niewyobrażalnych mękach, a ci, którzy przeżyli, do końca będą nosili piętno tamtych wydarzeń. Zabójstwa Polaków trwały do maja 1945 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Adam Mickiewicz kształtował polski romantyzm. Był nie tylko literackim geniuszem, ale także patriotą
Adam Mickiewicz, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu, nie był wyłącznie wybitnym poetą. W polskiej kulturze i historii zapisał się jako działacz wszechstronny – nauczyciel akademicki, publicysta, tłumacz, a nawet organizator i dowódca wojskowy. Jako że jego życie i twórczość nierozerwalnie splotły się z losami narodu w okresie zaborów, stał się światkiem historii i aktywnym uczestnikiem walki o zachowanie tożsamości narodowej. Poniżej przybliżamy sylwetkę jednego z trzech wieszczy.
Spis treści: Młodość Adama Mickiewicza Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Czas zesłania i podróży Śmierć wieszcza Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Każda epoka ma swoją ikonę. Adam Mickiewicz, twórca nieśmiertelnych dzieł, stał się ucieleśnieniem romantycznego ideału artysty głęboko zaangażowanego w sprawy społeczne i narodowe. W czasie, gdy Polskę rozdzierały trzy mocarstwa, to właśnie przedstawiciele kultury z Mickiewiczem na czele dawali społeczeństwu nadzieję, że ojczyzna w końcu odzyska niepodległość. Należy jednak podkreślić, że wielki wieszcz nie tylko pisał o patriotyzmie. Był patriotą z krwi i kości. Młodość Adama Mickiewicza Adam Bernard Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu lub Nowogródku. Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny. Jego ojciec, Mikołaj Mickiewicz herbu Poraj, był adwokatem sądowym w Nowogródku i komornikiem mińskim. Matka, Barbara z Majewskich, była córką ekonoma z pobliskiego Czombrowa. W 1815 roku, po ukończeniu szkoły dominikańskiej w Nowogródku, wyjechał do Wilna, by tam podjąć studia. Na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim uczył się na Wydziale Nauk Fizycznych i Matematycznych, jednocześnie uczęszczając na wykłady prowadzone na Wydziale Nauk Moralnych i Politycznych oraz Literatury i Sztuk Wyzwolonych. W trakcie studiów był jednym z założycieli Towarzystwa Filomatów – tajnej organizacji studenckiej, której celem było samokształcenie i kultywowanie idei patriotycznych. W 1812 roku zmarł Mikołaj Mickiewicz. Rodzina znalazła się wówczas w trudnej sytuacji materialnej. By móc studiować, przyszły poeta musiał pobierać stypendium, co zobowiązywało go do pracy nauczyciela w carskiej szkole. Studia ukończył w 1819 roku. Jako świeżo upieczony magister, podjął pracę nauczyciela historii, literatury i prawa w szkole powiatowej w Kownie. Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Mickiewicz mieszkał tam do 1823 roku, najpierw w domu Stanisława Kostki Dobrowolskiego, dyrektora szkoły, później w kwaterze w budynku gimnazjum. Nie był to dla niego łatwy czas. W 1820 roku po raz pierwszy spotkał Marylę Wereszczakównę, córkę zamożnego i wpływowego szlachcica litewskiego. Zakochali się w sobie, ale wspólne życie nie było im pisane. Mickiewicz pozostawał w przyjaznych stosunkach z rodziną swojej wybranki, ale zgody na ślub nie uzyskał. Młoda kobieta z wpływowego rodu nie mogła przecież wyjść za zaściankowego szlachcica, a poza tym była już zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem. W 1821 roku rodzice wymogli na niej dopełnienie tego zobowiązania. Rok wcześniej zmarła matka Mickiewicza. To dodatkowo wpłynęło na jego psychikę, ale także w dużej mierze ukształtowało wrażliwość poetycką. W 1822 roku wydany został tom poetycki „Ballady i romanse”. Zawarte w nim utwory nowy światopogląd, w którym dominowały emocje i wyobraźnia. Autor odrzucił nadmierny racjonalizm i kult rozumu, a skupił się na emocjach i uczuciach. Tym samym zapoczątkował nową epokę, jakże odmienną od poprzedniej – romantyzm. Czas zesłania i podróży Działalność Mickiewicza w tajnych organizacjach młodzieżowych nie uszła uwadze carskich służb. W 1823 roku został aresztowany i osadzony w klasztorze bazylianów w Wilnie, gdzie przebywał do marca 1824 roku. Został skazany na zesłanie w głąb Rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu. Do 1827 roku przebywał w Petersburgu, Odessie, Moskwie i na Krymie. Podczas zesłania, zbratał się ze środowiskiem elity postępowej inteligencji rosyjskiej. Utrzymywał kontakty między innymi z Puszkinem, Chomiakowem i Żukowskim W 1829 roku udał się w podróż po Europie. W pierwszej kolejności zatrzymał się w Niemczech, skąd udał się do Szwajcarii i Włoch. To zaowocowało kolejnymi cennymi kontaktami w środowisku artystycznym. Okres paryski O wybuchu powstania listopadowego dowiedział się podczas pobytu w Rzymie. Wieczne Miasto opuścił w kwietniu 1831 roku. W maju dotarł do Paryża, skąd udał się do Drezna. Stamtąd wyjechał do Wielkopolski, skąd zamierzał udać się do ogarniętego powstaniem Królestwa Polskiego. Ostatecznie wrócił do Drezna, skąd po jakimś czasie udał się do Paryża. Pobyt w stolicy Francji nie był łatwym czasem w życiu poety. Nie miał stałego źródła dochodu, a samo środowisko emigranckie było podzielone. W końcu zdołał odnaleźć się w miejscu, w którym miał spędzić kolejne 20 lat. W 1832 roku dołączył do paryskiego Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich. Współpracował także Towarzystwem Literackim, towarzystwem Narodowym Polskim i innymi organizacjami, zrzeszającymi obywateli ziem zabranych. Był aktywnym publicystą „Pielgrzyma polskiego”. Przestał uczestniczyć w życiu publicznym w 1834 roku. Ślub z Celiną Szymanowską Poślubił wówczas Celinę Szymanowską, córkę znanej pianistki Marii Szymanowskiej. Doczekał się z nią sześciorga dzieci: Marii, Heleny, Władysława, Józefa, Aleksandra i Jana. Początkowo małżeństwo układało się pomyślnie. Szymańska była dla Mickiewicza „żoną, jakiej szukał”. Innego zdania byli jego koledzy po piórze. Ze strony środowiska polskiej emigracji, w tym Zygmunta Krasińskiego, padały pod jej adresem zarzuty rozrzutności, braku zdolności kulinarnych i chęci całkowitego zdominowania męża. Małżeńska sielanka nie trwała długo, ale poślubny błogostan przerwało coś innego. Okazało się, że Celina cierpi na urojenia. Jej stan był poważny. Podawała się za wcielenie Matki Boskiej. Twierdziła, że ma moc uzdrawiania. To musiało położyć się cieniem na ich małżeństwie. Początkowo Mickiewicz sam opiekował się żoną. W końcu musiał jednak przyznać, że nie podoła temu zadaniu. Po urodzeniu drugiego dziecka trafiła do zamkniętej placówki. Kolejny raz poddano ją „specjalistycznemu leczeniu” (tak określano niemające nic wspólnego z postępowaniem medycznym okrutne terapie, stosowane wówczas na chorych psychicznie pacjentach) już po trzecim porodzie. Pogarszający się stan żony nie pozostawał bez wpływu na kondycję psychiczną poety. Mickiewicz miewał myśli samobójcze. Niestety, nie skończyło się na samych zamiarach. Trapiony małżeńskimi problemami, w 1838 roku spróbował odebrać sobie życie. Prorok z Litwy Terapie nie pomogły Celinie, ale interwencja Andrzeja Towiańskiego – tak, przynajmniej na jakiś czas. Mężczyzna, który sam siebie nazywał prorokiem i w 1842 roku stanął na czele Koła Sprawy Bożej, stwierdził, że może pomóc żonie wieszcza. Gdy jego interwencja przyniosła poprawę, zaskarbił sobie wdzięczność poety, który stał się wyznawcą jego nauk. Ukojenie znalazł w ramionach kochanki W 1840 roku w życiu rodziny Mickiewiczów pojawiła się Ksawera (a właściwie Anna) Deybel – fanatyczna wyznawczyni nauk Towiańskiego. Poeta zatrudnił ją jako guwernantkę. Nieoficjalnie młodsza od gospodarza o 20 lat kobieta pełniła funkcję jego kochanki. W listach do siostry Celina zachwalała Deybel, jednak najprawdopodobniej od początku była świadoma, że jej mąż odwiedza guwernantkę w sypialni. Jej bierność w kwestii romansu Mickiewicza być może wynikała z faktu, że kochliwy poeta nie zaniedbywał jej potrzeb. Przecież między 1842 a 1850 rokiem Celina urodziła mu jeszcze troje dzieci. Z kolei z kochanką począł przynajmniej jedno dziecko. Śmierć wieszcza Paryż opuścił w 1855 roku, po śmierci żony. W trakcie wojny krymskiej wyjechał do Konstantynopola, by tworzyć oddziały do walki z carską Rosją – Legiony Polskie i Legiony Żydowskie. Zamieszkał w domu wdowy po tureckim kapitanie i tam zmarł w niejasnych okolicznościach, 26 listopada 1855 roku. Śmierć wieszcza nastąpiła podczas epidemii cholery i podejrzewa się, że to właśnie ta choroba zakończyła jego życie. Należy jednak wspomnieć, że pojawiły się sugestie, według których Mickiewicz mógł zostać otruty arszenikiem. Inne podejrzenia wskazywały na udar mózgu. Zabalsamowane ciało poety umieszczono w trzech trumnach, cynkowej i dwóch drewnianych. 30 grudnia zwłoki wyruszyły w podróż do Francji. Adam Mickiewicz, ojciec polskiego romantyzmu, spoczął na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency. 4 lipca 1890 roku ciało zostało przeniesione na Wawel. Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Tragedie rodzinne, niespełniona miłość, uwięzienie i zesłanie, emigracja i wreszcie choroba psychiczna żony i niekonwencjonalne życie rodzinne, w którym uczestniczyła kochanka – każde z tych doświadczeń wpłynęło na twórczość wieszcza. Nie bez powodu mówi się, że wielki talent hartuje się w bólu doświadczeń. We wczesnej twórczości romantycznej Adama Mickiewicza wyraźnie zarysowują się elementy melancholijne i introspektywne. To najprawdopodobniej rezultat głębokiego przygnębienia, którego doświadczył podczas pobytu w Kownie. W późniejszej twórczości wieszcza dominuje duchowa i metafizyczna głębia. To koreluje z zaangażowaniem poety w mistykę i ruch Towiańskiego. Z kolei w utworach patriotycznych, które wyszły spod jego pióra, łatwo odnaleźć tęsknotę za lepszym światem i poczucie ciężaru. Czyżby wynikało to z ciągłej walki o utrzymanie licznej rodziny? Nie jest przecież tajemnicą, że mimo posad dość intratnych posad, między innymi w charakterze profesora katedry języków słowiańskich Collège de France, pieniądze nie imały się go. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki – spór dwóch wieszczy Na zakończenie wypada wspomnieć o sporze, który wywiązał się między czołowymi przedstawicielami polskiego romantyzmu, Mickiewiczem i Słowackim, i w historii zapisał się jako jeden z najbardziej znaczących w tym okresie. „Pojedynek”, o którym mowa, wykraczał daleko poza osobiste animozje i dotykał kwestii ideologicznych – roli artysty w kraju pod zaborami i przyszłości narodu. Momentem, który zapoczątkował otwarty konflikt, był incydent, podczas którego Adam Mickiewicz odmówił Słowackiemu miana poety, twierdząc, że jego kolega po piórze „nie ma wiary i miłości”. To głęboko dotknęło Słowackiego, który dał upust frustracji w listach do matki. Nie był to jedyny atak Mickiewicza, skierowany przeciwko niemu. W III części „Dziadów” przedstawił Augusta Becua, jego ojczyma, jako Doktora, a jego poezję opisał jako „piękny kościół, w którym nie ma boga”. Po tym afroncie Juliusz Słowacki napisał „Kordiana” jako krytykę romantycznej idei cierpienia narodu polskiego jako odkupienia za grzechy świata. Walka idei, czyli mesjanizm kontra winkelriedyzm Po klęsce powstania listopadowego szeroko dyskutowany był temat właściwej drogi, prowadzącej do niepodległości ojczyzny. W ramach tej debaty, Mickiewicz i Słowacki podjęli polemikę na temat roli poezji w życiu narodu. Ten pierwszy hołdował idei mesjanizmu i upatrywał sensu w ofierze Polaków, którzy w ten sposób mieli zbawić inne narody. Koncepcja ta zakładała pasywne oczekiwanie jako drogę do odkupienia. Słowacki promował heroiczną walkę do samego końca, nawet w obliczu nieuchronnej klęski. Widział w tym akt ofiarny, ale nawołujący do czynu i gotowości do działania. O roli poezji i poety Swoje stanowisko w kwestii roli poezji w życiu narodu przedstawił w prologu do „Kordiana”. Pierwsza Osoba mówi o pasywności, cichym cierpieniu i odkupieniu grzechów Europy. Wzywa do spokoju i oczekiwaniu na zbawienie. Poeta jest przedstawiany jako mesjasz o niejasnej roli. Jak nietrudno się domyślić, to przytyk w stronę Mickiewicza. Druga Osoba jest krytykiem pierwszej propozycji. Promuje poezję zachęcającą do walki i oporu. Z kolei Trzecia Osoba, reprezentująca samego Słowackiego, przedstawia poetę jako osobę nawołującą do aktywnego działania i inspirującą do walki. W tej opinii, artysta ma wskrzeszać pamięć o bohaterach i tworzyć narodową skarbnicę, do której naród będzie mógł sięgnąć w odpowiednim czasie. Jak spór wpłynął na twórczość wieszczy? Nie ulega wątpliwości, że spór z Mickiewiczem był bolesny dla Słowackiego, ale jak mówi stare powiedzenie: „nie ma tego złego, co na dobre by nie wyszło”. Z tego sporu zrodziło się bowiem dzieło wybitne – „Kordian” – a nie ulega wątpliwości, że cała ta sytuacja przyczyniła się też do krystalizacji stylu i myśli ideologicznej Juliusza. Poza tym utarczki między dwoma artystami w dużej mierze ukształtowały intelektualne tło polskiego romantyzmu. Nie mówimy tu przecież o kameralnej sprzeczce dwóch literatów, a o publicznej debacie o przyszłości narodu polskiego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dzwon Zygmunt bije od 500 lat. Przetrwał wojny i cztery pęknięcia serca
Dzwon Zygmunt to jeden z najsłynniejszych symboli Krakowa i całej Polski. Od 500 lat ogłasza najważniejsze wydarzenia w historii kraju.
Spis treści: Zawieszenie Dzwonu Zygmunta Dzwon Zygmunt – kiedy bije? Ile waży Dzwon Zygmunta? Z czego wykonano Dzwon Zygmunta? Dzwon Zygmunt – informacje praktyczne Dzwon Zygmunt po raz pierwszy zaczął bić ponad 500 lat temu. Pół tysiąclecia później nadal bije, choć los nie szczędził jego serca. Słynny dzwon w Wieży Zygmuntowskiej na Wawelu przyciąga turystów z Polski i zagranicy nie tylko swoim imponującym wiekiem, ale też rozmiarami. Bardzo długo Dzwon Zygmunt był największym dzwonem w naszym kraju. To zmieniło się jednak w 1999 roku. Od tamtej pory rekordzistą jest dzwon Maryja Bogurodzica w Bazylice Matki Bożej Licheńskiej w Licheniu. Mimo że Dzwon Zygmunta nie jest już największy w Polsce, nadal cieszy największą sławą spośród wszystkich dzwonów. To zasługa choćby jego iście królewskiej lokalizacji – w katedrze wawelskiej w Krakowie. Zygmunt jest też pamiątką minionych wieków. W pewnym sensie był świadkiem wielu kluczowych wydarzeń w historii ziem polskich. Sam też o nich informował. Zawieszenie Dzwonu Zygmunta Historia Dzwonu Zygmunta zaczyna się w pierwszej połowie XVI w. Jeden z najważniejszych dziś symboli narodowych Polski został odlany w Krakowie w 1520 roku przez Hansa Behema, znakomitego ludwisarza pochodzącego z Norymbergi. Fundatorem dzwonu był król Zygmunt I Stary. Władca pragnął, aby dzwon nie tylko oddawał hołd Bogu, ale również podkreślał chwałę dynastii Jagiellonów oraz całego Królestwa Polskiego. Wówczas nazywano go magna campana regia, czyli wielki dzwon królewski. Początkowo dzwon był dedykowany licznym świętym, patronom króla Zygmunta I Starego. Z czasem zaczęto nazywać go Dzwonem Zygmunta – co odnosiło się zarówno do króla-fundatora, jak i do jego patrona, św. Zygmunta. Do dziś nie jest jasne, dlaczego monarcha zdecydował się na ufundowanie olbrzymiego dzwonu. Decyzja mogła być podyktowana różnymi motywami, w tym wotum błagalnym związanym z narodzinami Zygmunta II Augusta. Królewski potomek przyszedł na świat 1 sierpnia 1520 roku. Choć dzwon ukończono jeszcze w drugiej połowie 1520 roku, jego zawieszenie opóźniono do czasu powrotu króla z wojny pruskiej. Transport dzwonu na Wawel z królewskiej ludwisarni, znajdującej się w okolicy przedmieścia Biskupie, rozpoczął się w czerwcu 1521 roku. Przewożono go ulicami Krakowa – trasą biegnącą przez ulicę Sławkowską, Rynek Główny i Grodzką. Ostatecznie 9 lipca dzwon został umieszczony w wieży. Proces ten, trwający zaledwie godzinę, wymagał zastosowania skomplikowanej konstrukcji z linami, wielokrążkami i przeciwwagami w postaci skrzyń wypełnionych kamieniami. Wydarzenie to obserwowały najważniejsze osoby na królewskim dworze, w tym sam monarcha, królowa i ich świta. Zanim jednak dzwon zawisł na wieży, przeprowadzono jego konsekrację oraz symboliczny chrzest. Zawieszenie zakończono 13 lipca 1521 roku. Wtedy też mieszkańcy Krakowa mogli po raz pierwszy usłyszeć jego majestatyczny dźwięk. Dzwon Zygmunta do dziś pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków kultury i dziedzictwa Polski. Dzwon Zygmunt – kiedy bije? Dzwon Zygmunt przez wieki cieszył się przywilejem pierwszeństwa. To jego dźwięki rozpoczynały uroczystości religijno-państwowe. Dopiero potem dołączały do niego inne krakowskie dzwony. Dzwon Zygmunt bił w sumie przy 16 koronacjach, począwszy od Zygmunta II Augusta w 1530 roku, a kończąc na Auguście III w 1734 roku. Rozbrzmiewał także przy wjazdach przedkoronacyjnych, pogrzebach królewskich (pierwszy raz po śmierci Zygmunta I Starego w 1548 roku) oraz w podzięce za zwycięstwa, np. po bitwach pod Kircholmem (1605 r.), Beresteczkiem (1651 r.) czy Wiedniem (1683 r.). Dzwon dzwonił również podczas ingresów biskupich, pogrzebów kanoników oraz każdorazowego śpiewania „Te Deum” w katedrze. Można go była także usłyszeć w wyjątkowych okolicznościach, takich jak pożar Zamku Królewskiego na Wawelu w 1702 roku. Na pamiątkę tego wydarzenia przez ponad dwa stulecia 15 września odprawiano mszę, podczas której dźwięczał Zygmunt. Historyczny dzwon nadal bije, a jego dźwięki są żywym świadectwem tradycji i historii. Zygmunt dzwoni podczas najważniejszych świąt kościelnych i państwowych, takich jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Wszystkich Świętych czy Święto Niepodległości. Ile waży Dzwon Zygmunta? Dzwon Zygmunta, znajdujący się na Wieży Zygmuntowskiej Katedry Wawelskiej w Krakowie, waży 12 600 kilogramów. Jego całkowita wysokość, wraz z jarzmem i sercem, wynosi 450 centymetrów, a ton uderzeniowy to G (sol). Dźwięk dzwonu jest słyszalny w promieniu do 30 kilometrów. Do jego rozkołysania potrzebnych jest 12 dzwonników. Z czego wykonano Dzwon Zygmunta? Dzwon Zygmunt został odlany z brązu, będącego stopem składającym się w 80% z miedzi i w 20% z cyny. Oryginalne serce dzwonu, wykute z żelaza, miało 218,5 cm długości i ważyło 323 kg. Pierwszy raz uderzyło w klosz Zygmunta 13 lipca 1521 roku. W XIX wieku serce pękało trzykrotnie i było naprawiane. Do ostatniego czwartego pęknięcia doszło w Boże Narodzenie 2000 roku. Uszkodzone serce zostało zastąpione nowym, które bije od 14 kwietnia 2001 roku. Przyczyną pęknięć serca była m.in. domieszka fosforu w stopie żelaza. Nowe serce zostało wykonane ze stali o odpowiednim składzie chemicznym, aby zapobiec przyszłym uszkodzeniom. Dzwon Zygmunta podlega regularnej konserwacji, obejmującej przegląd konstrukcji nośnej, zawieszenia oraz samego serca dzwonu, aby zapewnić jego prawidłowe funkcjonowanie. Dzwon Zygmunt – informacje praktyczne Dzwon Zygmunta znajduje się na Wieży Zygmuntowskiej Katedry Wawelskiej w Krakowie. Zwiedzanie wieży z dzwonem jest możliwe w ramach wizyty w katedrze. Godziny otwarcia różnią się w zależności od pory roku: kwiecień – wrzesień: poniedziałek – sobota 9:00–17:00, niedziela 12:30–17:00; październik – marzec: poniedziałek – sobota 9:00–16:00, niedziela 12:30–17:00. Bilety można nabyć w kasie biletowej niedaleko wejścia do świątyni. Cena biletu normalnego (bez audioprzewodnika) wynosi 25 złotych, a ulgowego 17 złotych. Rezerwacja z wyprzedzeniem nie jest konieczna, bilety można jednak kupić wcześniej online. Wejście na Wieżę Zygmuntowską odbywa się poprzez kaplicę św. Małgorzaty. Ze względu na stromą wspinaczkę po wąskich schodach, zwiedzanie może być wymagające dla osób o ograniczonej mobilności. Na miejscu warto zwrócić uwagę na oryginalne serce dzwonu, które jest eksponowane na półpiętrze wieży. Źródło: Visit Małopolska, Krakow Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Prezydenci Polski na przestrzeni lat: Od Narutowicza po Karola Nawrockiego
Prezydent Polski jest głową państwa i zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, odpowiedzialnym za ochronę konstytucji i stabilność władzy. Reprezentuje kraj zarówno wewnętrznie, jak i na arenie międzynarodowej. Poniżej przedstawiamy listę prezydentów – od Gabriela Narutowicza aż po nowo zaprzysiężonego Karola Nawrockiego.
Spis treści: Rola prezydenta w Polsce Lista prezydentów Polski Kolejny prezydent Polski Urząd prezydenta został wprowadzony w Polsce przez Konstytucję marcową z 1921 roku. Zastąpił on istniejącą od 1918 roku funkcję Naczelnika Państwa. Pierwszym prezydentem II RP był Gabriel Narutowicz, który objął urząd 14 grudnia 1922 roku. Pełnił urząd przez zaledwie pięć dni. Rola prezydenta w Polsce Początkowo urząd prezydenta miał charakter parlamentarno-gabinetowy. Zmieniło się to w 1935 roku, po uchwaleniu Konstytucji kwietniowej. Wówczas zyskał charakter autorytarny. Dokument ten pozwolił zachować ciągłość władzy w czasie II wojny światowej. Po internowaniu rządu polskiego w Rumunii w 1939 roku, prezydent Ignacy Mościcki wyznaczył Władysława Raczkiewicza jako swojego następcę, umożliwiając funkcjonowanie władz na uchodźstwie we Francji i Wielkiej Brytanii. Po II wojnie światowej, w okresie rządów komunistycznych, urząd prezydenta istniał do 1952 roku, kiedy to jego kompetencje przejęła Rada Państwa. Urząd prezydenta przywrócono w 1989 roku w wyniku porozumień Okrągłego Stołu. Wojciech Jaruzelski został wówczas jedynym prezydentem PRL, a po zmianach konstytucyjnych w grudniu 1989 roku pierwszym prezydentem III RP. Od 1990 roku prezydenta wybiera się w wyborach powszechnych. Lech Wałęsa, wybrany w pierwszych takich wyborach, objął urząd 22 grudnia 1990 roku, a insygnia prezydenckie przekazał mu ostatni prezydent na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski. Obecnym prezydentem RP, od 6 sierpnia 2015 roku, jest Andrzej Duda. Lista prezydentów Polski Oto poczet prezydentów Polski. Nie uwzględniamy w nim rządu RP na uchodźstwie ani okresu PRL w latach 1952–1989. Gabriel Narutowicz (1922) Pierwszy prezydent odrodzonej Polski pełnił funkcję zaledwie przez pięć dni, od 11 do 16 grudnia 1922 roku, kiedy to zginął w zamachu. Narutowicz był wybitnym inżynierem i politykiem, znanym z działalności na rzecz budowy infrastruktury hydrotechnicznej w Europie. Był człowiekiem o szerokich horyzontach, ceniącym naukę i kulturę. Jego wybór na prezydenta wywołał kontrowersje, szczególnie w środowiskach narodowych, co przyczyniło się do napiętej atmosfery politycznej i tragicznego zakończenia jego życia. Małżonka: w 1901 r. ożenił się z Ewą Krzyżanowską. Mieli dwoje dzieci: Annę i Stanisława, urzędnika MSZ. Polityka wewnętrzna: skupiał się na integracji wielokulturowego społeczeństwa Polski. Polityka międzynarodowa: promował neutralność Polski na arenie międzynarodowej. Stanisław Wojciechowski (1922–1926) Wybrany po tragicznej śmierci Narutowicza, Wojciechowski pełnił funkcję prezydenta do czasu zamachu majowego w 1926 roku. Był jednym z czołowych działaczy ruchu spółdzielczego, zaangażowanym w budowę demokratycznego społeczeństwa. Jego prezydentura przypadła na trudny okres odbudowy kraju po wojnie i kryzysów politycznych. Małżonka: Maria Wojciechowska, aktywna działaczka społeczna, znana z pracy na rzecz kobiet i dzieci. Polityka wewnętrzna: dążył do stabilizacji politycznej i gospodarczej w trudnych latach po wojnie. Polityka międzynarodowa: podtrzymywał sojusze z Francją i Rumunią. Ignacy Mościcki (1926–1939) Profesor chemii, wynalazca i prezydent przez rekordowe 13 lat. Mościcki był symbolem stabilizacji w okresie sanacji, choć jego rola była ograniczona przez wpływy Piłsudskiego. Był autorem wielu wynalazków z zakresu chemii technicznej i inżynierii, co przyniosło mu uznanie w środowisku naukowym. Jego prezydentura charakteryzowała się również inwestycjami w przemysł i rozwój infrastruktury. Małżonka: Michalina Mościcka, później Maria Mościcka. Obie żony były ważnymi postaciami życia towarzyskiego w II RP, aktywnie uczestnicząc w działalności charytatywnej. Polityka wewnętrzna: reprezentował sanację, wspierając rozwój infrastruktury i przemysłu. Polityka międzynarodowa: wzmocnił relacje z Francją i Wielką Brytanią, próbując równoważyć wpływy ZSRR i Niemiec. Bolesław Bierut (1947–1952) Po wojnie Bierut pełnił funkcję prezydenta w ramach systemu komunistycznego. Był zwolennikiem ZSRR i jednym z architektów PRL. Bierut odgrywał kluczową rolę w umacnianiu władzy komunistycznej w Polsce, w tym wprowadzeniu represyjnych reform i kolektywizacji rolnictwa. Jego rządy były naznaczone brutalnymi represjami wobec opozycji. Małżonka: Janina Górska-Bierutowa, postać mniej znana publicznie, która nie odgrywała znaczącej roli publicznej. Polityka wewnętrzna: wprowadził reformę rolną i nacjonalizację przemysłu. Polityka międzynarodowa: ściśle podporządkowywał Polskę polityce ZSRR. Wojciech Jaruzelski (1989–1990) Ostatni przywódca PRL i pierwszy prezydent III RP, który ustąpił miejsca wybranemu w demokratycznych wyborach Lechowi Wałęsie. Jaruzelski był generałem i jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w historii Polski, znanym z wprowadzenia stanu wojennego. Jego prezydentura była symbolicznym mostem między PRL a III RP. Małżonka: Barbara Jaruzelska, znana z taktu i unikania polityki, skupiła się na życiu rodzinnym. Polityka wewnętrzna: przyczynił się do transformacji ustrojowej poprzez rozmowy przy Okrągłym Stole. Polityka międzynarodowa: zainicjował otwarcie Polski na Zachód. Lech Wałęsa (1990–1995) Legendarny lider Solidarności, międzynarodowy symbol walki o demokrację. Prezydentura Wałęsy była burzliwa, pełna konfliktów politycznych i reform. Był laureatem Pokojowej Nagrody Nobla za działalność na rzecz wolności i demokracji. Jego kadencja obejmowała trudne reformy gospodarcze i polityczne, które budowały podstawy nowoczesnej Polski. Małżonka: Danuta Wałęsa, autorka wspomnień „Marzenia i tajemnice”, była wsparciem dla męża w trudnych czasach. Polityka wewnętrzna: reforma gospodarcza i transformacja ustrojowa. Polityka międzynarodowa: wprowadzenie Polski na ścieżkę do NATO i UE. Aleksander Kwaśniewski (1995–2005) Prezydent przez dwie kadencje, cieszący się dużą popularnością. Kwaśniewski odegrał kluczową rolę w integracji Polski z Unią Europejską. Był zwolennikiem polityki centrowej, potrafiącym łączyć różne środowiska polityczne. Jego kadencja to okres stabilizacji i dynamicznego rozwoju gospodarczego. Małżonka: Jolanta Kwaśniewska, zaangażowana w działalność charytatywną, stała się ikoną elegancji i empatii. Polityka wewnętrzna: modernizacja kraju i konsolidacja demokracji. Polityka międzynarodowa: wprowadził Polskę do NATO i UE. Lech Kaczyński (2005–2010) Znany z silnego przywiązania do tradycji i patriotyzmu. Zginął tragicznie w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem. Jego prezydentura była skupiona na ochronie polskiego dziedzictwa narodowego i umacnianiu pozycji Polski w Europie Środkowo-Wschodniej. Małżonka: Maria Kaczyńska, angażująca się w obronę praw kobiet i inicjatywy społeczne. Polityka wewnętrzna: walka z korupcją, wzmacnianie roli państwa. Polityka międzynarodowa: bliskie relacje z krajami bałtyckimi i Gruzją. Bronisław Komorowski (2010–2015) Objął urząd po śmierci Lecha Kaczyńskiego. Skupiał się na dialogu politycznym i stabilizacji. Komorowski był zwolennikiem polityki proeuropejskiej oraz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Małżonka: Anna Komorowska, ceniona za swój ciepły i naturalny styl, wspierała inicjatywy edukacyjne. Polityka wewnętrzna: kontynuacja polityki proeuropejskiej i wzmocnienie instytucji demokratycznych. Polityka międzynarodowa: wzmacnianie pozycji Polski w UE i NATO. Andrzej Duda (2015–2025) Prezydent wybrany na dwie kadencje, często kojarzony z partią Prawo i Sprawiedliwość. Duda odegrał kluczową rolę w realizacji programów socjalnych oraz w umacnianiu pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Małżonka: Agata Kornhauser-Duda, nauczycielka i poliglotka. Polityka wewnętrzna: wsparcie dla programów socjalnych i wzmacnianie tradycyjnych wartości. Polityka międzynarodowa: dążenie do wzmocnienia sojuszu z USA oraz zwiększenie obecności wojsk NATO w Polsce. Karol Nawrocki (2025–obecnie) Historyk, działacz publiczny i nowy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, zaprzysiężony 6 sierpnia 2025 roku. 1 czerwca, w drugiej turze wyborów prezydenckich, zdobył 50,89 proc. głosów, pokonując kandydata KO Rafała Trzaskowskiego, który uzyskał 49,11 proc. poparcia. W wyborach startował z poparciem Prawa i Sprawiedliwości. Małżonka: Marta Nawrocka, urzędniczka Krajowej Administracji Skarbowej. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Konfederacja barska miała zrzucić polską podległość wobec Rosji. Buntownicy popełnili jednak błąd
Konfederacja barska, zawiązana w imię obrony niepodległości, wiary katolickiej i wolności szlacheckich, zdaniem niektórych historyków była pierwszym powstaniem narodowym. Trwała najdłużej ze wszystkich zrywów i objęła niemal cały obszar Rzeczypospolitej. Zawiązany w Barze na Podolu zbrojny związek szlachty był wymierzony przeciwko Rosji i uważanemu za marionetkowego królowi. Jak przebiegały wydarzenia z 1768 roku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zawiązanie spisku Początek walk Upadek zrywu W XVIII wieku dawna potęga Rzeczypospolitej była już tylko wspomnieniem. Już w poprzednim stuleciu, na mocy rozejmu andruszowskiego, Carstwo Rosyjskie odebrało nam Zadnieprze z Kijowem. Rzeczpospolita słabła, a imperium rosyjskie rosło w siłę. Caryca Katarzyna II panoszyła się u nas jak u siebie. Osadziła na tronie swojego kochanka, związanego z Familią Czartoryskich Stanisława Augusta Poniatowskiego, a na stanowisku ambasadora umieściła przebiegłego i brutalnego Mikołaja Repnina, który po mistrzowsku podsycał podziały między zwolennikami szlacheckich wolności i opowiadającymi się za reformami. Jego nadrzędnym zadaniem było pozorowanie zmian i niedopuszczenie do żadnych realnych reform. Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zmiany ustrojowe, które w 1764 roku zapoczątkował Stanisław August Poniatowski, zrywały z kultywowanym przez kilka stuleci systemem demokracji szlacheckiej. Największe kontrowersje wzbudziły postulowane przez Prusy i Rosję żądania przyznania równych praw politycznych innowiercom, zamieszkującym Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Król zmuszony do posłuszeństwa wobec swojej dobrodziejki W 1767 roku, pod pozorem obrony praw innowierców, granice Rzeczypospolitej przekroczył dwudziestotysięczny oddział wojsk rosyjskich. 20 marca Repnin doprowadził do zawiązania dwóch konfederacji różnowierczych: toruńskiej dla Korony i słuckiej dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. W reakcji na te wydarzenia, 23 czerwca katolicka szlachta, podjudzana przez Repnina, zawiązała konfederację radomską, wymierzoną przeciwko królowi. Szlachta wierzyła, że poseł carycy obali króla. On natomiast sprytnym ruchem zmusił Poniatowskiego do uległości wobec Katarzyny II. W 1767 roku rozpoczął się sejm repninowski, zawiązany w celu rewizji reform podjętych podczas sejmu konwokacyjnego w 1764 roku. Sprawa równouprawnienia innowierców nadal pozostawała nierozwiązana. Żeby wymusić na posłach posłuszeństwo, 14 października Repnin nakazał porwać przywódców konfederacji radomskiej, by mieć pewność, że jego wola zostanie wypełniona. Rzeczpospolita pod butem carycy 24 lutego 1768 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją traktat wieczystej przyjaźni, który de facto czynił ją protektoratem rosyjskim. Na mocy postanowień umowy, Katarzyna II gwarantowała nienaruszalność granic i wewnętrznego ustroju państwa. Dwa dni później uchwalone zostały prawa kardynalne. Tym samym równouprawnienie innowierców stało się nienaruszalnym prawem Rzeczypospolitej. Prawa te i traktat dały carycy prawo do nieograniczonego ingerowania w sprawy polskie i litewskie. W przededniu tych wydarzeń Warszawę opuściła grupa posłów, którzy niebawem mieli zawiązać spisek wymierzony przeciwko carskiej Rosji i królowi, w obronie wolności i wiary katolickiej. Zawiązanie spisku 29 lutego 1768 roku w Barze związana została konfederacja generalna. Przywódcami zrywu byli Michał Hieronim Krasiński, Kazimierz Pułaski, Joachim Potocki i Wacław Rzewuski. Adam Stanisław Krasiński został marszałkiem generalnym koronnym, a Józef Pułaski – marszałkiem związku wojskowego. Księdza Marka Jandołowicza mianowano przywódcą religijnym. Szczęsny Czacki i Michał Wielhorski zostali ideologami politycznymi. Pod aktem związkowym pojawiło się 298 podpisów, ale konfederaci mieli nadzieję na szybki wzrost liczebności armii składającej się z żołnierzy chorągwi komputowych, magnackich milicji ordynackich, sołtysowych i nadwornych. Szlachta miała za zadanie utworzyć w województwach rodzaj pospolitego ruszenia i powołać do oddziałów jednego pieszego na dziesięciu poddanych chłopów i jednego jeźdźca na 10 posiadanych włók i poddanych chałup chłopskich. Mieszczanie mieli dostarczyć broń, amunicję i artylerię. Żydzi zobowiązali się do wystawienia ochotników. Starostowie mieli wystawić jednego pieszego z łanu albo jednego konnego z trzech łanów. Reakcja króla Gdy wieść o konfederacji dotarła do Warszawy, Poniatowski postanowił wysłać mediatora, ale zabezpieczył się też zbrojnie. Repnin starał się go przekonać, że będzie lepiej, jeżeli wojska carskie, stacjonujące w Rzeczypospolitej w liczbie 20 tys. zbrojnych, stłumią bunt, zanim monarcha zostanie obalony. Poseł carycy nie zamierzał czekać na wyniki mediacji. Zanim Jędrzej Mokronowski wyruszył do konfederatów, rozkazał generałowi Piotrowi Kreczetnikowowi przypuścić uderzenie. Początek walk Mimo że mniej liczne, oddziały carskie dysponowały lepszym uzbrojeniem. Rosjanie wspierani przez wierne królowi wojska koronne zdobyli Bar, a spiskowcy musieli przenieść walki na Ukrainę. Konfederaci liczyli na pomoc Turcji, jednak wkrótce doszło tam do buntu kozaków i chłopów pańszczyźnianych. Nastąpiła istna rzeź ludności polskiej i żydowskiej. Niektóre źródła wskazują, że mogło wówczas zginąć nawet 20 tys. osób. Bunt został okrutnie stłumiony, a jego przywódcy, Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta, zostali straceni. Po pomoc do innych państw Niebawem walki objęły cały większość terytorium kraju. Konfederaci dysponowali mniej licznymi, słabiej uzbrojonymi i gorzej zorganizowanymi siłami. Nie mieli innego wyjścia, jak poszukać sojuszników. Polska szlachta zyskała finansowe i militarne wsparcie Francji. Austria wydała zgodę na tworzenie baz na swoim terytorium, a Turcja wypowiedziała Rosji wojnę. Katarzyna II była jednak zdeterminowana, by pozostać protektorką Rzeczypospolitej. Błędna decyzja 13 października 1770 roku spiskowcy uchwalili akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. 3 listopada siły konfederatów uprowadziły w Warszawie monarchę z zamiarem przewiezienia go na Jasną Górę. Do tego jednak nie doszło. Jan Kuźma uwolnił króla, a gdy ten wrócił do swojego zamku, ogłosił się męczennikiem. Rosja zadbała, by wieść o tym błyskawicznie rozniosła się po Europie. W rezultacie konfederaci stracili całe poparcie dla swojej sprawy i wszystkich sojuszników. Upadek zrywu Konfederaci walczyli przez ponad cztery lata, aż w końcu ich zryw został stłumiony. 18 sierpnia 1772 roku poddała się Częstochowa, jeden z kluczowych punktów obrony konfederatów. Walki trwały nadal, ale upadek zrywu był już tylko kwestią czasu. W tym czasie w walkach po stronie szlachty wzięło udział około 100 tys. ludzi, Polaków i Litwinów. Doszło do ponad 500 bitew. Wśród najbardziej dramatycznych starć warto wymienić bitwę pod Białymstokiem (1769), w obronie Okopów Świętej Trójcy (1769), pod Dobrą (1770), Widawą (1771), Stołowiczami (1771), obronę Lanckorony (1771) i walki o krakowski Wawel (1772). Jako bohaterowie zapisali się przede wszystkim Kazimierz Pułaski, Józef Sawa Caliński i Józef Zaremba. Jaki los spotkał uczestników zrywu? Część przywódców pozostała na emigracji. Ponad 14 tys. konfederatów ukarano zsyłką na Sybir. Resztę przymusowo wcielono do armii carskiej. Konfederacja barska a I rozbiór Polski Caryca stłumiła bunt, ale nie przyszło jej to łatwo. Gdy wydawało się, że powstanie chyli się ku upadkowi, wybuchało w innej części kraju. Katarzyna II zrozumiała, że sama nie podporządkuje sobie całej Rzeczypospolitej. Nie musiała jednak obawiać się utraty wpływów, bo na stole leżał już gotowy plan podziału ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię. 5 sierpnia 1772 roku trzy mocarstwa podpisały w Petersburgu traktat rozbiorowy. Propaganda utrzymywała, że byłą to reakcja na szerzącą się w kraju anarchię. W rezultacie wina za pozbawienie Rzeczypospolitej suwerenności miała spaść na konfederatów. Była to oczywista manipulacja. Decyzję o rozbiorze polskich ziem podjęto już w 1771 roku, a pierwszy traktat rosyjsko-pruski podpisano 17 lutego 1772 roku. Trwający bunt magnaterii był tylko wygodnym pretekstem do wcielenia tych planów w życie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Grodzisko w Wodzisławiu Śląskim z bardzo długo historią. Nowe ustalenia archeologów
Narzędzia krzemienne sprzed 10 tys. lat odkryli archeolodzy na terenie Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Oznacza to, że historia tego miejsca sięga końca epoki lodowcowej. Fortyfikacje powstały jednak dopiero w IX wieku.
Spis treści: Dobra miejscówka od tysiącleci Znaleziska na Grodzisku Historia badań Grodziska Eksperci powrócili do badań Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Chcą uzyskać odpowiedź, kiedy powstał i jak funkcjonował gród. Wykopaliska koordynowane są przez Muzeum w Wodzisławiu Śląskim pod kierunkiem Adriana Podgórskiego. Dobra miejscówka od tysiącleci Jednym z nowych ustaleń jest to, że już około 10 tysięcy lat temu na terenie wodzisławskiego Grodziska pojawił się człowiek. Archeolodzy odkryli narzędzia krzemienne i półfabrykaty pochodzące z okresu końca epoki lodowcowej. Badania przeszłości wodzisławskiego Grodziska trwają przez cały rok. Jednak wakacje to najbardziej dogodny czas do prowadzenia prac wykopaliskowych. Dlatego od lipca do września zespół specjalistów odkrywa nową kartę najdawniejszej historii miasta. – Dziś wiemy, że gród istniał tu w IX wieku, co potwierdzają badania radiowęglowe, ale obecność człowieka stwierdzono tu już o wiele wcześniej, w okresie schyłkowego paleolitu i mezolitu – mówi Sławomir Kulpa, dyrektor Muzeum w Wodzisławiu Śląskim. Tak długa historia zasiedlenia związana jest ze specyficznym ukształtowaniem terenu. Stąd można było kontrolować okolicę, uprawiać rolę, hodować zwierzęta czy prowadzić polowania. – Nie wiemy, jak długo gród był zamieszkiwany. Na dzień dzisiejszy wydaje się, że nie był to zbyt długi okres. Nie znajdujemy potwierdzenia na użytkowanie tego miejsca w kolejnych wiekach. Ślady raczej sporadycznej obecności człowieka pochodzą dopiero z przełomu XV i XVI wieku oraz z czasów późniejszych – podkreśla Kulpa. Znaleziska na Grodzisku W tym sezonie archeolodzy otworzyli kilka wykopów we wschodniej i centralnej części majdanu. – Do tej pory udało się odkryć przede wszystkim obiekt związany z istniejącą tu zabudową naziemną. Pobrane zostały próbki do dalszych analiz laboratoryjnych. Ponadto znaleźliśmy fragmenty ceramiki, którą można datować wstępnie na IX i być może początek X wiek. Jest ona związana z pobytem w tym miejscu ludności słowiańskiej – opisuje Adrian Podgórski, kierownik badań. Przed rozpoczęciem wykopalisk badacze przeanalizowali dane pochodzące z lotniczego skanowania laserowego. To pozwoliło im uzyskać pełniejszy obraz mało czytelnej w terenie topografii. Sięgnięto też do źródeł historycznych, w tym kartograficznych. Okazało się, że obszar ten był wykorzystywany na przestrzeni stuleci w różnych sposób. Wiadomo, że oprócz istniejącego co najmniej od końca XVI w. młyna czy folwarku, na dość dużym terenie funkcjonowały stawy rybne, po których ślady są widoczne w postaci licznych grobli. Z kolei badania nieinwazyjne wykonane przed dr. Mirosława Furmanka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego wskazały, że na majdanie dawnego grodu znajdują się starsze struktury ziemne. – Dlatego właśnie w tym miejscu prowadzone są wykopaliska – wyjaśnia Adrian Podgórski. Historia badań Grodziska Grodzisko znajduje się w kompleksie leśnym stanowiącym historyczną część obecnego Wodzisławia Śląskiego. Jego historię próbowali zgłębić już XIX-wieczni kronikarze i badacze. Wskazywano, że gród miał tu powstać za czasów księcia piastowskiego Władysława Hermana, czyli na przełomie XI i XII wieku. Zdaniem innych badaczy gród miał istnieć tutaj już w okresie panowania Bolesława Chrobrego i w 1241 roku miał być zniszczony przez wojska tatarskie. Jak było naprawdę? Zapewne pomocne będą w rozwikłaniu tej zagadki nowe badania. Źródło: Muzeum w Wodzisławiu Śląskim Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten bunt nie przyniósł znaczących natychmiastowych rozstrzygnięć. Ustanowił jednak groźny precedens
Wojna kokosza, znana także jako rokosz lwowski, stanowiła kulminację napięć, które narastały między średnią szlachtą a królewskim dworem. Niezadowoleni z polityki Zygmunta Starego i królowej Bony panowie herbowi zaczęli coraz głośniej domagać się reform ustrojowych. Przedstawili królowi długą listę postulatów, a gdy ten nie zgodził się na ich spełnienie, postanowili wystąpić przeciwko niemu. Nie można jednak powiedzieć, że pierwszy w historii Polski rokosz szlachty był wyłącznie konfliktem o zakres władzy. Bo o ile na pierwszy plan rzeczywiście wysuwała się „złota wolność szlachecka”, to należy podkreślić, że spór dotyczył także pewnych dysfunkcji systemowych.
Spis treści: Szlachta niezadowolona z rządów króla Zaszantażować władcę Szlachta wystąpiła przeciwko swojemu królowi Konsekwencje buntu Skąd wzięła się nazwa „wojna kokosza”? Istnieją dwa wyjaśnienia. Pierwsze wskazuje, że stanowi wyraz szlacheckiego sprzeciwu przeciwko „panoszeniu się kokoszy”, co wskazuje na daleko idącą ingerencję królowej Bony w sprawy państwowe. Druga wersja głosi, że nazwa pierwszego rokoszu polskiej szlachty wzięła się wydarzeń, które rzekomo miały miejsce pod Lwowem. Podobno wygłodniali szlachcice zjedli wszystkie kury w okolicy. Bez względu na interpretację, stanowi wyraz pogardy dla wydarzeń z 1537 roku. Czy słusznie? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie. Szlachta niezadowolona z rządów króla Wojna kokosza była bezpośrednim następstwem próby wymuszenia przez króla na szlachcie przyjęcia podatków na wojsko. Należy jednak podkreślić, że sytuacja, o której mowa, była zaledwie punktem kulminacyjnym napięć, które narastały już od jakiegoś czasu. Już wcześniej powstał bowiem tzw. ruch egzekucyjny, którego postulaty dotyczyły przede wszystkim przeprowadzenia reform w obszarze sądownictwa, skarbowości i wojska. Średnia szlachta wystąpiła też przeciw potężnym magnatom, domagając się uporządkowania spraw związanych z królewszczyznami. Panowie herbowi nie byli zadowoleni z braku reform w obszarze przestarzałego, niepełnego i przyjętego tylko w niektórych częściach państwa prawa. Wyrażali sprzeciw wobec łączenia niektórych godności i urzędów, czego następstwem były urzędnicze zaniedbania. Nie szczędzili królewskiej parze krytyki za przeprowadzoną elekcję vivente rege, na mocy której Zygmunt August został królem jeszcze za życia ojca. Zaszantażować władcę Żeby osiągnąć swoje cele, na sejmie, który odbył się w lipcu 1535 roku, posłowie odmówili uchwalenia funduszy na armię. Domagali się decyzji w sprawie egzekucji i wymusili na senacie poparcie swojego ruchu na kolejnym sejmie. Ten odbył się na przełomie 1536 i 1537 roku i też nie przyniósł rozstrzygnięcia w sprawie podatków. Albo podatki, albo wyprawa wojenna Król musiał pozyskać fundusze na armię. W tym celu mógł zgodzić się na żądania szlachty albo zdyscyplinować niesfornych panów herbowych. Wybrał drugie wyjście. Senat zaproponował zwołanie pospolitego ruszenia. Liczono, że postawiona pod murem szlachta zgodzi się na podatki, chcąc wrócić na swoje ziemie. Ogłoszono więc wyprawę na Mołdawię. Zygmunt Stary zebrał we Lwowie kilkudziesiąt tysięcy szlachciców. Sam obradował na zamku z senatorami i w tym czasie nie zezwolił zebranym pod miastem na rozejście się. Nie przewidział jednak, jakie skutki może pociągnąć za sobą to działanie. Szlachta wystąpiła przeciwko swojemu królowi Powszechne niezadowolenia szlachty z rządów króla stworzyło podatny grunt do buntu. W trakcie przymusowego pobytu pod Lwowem, panowie herbowi zawiązali rokosz. Obrady rozpoczęły się 22 lipca 1537 roku. Głównymi przywódcami buntu zostali Mikołaj Taszycki, Marcin i Piotr Zborowscy, Jan Sierakowski i Walenty Dembiński. Do połowy września odbyło się pięć narad, w następstwie których zgłoszono 36 postulatów. Żądania dotyczyły między innymi ceł, sposobów stwierdzania dokumentów na własność ziemską, dziesięcin duchownych i metryki koronnej. Kasztelan małogoski poszedł nawet o krok dalej i wypunktował królowi całą listę zarzutów dotyczących łamania prawa. Reakcja króla Król z góry odmówił spełnienia postulatów dotyczących ceł i metryki koronnej. Na większość przystał, a część odłożył na najbliższy sejm. Miał jednak jeden warunek – szlachta musiała uchwalić podatki na wojsko. W rezultacie znaczna część zebranych opuściła Lwów, twierdząc, że ostateczna decyzja w tej kwestii należy do sejmu. Konsekwencje buntu Szlachta nie skrzywdziła swojego króla, a on odpłacił im tym samym. Co prawda buntownicy stanęli przed sądem sejmowym, a Jan Tarnowski przedstawił im zarzut obrazy majestatu (co było bardzo poważnym występkiem), ale dla większości najpoważniejszą konsekwencją złożenie przysięgi rycerskiej, na mocy której musieli stawić się na każde wezwanie króla. Najdotkliwsze sankcje spadły na braci Piotra i Marcina Zborowskich, głównych prowodyrów rokoszu. Za buntowniczą postawę wysoką cenę zapłacił zwłaszcza drugi z wymienionych, który stracił urząd cześnika nadwornego i został zmuszony do opuszczenia sejmu. A co ze wspomnianym wcześniej podatkiem? Ten finalnie został uchwalony w 1538 roku, na sejmie w Piotrkowie. Przyszłe skutki wojny kokosza Wojna kokosza miała jeden pozytywny aspekt – ugruntowała działalność ruchu egzekucyjnego. W czasie panowania Zygmunta Augusta wiele przedstawianych postulatów doczekało się wdrożenia. Innym aspektem pierwszego w historii buntu szlachty było też ustanowienie precedensu dla rokoszu jako zwyczajowego organu reprezentacji szlacheckiej. W rezultacie rokosz stał się uznawaną formą działania politycznego w Rzeczypospolitej, a prawo szlachty do współdecydowania o losach państwa zostało utrwalone. Jednak czy w tym zakresie było to zjawisko pozytywne? To zależy. Prawo do oporu przeciw królowi, gdy ten naruszał prawa i swobody, stało się kamieniem węgielnym szlacheckiej wolności. Wolności, której szlachta nierzadko nadużywała. Przykładem niech będzie rokosz Zebrzydowskiego, który na niemal rok pogrążył kraj w wojnie domowej. Inny przykład – liberum veto, które przyczyniło się do osłabienia i paraliżu państwa. Narzędzia, które miały chronić szlachecką wolność i gwarantować odpowiedzialność monarchy, w rezultacie zostały zniekształcone i wykorzystane w niewłaściwych celach. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Polskie Termopile – symbole odwagi i walki mimo wszystko
Polskie Termopile to określenie, które od lat powraca w polskim dyskursie historycznym jako zwięzłe określenie bezkompromisowej walki, oddania i często też heroicznej śmierci w obronie ojczyzny. Choć nawiązuje do starożytnej bitwy pod Termopilami, nabrało w Polsce unikalnego znaczenia – stało się synonimem patriotyzmu w najczystszej postaci. Warto przyjrzeć się bliżej, skąd właściwie wzięło się to pojęcie i w kontekście jakich bitew jest ono używane.
Określenie „polskie Termopile” budzi emocje i przywołuje obrazy heroicznej walki z przeważającym wrogiem.Choć termin ten wywodzi się z historii starożytnej Grecji, na dobre zadomowił się w polskiej narracji patriotycznej. Odnosi się do bitew, które – mimo klęski – zapisały się jako symbole odwagi i poświęcenia. W artykule przybliżamy najważniejsze z nich – od Hodowa i Węgrowa po Wiznę – pokazując, jak dramatyczne zmagania niewielkich oddziałów przeszły do zbiorowej pamięci jako narodowe eposy. Polskie Termopile – co znaczy to określenie? Polskie Termopile to określenie, które funkcjonuje głównie w publicystyce historycznej i odnosi się do wybranych bitew. Starcia te zapisały się jako symbole niezwykłej odwagi, poświęcenia i walk z przeważającymi siłami wroga. Porównanie to ma swoje źródło w starożytności – nawiązuje do starć wojsk greckich z perskimi w 480 r. p.n.e. znanych jako bitwa pod Termopilami. W tej historycznej batalii oddział około 7 tysięcy Greków na czele ze Spartanami dowodzonymi przez króla Leonidasa przez trzy dni powstrzymywał marsz armii perskiej, liczącej zdaniem współczesnych historyków kilkaset tysięcy osób. Choć starcie zakończyło się klęską obrońców, ich opór stał się trwałym symbolem bohaterstwa i walki „do samego końca”. Na tej samej symbolice opiera się określenie polskie Termopile. Odnosi się ono do bitew, w których mniejsze siły polskie stawiały zacięty opór znacznie silniejszemu przeciwnikowi, często za cenę życia większości obrońców. Określenia tego po raz pierwszy użył Auguste Barbier w XIX wieku, nawiązując do powstania styczniowego. W jednym ze swoich wierszy opisał walkę Polaków jako heroiczne zmagania przypominające starożytną bitwę pod Termopilami. Porównał ich opór wobec rosyjskiego imperium do desperackiego czynu Spartan. Polskie Termopile – jakie bitwy zasłużyły na to miano? Określenie polskie Termopile stosuje się najczęściej wobec bitew, które łączy kilka kluczowych cech: rażąca dysproporcja sił, determinacja obrońców oraz ich ofiarność mimo z góry przegranej sytuacji. Tego typu porównania nie wynikają wyłącznie z patosu – pełnią też funkcję historycznego skrótu, pozwalającego zrozumieć, jak pewne wydarzenia wpisują się w szerszy wzorzec walki asymetrycznej i heroicznego oporu. Jakie bitwy określa się jako polskie Termopile? Gdzie zostały stoczone takie walki? Odpowiedź znajdziesz w kolejnych akapitach. Bitwa pod Hodowem Bitwa pod Hodowem miała miejsce 11 czerwca 1694 roku w trakcie wojny polsko-tureckiej (1683–1699). Starło się w niej około 400 polskich husarzy i pancernych z około 40-tysięczną armią tatarską i właśnie z powodu tej dysproporcji jest ona pierwszą walką określaną jako polskie Termopile. Mimo drastycznej dysproporcji sił, Polacy przez kilka godzin bronili wsi Hodów, korzystając z zaimprowizowanych barykad. Ich postawa powstrzymała Tatarów przed dalszym najazdem i wzbudziła podziw nawet wśród przeciwników. To wydarzenie przeszło do historii jako dowód determinacji i waleczności niewielkich sił Rzeczypospolitej. Bitwa pod Węgrowem W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku powstańcy styczniowi opanowali Węgrów, wypierając rosyjskie oddziały. Rosjanie otoczyli miasto i rozpoczęli ostrzał. Bitwa pod Węgrowem została stoczona 3 lutego 1863. Wówczas Władysław Jabłonowski dowodzący grupą około 1000 kosynierów dokonał śmiałego ataku na rosyjskie działa, w wyniku którego Rosjanie zostali zmuszeni do odwrotu. Mimo znacznych strat powstańców heroizm kosynierów odbił się szerokim echem w Europie. Węgrów stał się jednym z miejsc, które zasłużyły na miano polskich Termopil, ponieważ ukazywał, że nieuzbrojeni chłopi i rzemieślnicy byli gotowi rzucić się z kosami przeciw regularnemu wojsku carskiej Rosji. Walki pod Persenkówką Walki pod Persenkówką toczyły się w trakcie wojny polsko-ukraińskiej o Lwów i przeszły do historii jako jeden z najbardziej heroicznych epizodów tego konfliktu. W listopadzie 1918 roku polskim obrońcom udało się zdobyć strategiczną elektrownię (15 listopada), a następnie stację kolejową (17 listopada). Szczególnie krwawe starcia miały miejsce podczas tzw. ofensywy świątecznej w dniach 27–29 grudnia 1918. Ofiara obrońców została uhonorowana pomnikiem Obrońców Lwowa na Persenkówce, który został odsłonięty w 1924 roku. Podczas tej uroczystości generał Tadeusz Rozwadowski nazwał poświęcenie obrońców „czynem polskich Termopil”. Bitwa pod Zadwórzem Bitwa pod Zadwórzem, stoczona 17 sierpnia 1920 roku podczas wojny polsko-bolszewickiej, jest jednym z najbardziej znanych przykładów walk określanych jako polskie Termopile 1920. Niewielki oddział polskiej piechoty, złożony głównie z ochotników młodzieży lwowskiej, przez wiele godzin odpierał ataki przeważających sił Armii Czerwonej. Z około 330 żołnierzy przeżyło zaledwie kilkunastu. Ich ofiara nie była daremna – opóźnili marsz bolszewików na Lwów, dając miastu czas na przygotowanie obrony. Bitwa pod Dytiatynem Bitwa pod Dytiatynem, rozegrana 16 września 1920 roku, również wpisuje się w kontekst polskich Termopil 1920. Niewielki oddział polskiej artylerii wspierany przez kompanię piechoty przez cały dzień bronił wzgórza przed atakiem bolszewików. Choć pozycja została ostatecznie utracona, a straty wśród Polaków sięgały 97%, ich opór pozwolił na przegrupowanie oddziałów polsko-ukraińskich przed natarciem nieprzyjaciela. Bitwa pod Dytiatynem jest uznawana za przykład niezłomności i bezinteresownego poświęcenia. Obrona Wizny Obrona Wizny, nazywana polskimi Termopilami 1939 roku, miała miejsce w dniach 7–10 września podczas kampanii wrześniowej. Niewielki polski garnizon pod dowództwem kapitana Władysława Raginisa przez trzy dni powstrzymywał natarcie XIX Korpusu Pancernego generała Heinza Guderiana. Polacy dysponowali zaledwie kilkoma schronami bojowymi i lekkim uzbrojeniem, natomiast siły niemieckie były wielokrotnie liczniejsze i znacznie lepiej wyposażone. Pomimo tego obrońcy walczyli do końca, a Raginis, który złożył przysięgę, że żywy nie odda bronionych pozycji, popełnił samobójstwo. Wizna stała się trwałym symbolem odwagi i lojalności wobec przysięgi. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Z Wisły wyłowiono XVIII-wieczną szablę. Nie służyła do walki
Z dna Wisły wyłowiono szablę z XVIII wieku, a więc z czasów ostatniego króla Polski. Ta kilkusetletnia broń najprawdopodobniej wcale nie służyła do walki. Jakie było jej przeznaczenie?
Spis treści: Szabla z XVIII wieku. Do kogo należała? Szabla nie do walki? Czasy Poniatowskiego W ostatnim czasie mamy wysyp cennych znalezisk archeologicznych dokonanych w mniej lub bardziej przypadkowy sposób. Kilka tygodni temu pisaliśmy o odkryciu średniowiecznego miecza w Wiśle na wysokości warszawskiego Tarchomina. Takie znaleziska są bardzo rzadkie. Teraz do stołecznego biura Konserwatora Zabytków trafiła kolejna broń. Jej przeznaczenie jest jednak zagadką. Szabla z XVIII wieku. Do kogo należała? „Po mieczu Wisła oddała szablę! Rzuciliśmy się w poszukiwania informacji o niej, tym bardziej że zachowały się dość charakterystyczne jej elementy” – czytamy w mediach społecznościowych Stołecznego Konserwatora Zabytków. Szablę wstępnie zbadał kustosz z Muzeum Wojska Polskiego, Michał Mackiewicz. „Jest to szabla piechoty. Datowałbym ją na drugą połowę XVIII wieku. W tego typu broń wyposażeni byli najczęściej grenadierzy, niekiedy także podoficerowie. Szablę w pochwie wsuwano w skórzaną pętlę i blokowano hakiem będącym elementem pochwy – w tym wypadku ma on formę serduszka” – opisał ekspert. Szabla nie do walki? A teraz najciekawsze. W jego ocenie była to nie tyle broń do walki, ile praktyczne narzędzie używane podczas prac polowych. Z jego pomocą wykonywano na przykład faszynowe kosze. Mackiewicz ma jednak pewne wątpliwości. „Prima Plana jest bardzo dobrym tropem, ale ja bym jednak tego nie przesądzał. Przede wszystkim z uwagi na niekompletność oprawy rękojeści (głowicy). Bardzo podobne były polskie tasaki z epoki stanisławowskiej, które znane są z pobojowisk powstania kościuszkowskiego” – zastrzegł ekspert. Czasy Poniatowskiego Niezależnie od tego, jakie było przeznaczenie szabli, wiemy, że pochodzi z czasów panowania ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego (rządził w latach 1764–1795). Na tron trafił pod wpływem Rosji (i był od nie w pełni uzależniony). To za jego czasów doszło do I rozbioru Polski. Był to początek końca istnienia suwerennej Polski na ponad 100 lat. Poniatowski wdał się w romans z carycą Katarzyną II. Ostatni król Polski starał się reformować kraj. Podejmował próby modernizacji armii, zwiększenia liczebności i uzbrojenia wojsk. Podjął się też reformy sądownictwa i systemu edukacji. Był również jednym z głównych autorów Konstytucji 3 Maja. Jakich wydarzeń świadkiem była odkryta właśnie w Wiśle szabla? Tego pewnie nigdy się nie dowiemy, ale badania historyczne i archeologiczne potrafią zaskoczyć. Źródło: Miasto Stołeczne Warszawa Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
100 aktorów, pirotechnika, król z zaświatów. Gniezno szykuje spektakl roku
Ponad 100 aktorów, kaskaderzy i jeźdźcy – wezmą udział w spektaklu w Gnieźnie, który odbędzie się w sierpniu. „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” przeniesie widzów do czasów, gdy z pogańskich rytuałów i mitów rodziła się nowa tożsamość.
Spis treści: Spektakl w Gnieźnie. Czego się spodziewać? „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” – to musisz wiedzieć W tym roku mija 1000 lat od koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Z tej okazji w Gnieźnie odbywa się wiele imprez. Ta będzie jednak najbardziej spektakularna. W pierwszej stolicy Polski zaplanowano na początku sierpnia widowisko w sześciu odsłonach. „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” przeniesie widza do czasów kształtowania się polskiej państwowości. „To wydarzenie o charakterze edukacyjnym i artystycznym, które ma upamiętnić milenium koronacji pierwszego króla Polski. Jednocześnie jest to próba nowoczesnej narracji o początkach państwowości” – poinformowali organizatorzy. Spektakl w Gnieźnie. Czego się spodziewać? – Będzie to jeden z największych spektakli tego typu w Polsce – przekazał National Geographic Polska Artur Krysztofiak, dyrektor Wydziału Promocji Kultury i Turystyki Urzędu Miejskiego w Gnieźnie. Spektakl będzie miał ponadczasowy wymiar – zapewniają jego twórcy. Ma przenieść widzów do czasów, gdy z pogańskich rytuałów i mitów rodziła się nowa tożsamość narodowa. View oEmbed on the source website „Już w sierpniu w sercu Pierwszej Stolicy Polski na własne oczy zobaczyć będzie można, jak Polska wynurza się z ciemności średniowiecza, by podążyć ku światłu chrztu, korony i państwowości. Zobaczyć, jak powstaje polski naród – niepokonany przez ponad 1000 lat, mimo wojen, zaborów i dziejowych zakrętów. Ogień historii, światło i dźwięk opowiedzą w legendarnym Gnieźnie historię, która tętni w naszych żyłach do dziś” – czytamy w zaproszeniu. W tworzeniu scenariusza brali udział naukowcy i historycy. Chociaż brzmi on miejscami dość zaskakująco. Obudzony z martwych Bolesław Chrobry zagra ze śmiercią w kości. A stawką jest pamięć. „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” – to musisz wiedzieć Widowisko odegrane zostanie w sześciu odsłonach: 1, 2, 3 oraz 8, 9 i 10 sierpnia. Bilety kupić można za symboliczne 20 zł – projekt sfinansowany został ze środków Miasta Gniezna oraz Samorządu Województwa Wielkopolskiego. Widowisko wystawione zostanie u stóp Wzgórza Lecha w Gnieźnie. Przygotowano je z rozmachem. Weźmie w nim udział ponad 100 aktorów, kaskaderzy, wojowie i jeźdźcy. Szykowany jest też ogromny videomapping na murach katedry i widowiskowa oprawa pirotechniczna. Organizatorzy spodziewają się 12 tys. widzów, więc warto szybciej zaplanować sobie transport i nocleg. Szczegółowe informacje i sprzedaż biletów na www.gniezno2025.pl. Warto wspomnieć, że w najbliższych tygodniach w Gnieźnie odbędzie się wiele innych imprez towarzyszących. Zaplanowano warsztaty, happeningi i spotkania. Konieczne należy odwiedzić Muzeum Początków Państwa Polskiego, które słynie z najbardziej oryginalnych gadżetów muzealnych w Polsce. Warto też wpaść do Gniezna w ten weekend. W dniach 18–20 lipca odbędzie się tam kolejna edycja Koronacji Królewskiej. Wydarzenie od lat przyciąga miłośników historii i entuzjastów średniowiecznych inscenizacji. Wszystko by uczcić postać Bolesława Chrobrego – pierwszego króla Polski, znakomitego władcy, który faktycznie przyczynił się do chrystianizacji Polski. Potrafił być również bezwzględny i okrutny. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Te grody były przedmiotem walk Piastów z władcami ruskiego Kijowa. Do dziś skrywają wiele tajemnic
Grody Czerwińskie, kraina, o którą walczyli Polacy i Rusini, odegrała niezwykle istotną rolę w kształtowaniu się Polski piastowskiej. Tajemniczy obszar od lat stanowi przedmiot debat wśród archeologów i historyków. Naukowcy do dziś mają wątpliwości co do zasięgu grodów i lokalizacji ich stolicy, jednak najnowsze ustalenia rzucają więcej światła na ten temat. Jaka jest historia Grodów Czerwieńskich? Co wiadomo na ich temat? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Wśród prostych, dobrze zdefiniowanych fragmentów historii kryją się też prawdziwe zagadki, na które nauka szuka odpowiedzi od dziesiątek, a nawet setek lat. Do takich należą Grody Czerwieńskie – obszar na styku wpływów wczesnośredniowiecznej Polski i Rusi. Przez lata na temat tego tajemniczego obszaru pojawiło się wiele hipotez. O ile niektóre tajemnice do dziś czekają na wyjaśnienie, to na wiele pytań nauka zdołała znaleźć odpowiedź. Kto był gospodarzem Grodów Czerwieńskich? Najstarsze źródła historyczne, jak spisana pod koniec XII stulecia „Powieść lat minionych”, rzucają nieco światła na przynależność Grodów Czerwieńskich, jednak nie wyjaśniają tej kwestii w satysfakcjonujący sposób. Wspomniany staroruski latopis wymienia tę nazwę dwa razy. Kluczowa wzmianka jest datowana na 981 rok, kiedy książę kijowski Włodzimierz Świętosławowicz, zwany Wielkim, zagarnął Czerwień, Przemyśl i inne grody należące do „Lachów”. W tym miejscu pojawia się pierwszy istotny znak zapytania – kim byli tajemniczy „Lachowie”? Większość historyków interpretuje to określenie jako odniesienie do Polaków. Oznaczałoby to, że ziemie te znajdowały się w granicach państwa, którym władał książę Mieszko I. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze bardziej niż z Polakami utożsamiali „Lachów” z plemieniem Lędzian, które najprawdopodobniej nie podlegało władzy Mieszka. Zatem, kto gospodarzył w Grodach Czerwieńskich? To jedno z tych pytań, które do dziś nie doczekały się jednoznacznej odpowiedzi. Należy zdać sobie sprawę, że we wczesnym średniowieczu przynależności etniczne i polityczne nie były jednoznacznie zdefiniowane, a często kwestie te okazywały się dość „płynne”. Należy jednak wspomnieć o jednej z hipotez, według której ziemie te przejęli Piastowie od Madziarów, po ich klęsce nad rzeką Lech w 955 roku. Z rąk do rąk, czyli historia Grodów Czerwieńskich Włodzimierz Wielki zdobył Grody Czerwieńskie 981 roku. Aby umocnić swoją władzę na podbitym terytorium, po wschodniej stronie Bugu, naprzeciwko Wołynia, nakazał założyć gród Włodzimierz. W 1018 roku, już po zakończeniu wojen z cesarzem i podpisaniu pokoju w Budziszynie, przy wsparciu wojsk niemieckich na Kijów wyprawił się Bolesław Chrobry. Udana kampania miała zaowocować odzyskaniem Grodów Czerwieńskich i znacznym umocnieniem pozycji polskiego króla na arenie międzynarodowej. Chrobry odzyskał grody, ale Ruś nadal przedstawiała roszczenia wobec tych terenów. Ponownie podbiła te tereny w 1030 roku, kiedy wojska Rurykowiczów zajęły Bełz. Rok później wyprawa książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława Chrobrego, wspierana przez norweskiego króla Haralda III, skończyła się zajęciem innych grodów, aż po San. Duża część „lachowskiej” ludności została wówczas przesiedlona na południe od Kijowa, nad rzekę Roś. Tak informuje ostatnia bezpośrednia wzmianka o Grodach Czerwieńskich, zawarta w „Powieści lat minionych”. Rywalizacja trwała aż do 1569 roku Co później działo się z Grodami Czerwieńskimi? W latach 1069 i 1077–1078 Bolesław Śmiały odbył wyprawy kijowskie. Udało mu się wówczas na krótko podporządkować te ziemie Polsce. Około 1085 roku, gdy władał Władysław Herman, Grody Czerwieńskie ponownie znalazły się pod panowaniem książąt ruskich i stały się wówczas częścią księstwa halicko-wołyńskiego. Polsko-ruska rywalizacja o Grody Czerwieńskie nie ustała w okresie rozbicia dzielnicowego. Na ziemie podbite przez Rusinów wyprawiali się między innymi Kazimierz Sprawiedliwy i jego syn Leszek Biały. Po zdobyciu Halicza wsparli jako księcia Romana Halickiego. Po jego śmierci o ziemię halicko-wołyńską Polska zaczęła rywalizować z Węgrami. Wówczas ziemie te opanował Andrzej II, a po nim – książę i król Rusi Daniel Halicki. Gdy w 1340 roku zmarł Bolesław Jerzy II, ostatni książę halicko-wołyński, Kazimierz Wielki włączył ziemie księstwa do Polski. Po długich wojnach między Polską, Litwą i Węgrami, w 1387 roku zostały podzielone między Polską, która otrzymała Ruś Czerwoną z obszarem Grodów Czerwieńskich, a Litwę, której w udziale przypadł Wołyń. Po Unii Lubelskiej w 1569 roku w całości znalazły się w granicach Korony Królestwa Polskiego. Grody Czerwieńskie były terenem o znaczeniu strategicznym Zmieniająca się na przestrzeni wielu wieków przynależność państwowa Grodów Czerwieńskich jasno i dobitnie wskazuje na strategiczne znaczenie tych ziem. Żadna ze stron nie mogła dopuścić, by przeciwnik przejął pełną kontrolę nad tym obszarem. Czy utrzymywanie ciągłego stanu konfliktu było podyktowane wyłącznie koncentracją na bezpieczeństwie granic? Otóż nie. Chodziło przede wszystkim o wpływy. We wczesnym średniowieczu, Grody Czerwieńskie były kluczowym węzłem na szlakach handlowych. Obszar ten łączył Bug z Prypecią, a także pozwalał na utrzymywanie kontroli nad kluczowym szlakiem San-Dniestr, będąc miejscem składu i przeładunku towarów. Nie można nie wspomnieć, że w pobliżu znajdowało się centrum wydobycia soli, która w tamtych czasach była wyjątkowo cennym towarem. Jakie ziemie obejmowały Grody Czerwieńskie? O ile wiadomo, że Grody były obszarem o dużym znaczeniu, to ich dokładny zakres terytorialny nadal pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków. Zdaniem niektórych badaczy, nazwa ta odnosi się do całego obszaru odpowiadającego późniejszej Rusi Czerwonej lub Halickiej. Nie brakuje jednak opinii, że w praktyce ich zasięg obejmował sam Czerwień, a liczba mnoga w nazwie wynika z istnienia dwóch grodów. Do 1945 roku dominował pogląd, że Grody Czerwieńskie zajmowały ogromne terytorium. Historyk Aleksander Jabłonowski stwierdził, że już w XIII stuleciu obszar ten zaczęto nazywać Rusią Czerwoną. Podobny pogląd wyrazili inni historycy, ale nie zgodził się z tym Władysław Semkowicz, według którego nazwa Ruś Czerwona ukuła się dopiero dwa wieki później. Po 1945 roku przyjęto za właściwą tezę Semkowicza, według której Grody Czerwieńskie miały być dużym obszarem, obejmującym ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i częściowo wołyńską, ale bez ziemi halickiej. Stolica Grodów Czerwieńskich odnaleziona? Do dziś nie ma pełnej zgody w tym temacie, ale historycy nie mają wątpliwości, że centrum tych ziem stanowił Czerwień. Gdzie się znajdował? W przeszłości pojawiło się wiele hipotez na ten temat. Niektórzy badacze uznali, że głównym ośrodkiem jest Czerwonogród nad Dniestrem na Podolu Zachodnim. To jednak kłóciło się z zapisami w ruskich kronikach, w których Czerwień wymieniano w kontekście wydarzeń toczących się wokół Włodzimierza, Chełmna, Bełza i Sąsiadki. Dziś dominuje pogląd, że dawny Czerwień znajdował się na obszarze, gdzie dziś rozciąga się wieś Czermno w gminie Tyszowce. Potwierdzają to prowadzone od 2012 roku badania międzynarodowego zespołu pod kierownictwem doktora Tomasza Dzieńkowskiego z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie. Prowadzone tam wykopaliska dostarczyły wiele potwierdzających to dowodów. Co pozostało z dawnych grodów? Na terenie dawnego grodu w Czermnie nigdy nie wyrosło w pełni rozwinięte miasto. To w dużym stopniu przyczyniło się do zachowania wielu wczesnośredniowiecznych pozostałości. W toku badań archeologicznych ujawniono pozostałości rozległego kompleksu osadniczego, składającego się z grodziska, podgrodzia, kilku osad i cmentarzysk. Zdaniem badaczy, całość zajmowała powierzchnię ok. 150 ha. Do naszych czasów zachowały się wyniesienia i masywny wał obronny. Widoczne są pozostałości studni grodowej. Do najbardziej spektakularnych odkryć należą dwa pomosty z dębowych pali, które prowadziły w stronę Huczwy, najprawdopodobniej do dawnej przystani. Kluczowym odkryciem pozostają jednak zlokalizowane w obszarze podgrodzia fundamenty romańskiego kościoła. W toku wykopalisk archeolodzy ujawnili ponad 40 tys. artefaktów. Należą do nich m.in. fragmenty ceramiki, ołowiane pieczęcie i kamienne ikony. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten człowiek przewodził najkrwawszemu powstaniu chłopskiemu. Nigdy nie odpowiedział za swoje czyny
Jakub Szela w oczach wielu był rzeźnikiem i zdrajcą polskiej sprawy. Galicyjscy chłopi widzieli w nim jednak kogoś innego. Dla nich był bohaterem – przywódcą mającym wyzwolić ich spod szlacheckiego bata. W polskiej historii zapisał się jako jedna z najmroczniejszych, a przy tym także najbardziej niejednoznacznych postaci. Kim był Jakub Szela? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Nie w głowie była mu wojaczka Trzykrotnie żonaty Przedstawiciel ludu Jakub Szela jako przywódca rewolty Jakub Szela po rabacji galicyjskiej Podczas rabacji galicyjskiej spalono około 150 dworów i zabito ponad 2000 osób. To bez wątpienia najkrwawszy bunt chłopstwa przeciwko szlachcie. Na czele zrywu stanął Jakub Szela. To on poprowadził chłopów przeciwko panom herbowym. Ci „podziękowali” swoim ciemiężcom za pańszczyźniany ucisk niebywałym wręcz okrucieństwem. W oczach szlachty Szela stał się potworem w ludzkiej skórze. Chłopstwo widziało w nim natomiast trybuna ludowego. Kim więc był, bohaterem czy mordercą? A może tylko prostym człowiekiem, którego zmanipulował zaborca? Nie w głowie była mu wojaczka O wczesnym życiu Jakuba Szeli wiadomo niewiele. Źródła wskazują, że urodził się 14, 15 lub 16 lipca 1787 roku, we wsi Smarzowa (obecnie Smarżowa) koło Brzostku, w obwodzie tarnowskim. Był najmłodszym z sześciu synów Krzysztofa Szeli i Anny Łukasikówny. Prawdopodobnie w 1805 roku został zamustrowany do 35 pułku piechoty. Kilka miesięcy później miał uczestniczyć w bitwie pod Ulm i trafić do francuskiej niewoli. Po wypuszczeniu wrócił do domu. W niektórych źródłach pojawia się informacja, że by wymusić uwolnienie od służby wojskowej, okaleczył się, obcinając sobie siekierą mały i serdeczny palec lewej dłoni. Metoda iście drastyczna, ale skuteczna. Do regularnej armii nie został już powołany. Trzykrotnie żonaty Żenił się trzykrotnie. Pierwszy raz stanął przed ołtarzem 6 listopada 1809 roku, z wychowanką dworską Rozalią Chodór, która od dziedzica otrzymała we wianie około 8 mórg w Siedliskach. Ta ziemia była jedynym majątkiem Szeli. Ojciec wydziedziczył go i przekazał cały dobytek starszemu synowi. Po śmierci żony (21 grudnia 1818 roku), z którą doczekał się sześciorga dzieci, gospodarka pozostała w jego rękach. Ponownie ożenił się już 24 stycznia 1819 roku, z Agnieszką Prewendowską. Ta zmarła 11 lat później, w niejasnych okolicznościach. 9 lutego 1831 roku ożenił się z Salomeą Niewiarowską, z którą miał syna Jakuba. Żonobójca? Taka krążyła plotka Szela już w dzieciństwie miał być porywczy i temperamentny. W młodym wieku rzekomo spalił ojcowską chałupę, choć należy podkreślić, że oskarżenie to nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach. Trudny charakter towarzyszył mu przez całe życie, co miało zaowocować kolejnymi oskarżeniami. Dotyczyły one okoliczności śmierci jego drugiej żony. We wsi pojawiła się plotka, że Agnieszka zginęła z ręki męża. Rzekomo nie była to jego jedyna ofiara. Podobno zabił też parobka. Czy tak właśnie było? Nie ma na to jednoznacznych dowodów, ale nie ulega wątpliwości, że Jakub Szela był człowiekiem zdolnym do dokonania mordu. Niemniej jednak te plotki najprawdopodobniej były propagandą szlachty. Przedstawiciel ludu W XIX wieku sytuacja chłopstwa nadal prezentowała się tragicznie. Najniżsi mieszkańcy wsi właściwie nie mieli żadnych praw. O ich losach najczęściej decydował dziedzic – pan ziemski, na rzecz którego musieli świadczyć niewolniczą pracę. Szela przez wiele lat pozostawał w sporze z dworem Boguszów i niejako stał się przedstawicielem mieszkańców wsi. Z całą pewnością nie było mu łatwo stawać w szranki ze szlachtą. Jak wielu chłopów w tamtych czasach, Szela był niepiśmienny. Miał jednak sprzymierzeńca w osobie Josefa Breinla, starosty tarnowskiego. Chłopi dążyli do zniesienia pańszczyzny, a urzędnik chciał pozyskać ich do wystąpienia przeciwko panom ziemskim, którzy byli zadeklarowanymi wrogami austriackiego zaborcy. Jako nieugięty rzecznik chłopstwa, pisał (oczywiście nie bez pomocy) skargę za skargą. Z jedną dotarł nawet do Lwowa. Wieś opuścił jednak bez zgody pana, za co przyszło mu zapłacić siedmioma dniami spędzonymi w dworskim areszcie. Równolegle z sytuacją Szeli pogarszała się sytuacja wszystkich chłopów w Galicji. Wyzysk nasilał się, a ze względu na przeludnienie, wzrastała ilość małych gospodarstw, które nie były w stanie generować godnego zarobku. Szlachta wystąpiła przeciwko zaborcy Sytuacja była tak napięta, że jedna iskra mogła podpalić tę beczkę prochu. Szlachta miała jednak inne sprawy na głowie. Polska przygotowywała się do wystąpienia przeciwko zaborcom. Plany wyzwolenia ojczyzny spełzły jednak na niczym. W zaborze pruskim i rosyjskim dokonano aresztowań i do wybuchu insurekcji nie doszło. Jednak Galicja nadal sposobiła się do walki. Powstanie zaplanowano na 21 lutego 1846 roku. Pierwsze uderzenie miało być skierowane na Jasło i Duklę. Na początku miesiąca władze aresztowały komisarza rewolucyjnego Feliksa Bolechowskiego. Jego miejsce zajął Franciszek Wolański, ale zaborca był już na tropie spiskowców i wyprzedził atak. 18 lutego starosta Breinl spotkał się w Tarnowie z przedstawicielami chłopstwa. Ogłosił, że cesarz zamierza znieść pańszczyznę, ale szlachta sprzeciwia się temu i szykuje powstanie. Zażądał, by chłopi rozbrajali powstańców i odsyłali ich do Tarnowa. Nieważne czy żywych, czy martwych. Powstańcy przyspieszyli atak i zmienili miejsce uderzenia. 19 lutego zaatakowali Tarnów, ale ponieśli klęskę. Porażka szlachty zachęciła chłopów do działania. Tego samego dnia na gościńcach zaczęły pojawiać się uzbrojone warty, wypatrujące spiskowców. Jakub Szela jako przywódca rewolty Szela już w pierwszych dniach rabacji galicyjskiej zaczął urastać do rangi jednego z głównych przywódców rebelii. 20 lutego, wraz z pokaźną grupą chłopów, ruszył na ziemię Boguszów. Dwór został otoczony szczelnym kordonem. Stanisław Bogusz próbował pertraktować z Szelą. Chciał ocalić rodzinę pieniędzmi, ale na nic się to zdało. Napastnicy oszczędzili tylko kobiety i małe dzieci. Rozruchy szybko objęły niemal całą zachodnią Galicję. Najgorzej przedstawiała się sytuacja szlachty w okolicach Tarnowa, Jasła, Nowego Sącza i Limanowej. Chłopi nie mieli litości. Plądrowali dwory znienawidzonych dziedziców, mordując szlacheckie rodziny, sprzyjających im urzędników, a nawet księży. Koniec rzezi Bunt chłopski zainspirował i zdusił austriacki zaborca. Władza nie mogła pozwolić, by chłopi rośli w siłę. Od Wadowic po Sanok nikt nie chciał odrabiać pańszczyzny. Mało tego, niektórzy sami dzielili między sobą grunty. To zagrażało feudalno-absolutystycznemu systemowi, więc cesarstwo musiało interweniować. Na uspokojenie sytuacji, chłopstwo otrzymało kilka mało znaczących przywilejów, ale to nie wystarczyło. Nadal odmawiano odrabiania pańszczyzny, więc by przywrócić porządek, władza zdecydowała się na zbrojną interwencję. Jakub Szela po rabacji galicyjskiej W tym czasie Jakub Szela był internowany w Tarnowie. Zatrzymany pod nadzorem policji, zrezygnował z dalszej walki. Przez niemal dwa lata pozostawał w tarnowskich koszarach. W końcu władze zadecydowały o przesiedleniu niepokornego chłopa. Początkowo miał trafić na Śląsk Cieszyński, ale tak się nie stało. Ten plan nie doczekał się realizacji, rzekomo ze względu na brak wolnych gospodarstw. Finalnie został przesiedlony na Bukowinę, gdzie otrzymał 32 morgi, materiały na budowę domu i obietnicę zwolnienia z opłat. 6 lutego 1848 roku, wraz z rodziną, wyruszył do nowej lokacji. Na jego dawnym gospodarstwie pozostał starszy syn. Szela ziemię objął trzy miesiące później. Wtedy też dowiedział się, że obiecana mu dożywotnia wolnizna w praktyce ma obowiązywać tylko przez 10 lat. Przeszłość nie dawała o sobie zapomnieć Mieszkańcy Bukowiny nie byli przychylni nowemu sąsiadowi. Czy to oni napadali na jego gospodarstwo? Możliwe, ale nie można wykluczyć, że odpowiadali za to ci, którym wyrządził ogromną krzywdę. Pewnej nocy został pobity do nieprzytomności. Motyw rabunkowy można było wykluczyć, bo nic nie zginęło. Wcześniej ktoś obserwował jego dom. Nikt nie wie, gdzie spoczął Po 11 latach batalii, w końcu wywalczył obiecane zwolnienie z opłat. Jednak nie było mu dane cieszyć się swobodą. Jakub Szela zmarł 21 kwietnia 1860 roku. Do dziś nie wiadomo, gdzie spoczął. Najprawdopodobniej, jako morderca nie mógł zostać pochowany w granicach cmentarza. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Noblista chciał zrobić karierę sceniczną. Zamiast aktorem został jednym z najwybitniejszych pisarzy
Władysław Reymont to jeden z tych autorów, którzy swoimi dziełami zapewnili sobie nieśmiertelność. Uniwersalna ponadczasowość treści jego utworów sprawiła, że te doczekały się tłumaczenia na dziesiątki języków i do dziś są szeroko dyskutowane i komentowane. Kim był autor „Chłopów” i „Ziemi obiecanej”? Poniżej przybliżamy życiorys polskiego noblisty.
Spis treści: Ze szkołą nie było mu po drodze W Warszawie zaczął żyć z pióra Nieoczywisty kandydat Stojąca u progu niepodległości Polska musiała mierzyć się z wieloma trudnościami. Do takich należało choćby postrzeganie naszego kraju na arenie międzynarodowej. Niemcy zadbali, by II Rzeczpospolita uchodziła za niedojrzałą i nierozwiniętą kulturalnie. W interesie władz leżało, by zmienić ten stan rzeczy. Już na początku lat 20. prowadzone były zabiegi, które zmierzały do przyznania Polakowi Nagrody Nobla. Władysław Reymont nie był najoczywistszym kandydatem, ale finalnie to właśnie on odebrał najwyższe wyróżnienie literackie. Jak do tego doszło? Zanim padnie odpowiedź na to pytanie, warto przyjrzeć się bliżej życiu autora „Chłopów”. Ze szkołą nie było mu po drodze Władysław Reymont, a właściwie Stanisław Władysław Rejment, urodził się 7 maja 1867 roku, w Kobielach Wielkich. Syn kościelnego organisty Józefa (który przy okazji prowadził kościelne księgi i pełnił rolę rozjemcy w różnych sprawach prawnych) i małopolskiej szlachcianki Antoniny z Kupczyńskich dzieciństwo spędził w Tuszynie. Miał pójść w ślady ojca, jednak młody Stanisław nie palił się do nauki. Jako dziewięciolatek, nie zdał egzaminów. Odmawiał też nauki gry na organach. Józef nie mógł pozwolić, by jego syn został bez fachu w ręku. Wysłał go do Warszawy, gdzie pobierał nauki w szkole rzemieślniczo-niedzielnej. Ostatecznie udało się mu uzyskać tytuł czeladnika krawieckiego. Aktorskie ambicje przyszłego noblisty Po zdobyciu zawodu postanowił nie wracać do domu. Próbował rozpocząć życie na własny rachunek, ale nie z zamiarem pracy igłą i nicią. Podczas pobytu w barwnej kulturowo Warszawie, zafascynował go teatr. W 1884 roku przystąpił do wędrownej grupy teatralnej. Nie został jednak pierwszoplanowym aktorem. Z różnym skutkiem grywał pomniejsze role, ale brak sukcesów na tym polu nie zabił w nim miłości do tej dziedziny sztuki. Nadal fascynował go teatr, czemu dał wyraz w przyszłości, na kartach powieści „Komediantka”. Nudziła go praca na kolei Skoro nie udało mu się zrobić kariery aktorskiej, nie miał innego wyjścia, jak wrócić w rodzinne strony. Dzięki wstawiennictwu ojca, dostał pracę niskiej rangi funkcjonariusza Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Pracował na stacjach w Rogowie, Krosnowej i Lipcach, ale to zajęcie było dla niego wybitnie nudne. Nic więc dziwnego, że nie popracował długo jako zawiadowca. Postanowił szerzyć spirytyzm Kolejna praca Rejmenta była już znacznie ciekawsza. W 1890 roku zbliżył się do niejakiego Puszowa, który miał być „adeptem wiedzy tajemnej”. W XIX-wiecznej Europie spirytyzm był popularnym zjawiskiem. Młody Stanisław Rejment postanowił to wykorzystać. Wraz ze swoim towarzyszem wyruszył w objazd po Starym Kontynencie, jako medium. Odbywał sesje, podczas których przepowiadał przyszłość, łącząc się z duchami przodków. W Warszawie zaczął żyć z pióra W końcu wrócił do Polski. W 1894 roku zamieszkał w Warszawie. Był to dla niego wyjątkowo trudny czas. Nierzadko przymierał głodem i z braku innego zajęcia, całymi dniami włóczył się ulicami miasta. Szansą na odmianę losu był dla niego debiut literacki. Wiersze pisał od 1882 roku, ale publikacji doczekało się dopiero napisane w Warszawie opowiadanie „Pracy!”. Właśnie wtedy Stanisław Władysław Rejment zmienił nazwisko na Władysław Stanisław Reymont. Czy przymusiła go do tego rodzina, czy raczej zrobił to z własnej woli, by nie przynieść bliskim wstydu? Nie wiadomo. Życiowe doświadczenie zaprocentowało Władysław Reymont nie lubił pracy zawiadowcy, ale czasu spędzonego na pracy w tym zawodzie z całą pewnością nie mógł nazwać straconym. Pracując w Lipcach, bacznie obserwował lokalną społeczność. Nie należał do rozmownych, ale nadstawiał ucha, słuchał i wyciągał wnioski. Czy już wtedy wiedział, że na tej kanwie powstanie wybitne dzieło? Trudno powiedzieć. Faktem jest natomiast, że w 1897 roku rozpoczął pracę nad powieścią, która w przyszłości zagwarantowała mu Nobla. Właśnie wtedy epopeja chłopska zaczęła zyskiwać realny kształt. Powstały pierwsze rozdziały, ale kolejne miały rodzić się w wielkich bólach, dosłownie i w przenośni. Fatalny wypadek Pracę nad powieścią przerwał wypadek kolejowy, któremu uległ autor. 13 lipca 1900 roku Władysław Reymont trafił do szpitala. Miał dwa złamane żebra (w raporcie lekarskim napisano o 12 złamanych żebrach) i inne urazy. Pisarz doznał nie tylko ran fizycznych. W wypadku zginęła siostra jego przyjaciela. To tragiczne wydarzenie wstrząsnęło nim tak mocno, że zapadł na niemoc twórczą. Złapał wiatr w skrzydła Reymont na kilkanaście miesięcy zarzucił pisanie. Zmieniło się to dopiero po ślubie z Aurelią Szabłowską. Był niezależny finansowo, bo w ramach rekompensaty za doznane obrażenia otrzymał odszkodowanie w wysokości 38 500 rubli. Gdy przestał martwić się o pieniądze, zaczął podróżować, a to uwolniło w nim kreatywność. Odwiedził wiele europejskich stolic, w tym Paryż, gdzie powstała większa część „Chłopów”. Opus magnum Reymonta trafiło do druku Czterotomowa powieść, gdzie każdy tom dotyczył innej pory roku, wyznaczającej rytm życia w Lipcach, tak jak wcześniejsze utwory pisarza publikowana była w odcinkach, w prasie. Pierwsze rozdziały ukazały się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1902 roku. „Chłopi” byli drukowani do 1908 roku. Nieoczywisty kandydat „Chłopi” zyskali uznanie w kraju i zagranicą. Krytycy chwalili reportażową wnikliwość autora. Powieść doczekała się tłumaczenia na wiele języków. Nic dziwnego. Reymont z mistrzowskim kunsztem przelał na papier realia chłopskiego życia, łącząc realizm z naturalizmem. Stworzył przy tym postaci uniwersalne, reprezentujące różne typy ludzkie. Mimo dobrego przyjęcia powieści, przyszły noblista nie był najoczywistszym z polskich kandydatów do zaszczytnej nagrody. Miał silną konkurencję, choćby w osobie Maksyma Gorkiego czy Tomasza Manna, ale i tak najważniejszym kandydatem do Literackiej Nagrody Nobla był Stefan Żeromski. Co sprawiło, że przestał być brany pod uwagę? W 1922 roku Żeromski wydał powieść „Wiatr od morza”, która traktowała o losach polskiej ludności na Pomorzu. Niestety, ten tytuł nie spotkał się z ciepłym międzynarodowym przyjęciem, zwłaszcza w Niemczech. Żeromskiemu zarzucano antygermanizm. To właściwie przekreśliło jego szanse. Władysław Reymont otrzymał nagrodę za późno Wobec tego wielkie wyróżnienie przypadło w udziale autorowi „Chłopów”. 13 listopada 1924 roku Władysław Reymont został ogłoszony drugim po Henryku Sienkiewiczu polskim laureatem Literackiej Nagrody Nobla. Czy ucieszyła go ta wiadomość? Otóż nie. Pisarz zareagował na tę informację z rozgoryczeniem, mówiąc o „urągliwej i prawdziwie szatańskiej ironii życia”. Wybitny prozaik i nowelista nie cieszył się wówczas dobrym zdrowiem. Nie mógł nawet zjawić się na ceremonii w Sztokholmie. Zamiast niego, nagrodę odebrał Alfred Wysocki, polski przedstawiciel dyplomatyczny. Władysław Reymont zmarł rok później, 5 grudnia 1925 roku. Jego ciało spoczęło na Cmentarzu Powązkowskim, a serce zostało wmurowane w filar kościoła św. Krzyża. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten Polak był wybitnym matematykiem. Bolszewickie szyfry nie miały przed nim tajemnic
Wacław Sierpiński, światowej sławy matematyk, należał do najwybitniejszych badaczy teorii mnogości. Na całym świecie nie ma matematyka, który nie zna jego dokonań. Swój talent i zapał do pracy poświęcił nie tylko w imię rozwoju nauki, ale także dla dobra ojczyzny. Przyjrzyjmy się bliżej sylwetce wybitnego polskiego naukowca.
Spis treści: Już w młodości interesował się matematyką Pobyt w Rosji i powrót do Polski Wacław Sierpiński przyczynił się do klęski bolszewików Ryzykował życiem, by nauczać W historii nauki zapisał się jako autor 720 oryginalnych prac, 107 przemówień i artykułów, 57 broszur i książek i 7 podręczników szkolnych. Wykładał w 47 uczelniach wyższych w kraju i zagranicą. Współtworzył pierwsze specjalistyczne czasopismo matematyczne. Został wybrany na wiceprezesa Międzynarodowej Akademii Filozofii Nauk i członka zagranicznego Paryskiej Akademii Nauk. Uczestniczył w wielu ważnych wydarzeniach w XX-wiecznej Polsce. Współtworzył warszawską szkołę matematyczną, która wraz z innymi ośrodkami zapoczątkowała słynną na całym świecie polską szkołę matematyczną. Wacław Sierpiński, jak sam mówił, zajmował się badaniem nieskończoności. Już w młodości interesował się matematyką Syn Konstantego i Ludwiki z Łapińskich urodził się 14 marca 1882 roku. Jako chłopiec, uczęszczał do warszawskiego gimnazjum. Tam zainteresował się „królową wszystkich nauk”. Szkołę ukończył w 1900 roku. Dalej swoją pasję rozwijał na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Zajął się teorią liczb. Studiował to zagadnienie pod kierunkiem Gieorgija Woronoja i już w 1903 roku został nagrodzony złotym medalem za najlepszą pracę w tej dziedzinie. Rok później uzyskał tytuł kandydata nauk. Na tej podstawie rozpoczął pracę dydaktyczną. Uczył matematyki i fizyki w IV Gimnazjum Żeńskim w Warszawie, ale nie zachował długo tej posady. W 1905 roku wziął udział w strajku nauczycieli. Za to dosięgnęły go represje i stracił pracę. Kształcił najtęższe umysły Sierpiński przeniósł się wówczas do przyjaźniejszego Polakom Krakowa. Tam kontynuował naukę, na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zdobył doktorat i w 1906 roku wrócił do Warszawy. Do 1908 roku uczył matematyki w Seminarium Nauczycielskim i w polskich prywatnych szkołach średnich. Wykładał też w Towarzystwie Kursów Naukowych – prywatnej szkole wyższej, która była kontynuacją istniejącego wcześniej nielegalnego Uniwersytetu Latającego. W 197 roku powrócił do badań nad teorią liczb. Przez kilka miesięcy studiował w Getyndze i w 1908 roku habilitował się na Uniwersytecie Lwowskim, na podstawie pracy „O pewnym zagadnieniu funkcji asymptotycznych”. Wykłady na UL rozpoczął jeszcze w tym samym roku, a rok później, jako jeden z pierwszych na świecie, zaczął wykładać teorię mnogości. We wrześniu 1910 roku otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego i został kierownikiem II Katedry Matematyki na Uniwersytecie Lwowskim. Jednymi z jego pierwszych uczniów byli Stefan Ruziewicz i Otton Nikodym. W 1913 roku doktoryzował się u niego Stefan Mazurkiewicz. Z ostatnim z wymienionych napisał wspólnie pracę „Sur un ensemble superposable avec chacune de ses deux parties”. Pobyt w Rosji i powrót do Polski I wojna światowa zastała go na Białorusi. Na osiem miesięcy został internowany we Wiatce, ale dzięki poparciu udzielonemu mu przez rosyjskich matematyków, otrzymał pozwolenie na pobyt w Moskwie. Tam podjął współpracę z Dimitrijem Jegorowem, Bolesławem Młodziejowskim i Nikołajem Łuzinem, z którym napisał osiem prac na temat teorii mnogości. Rosję opuścił w 1918 roku. Przez krótki czas kontynuował wykłady na Uniwersytecie Lwowskim, ale jesienią przeniósł się na Uniwersytet Warszawski i z tą uczelnią pozostał związany do końca swojej pracy naukowej. W następnym roku został mianowany profesorem zwyczajnym. Wacław Sierpiński przyczynił się do klęski bolszewików W 1919 roku odradzający się kraj stanął przed kolejnym zagrożeniem. Rzeczpospolita stała się obiektem zakusów Rosyjskiej FSRR. Sierpiński został powołany do Wydziału II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa, którym kierował Jan Kowalewski. Wraz z językoznawcami i innymi matematykami, m.in. ze Stefanem Mazurkiewiczem i Stanisławem Leśniewskim, brał udział w łamaniu sowieckich szyfrów. Dzięki swoim zdolnościom, rozszyfrowywał depesze rosyjskich kurierów, dzięki czemu rozkazy dowódców nieprzyjaciela docierały do nas tak samo szybko, jak do Rosjan. Międzywojenny dorobek Sierpińskiego Okres międzywojenny był wyjątkowo twórczy dla Sierpińskiego. W 1920 roku, wraz z Zygmuntem Janiszewiczem i Stefanem Mazurkiewiczem, założył „Fundamenta Mathematicae” – pierwsze na świecie czasopismo matematyczne, które było poświęcone teorii mnogości i logice matematycznej. Za to Polska Akademia Nauk powołała go na członka czynnego. Czynnie współpracował ze swoimi uczniami. To zaowocowało wydaniem ośmiu książek, dwóch broszur i siedmiu podręczników szkolnych. W 1931 roku został powołany na prezesa Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Zorganizował Kongres Matematyków Słowiańskich w Warszawie. Jako delegat Polskiej Akademii Umiejętności, uczestniczył w czterech Kongresach Matematycznych: w Toronto, Bolonii, Zurychu i Oslo. Ryzykował życiem, by nauczać W czasie niemieckiej okupacji Wacław Sierpiński formalnie pracował jako urzędnik magistratu polskiego w Warszawie. Nie zrezygnował jednak z działalności dydaktycznej. Wykładał na podziemnym uniwersytecie, mimo że karą za taką działalność była śmierć. Nie ryzykował dlatego, że nie miał innych alternatyw. Po wybuchu wojny, otrzymał propozycję objęcia katedry na madryckim uniwersytecie, jednak postanowił odmówić. Praca naukowa i dydaktyczna po wojnie W 1945 roku zaczął wykładać na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale jesienią wrócił na swoją katedrę na Uniwersytecie Warszawskim i wznowił wydawanie „Fundamenta Mathematicae”. Na dwie dekady objął funkcję prezesa Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Po likwidacji instytucji, został jednym z wiceprezesów Polskiej Akademii Nauk. Protestując przeciwko cenzurze, podpisał się pod Listem 34, jednak w obliczu represji, wycofał swoje poparcie. Za osiągnięcia w dziedzinie popularyzacji nauki, w 1961 roku otrzymał nagrodę miesięcznika „Problemy”. Wacław Sierpiński zmarł 9 października 1969 roku. Spoczął na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Unia lubelska połączyła dwa wolne narody. Związek polski-litewski trwał przez 226 lat
Unia lubelska zapoczątkowała istnienie bezprecedensowego tworu. Na mocy postanowień sejmu walnego w Lublinie, dwa odrębne narody zawarły najtrwalszy w ówczesnych czasach związek. Odbyło się to za wolą wyrażoną przez setki tysięcy. Historyczna unia personalna dwóch wolnych narodów trwała przez ponad dwa wieki. W tym czasie była solą w oku Moskwy i stała się inspiracją dla fundamentalnych założeń unii Anglii i Szkocji.
Spis treści: Potrzeba bliższego związku pojawiła się naturalnie Trudne początki Nagły wyjazd Litwinów Nie dyplomacją, to siłą Unia lubelska stała się faktem Postanowienia unii lubelskiej Jak ocenić unię lubelską? Polska i Litwa były związane unią personalną przez niemal 200 lat. Oba narody miało jednak połączyć coś więcej niż tylko osoba władcy. Tak naprawdę, już w XIV wieku pojawiły się plany dotyczące włączenia Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony. Tak się nie stało, bo faktycznym celem unii lubelskiej nie było wchłonięcia naszego sąsiada. Potrzeba bliższego związku pojawiła się naturalnie Do 1569 roku Korona Królestwa Polskiego i Wielki Księstwo Litewskie były całkowicie odrębnymi organizmami państwowymi. Oba kraje łączyła osoba wspólnego monarchy, ale w kontekście politycznym, były podzielone. Dążenia do zawarcia bliższego związku między stronnikami unii personalnej pojawiły się niedługo po koronacji Władysława Jagiełły (przede wszystkim po stronie polskiej), ale dopiero Zygmunt August zdołał związać oba kraje unią realną. Syn Zygmunta I Starego i Bony Sforzy zdawał sobie sprawę, że umrze bezpotomnie. Zasadna była obawa, że po jego śmierci sojusz z Litwą stanie się tylko wspomnieniem. Rozpad przymierza byłby fatalny w skutkach, zwłaszcza w kontekście zagrożenia ze strony Moskwy i imperium osmańskiego. W trosce o przyszłość obu państw, zapragnął ich zjednoczenia. Za zacieśnieniem związków z Litwą opowiedział się ruch egzekucyjny, a i litewska szlachta w końcu dostrzegła korzyści płynące z takiego posunięcia. Trudne początki Żmudny proces tworzenia Unii Realnej rozpoczął się 23 grudnia 1568 roku. Polacy zebrali się na obradach sejmu w Lublinie. Litwini zgromadzili się natomiast w Grodnie, a następnie w Wohyniu. Dlaczego przedstawiciele obu narodów nie zebrali się wspólnie? Powód był prozaiczny – niektóre sejmiki zakazały posłom litewskim obradowania poza granicami państwa. Dopiero list żelazny, w którym Zygmunt II August zapewnił, że w przypadku fiaska rokowań Litwini będą mogli powrócić do domów, uzdrowił sytuację. Początek negocjacji nie przebiegał po myśli Korony. Litwini zażądali bowiem zatwierdzenia statutu litewskiego, wydanego dwa lata wcześniej. Król nie mógł na to przystać. Akt ten zakazywał bowiem Polakom nabywania ziem na Litwie. Zygmunt August nie zgodził się na to. Obrady rozpoczęły 10 stycznia 1569 roku. Należy jednak podkreślić, że nie był to sejm wspólny. Litwini naciskali, by oba państwa obradowały oddzielnie. Nagły wyjazd Litwinów Negocjacje od początku przebiegały w burzliwej atmosferze. Litwini domagali się uznania artykułu, zakazującego Polakom nabywania litewskich ziem. Senat był gotowy iść na duże ustępstwa, by tylko zakaz został odrzucony. Padła nawet propozycja utrzymania tytułu wielkiego księcia i przeniesienia przez Zygmunta Augusta praw dziedzicznych na Rzeczpospolitą Obojga Narodów. O tym nie chcieli słyszeć krakowscy posłowie, zdaniem których unia realna między oboma państwami istnieje już od XIV wieku, a teraz trzeba ją jedynie wyegzekwować. W imieniu Litwinów nie zgodził się z tym Jan Hieronimowicz Chodkiewicz i stanowczo zażądał utrzymania odrębnej koronacji i tytułu monarchy. Nawet Zygmunt August nie potrafił nakłonić go do zmiany zdania. 26 lutego król obiecał polskiemu poselstwu zwołanie połączonej sesji. Informacja ta została przekazana poufnie, ale i tak dotarła do Litwinów. Ci zaoponowali, ale ich żądania spotkały się z odmową. W ramach protestu, większość delegacji z Mikołajem Radziwiłłem na czele opuściła Lublin. Nie dyplomacją, to siłą To posunięcie rozwścieczyło polskich posłów. Litwini umyślnie odwlekali sprawę, a czasu nie było, bo w 1569 roku stan zdrowia króla był już poważny. W powietrzu zawisła wojna domowa, bo część szlachty uznała litewskich posłów za buntowników i domagała się odpowiedniego ich potraktowania. Do zbrojnego starcia nie doszło, za to nastąpiła swoista demonstracja siły. 1 marca senat spisał postulaty dotyczące aneksji Podlasia i Wołynia – ziem, do których Korona Królestwa Polskiego zgłaszała pretensje. Król zatwierdził wszystkie artykuły i dwa dni później zostały one uchwalone. 8 marca monarcha wezwał tamtejszych posłów do złożenia przysięgi wierności Koronie. Niektórzy przedstawiciele Podlasia wyrazili sprzeciw, a i na Wołyniu nie szło jak po maśle. Król wyznaczył nowe terminy na złożenie przysięgi, ale niewiele to zmieniło, zwłaszcza na Podlasiu. Zygmunt August wydał więc trzeci uniwersał i odwołał podlaskiego kasztelana i wojewodę. Na tych stanowiskach obsadził Adama Kosińskiego i Mikołaja Kiszkę. Dla Litwinów stało się jasne, że dalsze przeciąganie sprawy może źle się skończyć. Ten sam manewr król zastosował wobec Kijowa. Unia lubelska stała się faktem W obliczu tych wydarzeń, delegacja litewska musiała wrócić na sejm, ale inicjatywa nie była już po ich stronie. 9 czerwca formalnie rozpoczęto negocjacje. Odrzucono część żądań wcześniej przedstawianych przez Litwinów, między innymi dotyczących przeniesienia dziedzicznych praw Zygmunta Augusta również na Litwę. 1 lipca 1569 roku oddzielne sejmy uchwaliły przyjęty traktat. Trzy dni później król Zygmunt II August ogłosił jego postanowienia. Polska i Litwa, dwa wolne narody, zespoliły się w jeden wspólny organizm państwowy, który zaistniał jako Rzeczpospolita Obojga Narodów i jako taki funkcjonował przez 226 lat, aż do trzeciego rozbioru w 1975 roku. Postanowienia unii lubelskiej Na mocy traktatu, oba państwa miały mieć wspólnego władcę, wybieranego drogą wolnej elekcji przez oba narody i koronowanego na króla Polski i wielkiego księcia Litwy. Powołany został obradujący w Warszawie wspólny sejm walny z izbą poselską reprezentowaną przez 77 posłów koronnych i 50 litewskich i senatem ze 113 senatorami koronnymi i 27 litewskimi. Wspólna miała być polityka obronna i zagraniczna. Wprowadzona została jednolita moneta, bita osobno w obu członach Rzeczypospolitej. Zniesiono zakaz nabywania przez Polaków litewskich dóbr ziemskich, a Prusy Królewskie wcielono do Korony. Co pozostało odrębne? Tytuły i dostojeństwa, urzędy centralne, wojsko, sądownictwo, prawo sądowe i języki urzędowe. Postanowiono, że egzekucja królewszczyzn i podważanie królewskich nadań nie będą miały zastosowania na Litwie. Dotychczasowe prawa i przywileje, obowiązujące w obu państwach, nie utraciły mocy. Jak ocenić unię lubelską? Historycy dwojako oceniają unię lubelską. Zdaniem wielu, połączenie Polski i Litwy zapewniło obu państwom silniejszą pozycję polityczną i wojskową. Nie brakuje jednak opinii, że powołanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów stało się przyczyną długotrwałych, wyniszczających wojen z Rosją i Imperium Osmańskim. Jakkolwiek oceni się porozumienie polsko-litewskie, nie można nie przyznać, unia lubelska była związkiem wyjątkowym w skali europejskiej. Jej postanowienia były udanym kompromisem, który zapewniał stabilność funkcjonowania obu członów Rzeczypospolitej. Dzięki temu, związek dwóch narodów przetrwał tak długo. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten zamek był perłą, która obróciła się w ruinę. Dziś to jedna z największych atrakcji regionu
Zamek w Janowcu to wspaniała rezydencja szlachecka. Imponował zarówno stylem architektonicznym, jak i nowoczesnymi rozwiązaniami. W swoim czasie przyćmił nawet wznoszącą się na Górze Zamkowej królewską warownię w Kazimierzu. Dziś budowla wybudowana na brzegu Wisły jest jedną z głównych atrakcji województwa lubelskiego. Poniżej przybliżamy historię tego wspaniałego zamku.
Spis treści: Od warowni, przez rodową rezydencję, po muzeum Zwiedzanie zamku w Janowcu Ciekawostki o zamku w Janowcu Nie jest łatwo wskazać drugą ruinę, która zachowałaby się do naszych czasów w tak dobrym stanie. W czasach swojej świetności, zamek w Janowcu był dobitnym wyrazem zamożności, ale także dobrego gustu właścicieli. Siedem wielkich sal, dziewięćdziesiąt osiem pokojów, marmurowe posadzki, ściany zdobione kunsztownymi malowidłami – takiej rezydencji nie powstydziłby się nawet król. Przez lata zamieszkiwały tam najznakomitsze rody. Później ten zamek w Lubelskiem zaczął popadać w ruinę. Dziś znajduje się tam muzeum. Od warowni, przez rodową rezydencję, po muzeum Budowla została wzniesiona z wielkim rozmachem. Nic dziwnego. W ten sposób fundatorzy zamku, pełniący najwyższe państwowe urzędy, chcieli podkreślić swój status. Początki zamku i Janowca Budowę zamku rozpoczął w 1508 roku Mikołaj Firlej herbu Lewart, na ziemskich dobrach na pograniczu powiatów lubelskiego i radomskiego, które późniejszy starosta kazimierski zakupił wraz z ojcem, Piotrem z Dąbrowicy. Na murach starej warowni, należącej do Janowskich, przez 18 lat powstawała bastejowa budowla o charakterze mieszkalno-obronnym, utrzymana w renesansowym stylu. W 1537 roku król nadał osadzie prawa miejskie i wyznaczył lokację Janowca w pobliżu zamku Firlejów. Podczas uroczystości lokacyjnej wspaniałą rezydencję odwiedził Zygmunt I Stary wraz z małżonką, królową Boną. Należy wspomnieć, że w tamtym czasie rodową siedzibą Firlejów wciąż pozostawał zamek w Dąbrowicy. Zmieniło się to dopiero w drugiej połowie XVI stulecia. Pierwsza przebudowa zamku 1 września 1553 roku zmarł Piotr Firlej, syn Mikołaja i współfundator zamku. Dobra janowieckie odziedziczył wówczas jego syn, Andrzej Firlej, późniejszy kasztelan lubelski. Cztery lata później zadecydował o przekształceniu warowni w luksusową rezydencję rodową. Pracami zajął się Santi Gucci, architekt włoskiego pochodzenia, który w Rzeczypospolitej cieszył się reputacją jednego z najzdolniejszych w swoim fachu. Pod jego kierunkiem zamek zyskał regularny układ. Wzdłuż murów obronnych dobudowano okazałe skrzydła mieszkalne, połączone arkadowymi krużgankami i zwieńczone attyką. Prace zakończyły się w latach 80. XVI stulecia. Nowi właściciele zamku w Janowcu Ostatnim właścicielem zamku z rodu Firlejów był Jan II, bratanek Andrzeja. Po jego śmierci, Barbara z Wielkich Kończyc (wdowa po Janie) wyszła za kasztelana chełmińskiego Jana Karola Dulskiego herbu Przegonia. Ich córka, Barbara Dulska, w 1614 roku wniosła dobra janowieckie w posagu rodzinie Tarłów herbu Topór. Nowi właściciele zadecydowali, że rezydencja zyska elementy wczesnobarokowe. Zamek został rozbudowany o część wschodnią, amfiladę i wieżę zachodnią. To właśnie za czasów Tarłów mury zewnętrzne zyskały biało-czerwone pasy, a elewacje – nieco karykaturalne malowidła przedstawiające żołnierzy, które w zamyśle miały nawiązywać do sztuki ludowej. W 1654 roku Barbara Tarłówna wyszła za Sebastiana Jerzego Lubomirskiego i wniosła zamek w posagu rodowi herbu Drużyna. Zamek w Janowcu po potopie szwedzkim W 1655 roku Szwedzi dokonali inwazji na Rzeczpospolitą. Potop szwedzki, jedna z ostatnich odsłon II wojny północnej, pozostawił po sobie ogromne zniszczenia. Potężnemu najazdowi nie oparł się też zamek w Janowcu. Wycofujące się wojska Karola Gustawa pozostawiły po sobie zgliszcza. Po wyjściu Szwedów, Lubomirscy, z pomocą holenderskiego architekta Tylmana z Gameren, przywrócili rezydencji utracony blask. Powstała wówczas kaplica z absydą na granicy zamkowych dziedzińców, część gospodarczą przebudowano na mieszkalną i wybudowano nowe pomieszczenia dla służby. Nieco później, gdy dobrami janowieckimi rządził Antoni Benedykt Lubomirski, skrzydło południowe zyskało rokokowe ozdoby okien. Upadek zamku Koniec panowania Lubomirskich w Janowcu przypadł na 1783 rok. Jerzy Marcin Lubomirski sprzedał klucz janowiecki wraz z zamkiem podkomorzemu krzemienieckiemu Mikołajowi Junoszy Piaskowskiemu. Rezydencja zaczęła wówczas podupadać. Magnat lekką ręką trwonił swój majątek i gdy nie było już czego wydawać, dokonał żywota w niszczejących murach. Po jego śmierci, dobra janowieckie zostały sprzedane rodzinie Osławskich z Krakowa. Po nich kolejnymi właścicielami byli: August Zawisza, Feliks Ćwirko-Gotycki i Paulina Wiktoria Zieleniewska. Niestety, po Lubomirskich żaden posiadacz rezydencji nie był szczególnie zainteresowany utrzymaniem jej w należytym stanie. Dla nich, zamek był przede wszystkim tanim źródłem solidnego budulca. Całe wyposażenie (łącznie z pokrywającymi ściany marmurami) zostało sprzedane, a wspaniała niegdyś budowla popadła w ruinę. Zamek w Janowcu w XX wieku W 1931 roku zamek w Janowcu został kupiony przez ostatniego prywatnego właściciela – warszawiaka Leona Kozłowskiego. Inwestor planował częściową odbudowę ruin, ale niewiele z tego wyszło. Wzniesiona przez Firlejów rezydencja popadała w dalszą ruinę. Zamek we współczesności W 1975 roku obiekt został zakupiony od Kozłowskiego przez Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym. Podjęto wówczas intensywne działania, zmierzające do zabezpieczenia rozpadających się ruin. Rozpoczęły się prace remontowo-budowlane, których celem była częściowa rekonstrukcja i dostosowanie zamku do potrzeb turystycznych. Przez pół wieku zamek w Janowcu pozostawał filią Muzeum Nadwiślańskiego. Obiekt ten odgrywa jednak ogromną rolę w dziedzictwie kulturowym regionu, a jako taki powinien mieć wyższy status. 1 stycznie 2025 roku placówkę przekształcono w samodzielną instytucję kultury – Muzeum Zamek w Janowcu. Zwiedzanie zamku w Janowcu Reorganizacja wymusiła czasowe zamknięcie obiektu, ale od lutego zamek znów jest dostępny dla zwiedzających. Poza szlachecką rezydencją, na zespół zamkowy składa się także zabytkowy park i skansen zabudowy dworskiej. W odbudowanych zamkowych wnętrzach eksponowana jest wystawa stała, której tematem są dzieje dóbr janowieckich. Od maja do października organizowane są wystawy czasowe. Dobrze zachowane ruiny warto odwiedzić nie tylko dla bogatej ekspozycji. Zamek sam w sobie stanowi niemałą atrakcję. Zrekonstruowane krużganki we wschodniej części dziedzińca prezentują się fantastycznie, podobnie zresztą jak odbudowany pałac północny i łączący się z wieżą apartament zachodni. Warto też zobaczyć odkryte tarasy budynku bramnego, z których rozpościera się wspaniała panorama doliny Wisły. Jakie atrakcje oferuje skansen? Odwiedzając Janowiec, w planie wycieczki warto uwzględnić także znajdujący się nieopodal zamku niewielki skansen. Można tam podziwiać między innymi pochodzący z drugiej połowy XVIII stulecia barokowy modrzewiowy dwór z Moniak, gdzie znajduje się stała wystawa wnętrz domu ziemiańskiego. Wymieniając atrakcje tego miejsca, nie sposób pominąć spichlerza z Podlodowa (gdzie eksponowane są między innymi łodzie transportowe i służące do połowu ryb na Wiśle), lamusa z woźnicą z Kurowa i stodoły z Wylągów. Każdy z tych obiektów jest datowany na XIX wiek. Ciekawostki o zamku w Janowcu Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawych informacji na temat wspaniałej rezydencji w Janowcu. W 1606 roku na zamku w Janowcu pojednali się Zygmunt III Waza i Mikołaj Zebrzydowski, który w historii zapisał się nie tylko jako marszałek wielki koronny, ale także jako ten, który po śmierci Jana Zamoyskiego rozpoczął powstanie nazwane jego nazwiskiem – rokosz Zebrzydowskiego. Mierzący 121 na 71 m zamek w Janowcu należy do największych w Polsce. Zamek w Janowcu gościł wiele koronowanych głów. Poza Zygmuntem I Starym i Zygmuntem III, we wspaniałej rezydencji przebywali: Stefan Batory, Michał Korybut Wiśniowiecki, Maria Kazimiera de La Grange d’Arquien, August II Mocny, Stanisław Poniatowski i Piotr I Wielki. Według legendy, zamek nawiedza Czarna Dama. Duch Heleny Lubomirskiej podobno ukazuje się tam podczas pełni księżyca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bitwa pod Legnicą była jedną z najtragiczniejszych w średniowiecznej Polsce. Starcie z Mongołami zakończyło się wielką porażką
Bitwa pod Legnicą, stoczona z walecznym ludem ze wschodu, do dziś budzi wiele kontrowersji wśród historyków, zarówno w kontekście przebiegu starcia, jak i jego następstw. Wszyscy pozostają jednak zgodni w jednej kwestii – w rozbitym na dzielnice państwie oręż był zbyt słaby, by powstrzymać niszczycielską siłę, która nadciągnęła ze wschodu. Poniżej przybliżamy jedną z najdramatyczniejszych bitew w średniowiecznej historii Polski.
Spis treści: Polska przed I najazdem Mongołów Nowa potęga ze Wschodu Mongolska inwazja na Polskę Pochód na Śląsk Bitwa pod Legnicą Śmierć księcia Henryka Pobożnego Dalszy pochód Mongołów Wątpliwości w kwestii rzetelności źródła Jakie konsekwencje miał dla Polski I najazd Mongołów? Gdziekolwiek pojawiali się Mongołowie, siali śmierć i zostawiali za sobą zgliszcza miast i osad. W XIII wieku, pod wodzą Batu-chana, wojownicy z Azji Środkowej wyruszyli na podbój zachodniego świata, jak osiem stuleci wcześniej uczynili Hunowie. Ich głównym celem był podbój Węgier i Bułgarii. W ten sposób chcieli stworzyć sobie dogodną sytuację do przypuszczenia ataku na Bizancjum. Polska nie była ich celem. I najazd mongolski był posunięciem o charakterze typowo prewencyjnym. Polska przed I najazdem Mongołów W 1138 roku, na mocy statutu sukcesyjnego Bolesława Krzywoustego, Polska została podzielona na dzielnice. W ten sposób książę chciał zapobiec bratobójczym walkom między swoimi synami. Jak na ironię, stało się odwrotnie. Walki o władzę rozpoczęły się już po śmierci Salomei, wdowy po Krzywoustym. Historia niejednokrotnie udowadniała, że podzielone państwo to słabe państwo. Podział dzielnicowy uczynił kraj znacznie słabszym militarnie i uczynił Polskę szczególnie podatną na zagrożenia zewnętrzne. Nie wszystkie pochodziły z Europy. Na wschodzie wyrastała nowa potęga, która niczym szarańcza obracała w pył wszystko, co napotykała na swojej drodze. Nowa potęga ze Wschodu Pod koniec XII wieku, ogłoszony Czyngis-chanem Temudżyn zjednoczył koczownicze plemiona mongolskie. Do jego państwa dobrowolnie dołączały się kolejne ludy, a tych, którzy nie chcieli wyrazić poparcia, chan podporządkowywał sobie siłą. Na początku XIII wieku wyruszył na podbój Azji. W 1224 roku ziemie kontrolowane przez Mongołów rozciągały się na obszarze od Pacyfiku, po Morze Kaspijskie i Morze Czarne. Czyngis-chan zmarł w 1227 roku, ale śmierć przywódcy nie powstrzymała wojowniczych zapędów jego ludu, nawet gdy potężne imperium rozpadło się na kilka samodzielnych państw. Jego następcy podbijali kolejne obszary Azji. Jeden z mongolskich przywódców, Batu-chan, zapragnął poprowadzić swój lud dalej. Wnuk Czyngis-chana ruszył na zachód, zajmując kolejno Bułgarię Kamską, księstwo riazańskie i Ruś Włodzimiersko-Suzdalską. Następnie barbarzyńskie oddziały ruszyły na Kijów. Mongołowie zadali klęskę Kumanom. Pokonani, uszli w Dolinę Węgierską. Najeźdźca zażądał od Węgrów ich wydania. Gdy spotkał się z odmową, obrał ich za kolejny cel. Mongolska inwazja na Polskę Dlaczego Mongołowie postanowili zaatakować Polskę? Mongolski zwiad doniósł, że kraj nad Wisłą pozostaje w sojuszu z Węgrami. By osłabić siły wroga, Batu-chan w pierwszej kolejności postanowił zaatakować jego sprzymierzeńca. W grudniu 1240 roku władca Mongołów wysłał próbny zwiad na Lublin. Wojownicy donieśli, że nic nie stoi na przeszkodzie przed wysłaniem większych sił. Uderzenie nastąpiło na początku 1241 roku. 13 lutego najeźdźcy zdobyli Sandomierz. Książęta nie mieli innego wyjścia, jak zarządzić mobilizację rycerstwa. Oddziały wojewody sandomierskiego Włodzimierza rozgromiły wroga pod Turskiem Wielkim. Mongołowie musieli wycofać się do zdobytego miasta, ale niebawem przypuścili kolejne natarcie. Armia mongolska została podzielona na dwie części. Pierwsza ruszyła na ziemię łęczycką i Kujawy. Druga za cel obrała Małopolskę. Pochód pierwszej doprowadził do zniszczenia Łęczycy i Sieradza. W Małopolsce polskie rycerstwo odniosło kilka sukcesów, ale finalnie uległo wrogowi. Pochód na Śląsk Dalej główne siły nieprzyjaciela ruszyły w kierunku Wrocławia. Drogę zagrodziły im oddziały księcia opolskiego Władysława i krakowskiego Bolesława Wstydliwego, jednak w obliczu tak wielkiej siły, zawrócili, umożliwiając Mongołom przemarsz bez walki. Po krótkim oblężeniu Wrocławia, armia mongolska skierowała się do miejsca, gdzie swoje siły koncentrowali książę Henryk II Pobożny i czeski król Wacław I. 8 kwietnia 1241 roku pod Legnicą połączyły się oddziały dowodzone przez Bajdara i Kajdana. Bitwa pod Legnicą Siły barbarzyńskie i chrześcijańskie spotkały się 9 kwietnia o świcie. Sceną krwawego spektaklu stało się Dobre Pole. Po stronie polskiej oprócz sił Henryka Pobożnego, Mieszka II Otyłego, rycerstwa ziemi krakowskiej, Wielkopolski i wojsk czeskich, najprawdopodobniej walczyli także templariusze i joannici. Łącznie Henryk II dowodził prawdopodobnie 6–37 tysiącami zbrojnych. Armia mongolska składała się przede wszystkim z lekkiej łucznicy i ciężkiej jazdy. Najprawdopodobniej jej liczebność nie przekraczała 7–8 tysięcy. Dokładny przebieg bitwy nie jest znany. Prawdopodobne jest, że na początkowym etapie potyczki europejskie rycerstwo zyskiwało przewagę. Najeźdźca musiał być przecież osłabiony licznymi starciami i długotrwałym marszem. Dlaczego więc to Mongołowie zatriumfowali w tym starciu? Wiadomo, że do druzgocącej porażki wojsk europejskich przyczyniła się ucieczka części sił, w tym tych, którymi dowodził Mieszko II Otyły. Śmierć księcia Henryka Pobożnego Henryk II Pobożny dostał się do niewoli. Nieprzyjaciel próbował zmusić go do uklęknięcia przed zwłokami jednego z poległych wodzów mongolskich. Książę odmówił, za co został ukarany śmiercią. Obcięto mu głowę i nabito ją na pal. Krwawe trofeum Mongołowie ponieśli pod Legnicę, by doszczętnie zniszczyć i tak wątłe morale stawiających im opór rycerzy. Dalszy pochód Mongołów Choć obrócili w pył obrońców Legnicy, najeźdźcy nie zamierzali zdobywać miasta. Mając pewność, że rozbite rycerstwo polskie nie wesprze Węgrów, ruszyli dalej, by połączyć się z armią Batu-chana. Prawdopodobnie zabrali ze sobą ściętą głowę Henryka Pobożnego. Ciało księcia rozpoznano tylko dzięki pomocy Anny Przemyślidki. Wdowa po poległym wyjawiła, że ten miał sześć palców u lewej stopy. 11 kwietnia rozbili wojska króla Beli IV w bitwie pod Mohi. Po zdobyciu kolejnych miast, ruszyli na Chorwację i Bułgarię, ale jeszcze w 1241 roku przypuścili odwrót z Europy, mimo że przewagę mieli po swojej stronie. Powodem były straty większe od zakładanych i szerzące się dezercje. Wątpliwości w kwestii rzetelności źródła Bitwę pod Legnicą opisał w swojej kronice Jan Długosz. O ile niektórzy historycy uważają tę relację za wiarygodną, to wielu badaczy ma pewność, że kronikarz nie uniknął nieścisłości i pomyłek. Co więcej niektórzy uważają, że Długosz oparł swój opis na zaginionym roczniku lub kronice, powstałej przed 1250 rokiem, ubarwiając go i przeinaczając fakty. Niektórzy wymieniają jako ewentualnego autora pierwotnych zapisków Jana Iwanowica, uczestnika bitwy. Do dziś nie jest jasne, gdzie faktycznie doszło do potyczki. Długosz wskazał na Dobre Pole, ale niektóre źródła historyczne wymieniają Legnickie Pole. Wielu uczonych poddaje też w wątpliwość udział Krzyżaków w bitwie, na co wskazał kronikarz. Jakie konsekwencje miał dla Polski I najazd Mongołów? W trakcie swojego przemarszu, wojownicy ze wschodu spowodowali ogromne spustoszenie, paląc wiele miast i osad. Zabili około 20 tys. osób. Szczęśliwie, najazd mongolski nie doprowadził do całkowitego rozbicia polskich księstw i zaniku państwowości, jak miało to miejsce choćby w Rusi Kijowskiej. Niestety, wraz z przegraną pod Legnicą, w gruzach legły wszelkie nadzieje na szybkie zjednoczenie podzielonego państwa. Po śmierci Henryka II Pobożnego, w kraju ponownie zapanował chaos, a wewnętrzne konflikty i walki tylko podsycały ogień trawiący państwo. Kwestią sporną pozostaje wpływ przegranej pod Legnicą na niemiecką kolonizację Śląska. Niektórzy historycy zza Odry przedstawiają pogląd, że Mongołowie na tyle wyniszczyli zachodnie księstwa, zwłaszcza pod względem demograficznym, że w praktyce „zrobili miejsce” dla niemieckiej ludności, która w kolejnych stuleciach licznie zasiedlała wyniszczone ziemie. W polskim środowisku naukowym powszechnie panuje inny pogląd. Badacze są zdania, że straty w ludności, w następstwie najazdu, nie były aż tak duże, a zdominowanie polskiej kultury przez niemiecką nastąpiło na tym obszarze znacznie później. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ostrów Tumski skrywa więcej niż katedrę. Co archeolodzy znaleźli pod ziemią?
Ostrów Tumski jest w Polsce niejeden. To unikatowe miejsca, które były kolebką chrześcijaństwa i państwowości. Znajdują się w kilku polskich miastach i pełne są zabytków, legend oraz znaczeń historycznych.
Spis treści: Najważniejsze Ostrowy Tumskie w Polsce Ostrów Tumski jako miejsce żywej historii i duchowości Co odkryli archeolodzy? Słowo „ostrów” pochodzi ze staropolszczyzny i oznaczało wyspę, szczególnie na rzece lub pośród mokradeł. Z kolei „tumski” to przymiotnik od „tum” – archaicznego określenia katedry. Ostrów Tumski oznacza zatem „wyspę katedralną” – miejsce, w którym zbudowano główną świątynię diecezjalną. Ostrowy Tumskie były pierwszymi ośrodkami władzy świeckiej i kościelnej w Polsce. To tu powstawały grody piastowskie, katedry i siedziby biskupów. W wielu przypadkach miejsca te były jednocześnie pierwszymi osadami miejskimi w regionie. Odgrywały kluczową rolę w chrystianizacji kraju, administracji kościelnej i obronności. Najważniejsze Ostrowy Tumskie w Polsce Nie sposób mówić o Ostrowach Tumskich, nie zaczynając od Poznania. To właśnie tutaj, według większości badaczy, Mieszko I przyjął chrzest w 966 roku. Ostrów Tumski w Poznaniu był pierwszym miejscem rezydencji Piastów i lokalizacją najstarszego biskupstwa na ziemiach polskich. Do dziś znajduje się tu monumentalna Bazylika Archikatedralna św. Piotra i Pawła, której początki sięgają końca X wieku. W jej podziemiach spoczywają szczątki Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Warto odwiedzić także Rezerwat Archeologiczny Genius Loci, gdzie można zobaczyć relikty pałacu książęcego oraz unikatową strukturę baptysterium – miejsca chrztu Mieszka. Wrocław Ostrów Tumski we Wrocławiu to najstarsza część miasta, która zachowała swój unikatowy klimat i funkcję religijną. Od roku 1000 pełnił rolę siedziby biskupstwa. Dziś zachwyca nie tylko historycznym znaczeniem, ale też pięknem architektury. Centralnym punktem jest Archikatedra św. Jana Chrzciciela, perła gotyku z charakterystycznymi, strzelistymi wieżami. W jej wnętrzu znajdują się barokowe ołtarze, późnogotycki tryptyk i kaplica św. Elżbiety z relikwiami. Spacer po Ostrowie Tumskim to prawdziwa podróż w czasie – wąskie brukowane uliczki, stylowe latarnie gazowe i Most Tumski, zwany „mostem zakochanych”, nadają temu miejscu niemal magiczny klimat. Tum pod Łęczycą Nieco mniej znany, ale równie ważny jest Tum w Tumie – wsi położonej kilka kilometrów od Łęczycy. W czasach piastowskich był to gród o dużym znaczeniu strategicznym i religijnym. To właśnie tam odbywały się zjazdy książęce i synody. Dziś największą atrakcją jest monumentalna Archikolegiata w Tumie, jeden z najlepiej zachowanych przykładów romańskiej architektury w Polsce. Budowla z XII wieku zachwyca surowym pięknem i proporcjami. Prace archeologiczne prowadzone w Tumie przez dziesięciolecia ujawniły istnienie grodziska, ślady drewnianych wałów i konstrukcji sprzed ponad tysiąca lat. Ostrów Tumski jako miejsce żywej historii i duchowości Pomimo swego wiekowego rodowodu, Ostrowy Tumskie nie są skansenami. To przestrzenie, które wciąż tętnią życiem – zarówno religijnym, jak i kulturalnym. Odbywają się tu koncerty organowe, procesje, wydarzenia plenerowe i rekonstrukcje historyczne. Muzea i rezerwaty archeologiczne pełnią funkcje edukacyjne, a turyści chętnie wybierają te miejsca jako punkt obowiązkowy na mapie podróży po Polsce. Dla wierzących są to miejsca pielgrzymkowe, pełne sacrum i symboliki. Dla miłośników historii – żywe laboratoria średniowiecza. Dla zakochanych – romantyczne zaułki, jak choćby wspomniany Most Tumski we Wrocławiu. Każdy Ostrów Tumski to żywa mapa narodowej tożsamości. Miejsca te są świadkami przełomowych wydarzeń, takich jak chrzest Polski, koronacje, procesje i konflikty dynastyczne. Warto odwiedzić te miejsca nie tylko dla pięknych zabytków, ale też po to, by poczuć puls polskiej historii i zrozumieć jej duchowy wymiar. Co odkryli archeolodzy? W ostatnich dekadach prowadzone były liczne badania archeologiczne na Ostrowach Tumskich, które dostarczyły bezcennych informacji o początkach polskiej państwowości. Jednym z najważniejszych odkryć było odnalezienie reliktów palatium Mieszka I w Poznaniu, wraz z kaplicą i baptysterium. Prace prowadzone przez zespół prof. Hanny Kóčka-Krenz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza ujawniły nie tylko strukturę zabudowań, ale także ślady wczesnośredniowiecznych obrzędów religijnych. W Tumie archeolodzy z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN odkryli konstrukcje wałów grodowych, palisad i fundamentów drewniano-ziemnych, datowanych na przełom IX i X wieku. Badania wykazały, że miejsce to pełniło funkcję zarówno obronną, jak i religijną na długo przed powstaniem obecnej archikolegiaty. Źródła: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Zabytki w Polsce, Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.