Wypalił oczy bratu i podzielił Polskę. Mroczne tajemnice Bolesława Krzywoustego
Bolesław Krzywousty to jeden z najbardziej wyrazistych, ale i tragicznych władców w historii Polski. Choć panował ponad 30 lat, odniósł spektakularne sukcesy i przyłączył Pomorze, w powszechnej świadomości kojarzony jest z testamentem, który zapoczątkował dwustuletnie rozbicie dzielnicowe. O mrocznych kulisach jego życia, brutalnej walce o władzę oraz tajemnicach piastowskiego dworu rozmawia z redaktorem naczelnym National Geographic Polska, Łukaszem Załuskim, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak.
Oto przewodnik po faktach, mitach i sekrety panowania księcia, którego porywcze decyzje zmieniły losy średniowiecznej Polski. Dlaczego Bolesława III kojarzymy głównie z testamentem? Zapytany na ulicy przechodzień o Bolesława Krzywoustego najpewniej odpowie: testament i rozbicie dzielnicowe. To historyczny paradoks, ponieważ książę prowadził wygrane wojny z Cesarską Rzeszą, Czechami i Rusią, a jego dwór był prężnym ośrodkiem politycznym Europy Środkowej. Dlaczego więc zapamiętaliśmy go głównie ze statutu, którego oryginalnego dokumentu nawet nie znamy? – Ten testament zmienił wszystko. To nie prawda, że do tej pory nie dzielono państw – to była normalna sytuacja w Czechach, na Rusi czy w Niemczech. Tyle tylko, że Bolesław Krzywousty zmienił dotychczasowe zasady i ustalił słynną zasadę senioratu, według której dziedziczy zawsze najstarszy z rodu Piastów. Fakt, że miał aż pięciu synów i wprowadził ten podział, rozpoczął całkowicie nowy rozdział. Krzywousty raczej nie spodziewał się, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Próba zabezpieczenia spójności państwa zawiodła przez czynnik ludzki – ambicje braci doprowadziły do bratobójczych walk i rozbicia dzielnicowego trwającego niemal dwieście lat. Więcej o kulisach powstawania państwowości przeczytasz w tekście o tym, jak Piastowie stworzyli zbiór skłóconych księstw. Krzywa gęba i trudne dzieciństwo. Skąd wziął się słynny przydomek? W XIX-wiecznej historiografii pojawiały się hipotezy, że przydomek Krzywousty oznaczał krzywoprzysięzcę, czyli kogoś, kto łatwo łamał składane obietnice. Prof. Czwojdrak odrzuca jednak ten mit – łamanie sojuszy było wówczas chlebem powszednim polityki. Prawdziwa przyczyna deformacji twarzy mogła leżeć w medycynie. Analizy szczątków przypisywanych Bolesławowi (odnalezionych w katedrze płockiej) wykazały zwyrodnienie kłykcia żuchwy. – To deformacja nabyta w drodze prenatalnej lub podczas porodu. Judyta Czeska, matka Bolesława, zmarła wkrótce po porodzie w grudniu 1086 roku. Wygląda na to, że poród był niezwykle ciężki, a chłopiec urodził się już ze zdeformowaną żuchwą – tłumaczy mediewistka. Dzieciństwo Bolesława nie należało do sielankowych. Matki nie pamiętał, a jego ojciec, Władysław Herman, pozostawał pod całkowitym wpływem wszechwładnego palatyna Sieciecha. Młody Bolesław wcześnie trafił na wygnanie do Kłodzka i Wrocławia, z dala od głównego dworu. Podobne intrygi i personalne roszady opisuje artykuł ujawniający mroczne kulisy piastowskiego dworu Hermana i Sieciecha. Brutalne rozliczenie z bratem. Jak wyglądało oślepienie Zbigniewa? Konflikt z przyrodnim bratem Zbigniewem ostygł na chwilę tylko po to, by wybuchnąć ze zdwojoną siłą po śmierci ojca w 1102 roku. Choć bracia początkowo podzielili Polskę, spory i rywalizacja o dominację doprowadziły w końcu Bolesława do drastycznego kroku – nakazania oślepienia Zbigniewa. Podobnie jak w przypadku innych dramatycznych epizodów piastowskich, jak choćby historia, w której książę wypalił oczy bratu w walce o władzę, kara ta rodziła powszechne oburzenie. Jak w rzeczywistości wyglądało ówczesne wyłapywanie lub wypalanie oczu? – To nie wyglądało tak, że w oczodoły wkładano rozżarzone żagwie. Najczęściej używano bardzo mocno rozgrzanego pręta, który zbliżano do oczu. Od potężnego żaru ważyły się białka w oczach. Dawało to efekt utraty wzroku, choć bywały przypadki, że niektórzy po czasie go częściowo odzyskiwali – opisuje prof. Czwojdrak. Okaleczenie brata wywołało w kraju potężny bunt społeczny. Bolesław, chcąc ratować pozycję polityczną i zmyć winę, odbył spektakularną pokutę: chodził we włosienicy, z pustą pochwą po mieczu na szyi, a następnie wyruszył z pielgrzymką na Węgry do grobu św. Stefana. Tajemnica Galla Anonima. Czy kronikarz naprawdę pochodził z Wenecji? To właśnie z węgierskiej pielgrzymki pokutnej Bolesław przywiózł na swój dwór tajemniczego mnicha, zwanego dziś Gallem Anonimem. Przez stulecia uważano go za Francuza, jak zasugerował XVI-wieczny kronikarz Marcin Kromer. Współczesne badania naukowe rzucają jednak na tę postać zupełnie nowe światło. Kluczem okazała się słynna pieśń pomorska spisana przez Anonima („Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące...”). – Profesor Tomasz Jasiński przeanalizował warsztat pisarski kronikarza i doszedł do wniosku, że Gall Anonim wcale nie był Francuzem, lecz Wenecjaninem. Prawdopodobnie był tożsamy z tzw. Mnichem z Lido lub jego uczniem, który przybył na Węgry, gdzie spotkał Krzywoustego – dodaje prof. Czwojdrak. Z perspektywy historyków Gall pozostaje bezcennym źródłem, choć z oczywistych względów gloryfikował swojego mecenasa. Więcej o autorze pierwszej polskiej kroniki przeczytasz w tekście: Kim był Gall Anonim i skąd pochodził?. Osobiste szczęście u boku Salomei z Bergu Choć małżeństwa dynastyczne zawierano ze względów politycznych, drugie małżeństwo Bolesława – z niemiecką hrabianką Salomeą z Bergu – okazało się wyjątkowo udane. Para doczekała się dwanaściorga dzieci (sześciu synów i sześciu córek). Źródła historyczne przekazują, że małżonków łączyło głębokie uczucie, a po śmierci Bolesława w 1138 roku wdowa mocno przeżywała odejście męża. Krzywousty spoczął w Płocku, pozostawiając państwo na progu wielkiego historycznego przełomu. Losy niezwykłych kobiet piastowskiego dworu to fascynujący rozdział historii – przykładowo, jedna z monarchiń zeszła do historii jako Piastówna, która została rzymską cesarzową. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Królewna, która wywołała skandal i zmieniła Dolny Śląsk. Jej dzieła przetrwały pokolenia
Wilhelmina Frederika Louise Charlotte Marianne von Nassau-Oranien, na kartach historii znana jako Marianna Orańska, została odrzucona przez konserwatywny pruski dwór z powodu potężnego skandalu obyczajowego. Swoją osobistą tragedię i społeczny ostracyzm zdołała jednak przekuć w niezwykły sukces gospodarczy. Zamiast usunąć się w cień, jak oczekiwała tego ówczesna socjeta, postanowiła wziąć los we własne ręce, stając się jedną z najważniejszych i najbardziej wpływowych postaci w historii rozwoju Dolnego Śląska, a w szczególności ziemi kłodzkiej i ząbkowickiej.
Spis treści: Dzieciństwo w cieniu wojen napoleońskich Złota klatka pruskiego dworu Skandal, rozwód i banicja Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim Śmierć Marianny Orańskiej Romantyczna buntowniczka, sprawna administratorka, pionierka industrializacji i wielka filantropka – każde z tych określeń niezwykle trafnie opisuje Mariannę Orańską. Nic dziwnego, że wśród poddanych zyskała przydomek „Dobra Pani”, a pamięć o niej wciąż jest żywa na Dolnym Śląsku. Dzieciństwo w cieniu wojen napoleońskich Marianna Orańska urodziła się 9 maja 1810 roku w Berlinie. Była niderlandzką królewną z dynastii Oranje-Nassau, najmłodszą córką namiestnika (a od 1815 roku pierwszego króla Niderlandów) Wilhelma I Orańskiego i jego pierwszej żony, Fryderyki Luizy Pruskiej, córki króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II. W momencie narodzin Marianny, jej rodzice przebywali w Królestwie Prus, de facto jako uchodźcy polityczni. Zostali wygnani ze swoich włości przez wojska Napoleona Bonapartego. Dziadek Marianny, Wilhelm V, utraciwszy władzę namiestnika Niderlandów, zmarł na wygnaniu w Brunszwiku, a ojciec tułał się po pruskiej ojczyźnie swojej żony, zanim ostatecznie osiadł w Berlinie. To właśnie z powodu tej wojennej tułaczki i utraty zachodnich majątków rodzina królewska zaczęła poszukiwać nowych form zabezpieczenia kapitału na spokojniejszym wschodzie, kupując rozległe dobra w Wielkopolsce i na Śląsku. W 1810 roku, na fali sekularyzacji zakonów w Prusach, Fryderyka Luiza Pruska nabyła majątki w Henrykowie, Lubiążu i Kamieńcu Ząbkowickim. Złota klatka pruskiego dworu Zanim Marianna przeistoczyła się w niezależną administratorkę i inwestorkę, padła „ofiarą” dynastycznych targów. W 1828 roku zaręczyła się z Gustawem Wazą, szwedzkim księciem na wygnaniu. Jak wskazują przekazy historyczne, młoda kobieta darzyła go głębokim uczuciem. Jednak w XIX-wiecznej rzeczywistości osobiste pragnienia arystokracji nie miały szans w starciu z dyplomatyczną kalkulacją. Szwedzki król Karol XIV Jan kategorycznie sprzeciwił się temu mariażowi. Obawiając się o swój niedawno zdobyty tron, uznał, że małżeństwo wygnanego pretendenta z prawowitą niderlandzką królewną znacząco wzmocni polityczną pozycję Wazy. Monarcha wywarł potężną presję dyplomatyczną. W obliczu poważnego kryzysu politycznego, zaręczyny zostały bezwzględnie zerwane. W 1830 roku Marianna została wydana za mąż za swojego bliskiego krewnego – starszego o rok brata ciotecznego Albrechta Pruskiego. Małżeństwo to od początku było fundamentalnie niedobrane. Marianna, wychowana w relatywnie otwartej atmosferze niderlandzkiego dworu, „dusiła się” w sztywnym, sformalizowanym i przesiąkniętym wojskowym duchem ceremoniale pruskim. Problemem była też ogromna przepaść intelektualna. Królewna znacząco przewyższała swojego męża obyciem, szerokimi horyzontami i błyskotliwością. Albrecht natomiast, nie potrafiąc dorównać żonie, uciekał w liczne, często ostentacyjne romanse. Skandal, rozwód i banicja W połowie XIX wieku, społeczne normy wymagały od kobiet z wyższych sfer cichego akceptowania niewierności w imię zachowania prestiżu rodu. Marianna Orańska nie zamierzała jednak podążać tą drogą. W 1845 roku podjęła decyzję – oficjalnie opuściła niewiernego męża i małoletnie dzieci. Wyjechała do Voorburga w rodzinnej Holandii. Później królewna związała się z Johannesem van Rossumem, mężczyzną, który pracował dla niej jako masztalerz. W ściśle zhierarchizowanym świecie jawny romans wysoko urodzonej arystokratki z pracownikiem służby stanowił absolutne tabu. Marianna, wbrew konwenansom, zaczęła żyć z nim w związku, z którego w 1849 roku urodził się ich syn, Jan Wilhelm van Reinhartshausen. Wywołało to niemałe oburzenie na dworach w Berlinie i Hadze, które ograniczyły kontakty z królewną, wykluczając ją z życia pruskiej elity. Następstwa W konsekwencji w 1848 roku małżeństwo z Albrechtem zakończyło się oficjalnym rozwodem. Marianna została objęta sankcjami dworskimi i administracyjnymi. Restrykcje przybrały formę jawnego prześladowania państwowego. Oprócz surowego zakazu jakichkolwiek kontaktów z własnymi dziećmi, królewnie zabroniono przebywania na terytorium całego Królestwa Prus przez czas dłuższy niż 24 godziny jednorazowo. Co więcej, przy każdym wjeździe i wyjeździe z kraju narzucono jej upokarzający obowiązek osobistego meldowania się na posterunku policji. Dla osoby zaangażowanej w duże inwestycje budowlane i gospodarcze na Śląsku, tego typu obostrzenia wydawały się barierą nie do pokonania, równoznaczną z utratą kontroli nad dziedzictwem. Jednak strategiczny umysł Marianny pozwolił jej przekuć ten kryzys w triumf. Strategiczne posunięcie W 1853 roku, dążąc do ominięcia pruskich zakazów, Marianna wykonała sprytny ruch. Kupiła posiadłość we wsi Bílá Voda, oddaloną o zaledwie 12 km od jej włości w Kamieńcu Ząbkowickim, jednak znajdującą się tuż za linią graniczną, na terytorium Cesarstwa Austrii. Dzięki tej inwestycji zyskała bezpieczny azyl, znajdując się całkowicie poza zasięgiem pruskiej jurysdykcji. Z pałacyku mogła swobodnie prowadzić swoje działania. Korzystając z 24-godzinnych przepustek, w sposób ciągły nadzorowała postępy budowlane w Kamieńcu Ząbkowickim i bezpośrednio zarządzała swoimi śląskimi dobrami. Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim Jednym z najważniejszych świadectw uporu Marianny Orańskiej pozostaje zespół pałacowo-parkowy w Kamieńcu Ząbkowickim. To jedna z najwybitniejszych i najodważniejszych realizacji stylu neogotyckiego w całej Europie Środkowej. W 1838 roku pierwsze szkice koncepcyjne przygotował Karl Friedrich Schinkel – jeden z najważniejszych architektów pruskiego klasycyzmu i historyzmu. Nakreślił on wizję pałacu, który swoimi formami nawiązywał do surowych zamków średniowiecznych, potęgi krzyżackich warowni i północnowłoskiej architektury obronnej. Wzniesiony na rzucie prostokąta pałac mierzy 75,3 metra długości i 48,3 metra szerokości. W jego czterech rogach pną się cylindryczne wieże, sięgające wysokości 33,6 metra. Wnętrze założenia skrywa krużgankowy dziedziniec o wymiarach 19,5 na 18,2 metra, w centrum którego zaprojektowano elegancką fontannę. Aby dopełnić obrazu warownej rezydencji, główną bryłę pałacu otoczono masywnym murem obronnym, wyposażonym w okrągłe baszty i wieżyczki. Pałac otaczają ogrody tarasowe i park, za których kształt odpowiadał Peter Joseph Lenné. Na terenie parku wytyczono szerokie aleje dojazdowe, rozbudowany system pompowni, fontann i wybudowano neoklasycystyczne mauzoleum rodziny Hohenzollern. Na terenie zespołu do dziś rosną rzadkie okazy botaniczne, w tym krzewy azalii, tulipanowce amerykańskie i magnolie drzewiaste, a wzgórze porasta starodrzew liczący ponad 200 lat. Gospodarcza rewolucja ziemi kłodzkiej Rozpoczęcie inwestycji budowlanych w Kamieńcu uświadomiło Mariannie, że opieranie się na zewnętrznych dostawcach materiałów jest nieefektywne. Wkrótce jej strategia przerodziła się w kompleksowy plan uprzemysłowienia całego południa Dolnego Śląska. W 1838 roku Marianna dokonała serii potężnych inwestycji kapitałowych. Nabyła klucz stroński, majątek rycerski Strachocin, do którego należało 8736 hektarów lasów w Masywie Śnieżnika i Górach Bialskich, i zlokalizowany w południowo-zachodniej części ziemi kłodzkiej klucz śnieliński. Zakupy te zapoczątkowały gospodarczą rewolucję regionu. Królewna w całości z własnych funduszy sfinansowała budowę gęstej sieci dróg bitych i górskich duktów. Najbardziej spektakularnym przedsięwzięciem była budowa strategicznej szosy o długości blisko 55,3 kilometra, łączącej Ząbkowice Śląskie z Przełęczą Płoszczyną, przecinającej po drodze Złoty Stok, Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, Bolesławów i Nową Morawę. Ta komunikacyjna arteria umożliwiła sprawny, masowy transport surowców i towarów. Największym impulsem dla transformacji regionu był przemysł ciężki i wydobywczy. W 1843 roku, w rejonie Stójkowa pod Stroniem Śląskim, królewna oddała do użytku nowoczesny kompleks metalurgiczny, znany jako Huta Strachocińska. Masowe zapotrzebowanie na wapno wymusiło na Mariannie w 1855 roku zakup zlokalizowanych przy czeskiej granicy, w sąsiedztwie Błotnicy wapienników. W 1864 roku ufundowała hutę szkła w Stroniu Śląskim. Początek sudeckiej turystyki Marianna Orańska wykazała się niemałą dalekowzrocznością, rozpoznając rodzący się w drugiej połowie XIX wieku trend turystyki górskiej. Królewna przystąpiła do przekształcania obszarów Masywu Śnieżnika w modny kurort. Finansowała budowę malowniczych punktów widokowych, wytyczała szlaki spacerowe i przerzucała górskie mostki nad potokami. Śmierć Marianny Orańskiej Marianna Orańska zmarła 29 maja 1883 roku w swoim pałacu Schloss Reinhartshausen w miejscowości Erbach. W swoim testamencie postawiła ostateczny warunek niezależności, prosząc o pochówek obok mężczyzny, którego kochała. Arystokratyczna pruska duma nie ustąpiła jednak nawet wobec majestatu śmierci. Jej życzenie zostało spełnione, ale inskrypcja na płycie nagrobnej pomija nazwisko masztalerza spoczywającego u jej boku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Co ukrył Gall Anonim? Tajemnicze zdanie, które miało zatuszować prawdę o Piastach
Gdyby nie tajemniczy kronikarz przybyły na dwór Piastów, nasza wiedza o przełomie XI i XII wieku byłaby zaledwie zbiorem pojedynczych dat. Gall Anonim pozostawił dzieło fundamentalne, ale i głęboko stronnicze. Czy najstarsza polska kronika była w rzeczywistości majstersztykiem politycznej propagandy napisanej na zamówienie?
Kanon historii Polski XI i XII wieku zawdzięczamy jednej postaci – bezimiennemu mnichowi, którego od wieków nazywamy Gallem Anonimem. Tworzący na dworze Piastów kronikarz nie spisywał jednak obiektywnej kroniki wypadków. Każde słowo, każda przemilczana historia i każdy opisany bohater służyły konkretnemu celowi: legitymizacji władzy Bolesława Krzywoustego po krwawej walce z ojcem i bratem Zbigniewem. Subiektywizm kronikarza: Dlaczego nie ma obiektywnej historii średniowiecza? Współcześni historycy nie mają wątpliwości – źródła narracyjne z epoki średniowiecza zawsze były nacechowane emocjonalnie i politycznie. Anonimowy kronikarz pisał pod okiem mecenasów, do których należał kanclerz Michał z rodu Awdańców. W rozmowie z National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, wyjaśnia, jak należy czytać najstarsze polskie źródło pisane: „Nie ma kronikarza obiektywnego, każdy kronikarz jest subiektywny. Dla Galla Anonima Bolesław Krzywousty był postacią numer jeden. Wszyscy Bolesławowie opisani w kronice – Chrobry i Śmiały – mieli stanowić dla niego wzór. Gall eksponował ich wszystkie pozytywne cechy” – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Większym zaufaniem mediewiści darzą wprawdzie Galla niż piszącego niemal stulecie później Wincentego Kadłubka, jednak bezkrytyczne przyjmowanie jego relacji prowadzi do wypaczenia obrazu wielu postaci historycznych. Wymazane sukcesy Hermana: Jak stworzyć wizerunek słabego monarchy? Najlepszym przykładem kronikarskiej manipulacji jest wizerunek Władysława I Hermana. W tekstach Galla Anonima książę ten jawi się jako postać pozbawiona ambicji, schorowana i całkowicie zdominowana przez palatyna Sieciecha. Tymczasem badania pokazują, że Herman prowadził wyrafinowaną politykę zagraniczną i przez dekady utrzymał się przy władzy. Dlaczego zatem Gall Anonim tak surowo ocenił ojca swojego patrona? Jak tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak, wynikało to z politycznej konstrukcji całego utworu: „Tych pozytywnych cech nie ma już na przykład Władysław Herman. Mimo że jest ojcem Bolesława Krzywoustego, to palatyn Sieciech za bardzo wchodził tu w grę. Jeśli Gall Anonim nie chciał czegoś wprost napisać, potrafił ukryć prawdę pod kilkoma warstwami i zasłonić się lakonicznym zdaniem: 'dość już na ten temat powiedziałem'” – zaznacza badaczka. Kronikarz doskonale wiedział, które wątki przemilczeć. Gdy sprawa dotyczyła wygnania Bolesława Śmiałego czy niejasnych okoliczności przejęcia władzy przez Hermana, stosował zabiegi stylistyczne, które miały odciągnąć uwagę czytelnika od brutalnych faktów. Manifest polityczny zamiast podręcznika historii Dzieło Galla Anonima należy w istocie traktować jako przemyślany manifest polityczny. Bolesław Krzywousty, który oślepił swojego brata Zbigniewa i wystąpił przeciwko własnemu ojcu, potrzebował potężnego oręża propagandowego, by zmyć z siebie odium skandalu i odbudować autorytet. Z tego powodu kronikarz budował narrację w opozycji: zły i chciwy palatyn Sieciech kontra młody, dzielny książę Bolesław, stanowiący idealne ucieleśnienie cech Chrobrego. Jak podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak, krytyka źródłowa pozwala nam dziś odsłonić tę kunsztowną grę: „Sieciech był dla Galla absolutnie wrogiem, ustawiał go w kontrze z miejsca. Czy pisał historię z założeniem, że jest to manifest polityczny? W pewnym sensie jak najbardziej tak. Dlatego ufałabym Gallowi tak na około 80 procent w tej materii” – ocenia prof. Czwojdrak. Dzięki współczesnym badaniom historycznym odchodzimy od czarno-białego obrazu Piastów. Analiza kroniki Galla Anonima ukazuje nie tylko dzieje zarania Polski, ale również wysoki poziom wyrafinowania politycznego i PR-owego ówczesnych elit. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego Władysław Herman przeniósł stolicę do Płocka? Mediewistka ujawnia zakulisowe powody
Choć szkolne podręczniki utrwaliły obraz Krakowa jako jedynej historycznej stolicy po czasach Kazimierza Odnowiciela, przełom XI i XII wieku przyniósł zaskakujący zwrot. Główne serce państwa Piastów zabiło na Mazowszu. Jak wyglądała dyplomatyczna gra na szczytach władzy, gdy polscy monarchowie musieli odnaleźć się w gigantycznym konflikcie papieża z cesarzem?
Polska w XI wieku była miejscem niespokojnym, dynamicznym i narażonym na ciągłe przewroty polityczne. Zaledwie kilkadziesiąt lat po kryzysie reakcji pogańskiej i najdzie czeskiego księcia Brzetysława, polscy monarchowie stanęli przed koniecznością prowadzenia wielokierunkowej polityki międzynarodowej. Gdy po wygnaniu Bolesława Śmiałego władzę objął Władysław I Herman, ośrodek ciężkości państwa przeniósł się do Płocka, czyniąc z Mazowsza centrum geopolityczne regnum. Stolica tam, gdzie książę: Dlaczego to Płock stał się sercem królestwa? Pojęcie stolicy państwa w XI wieku różniło się znacząco od dzisiejszego rozumienia tego słowa. Choć odnowiciel dynastii przenosił aparat władzy z zniszczonej Wielkopolski do Małopolski, w praktyce monarchia funkcjonowała w modelu dworu objazdowego. W rozmowie z National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, wyjaśnia specyfikę ówczesnego ustroju i wyjątkową rolę Płocka jako stolicy Polski: „Stolica jest tam, gdzie jest główny książę. Władysław Herman, który dostał Mazowsze, bardzo ten Płock lubił i najczęściej w nim przebywał. Podobał mu się ten pobyt i piękny widok z siedziby w Płocku. W pewnym momencie ten środek ciężkości na pewno przesunął się na Mazowsze” — wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. W przeciwieństwie do naszych sąsiadów Czechów, u których życie polityczne od zarania skupiało się niemal wyłącznie wokół Pragi, dzieje Polski kształtowały się w wielu ośrodkach regionalnych. Mazowiecki Płock za panowania Hermana stał się nie tylko rezydencją władcy, ale także miejscem podejmowania kluczowych decyzji dyplomatycznych. Geopolityczny miszmasz: Od sojuszu z papieżem po układ z cesarzem Druga połowa XI wieku to okres gigantycznego sporu o inwestyturę, który wstrząsnął całą chrześcijańską Europą. Polscy władcy potrafili niezwykle elastycznie reagować na zachodzące zmiany polityczne na kontynencie, dążąc do jak największych korzyści dla własnej dynastii. Przejście od pro-papieskiej polityki Bolesława Śmiałego do pro-cesarskiego zwrotu Władysława Hermana pokazuje duży pragmatyzm ówczesnych elit. Prof. Bożena Czwojdrak zwraca uwagę na świadomość dyplomatyczną Piastów: „Nasi władcy – Bolesław Śmiały, Władysław Herman, Bolesław Krzywousty – praktycznie non stop zrywają i zawierają sojusze z Czechami, Niemcami, Węgrami czy Rusią. To pokazywało, do jakiego stopnia musieli być świadomi władzy dyplomatycznej i potrafili się w tym świecie poruszać” — zaznacza badaczka. Podczas gdy Śmiały poparł papieża Grzegorza VII i dzięki temu uzyskał upragnioną koronę królewską, Władysław Herman pod wpływem palatyna Sieciecha opowiedział się po stronie cesarza Henryka IV. Następnie Bolesław Krzywousty wprawnie balansował między obiema potęgami, wyciągając korzyści tam, gdzie sytuacja była najbardziej sprzyjająca. Niepewność dnia codziennego: Jak żyło się w XI-wiecznej Polsce? Ciągłe przetasowania na szczytach władzy, zmiany sojuszników oraz konflikty wewnątrz samej dynastii Piastów miały bezpośrednie przełożenie na poczucie bezpieczeństwa zwykłych mieszkańców królestwa. Walki o władzę, ucieczki książąt czy polityczne otrucia tworzyły atmosferę ciągłej niestabilności. Z perspektywy tysiąca lat XI wiek w Polsce jawi się jako czas budowania struktur państwowych w niezwykle trudnym otoczeniu zewnętrznym i wewnętrznym. Jak podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak: „Mieszkańcy Królestwa Polskiego nie czuli się wtedy bezpiecznie. Okres wygnania Bolesława Śmiałego, całych tych wypraw, walki braci z ojcem czy z Sieciechem sprawiał, że ludzie w tamtym czasie nie czuli się stabilnie ani pewnie” — ocenia prof. Czwojdrak. Mimo zawirowań okres panowania Hermana z siedzibą w Płocku był istotnym etapem na drodze do okrzepnięcia państwowości, która przetrwała kolejne próby silnych napięć dynastycznych i rozbicia dzielnicowego. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Co naprawdę wydarzyło się w 1670 roku? Pięć zdarzeń, które działy się podczas trwania słynnego serialu
Już 5-tego sierpnia zadebiutuje trzeci sezon serialu „1670”. Na naszych ekranach mieszkańcy Adamczychy ponownie zmagać się będą z realiami XVII-wiecznej Rzeczpospolitej. Co w rzeczywistości światu i Polsce przyniosło tamto stulecie?
Zwiastun trzeciego sezonu uwielbianego przez widzów serialu „1670” zapowiada kolejne niespodziewane zwroty akcji. Najsłynniejszy Jan Paweł w historii Polski daje w nim wyraz swoim „kosmicznym” ambicjom, podczas gdy reszta dworu zmaga się z tzw. chorobą poszlachecką. Czy w rzeczywistości tytułowy rok 1670 również obfitował w tak zawiłe i burzliwe wydarzenia? Przedstawiamy 5 najważniejszych i najciekawszych wydarzeń, które miały wtedy miejsce na ziemiach Polski. Ślub najsłabszego króla Rok 1670 przyniósł zmiany wewnątrz panującej wówczas rodziny królewskiej. Król Michał Korybut Wiśniowiecki, który po latach rządów dynastii Wazów został wybrany na zasadach elekcji na władcę Rzeczypospolitej Obojga Narodów, poślubił córkę cesarza Ferdynanda III, Eleonorę Habsburg. Ślub odbył się na Jasnej Górze, która raptem 15 lat wcześniej odparła ataki Szwedów w trakcie potopu. Po ślubie odbyły się uroczystości weselne w pałacu w Kruszynie. Małżeństwo zawarte w Częstochowie miało jednak tragiczny finał. Król Michał Korybut Wiśniowiecki, który ze względu na swoją uległość wobec szlachty (co zresztą dobitnie pokazuje serial) przez wielu historyków uznawany jest za najsłabszego polskiego króla, zmarł przedwcześnie na wrzody żołądka zaledwie trzy lata później, w 1673 roku. Związek pozostał bezdzietny, a Eleonora opuściła Polskę i po kilku latach wyszła za mąż za austriackiego księcia Karola V Lotaryńskiego. Sejmowa zawierucha Wybór mało popularnego Wiśniowieckiego nie wszystkim magnatom przypadł do gustu. Wyborowi kandydata z Rusi sprzeciwiali się szczególnie prymas Mikołaj Prażmowski oraz hetman wielki koronny Jan Sobieski, który objął władzę po zmarłym w 1673 roku królu. Dwójka ta wolała na tronie francuskiego kandydata, księcia Charles'a-Parisa d'Orléans-Longueville. Polityczne przepychanki wokół władzy zdominowały kwietniowy sejm nadzwyczajny odbywający się w Warszawie. Obrady, które z początku miały skupić się na zabezpieczeniu uchodźców z Ukrainy, na której terenach trwała wówczas wojna, przekształciły się w rozgrywkę polityczną. Istotną część tego procesu pochłonęły uderzenia w hetmana Jana Sobieskiego, którego część obradujących chciała postawić przed sądem. Do takiego zdarzenia jednak nie doszło, gdyż sprzymierzone z późniejszym królem wojsko stanowczo stanęło w jego obronie. Jak przystało na tamte czasy, sejm mógł się skończyć w jedyny słuszny sposób – za sprawą klasycznego liberum veto zgłoszonego przez szlachcica Benedykta Żabokrzyckiego. Kolejne obrady, tym razem trochę bardziej udane, odbyły się we wrześniu. Kluczowe dla powodzenia sejmu zwyczajnego okazało się wystąpienie prymasa Prażmowskiego, w którego trakcie duchowny publicznie przeprosił za promowanie francuskiego kandydata w procesie elekcji. Wrześniowe obrady, tak jak w przypadku wcześniejszego sejmu nadzwyczajnego, pozostały mimo wszystko areną ciągłych sporów frakcyjnych, a nie miejscem realnego rozwiązywania problemów państwa. Podobnie jak w serialu, można było odczuć, że obradującym szlachcicom bardziej zależy na dobru własnego rodu i imienia, a nie na korzyściach płynących dla całego państwa. Proces o czary Istotne wydarzenia ukazujące realia ówczesnej Korony miały również miejsce w nadnarwiańskiej wsi Wizna. Tamtejszy burmistrz skazał na karę śmierci przez spalenie na stosie 20-letnią Barbarę Królkę. Kobieta ta została oskarżona o używanie czarów, które ponoć miały doprowadzić do śmierci królowych: Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny, które – co ciekawe – zmarły przed narodzinami skazanej. Bezpośrednim dowodem, za który młoda kobieta przypłaciła życiem, było rzucenie czaru na poborcę ziemi wiskiej, Wacława Jeziorkowskiego, i jego rodzinę, do czego po długich torturach przyznała się Królka. Kobieta miała zakopać pod chałupą ofiary szkapią głowę. Proces młodej czarownicy wpisuje się w szerszy obraz skazań, jakie miały miejsce na terenach Korony – według badań historyków od XV do XVIII wieku w procesach o czary nad Wisłą sądzono ponad 1300 osób, co zrywa z wizerunkiem naszego państwa jako kraju „bez stosów”. Sukces naukowy Nie wszystkie wydarzenia, które miały miejsce w 1670 roku, świadczyły jednak o zacofaniu naszego narodu. Choć i w tym przypadku trudno czuć pełnię dumy. Wrocław bowiem, w którym światło dzienne ujrzało pierwsze na świecie pismo medyczne, należał wówczas do monarchii Habsburgów, gdzie pełnił rolę ważnego ośrodka naukowego. Inicjatorem wydawnictwa Miscellanea Curiosa Medico-Physica był wrocławski lekarz i przyrodnik Philipp Jakob Sachs von Löwenheim, uznawany za jednego z najwybitniejszych uczonych XVII wieku. W pierwszym numerze naukowego pisma zawarto badania blisko 40 autorów z całej Europy z dziedzin anatomii, fizyki, chemii czy botaniki. Podhalańskie powstanie Rok 1670 to również czas zakończenia trwającego dwa lata powstania chłopskiego na Podhalu. Uciśnieni chłopi zbuntowali się przeciwko swoim feudalnym panom, którzy po katastrofalnych zniszczeniach potopu szwedzkiego próbowali odbić sobie wojenne straty poprzez ciągłe podnoszenie podatków oraz wyzysk góralskich poddanych. W 1669 roku chłopi zbojkotowali nakazy starosty i uformowali własną organizację samoobrony. Władzę na terenie tamtejszego starostwa przejęły samozwańcze gromady chłopskie – nazwane z czasem Rzecząpospolitą Podhalańską. Za pomocą ciupag, kos i własnoręcznie odlewanych armatek zyskali władzę na zamieszkiwanej przez górali ziemi. Paraliż władzy wywołał przerażenie wśród okolicznej szlachty, która obawiała się rozlania buntu na sąsiednie rejony Małopolski. Zmotywowane struktury państwowe wyruszyły z akcją pacyfikacyjną, która zakończyła się rozbiciem wojsk mieszkańców Podhala. Po porażce panowanie nad tamtym regionem wróciło w ręce starostwa, które ponownie nałożyło na mieszkańców wysokie ciężary pańszczyźniane. Wielu przywódców powstania zostało objętych represjami. Źródła: Histmag.org, Wielka Historia, Radio Wrocław, Historia Rabki Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ten człowiek trząsł państwem Piastów! Sieciech, czyli czarny charakter polskiego średniowiecza
Bił własną monetę, obsadzał najważniejsze urzędy, wyganiał książąt i romansował z księżną. Choć nie nosił korony, przez kilkanaście lat to on był faktycznym władcą Polski. Kim naprawdę był palatyn Sieciech – genialnym mężem stanu i sprawnym politykiem, czy bezwzględnym cynikiem, który doprowadził państwo Piastów na skraj przepaści?
Spis treści: Kim był palatyn Sieciech i jak zdobył absolutną władzę na dworze Hermana? Własna moneta i polityczne zbrodnie. Do czego zdolny był palatyn Sieciech? Bunt młodzieży i spisek. Jak doszło do upadku wszechpotężnego palatyna? Czarny PR w kronikach. Czy możemy wierzyć Gallowi Anonimowi? Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie W powszechnej świadomości historycznej XI-wieczna Polska kojarzy się z potęgą Bolesława Chrobrego lub dramatycznym konfliktem Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem. Jednak gdy po wygnaniu Śmiałego władzę w Krakowie objął jego młodszy brat Władysław I Herman, ster rządów przejęła postać absolutnie wyjątkowa. Palatyn Sieciech stał się najpotężniejszym człowiekiem w kraju, a jego rola do dziś wywołuje gorące dyskusje wśród mediewistów. Kim był palatyn Sieciech i jak zdobył absolutną władzę na dworze Hermana? Urząd palatyna (zwanego po polsku wojewodą) w XI wieku różnił się diametralnie od swojej późniejszej formy. Palatyn był prawą i lewą ręką księcia, zarządzał dworem i skarbem oraz dowodził wyprawami wojennymi. W rozmowie z redaktorem naczelnym National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, porównuje tę rolę do współczesnych realiów politycznych. – Wojewoda czy palatyn w XI wieku to był człowiek praktycznie do wszystkiego. Prowadził wyprawy wojskowe, zarządzał dworem. Był – używając dzisiejszej nomenklatury – odpowiednikiem współczesnego premiera – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Według badań prof. Janusza Kurtyki, Sieciech wywodził się z potężnego rodu Toporczyków, z którego w późniejszych wiekach wyrosły tak wpływowe rody magnackie jak Tęczyńscy z zamku Tęczyn. Jego błyskotliwa kariera rozpoczęła się prawdopodobnie u boku Bolesława Śmiałego, jednak to u boku schorowanego i ugodowego Władysława Hermana palatyn osiągnął szczyt wpływów. Sam Herman uchodził za władcę słabego, cierpiącego na bezwład nóg i stroniącego od pola bitwy. Jak zauważa prof. Czwojdrak: „Władysław Herman nie miał możliwości, żeby się rozwinąć. Najpierw dominujący brat Bolesław, a później Sieciech, który w dużej mierze realizował własne plany”. Własna moneta i polityczne zbrodnie. Do czego zdolny był palatyn Sieciech? Potęga palatyna ujawniła się w sposób bezprecedensowy – Sieciech zaczął wybijać własną monetę z własnym imieniem. W średniowieczu prawo minicze było wyłącznym atrybutem monarchy. Emisja takiego pieniądza nie służyła celom handlowym, lecz stanowiła manifestację ogromnej władzy i wpływu. Dominacja palatyna opierała się jednak nie tylko na symbolach, ale i na bezwzględnej polityce dynastycznej. Gdy z Węgier sprowadzono Mieszka Bolesławowica – syna wygnanego Bolesława Śmiałego – stanął on na drodze do sukcesji synom Hermana. Wkrótce młody Mieszko został otruty, a za zbrodnią najpewniej stali ludzie z otoczenia Sieciecha i Hermana. Prof. Bożena Czwojdrak wskazuje, że Władysław Herman mogł nie być jedynie bierną kukiełką. – Jeśli to wszystko działo się za jego przyzwoleniem, to Władysław Herman był władcą wyrachowanym i okrutnym. Może po prostu trafił w zły czas – pomiędzy bardzo silnego brata Bolesława Śmiałego a niezwykle ambitnego syna Bolesława Krzywoustego – zaznacza badaczka. Sytuację na dworze dodatkowo zagęściło trzecie małżeństwo Hermana z księżniczką salicką Judytą Marią. Według przekazów kronikarskich księżna i palatyn nawiązali płomienny romans i stworzyli nieformalny duet, który przejął całkowitą kontrolę nad państwem Piastów. Pierworodnego syna Hermana, Zbigniewa, odesłano do klasztoru, natomiast nad małoletnim Bolesławem Krzywoustym opiekę objął krewny Sieciecha, Wojsław. Bunt młodzieży i spisek. Jak doszło do upadku wszechpotężnego palatyna? Wszechwładza palatyna doprowadziła w końcu do wybuchu wojny domowej. Młodzi książęta – Zbigniew i Bolesław Krzywousty – mimo dotychczasowych nieporozumień, zawarli sojusz przeciwko palatynowi Sieciechowi. W spisek zaangażowali się także możnowładcy z opozycyjnego rodu Awdańców na czele z wojewodą Skarbimirem. Sytuacja była kuriozalna: Władysław Herman kilkakrotnie obiecywał synom, że odsunie palatyna od siebie, po czym... pod osłoną nocy uciekał na drugą stronę rzeki do obozu Sieciecha. Ostatecznie zjednoczona opozycja możnowładcza i naciski duchowieństwa zmusiły księcia do uległości. Około 1100 roku palatyn Sieciech został skazany na wygnanie. Choć po latach powrócił do kraju, jego potęga polityczna została bezpowrotnie złamana. Czarny PR w kronikach. Czy możemy wierzyć Gallowi Anonimowi? Głównym źródłem wiedzy o Sieciechu jest słynna kronika, którą napisał Gall Anonim. Warto jednak pamiętać, że kronikarz pisał na dworze Bolesława Krzywoustego, a jego mecenasami byli bezpośredni wrogowie palatyna. – Gall Anonim pisał na dworze Bolesława Krzywoustego i pod patronatem rodu Awdańców. Sieciech był dla niego wrogiem politycznym, dlatego w kronice zastosował wobec niego klasyczny czarny PR. Ufałabym przekazowi Galla w tej materii na około 80 percent – ocenia prof. Czwojdrak. Warto też zauważyć, że za panowania Hermana doszło do wyjątkowego w polskich dziejach wydarzenia – środek ciężkości państwa przesunął się na Mazowsze. Książę szczególnie upodobał sobie Płock jako stolicę Polski, gdzie znajdował się główny ośrodek jego władzy. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kolejne odkrycia w centrum Warszawy. Zabytki pozwalają się dowiedzieć, jak kiedyś wyglądało to miejsce
Trwają letnie prace archeologiczne w okolicy Pałacu Saskiego w Warszawie. Odnalezienie tzw. zabytków ruchomych – takich jak fragmenty dawnych naczyń, detale architektoniczne czy przedmioty codziennego użytku – pozwala naukowcom poznać historię tego miejsca. Wraz z odsłanianymi fundamentami znaleziska te stanowią kluczowe wsparcie w nadchodzącej odbudowie pałacowego kompleksu.
Prawdziwa sensacja archeologiczna miała miejsce na współczesnym placu Piłsudskiego w maju tego roku. Podczas prac na terenie dawnego Pałacu Brühla na samym środku dziedzińca natrafiono na różę wiatrów zaprojektowaną przez słynnego XX-wiecznego architekta Bohdana Pniewskiego. W tym samym rejonie prowadzone są obecne wykopaliska, których efekty pozwalają precyzyjnie odtworzyć dawny kształt całego kompleksu Pałacu Saskiego. W poszukiwaniu architektonicznych nieścisłości Praca archeologów przy wykopaliskach Pałacu Saskiego podzielona jest na dwa okresy: zimowy oraz letni. W trakcie tego pierwszego badacze prowadzą pogłębione kwerendy archiwalne w poszukiwaniu źródeł mówiących o kształcie obiektu wybudowanego w XVI wieku. Lato to czas praktycznej weryfikacji teorii – archeolodzy schodzą pod powierzchnię, by na podstawie odnalezionych artefaktów porównać zawartość dokumentów z rzeczywistością. Ostatecznym celem wykopalisk jest bowiem nie tylko wzbogacenie zbiorów archeologicznych, ale również wierne odwzorowanie kompleksu zniszczonego w trakcie II wojny światowej. W sezonie 2026 przebadano już ponad połowę z zaplanowanego terenu. Badania pod stałym nadzorem saperskim obejmują po raz pierwszy od II wojny światowej m.in. dziedziniec Pałacu Brühla, południową oficynę, fragment korpusu głównego, pawilon MSZ oraz Ogród Becka. Błąd w archiwalnych planach Pierwsze nieścisłości przyniosło odkrycie u zbiegu ulic Wierzbowej i Fredry. W wyniku pomiarów zachowanych fundamentów badaczom udało się dowieść, że elewacja stojącego tam niegdyś budynku była o prawie metr dłuższa, niż wskazywały archiwalia. Odkrycie to wymusiło aktualizację cyfrowego modelu całej inwestycji, według którego obiekt będzie w przyszłości odbudowywany. Wiele odkryć dotyczyło również Pałacu Brühla – rokokowego obiektu wzniesionego w XVII wieku na zlecenie Jerzego Ossolińskiego. Znaleziono tam relikty dawnych garaży i infrastruktury Ministerstwa Spraw Zagranicznych, w tym kanały do obsługi aut z metalowymi drabinkami, szyby wind czy toalety, a także pozostałości ogrodu (betonowe cokoły ogrodzenia i niecki fontann), który służył polskiemu ministrowi Józefowi Beckowi. Ruchome zabytki z poprzednich wieków Dzięki odnalezionym zabytkom ruchomym archeolodzy mogą poznać techniki projektowania wnętrz obowiązujące na przedwojennych salonach. Badaczom udało się odnaleźć łącznie ponad 2000 tego typu zabytków – wśród nich blisko siedemset detali architektonicznych, takich jak tynki, sztukaterie i elementy dekoracji. Szczególnie istotne jest również odnalezienie ponad 100 płyt ceramicznych, z których część została wyprodukowana przez opoczyńską firmę Dziewulski i Lange. Wyjątkowe odkrycia stanowią także mniej luksusowe przedmioty codziennego użytku. Wśród prawie 300 fragmentów naczyń i butelek odnaleziono m.in. opakowania po produktach wolskiego browaru Haberbusch i Schiele. Osoby, które chcą na własne oczy poczuć atmosferę archeologicznych wykopalisk, mają taką możliwość. Prace są otwarte dla otoczenia – wystarczy udać się na plac Piłsudskiego w Warszawie, gdzie przez specjalne wizjery w ogrodzeniu można obserwować postępy badaczy. Źródła: Raport Warszawski, O2.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Brudni i śmierdzący? Tak naprawdę dbano o higienę w średniowiecznej Polsce
Średniowiecze często przedstawia się jako epokę brudu, przykrych zapachów i ludzi unikających wody. Ten obraz jest jednak mocno uproszczony. Mieszkańcy średniowiecznych miast korzystali z łaźni, myli ręce, prali ubrania i stosowali rozmaite środki do pielęgnacji ciała.
Spis treści: Czy ludzie w średniowieczu naprawdę unikali kąpieli? Władysław Jagiełło chętnie korzystał z łaźni Krwawa łaźnia w Gąsawie Czy królowa Jadwiga leczyła bezpłodność w Busku? Jak dbano o urodę i świeży oddech? Średniowiecze nie było epoką powszechnego brudu Nie oznacza to oczywiście, że średniowieczne standardy higieniczne odpowiadały dzisiejszym. Brak kanalizacji i bieżącej wody sprzyjał chorobom, a warunki życia zależały od zamożności, miejsca zamieszkania i pozycji społecznej. Nieprawdziwe jest jednak przekonanie, że w średniowieczu ludzie niemal w ogóle się nie myli. Czy ludzie w średniowieczu naprawdę unikali kąpieli? Niektórzy chrześcijańscy asceci rzeczywiście traktowali rezygnację z wygód i pielęgnacji ciała jako przejaw pobożności. Ze św. Hieronimem wiąże się często przytaczane stwierdzenie, że ten, kogo oczyścił chrzest, nie potrzebuje kolejnej kąpieli. Nie był to jednak powszechnie obowiązujący zakaz mycia, lecz element ascetycznego podejścia do cielesności. W klasztorach obmywano się, a mycie rąk przed posiłkami należało do podstawowych zasad. Kąpiel mogła budzić zastrzeżenia, gdy łączono ją z nadmierną troską o wygląd, przyjemnością albo rozwiązłością. Jednak sama higiena nie była przez Kościół jednolicie potępiana. Szczególnie ważną rolę odgrywały łaźnie publiczne i prywatne. Na ziemiach słowiańskich znano również łaźnie parowe. Korzystano z gorącej wody, pary, ługu oraz roślin o właściwościach myjących. Z czasem coraz szerzej stosowano także mydło. Do kąpieli dodawano zioła i płatki kwiatów, które poprawiały jej zapach. Należy jednak pamiętać, że dla wielu mieszkańców wsi i uboższych części miast pełna kąpiel była znacznie trudniej dostępna niż dla członków dworu czy zamożnych mieszczan. Władysław Jagiełło chętnie korzystał z łaźni Z zachowanych rachunków dworskich wynika, że Władysław Jagiełło i królowa Jadwiga regularnie korzystali z łaźni. W księgach odnotowywano wydatki na ręczniki, mydło i obsługę kąpieli. Jagiełło miał szczególnie cenić kąpiele. Łaźnia nie była dla władcy wyłącznie miejscem pielęgnacji. Mogła również służyć odpoczynkowi, rozmowom i prowadzeniu spraw dworskich. Władca był tam mniej skrępowany oficjalnym ceremoniałem, dlatego otoczenie mogło wykorzystywać ten moment do przedstawiania mu próśb i petycji. Królowi towarzyszyli specjalni słudzy zajmujący się przygotowywaniem kąpieli. Informacje o ulubionym łaziebniku czy szczególnych elementach wyposażenia monarszej łaźni pojawiają się jednak głównie w późniejszych opowieściach popularnonaukowych, dlatego należy traktować je ostrożnie. Krwawa łaźnia w Gąsawie Łaźnia odegrała także dramatyczną rolę w historii Polski. 24 listopada 1227 roku podczas zjazdu książąt w Gąsawie zaatakowano Leszka Białego i Henryka Brodatego, którzy według średniowiecznych przekazów przebywali wówczas w łaźni. Henryk Brodaty został ciężko ranny. Przed śmiercią miał uratować go rycerz Peregryn z Wiesenburga, który zasłonił księcia własnym ciałem. Leszkowi Białemu udało się wydostać z budynku i dosiąść konia. Uciekał bez ubrania, lecz napastnicy dopadli go w pobliżu Marcinkowa i zabili. Nie ma natomiast mocnych podstaw, aby twierdzić, że książęta znaleźli się w łaźni po całonocnej uczcie i próbowali w ten sposób „wypocić alkohol”. Ten szczegół należy raczej do barwnych rekonstrukcji wydarzeń niż do dobrze potwierdzonych faktów. Czy królowa Jadwiga leczyła bezpłodność w Busku? Z królową Jadwigą wiąże się opowieść o leczniczych kąpielach w Busku, gdzie miała korzystać ze źródeł znajdujących się pod opieką norbertanek. Kurację miał rekomendować Jan Radlica – biskup krakowski, lekarz i dawny medyk jej ojca, Ludwika Węgierskiego. Wody tego regionu są bogate między innymi w związki siarki, jodu i bromu. Według późniejszej tradycji kąpiele miały pomóc królowej w problemach z płodnością. Nie można jednak z całą pewnością stwierdzić, jak dokładnie przebiegała kuracja ani czy jej głównym celem rzeczywiście było leczenie bezpłodności. Przypisywane Jadwidze zabiegi z użyciem jaj, piwa lub specjalnych mieszanek kosmetycznych również należy traktować jako przykłady średniowiecznej pielęgnacji, a nie pewne informacje dotyczące osobistych zwyczajów królowej. Jak dbano o urodę i świeży oddech? Średniowieczna higiena nie ograniczała się do kąpieli. Prano i wietrzono ubrania, pielęgnowano włosy, namaszczano ciało olejkami oraz próbowano odświeżać oddech. Zalecano między innymi płukanie ust winem z dodatkiem soli oraz żucie orzechów lub aromatycznych ziół. Na problemy skórne stosowano cebulę, ocet, oliwę, gorczycę i jajka. Włosy myto różnymi mieszaninami przygotowywanymi na przykład z żółtek, ziół lub piwa. Nie wszystkie te metody mogły być skuteczne, a część z nich zapewne podrażniała skórę. Pokazują jednak, że mieszkańcy średniowiecznej Europy interesowali się czystością, wyglądem i pielęgnacją ciała. Średniowiecze nie było epoką powszechnego brudu Warunki sanitarne w średniowiecznych miastach pozostawiały wiele do życzenia, a dostęp do czystej wody nie był równy. Nie oznacza to jednak, że ich mieszkańcy świadomie stronili od higieny. Łaźnie były ważnym elementem życia społecznego, kąpali się władcy i mieszczanie, a mydło, ręczniki oraz preparaty kosmetyczne nie należały do rzeczy nieznanych. Obraz średniowiecznego człowieka, który przez całe życie unikał wody, jest więc bardziej współczesnym stereotypem niż historyczną rzeczywistością. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Kazimierz został władcą Litwy jako nastolatek. Później wyniósł Jagiellonów na europejskie trony
Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa.
Spis treści: Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Król, Kościół i pusty skarbiec Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Śmierć Kazimierza Jagiellończyka „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Kazimierz IV Jagiellończyk urodził się 30 listopada 1427 roku w Krakowie. Był najmłodszym synem Władysława II Jagiełły i jego czwartej żony, Zofii Holszańskiej. Jeszcze jako nastolatek został wielkim księciem litewskim, a po śmierci starszego brata, Władysława III Warneńczyka, sięgnął również po polską koronę. Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa. O tym, jak wyglądał Kazimierz Jagiellończyk, można się dowiedzieć dzięki projektowi National Geographic Polska i Uniwersytetu Śląskiego „Nowy poczet Jagiellonów”. Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Narodziny synów Jagiełły i Zofii Holszańskiej rzeczywiście stały się źródłem dworskich plotek. Król był znacznie starszy od swojej czwartej żony, a przeciwnicy królowej oskarżali ją o niewierność. Sprawa doprowadziła do dochodzenia na dworze i oczyszczenia Zofii z zarzutów. Nie ma jednak podstaw, aby przedstawiać nieślubne pochodzenie Kazimierza jako prawdopodobny fakt. Dworskie oskarżenia mogły być elementem walki politycznej, w której stawką była przyszłość dopiero powstającej dynastii. Po śmierci Jagiełły tron polski objął starszy brat Kazimierza, Władysław III Warneńczyk, który zginął w 1444 roku podczas wyprawy przeciwko Turkom. Sam Kazimierz został w 1440 roku wysłany na Litwę, gdzie miejscowi możni obwołali go wielkim księciem. Miał zaledwie 13 lat. Z kolei po śmierci Władysława pod Warną w 1444 roku polscy możni zaproponowali Kazimierzowi koronę. Młody władca długo zwlekał z jej przyjęciem, starając się zabezpieczyć pozycję Litwy i nie dopuścić do podporządkowania jej Koronie. Ostatecznie 25 czerwca 1447 roku został koronowany na króla Polski. Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Najważniejszym konfliktem jego panowania była wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim, trwająca od 1454 do 1466 roku. Bezpośrednią przyczyną wojny był konflikt zakonu ze Związkiem Pruskim – organizacją skupiającą pruskie rycerstwo oraz najważniejsze miasta, między innymi Gdańsk, Toruń i Elbląg. Jej członkowie sprzeciwiali się wysokim podatkom, ograniczeniom handlu i samowładnym rządom władz zakonnych. W lutym 1454 roku Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi i zwrócił się o pomoc do polskiego króla. Kazimierz Jagiellończyk ogłosił inkorporację ziem państwa zakonnego do Korony. Oznaczało to rozpoczęcie wojny, która okazała się znacznie dłuższa i kosztowniejsza, niż początkowo zakładano. Pierwsze miesiące konfliktu przyniosły Polsce dotkliwą porażkę. We wrześniu 1454 roku pospolite ruszenie zostało rozbite w bitwie pod Chojnicami. Klęska pokazała, że tradycyjna armia szlachecka nie jest wystarczająco skuteczna w starciu z doświadczonymi wojskami najemnymi. Król zaczął więc opierać działania wojenne na opłacanych oddziałach zawodowych. Było to jednak niezwykle kosztowne. Pieniądze zapewniały między innymi miasta pruskie, przede wszystkim bogaty Gdańsk. Istotną rolę odegrały również okręty Gdańska i Elbląga oraz kaprzy, którzy zakłócali dostawy kierowane do zakonu drogą morską. Jednym z punktów zwrotnych była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota miast pruskich pokonała siły zakonne. Zwycięstwo utrudniło Krzyżakom zaopatrywanie twierdz i przyspieszyło zakończenie wojny. Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Zdobycie stołecznego zamku zakonu nie było rezultatem klasycznego szturmu. Krzyżacy nie mieli pieniędzy na wypłacenie żołdu czeskim i niemieckim najemnikom broniącym Malborka. Żołnierze rozpoczęli więc negocjacje z polskim królem. W 1457 roku Kazimierz Jagiellończyk wykupił od najemników zamek w Malborku, a także twierdze w Tczewie i Iławie. Król uroczyście wjechał do malborskiej twierdzy w czerwcu. Zamek pozostał odtąd w polskich rękach aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku. Samo miasto Malbork zostało jednak wkrótce opanowane przez stronników zakonu. Polacy odzyskali je dopiero po długim oblężeniu w 1460 roku. Dlatego nie należy utożsamiać przejęcia zamku z natychmiastowym i całkowitym zdobyciem całego Malborka. Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Wojna zakończyła się 19 października 1466 roku podpisaniem drugiego pokoju toruńskiego. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, a także Malbork, Elbląg oraz Warmię. Z terenów tych utworzono później Prusy Królewskie, pozostające pod zwierzchnictwem polskiego monarchy. Był to jeden z najważniejszych sukcesów terytorialnych późnośredniowiecznej Polski. Państwo odzyskało szeroki dostęp do Bałtyku i kontrolę nad dolnym biegiem Wisły, którą spławiano zboże oraz inne towary do Gdańska. Pozostała część państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu zachowała odrębność, lecz została politycznie podporządkowana polskiemu królowi. Wielcy mistrzowie mieli składać mu przysięgę i udzielać pomocy wojskowej. Historycy różnie interpretują dokładny charakter tej zależności, dlatego nazywanie państwa zakonnego po 1466 roku zwykłym lennem Polski byłoby uproszczeniem. Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Zwycięstwo nad zakonem miało wysoką cenę. Aby zmobilizować pospolite ruszenie na początku wojny, Kazimierz musiał pójść na ustępstwa wobec szlachty. Wydane w 1454 roku przywileje cerekwicko-nieszawskie ograniczyły możliwość nakładania nowych podatków, zwoływania pospolitego ruszenia i ustanawiania nowych praw bez zgody szlacheckich sejmików ziemskich. Dokumenty te wzmocniły średnią szlachtę kosztem monarchy i możnowładców. Stały się ważnym etapem rozwoju polskiego parlamentaryzmu, ale jednocześnie ograniczyły swobodę działania kolejnych królów. Kazimierz nie był jednak biernym wykonawcą woli szlachty. Umiejętnie rozgrywał konflikty między poszczególnymi grupami możnych, promował ludzi zależnych od dworu i starał się zachować wpływ na obsadzanie najważniejszych urzędów. Król, Kościół i pusty skarbiec Kazimierz Jagiellończyk dążył również do zwiększenia wpływu monarchy na nominacje biskupie. Prowadziło to do sporów z papiestwem, szczególnie widocznych podczas konfliktu o obsadę biskupstwa krakowskiego. Król nie uzyskał bezwarunkowego prawa do mianowania wszystkich biskupów, ale skutecznie bronił zasady, że kandydaci na najważniejsze stanowiska kościelne powinni cieszyć się jego poparciem. Poważnym problemem pozostawały finanse. Wojna trzynastoletnia pochłonęła ogromne środki. Korona zaciągała pożyczki, zastawiała królewszczyzny i korzystała ze wsparcia miast pruskich. Zastawianie dochodów oraz dóbr monarszych osłabiało w kolejnych dziesięcioleciach podstawy finansowe władzy królewskiej. Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? W 1454 roku Kazimierz poślubił Elżbietę Rakuszankę, córkę Albrechta II Habsburga, króla rzymskiego, Czech i Węgier. Para doczekała się trzynaściorga dzieci – sześciu synów i siedmiu córek. Elżbieta bywa nazywana „matką królów”. Czterech jej synów zostało monarchami: Władysław objął tron Czech, a później Węgier, Jan Olbracht został królem Polski, Aleksander Jagiellończyk był wielkim księciem litewskim, a następnie królem Polski, Zygmunt Stary został królem Polski i wielkim księciem litewskim. Kolejny syn, Kazimierz, został po śmierci uznany za świętego. W 1471 roku Władysław Jagiellończyk został wybrany królem Czech. Musiał jednak walczyć o władzę z Maciejem Korwinem, który kontrolował część ziem Korony Czeskiej. Dopiero po śmierci Korwina w 1490 roku Władysław objął także tron Węgier. Pod koniec życia Kazimierza przedstawiciele dynastii Jagiellonów rządzili więc Polską, Litwą, Czechami i Węgrami. Był to szczyt politycznego znaczenia rodu, choć władza nad poszczególnymi państwami nie tworzyła jednego, scentralizowanego imperium. Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Za rządów Kazimierza Jagiellończyka Korona rozszerzyła swoje terytorium nie tylko na północy. Po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów mazowieckich w 1462 roku przyłączono ziemię rawską i gostynińską. W 1457 roku król kupił od księcia Jana IV księstwo oświęcimskie. Zależność i integracja dawnych księstw śląskich z Koroną były jednak procesami rozłożonymi w czasie, dlatego nie wszystkie można opisywać jako jednorazową, pełną inkorporację. Kazimierz nie odnosił samych sukcesów. Nie zdołał zahamować wzrostu potęgi Moskwy ani trwale podporządkować Mołdawii. Kosztowna polityka dynastyczna w Czechach i na Węgrzech również nie zawsze przynosiła rezultaty odpowiadające poniesionym wydatkom. Śmierć Kazimierza Jagiellończyka Kazimierz Jagiellończyk zmarł 7 czerwca 1492 roku w Grodnie, w wieku 64 lat. Źródła wspominają o gwałtownym pogorszeniu jego zdrowia, dolegliwościach jelitowych i obrzękach, ale na ich podstawie nie można dziś jednoznacznie ustalić przyczyny śmierci. Ciało monarchy przewieziono do Krakowa i pochowano w ufundowanej przez parę królewską Kaplicy Świętokrzyskiej w katedrze na Wawelu. Nagrobek wykonał Wit Stwosz, twórca słynnego Ołtarza Mariackiego w Krakowie. Monument powstał z brunatnoczerwonego kamienia sprowadzonego z Adnet koło Salzburga, a część baldachimu z wapienia pińczowskiego. Ekspresyjna twarz zmarłego króla należy do najbardziej charakterystycznych przedstawień w polskiej rzeźbie późnogotyckiej. „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu W 1973 roku grób króla został otwarty w związku z pracami konserwatorskimi i badaniami naukowymi. W następnych latach zmarło kilkanaście osób, które uczestniczyły w pracach lub były związane z zespołem badawczym. Media zaczęły pisać o „klątwie Jagiellończyka”, porównując ją do legendy o klątwie Tutanchamona. W krypcie wykryto między innymi kropidlaka żółtego, czyli grzyb Aspergillus flavus, który może wytwarzać toksyczne aflatoksyny i stanowić zagrożenie dla zdrowia. Nie udowodniono jednak, że właśnie ten mikroorganizm odpowiadał za wszystkie późniejsze zgony. Część osób zmarła wiele lat po badaniach, z rozmaitych przyczyn. Historia „klątwy” powinna być zatem przedstawiana jako medialna legenda powstała wokół rzeczywistego zagrożenia biologicznego, a nie jako jednoznacznie rozwiązana zagadka. Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Panowanie Kazimierza trwało 45 lat i należało do najdłuższych w historii Polski. Odzyskanie Pomorza Gdańskiego, podporządkowanie zakonu krzyżackiego i wyniesienie Jagiellonów na trony Czech oraz Węgier uczyniły z niego jednego z najważniejszych władców późnośredniowiecznej Europy. Bilans jego rządów nie był jednak pozbawiony kosztów. Wojny nadwyrężyły skarb, zastawianie królewszczyzn osłabiło dochody monarchii, a przywileje dla szlachty ograniczyły władzę przyszłych królów. Kazimierz nie stworzył nowoczesnej administracji ani trwałego systemu finansowania armii. Był przede wszystkim zręcznym praktykiem polityki: cierpliwym, konsekwentnym i zdolnym do wykorzystywania słabości przeciwników. Nie wygrywał każdej rozgrywki, ale pod jego rządami Polska i Litwa stały się centrum jednej z najpotężniejszych dynastii Europy. Źródła: Maria Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, Universitas; Nowy Poczet Jagiellonów Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo było napojem polskich królów. Jedna beczka doprowadziła nawet do wojny
Piwo należało do najważniejszych napojów średniowiecznej Polski. Pojawiało się na książęcych ucztach, w klasztorach, karczmach i mieszczańskich domach. Przygotowywano z niego również polewki, a spory o prawo do jego sprzedaży potrafiły doprowadzić do otwartego konfliktu między władzami miasta a Kościołem.
Piwo warzono na ziemiach polskich na długo przed upowszechnieniem się mocnych alkoholi. Było napojem codziennym, elementem posiłków i ważnym towarem handlowym. Zachowane kroniki i rachunki dworskie pokazują, że cenili je zarówno zwykli mieszkańcy, jak i przedstawiciele dynastii Piastów oraz Jagiellonów. Piwo Piasta i najstarsza polska opowieść o warzeniu Jednym z najstarszych napojów alkoholowych wspomnianych w opowieściach o początkach polskiej państwowości było piwo. Gall Anonim pisał o nim w historii legendarnego Piasta, który przygotował beczułkę dobrze sfermentowanego trunku na postrzyżyny swojego syna. Gdy podczas uroczystości pojawili się tajemniczy wędrowcy, gospodarz poczęstował ich tym, co miał najlepszego. Nie oznacza to oczywiście, że kronikarską opowieść należy traktować jak precyzyjny opis realiów IX wieku. Pokazuje ona jednak, że dla autora piszącego na początku XII stulecia piwo było naturalnym elementem uczty, gościnności i codziennej kultury. Wczesne piwa mogły powstawać z jęczmienia, pszenicy, owsa lub mieszaniny różnych zbóż. Nie zawsze przypominały dzisiejszy, klarowny i mocno nasycony dwutlenkiem węgla napój. Bywały mętne, niskoalkoholowe i przeznaczone do szybkiego spożycia. Chmiel stosowano stopniowo coraz częściej, ale przez długi czas piwo doprawiano również innymi ziołami. Jak warzono piwo w średniowiecznej Polsce? Podstawą produkcji był słód, czyli ziarno poddane kiełkowaniu, a następnie wysuszone i rozdrobnione. Zalewano je wodą, podgrzewano, oddzielano płyn od pozostałości ziarna, a później poddawano fermentacji. Techniki różniły się w zależności od regionu, dostępnych surowców i doświadczenia piwowara. Średniowieczne piwo nie było jednym ściśle określonym napojem, lecz całą grupą trunków o różnej barwie, smaku, gęstości i mocy. Słabsze odmiany pito na co dzień, także do posiłków. Mocniejsze i trwalsze przeznaczano na uczty, sprzedaż w karczmach albo dłuższe przechowywanie. W późniejszych źródłach pojawiają się między innymi piwa jasne, ciemne, dubeltowe oraz marcowe. Określenie „dubeltowe” odnosiło się zasadniczo do trunku wytwarzanego z większej ilości słodu, a więc bardziej treściwego. Z piwa przygotowywano zupy i śniadania Piwo nie służyło wyłącznie do picia. Przyrządzano z niego także polewki i zupy, dodając kaszę, chleb, ser, jajka albo przyprawy. Przez wiele stuleci polewka piwna należała do popularnych dań śniadaniowych, również na zamożnych dworach. Trzeba przy tym uważać na popularne stwierdzenie, że w średniowieczu pito piwo zamiast wody, ponieważ woda była zawsze niebezpieczna. Jakość wody zależała od miejsca, a ludzie korzystali również ze studni i źródeł. Piwo miało jednak kilka praktycznych zalet: dostarczało kalorii, można je było przygotować z łatwo dostępnego zboża, a słabsze odmiany dobrze pasowały do posiłków. Najsłynniejsze piwa średniowiecznej Polski Wraz z rozwojem miast produkcja piwa zaczęła podlegać coraz dokładniejszym regulacjom. Powstawały browary, cechy piwowarskie, przywileje oraz lokalne monopole określające, kto może warzyć i sprzedawać trunek. Poszczególne miasta słynęły z własnych odmian piwa. Ceniono między innymi piwa pomorskie, zwłaszcza gdańskie i elbląskie, a także świdnickie, krakowskie, zatorskie, piotrkowskie i wareckie. W źródłach z XV wieku pojawiają się również piwa litewskie i żmudzkie. Ich jakość mogła zależeć od rodzaju słodu, wody, użytych ziół, proporcji składników oraz sposobu fermentacji. W świecie bez jednolitych receptur i przemysłowej kontroli jakości nazwa miasta była często tym, czym dziś jest rozpoznawalna marka. Królowa Jadwiga także piła piwo Piwo pito również na polskich dworach. Pojawia się ono między innymi w rachunkach związanych z dworem Jadwigi Andegaweńskiej. Królowa spożywała je do posiłków, a kiedy chorowała, podawano jej także polewkę piwną. Nie musi to oznaczać zamiłowania do upijania się. Piwa stołowe były zazwyczaj słabsze od wielu współczesnych trunków, a poza tym traktowano je jako część wyżywienia. Zachowane rachunki dworskie odnotowują duże ilości piwa, lecz obejmowały one potrzeby całego otoczenia władcy, służby i gości, dlatego nie zawsze można na ich podstawie obliczyć rzeczywiste spożycie jednej osoby. W czasach jagiellońskich piwo było zwyczajnym napojem podawanym do posiłków. Wino pozostawało droższe i bardziej prestiżowe, a mocniejsze alkohole upowszechniły się dopiero później. Leszek Biały nie chciał jechać tam, gdzie nie było piwa Jedna z najbardziej znanych piwnych opowieści dotyczy księcia krakowskiego Leszka Białego. Władca zobowiązał się do udziału w wyprawie krzyżowej, ale długo zwlekał z wypełnieniem ślubu. W piśmie papieża Honoriusza III przytoczono tłumaczenie, według którego książę ze względu na stan zdrowia nie mógł pić ani wina, ani zwykłej wody, lecz przywykł do piwa i miodu. W Ziemi Świętej miał natomiast nie mieć dostępu do swoich zwyczajowych napojów. Historycy podchodzą do tej anegdoty ostrożnie. Powodem rezygnacji z krucjaty mogła być przede wszystkim sytuacja polityczna w kraju, koszty wyprawy oraz zaangażowanie Leszka w walki na ziemiach pruskich. Argument dotyczący piwa okazał się jednak na tyle efektowny, że na stałe wszedł do historycznej tradycji. Konrad Garbaty miał zrezygnować z arcybiskupstwa przez piwo Podobną historię przekazał Jan Długosz w odniesieniu do Konrada II Garbatego, księcia ścinawskiego i prepozyta wrocławskiego. Konrad został wybrany na arcybiskupa Salzburga, ale miał zrezygnować z godności, gdy dowiedział się, że na miejscu nie znajdzie ulubionego piwa pszenicznego. Długosz komentował tę decyzję krytycznie, zauważając, że nowy arcybiskup mógłby przecież sprowadzić odpowiednie zboże albo nakazać uwarzenie piwa według własnych upodobań. Także tę opowieść warto traktować przede wszystkim jako kronikarską anegdotę pokazującą przywiązanie do miejscowych smaków i obyczajów, a nie jako w pełni udokumentowany powód rezygnacji z urzędu. Chodziło przy tym o Salzburg, nie o Akwileję. Piwo z klasztorów, miast i domowych warzelni W średniowieczu piwo produkowały zarówno świeckie browary miejskie, jak i klasztory męskie oraz żeńskie. Zakres ich praw zależał od lokalnych przywilejów. Nie wszyscy mieszkańcy miasta mogli swobodnie warzyć i sprzedawać piwo – w wielu miejscowościach uprawnienie to było ściśle reglamentowane i stanowiło cenne źródło dochodów. Klasztory dysponowały zapleczem gospodarczym, ziemią, zbożem i pomieszczeniami, które pozwalały prowadzić produkcję na większą skalę. Piwo mogło być przeznaczone na potrzeby wspólnoty, dla gości, pielgrzymów i pracowników, a niekiedy również na sprzedaż. Trunek pito z naczyń drewnianych, glinianych, cynowych, szklanych lub srebrnych – zależnie od epoki, regionu i zamożności właściciela. Święci patroni piwowarów W europejskiej tradycji z piwem łączono wielu świętych i legendarnych patronów. Najbardziej rozpoznawalną postacią jest Gambrinus, choć nie był on kanonizowanym świętym, lecz legendarnym królem lub księciem przedstawianym jako opiekun piwowarów. Z piwem wiązano również św. Arnulfa z Metzu, żyjącego na przełomie VI i VII wieku. Według jednej z legend po jego śmierci wydarzył się cud, dzięki któremu uczestnikom procesji nie zabrakło piwa. Istnieją także opowieści o innym świętym Arnulfie, który miał zalecać picie piwa podczas epidemii. Przekazy te mają przede wszystkim charakter hagiograficzny. Nie należy traktować ich jako dowodu, że średniowieczni ludzie rozumieli zależność między skażoną wodą a chorobami zakaźnymi w taki sam sposób, jak współczesna nauka. Wielkopolska tradycja piwowarska wspomina natomiast błogosławionego Bernarda z Wąbrzeźna. Według legendy miał on przyczynić się do ponownego napełnienia studni w Grodzisku Wielkopolskim, ratując w ten sposób miasto oraz miejscowych piwowarów. Piwo było także wielkim interesem Produkcja i sprzedaż piwa przynosiły znaczne dochody. Władcy, rady miejskie, właściciele ziemscy, klasztory i cechy dążyli więc do ochrony swoich przywilejów. W miastach obowiązywały przepisy regulujące jakość, cenę, miejsce sprzedaży i pochodzenie trunku. Zakazywano sprowadzania konkurencyjnego piwa, nakazywano korzystanie z określonych słodowni, pobierano podatki i wyznaczano karczmy, w których można było prowadzić wyszynk. Konflikt o beczkę piwa mógł być w rzeczywistości sporem o monopol, pieniądze i zakres władzy. Najlepiej pokazuje to słynna wojna piwna we Wrocławiu. Wojna piwna we Wrocławiu. Zaczęło się od świątecznego prezentu U schyłku XIV wieku władze Wrocławia broniły miejskiego monopolu na handel piwem. Szczególnie niechętnie patrzyły na sprowadzanie cenionego piwa świdnickiego przez duchownych z Ostrowa Tumskiego, którzy powoływali się na własne prawa i przywileje. W grudniu 1380 roku książę legnicki Rupert I wysłał kilka beczek piwa świdnickiego swojemu bratu Henrykowi, dziekanowi wrocławskiej kapituły katedralnej. Straż miejska zatrzymała transport, a ładunek skonfiskowano. Duchowni zażądali zwrotu prezentu. Gdy władze miasta odmówiły, na Wrocław nałożono interdykt, czyli zakaz sprawowania znacznej części publicznych obrzędów religijnych. Zamknięto kościoły, wstrzymano nabożeństwa, a część duchownych opuściła miasto. Król Wacław IV kazał splądrować kościelne dobra W 1381 roku do Wrocławia przybył król Czech Wacław IV Luksemburski. Chciał uczestniczyć w uroczystej mszy, jednak kapituła nie zgodziła się na czasowe zawieszenie interdyktu. Rozgniewany władca zastosował represje wobec duchownych. Jego żołnierze splądrowali część kościelnych majątków, klasztorów i domów kanoników. Konflikt, który rozpoczął się od kilku beczek piwa, przekształcił się w poważne starcie między monarchą, radą miejską a kapitułą. Spór trwał do 1382 roku. Ostatecznie osiągnięto kompromis: interdykt został zdjęty, a duchowni uzyskali prawo do sprowadzania piwa na własny użytek i zaopatrywania innych członków kapituły. W źródłach pojawia się również kwota 5000 marek, którą strona kościelna miała zapłacić w ramach ugody. Tak zakończyła się wrocławska wojna piwna – konflikt, który tylko pozornie dotyczył napoju. W rzeczywistości chodziło o pieniądze, przywileje, miejskie monopole i granice kościelnej niezależności. Piwo w średniowieczu znaczyło więcej niż napój Historia piwa na ziemiach polskich to nie tylko dzieje receptur i trunków. Piwo było częścią codziennej diety, ważnym towarem, źródłem podatków i symbolem lokalnej tożsamości. Pojawiało się w opowieści o początkach dynastii Piastów, w rachunkach królewskich, klasztornych gospodarstwach i miejskich statutach. Łączyło świat władców, mieszczan, duchownych, karczmarzy i rzemieślników, a spór o jego sprzedaż potrafił zamknąć kościoły i sprowokować interwencję króla. Źródła: Uniwersytet Śląski, Gall Anonim, Kronika polska, księga I, Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Jedna z największych dram polskiego średniowiecza. Jagiełło zobaczył przyszłą żonę i wpadł w gniew
Kiedy Anna Cylejska przybyła do Polski, aby poślubić Władysława Jagiełłę, król miał zareagować gniewem. Według Jana Długosza nie spodobała mu się uroda przyszłej żony, a odpowiedzialnością za niefortunny wybór obarczył własnych posłów. Mimo to do małżeństwa doszło – w grę wchodziło bowiem nie tylko osobiste upodobanie monarchy, lecz także jego pozycja na polskim tronie.
Spis treści: Dlaczego Anna Cylejska miała zostać żoną Jagiełły? Jagiełło miał być rozczarowany wyglądem przyszłej żony Dlaczego Jagiełło odłożył ślub z Anną Cylejską? Narodziny Jadwigi miały zakończyć królewski konflikt Małżeństwo, które wzmacniało pozycję Jagiełły Małżeństwa średniowiecznych władców rzadko były sprawą uczuć. Decydowały o nich pochodzenie kandydatki, interesy dynastyczne oraz aktualna sytuacja polityczna. Historia związku Władysława Jagiełły i Anny Cylejskiej pokazuje jednak, że również osobiste preferencje monarchy mogły skomplikować starannie przygotowany plan. Dlaczego Anna Cylejska miała zostać żoną Jagiełły? W lipcu 1400 roku rozpoczęto rozmowy w sprawie małżeństwa Władysława Jagiełły z Anną Cylejską. Wyznaczono również posłów, którzy mieli udać się do położonego w dzisiejszej Słowenii miasta Celje. Poselstwo wyruszyło na przełomie lipca i sierpnia, a na miejscu bez większych problemów zawarto wstępne porozumienie w sprawie mariażu. Polscy wysłannicy wrócili jesienią. Towarzyszyli im posłowie Hermana II Cylejskiego, opiekuna Anny, którzy mieli uzgodnić szczegóły planowanego związku. Układ małżeński zawarto podczas zjazdu w Bieczu 4–5 listopada 1400 roku. Anna była córką hrabiego Wilhelma Cylejskiego i Anny Kazimierzówny, a tym samym wnuczką króla Kazimierza Wielkiego. Jej pochodzenie sprawiało, że stanowiła dla Jagiełły szczególnie atrakcyjną kandydatkę. Związek z potomkinią Piastów mógł bowiem wzmocnić jego pozycję w Królestwie Polskim po śmierci królowej Jadwigi. Jagiełło miał być rozczarowany wyglądem przyszłej żony Anna przybyła do Krakowa 16 lipca 1401 roku. Wówczas pojawił się zasadniczy problem, o którym opowiada Jan Długosz. Według kronikarza Jagiełło nie był zadowolony z wyglądu przyszłej małżonki i natychmiast wypomniał swoim posłom, że rozpoczęli negocjacje, chociaż wcześniej widzieli kandydatkę. Nie wiadomo, czy wysłannicy mogli samodzielnie przerwać rozmowy prowadzone z woli monarchy. Z pewnością mogli jednak po powrocie przedstawić mu własną opinię o Annie. Być może obawiali się królewskiego gniewu, być może zależało im przede wszystkim na politycznych korzyściach płynących z mariażu, a być może wygląd kandydatki nie wydawał im się czynnikiem, który powinien przesądzić o losie negocjacji. Trzeba przy tym pamiętać, że opis reakcji Jagiełły znamy z kroniki Długosza, powstałej wiele dziesięcioleci po tych wydarzeniach. Nie sposób więc rozstrzygnąć, jak dokładnie wyglądało pierwsze spotkanie króla z Anną ani czy wygląd księżniczki był jedyną przyczyną odwlekania ślubu. Dlaczego Jagiełło odłożył ślub z Anną Cylejską? Jagiełło nie zerwał zawartych wcześniej układów, lecz ślub został przesunięty. Oficjalnym powodem była konieczność nauczenia Anny języka polskiego. Według Długosza monarcha miał również odsunąć od swojego otoczenia posłów odpowiedzialnych za negocjacje. Odwlekanie ceremonii było dotkliwe zarówno dla przyszłej królowej, jak i jej cylejskich krewnych. Anna przez kilka miesięcy oczekiwała w Krakowie na zawarcie małżeństwa, podczas gdy Jagiełło przebywał poza stolicą. Ślub odbył się ostatecznie 29 stycznia 1402 roku w katedrze na Wawelu. Na koronację Anna musiała czekać jeszcze dłużej – została królową Polski w lutym 1403 roku. Nie należy jednak zbyt łatwo uznawać, że posłowie okazali się nieudolnymi dyplomatami. Wykonali powierzone im zadanie, a najważniejszym kryterium wyboru małżonki było jej pochodzenie i polityczna wartość związku, nie zaś wygląd przyszłej królowej. Narodziny Jadwigi miały zakończyć królewski konflikt Długosz twierdzi, że gniew Jagiełły wobec posłów utrzymywał się przez kilka lat. Wielu możnych miało próbować pogodzić ich z monarchą, jednak dopiero narodziny córki Anny i Jagiełły w 1408 roku mogły poprawić sytuację. Dziewczynka otrzymała imię Jadwiga, a w historii zapisała się jako Jadwiga Jagiellonka. Nie można jednak z całkowitą pewnością stwierdzić, że to właśnie narodziny dziecka doprowadziły do powrotu posłów do królewskiej łaski. Informacja ta opiera się przede wszystkim na interpretacji przekazu kronikarskiego. Małżeństwo, które wzmacniało pozycję Jagiełły Ślub z Anną miał dla Jagiełły duże znaczenie polityczne. Po śmierci Jadwigi pozycja króla nie była tak niepodważalna, jak mogłoby się wydawać. Jagiełło zachował koronę, jednak jego związek z wnuczką Kazimierza Wielkiego wzmacniał dynastyczną legitymizację władcy i łączył go z rodzimą dynastią Piastów. Teoretycznie odesłanie Anny do Celje było możliwe, lecz oznaczałoby poważny skandal dyplomatyczny. Zerwanie uzgodnionego już związku mogło również zaszkodzić relacjom z wpływowym rodem cylejskim. Znaczenie tego rodu dodatkowo rosło. Barbara Cylejska, córka Hermana II i krewna Anny, została zaręczona z królem Węgier Zygmuntem Luksemburskim, którego później poślubiła. Koligacja z Cylejczykami otwierała więc Jagielle dostęp do ważnej sieci dynastycznych powiązań w Europie Środkowej. Nie można przesądzić, że właśnie planowany związek Barbary i Zygmunta ostatecznie przekonał Jagiełłę do małżeństwa. Był to jednak jeden z elementów sytuacji politycznej, który zwiększał znaczenie porozumienia z rodem Cylejskich. Ostatecznie interes dynastyczny i państwowy okazał się ważniejszy niż osobiste rozczarowanie monarchy. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Mniej znane kulisy życia polskich królowych. Wychowywano je na „anioły”, rządziły twardą ręką
Średniowieczny ideał wychowania królewskich córek zakładał niemal klasztorną izolację, naukę haftu, śpiewu i bezwzględne posłuszeństwo. Los sprawił jednak, że to właśnie te nieprzygotowane do realiów polskiej kultury i języka kobiety musiały stawić czoła potężnym magnatom z Krakowa. Odkrywamy kulisy edukacji, skomplikowanych procedur zaręczynowych oraz dynastycznych roszad, które związały losy obcych księżniczek – od wysokiej, jasnowłosej Jadwigi, po osieroconą Annę Cylejską – z koroną Królestwa Polskiego.
Spis treści: Szok na Wawelu. Polskie królowe nie miały pojęcia, do czego są szykowane Randka w ciemno na Wawelu. Posłowie bezwstydnie oszukiwali królów Ponad 170 cm wzrostu i jasne włosy? Jak naprawdę wyglądała królowa Jadwiga Koronacja Jadwigi na króla Polski. Jak powitano małoletnią Andegawenkę? Śmierć Jadwigi i kryzys na Wawelu. Jagiełło chciał rzucić wszystko i uciekać Polskie królowe późnego średniowiecza nie były szykowane do rządzenia. Wychowywane według surowego ideału virgo angelicata, zamiast polityki poznawały zasady skromności, haftu i śpiewu. Gdy trafiały na Wawel, często nie znały nawet języka swoich poddanych, a z mężem widywały się po raz pierwszy w dniu ślubu. Jak młodziutka Jadwiga Andegaweńska i jej następczynie odnalazły się w świecie twardej wawelskiej dyplomacji? Oto kulisy dynastycznych mariaży, które decydowały o losach polskiej korony. Szok na Wawelu. Polskie królowe nie miały pojęcia, do czego są szykowane Żadna z polskich królowych późnego średniowiecza nie była przewidziana do objęcia tronu w Polsce. Żadnej też nie szykowano do tej roli, nie zapoznawały się więc one z językiem czy kulturą kraju, w którym w rezultacie przyszło im rządzić. Wszystkie niewątpliwie przeszły standardowe, jak na owe czasy, przeszkolenie w dyplomacji, obyciu, konwersacji, nauce haftu i śpiewu – na różnym poziomie, w zależności od planów wobec nich. Ideałem średniowiecznego wychowania królewskich córek było tzw. virgo angelicata. Autorzy pedagogicznych traktatów kładli nacisk przede wszystkim na wychowanie moralne – religijność, pokorę, umiarkowanie, skromność, powściągliwość w mowie i oczywiście dziewictwo. Aby przyszła władczyni nie zajmowała się rzeczami zbędnymi, dawano jej opiekunkę, która czuwała nad nią cały czas i jeśli potrafiła czytać, kształciła ją w śpiewie i dostojnym zachowaniu, zajmując jej w ten sposób cały dzień. Można się domyślać, że mniej nacisku położono na wychowanie i przygotowanie do objęcia rządów w przypadku Anny Cylejskiej i Zofii Holszańskiej, które po śmierci ojców wychowywały się na dworach swoich krewnych, którzy zdecydowanie mniej dbali o nie niż o swoje córki. Ale już w przypadku Elżbiety Rakuszanki, także wychowywanej na obcym dworze, mamy potwierdzenie, że zarówno ona, jak i jej brat odebrali bardzo staranne wykształcenie. Randka w ciemno na Wawelu. Posłowie bezwstydnie oszukiwali królów Niewątpliwie uroda przyszłych władczyń mogła wzmacniać planowane mariaże. Tak było w przypadku Zofii Holszańskiej, choć należy pamiętać, że był to jeszcze okres, kiedy nie wysyłano portretów – nawet upiększonych – kobiet. Zarówno władca, jak i jego wybranka dowiadywali się, jak wyglądają po przybyciu do Krakowa i skomplikowanych procedurach zaręczynowych, które w jego imieniu prowadzili wytypowani posłowie. Oni to najczęściej pierwsi widzieli swoją kolejną władczynię, i nie zawsze prawdę o jej wyglądzie przekazywali monarsze. Jedynie Elżbieta Granowska miała tę przewagę, że znała Władysława Jagiełłę jeszcze z lat swojej młodości. Choć wówczas nie przypuszczała zapewne, że sama kiedyś zasiądzie u jego boku. Ponad 170 cm wzrostu i jasne włosy? Jak naprawdę wyglądała królowa Jadwiga Jak wyglądały przygotowania królewny Jadwigi do objęcia korony w Polsce? Ludwik Węgierski dbał o dobre wykształcenie córek, znały łacinę i węgierski. Jadwiga uczyła się także niemieckiego z racji planów poślubienia Wilhelma. Jego podstawy poznała zapewne, przebywając na austriackim dworze. Siostra Jadwigi, Maria, pierwotnie przeznaczona na tron krakowski, zapewne uczyła się także polskiego, czy znała go Jadwiga? Jej wybór na tron polski został ostatecznie potwierdzony dopiero wiosną 1383 roku. Możliwe, że zaczęła wówczas naukę tego języka, wcześniej zaś mogła znać jedynie kilka zwrotów. Z panami polskimi rozmawiała zapewne po łacinie. Odebrała staranne wykształcenie muzyczne, haftu, życia dworskiego, jeździła konno. Umiała czytać, nie wiadomo jednak, czy umiała pisać. Opisując ją kronikarze przede wszystkim wychwalali urodę Andegawenki, jednak nie zachowały się żadne współczesne portrety królowej. Nie wiadomo nawet, czy powstały. Znamy jednak badania jej szczątków, które przekazały nam informacje o smukłej, wysokiej kobiecie (różne przeliczniki jej kości dawały średnią wzrostu ok. 175–178 cm) o jasnych włosach. Tak jednak wyglądała w wieku dojrzałym. Panowie polscy zapewne ujrzeli ładną, jasnowłosą, być może wyrośniętą ponad wiek 10-latkę. Jan Długosz opisywał ją jako osobę łagodną, a przede wszystkim wstydliwą (pudica), które to słowo należy tłumaczyć raczej właśnie jako skromną niż introwertyczną. Ale takie też były zasady ówczesnego wychowania przyszłych władczyń. Koronacja Jadwigi na króla Polski. Jak powitano małoletnią Andegawenkę? W granicach Królestwa Polskiego przywitał ją marszałek jej nowego dworu – najpewniej Przedbór z Brzezia (ostatni marszałek Kazimierza Wielkiego). To on, w otoczeniu znamienitych panów polskich oraz osób z orszaku węgierskiego, powiódł ją do Krakowa. Tam już od pewnego czasu trwały przygotowania do koronacji. Przyszła władczyni Polski na wozach wiozła olbrzymi posag w złocie, srebrze, naczyniach, tkaninach, klejnotach, perłach i dywanach. W połowie października w katedrze krakowskiej odbyła się uroczysta koronacja Jadwigi na króla Polski. Śmierć Jadwigi i kryzys na Wawelu. Jagiełło chciał rzucić wszystko i uciekać Po śmierci Jadwigi Andegaweńskiej sytuacja Władysława Jagiełły w Królestwie Polskim uległa sporej zmianie. Władca, traktowany przez część panów polskich tylko jako małżonek królowej, starał się od początku swojego panowania zebrać w koło siebie zaufanych ludzi, aby w oparciu o nich utworzyć własne stronnictwo i przeciwstawić się tzw. ugrupowaniu panów krakowskich, forsujących własną politykę. Kiedy w lipcu 1399 roku zmarła Jadwiga, wedle Długosza władca, w związku z wygaśnięciem jego praw do tronu, zamierzał wrócić na Litwę. Powstrzymano go jednak przed tym krokiem. W końcu lipca tego roku odbyło się tajne spotkanie głównych przedstawicieli panów polskich w klasztorze cystersów w Koprzywnicy, gdzie namówiono władcę do pozostania. Po powrocie do Krakowa w otoczeniu wspomnianych panów i szeregu innych przedstawicieli polskiej szlachty doszło do powtórnej elekcji Władysława Jagiełły, tym razem jako samodzielnego władcy. Aby umocnić te postanowienia i przysięgi zgodzono się na proponowaną jeszcze przez Jadwigę Andegaweńską – przynajmniej wedle Długosza – kandydatkę na nową żonę władcy, Annę, księżniczkę z dalekiego państwa Cylia. Trudno powiedzieć, czy przekaz kronikarza o wskazaniu swojej następczyni przez Jadwigę jest prawdziwy. Faktem jest jednak, że mariaż Królestwa Polskiego z malutkim księstwem nie był w tym momencie do niczego potrzebny. Za Anną wszak przemawiała jedna okoliczność – była wnuczką Kazimierza Wielkiego, córką jego córki Anny z małżeństwa z Jadwigą żagańską. Dla panów polskich oznaczało to dodatkowe związanie Władysława Jagiełły z krwią piastowską. Anna, urodzona pod koniec 1380 lub na początku 1381 r., od 1394 roku wychowywała się na dworze stryja, hrabiego Cylii Hermana. Jej matka po śmierci męża, Wilhelma cylejskiego, powtórnie wyszła za mąż za Ulryka księcia Tecku i nie zabrała córki ze sobą. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Korony Jagiellonów na wyjątkowej wystawie. Jedna zdradza zagadkę zielonej czaszki
To prawdziwa gratka dla pasjonatów polskiej historii. Od najbliższego czwartku (9 lipca) w Muzeum Dziedzictwa Kościelnego w Wilnie można zobaczyć trzy królewskie korony. Jedna z nich należała do Aleksandra Jagiellończyka – jedynego polskiego króla pochowanego na Litwie. Odkryto ją w sekretnej skrytce zaledwie dwa lata temu. To pierwsza okazja, by zobaczyć ją na żywo. I zrozumieć, dlaczego czaszka tego władcy jest zielonkawa.
Znalezisko korony Aleksandra Jagiellończyka (1461–1506) w podziemiach bazyliki archikatedralnej św. Stanisława Biskupa i św. Władysława w Wilnie ogłoszono w styczniu 2025 roku. Ale w skrytce było więcej cennych zabytków. Wśród nich dwie inne korony. Jedna należała do Elżbiety Habsburżanki, a druga do Barbary Radziwiłłówny. Obie były żonami króla Zygmunta Augusta. Artefakty trafiły do pracowni konserwatorskiej. Już w lipcu będzie można je obejrzeć na żywo w Wilnie. Królewska nekropolia pod katedrą Korony odkryto kilka lat temu w specjalnej skrytce w kryptach świątyni, którą przygotowano w 1939 roku po wybuchu II wojny światowej. Później wiedza o tej lokalizacji została zapomniana. – Przechodziłam obok tego miejsca pewnie z 5 tysięcy razy i nawet się przy nim nie zatrzymałam – mówi Alina Pavasarytė, która jest kierowniczką podziemi Katedry Wileńskiej. Skrytka znajdowała się w korytarzu, tuż za pompą służącą do odwadniania podziemi katedry. W ocenie Aliny Pavasarytė jest to zaskakujące, że ktoś, kto montował to urządzenie nie zwrócił uwagi na zamurowaną skrytkę, bo fragment ściany, który ją maskował wyraźnie się odróżniał. Być może nie chciano jej ujawnić w czasach sowieckiej okupacji. Szczątki osób, do których należało wyposażenie skrytki, znajdowały się nieopodal w kryptach. Te precjoza były ich wyposażeniem na ostatnią drogę. Zielona czaszka króla Aleksandra Jagiellończyka Czy korony królewskie kojarzą się wam ze złotem? Słusznie, ale nie do końca. Królowie mieli kilka koron. Jednej używano do koronacji, innej w czasie pełnienia oficjalnych funkcji – na przykład podczas przyjmowania hołdów, a innych w czasie podróży. Były też korony grobowe, które władcy otrzymywali na ostatnią drogę. W przypadku Aleksandra Jagiellończyka mowa właśnie o koronie grobowej. Wykonano ją nie ze złota czy srebra, ale z pozłacanej miedzi. 500 lat temu wyglądała zupełnie jak złota. Ale wraz z upływem czasu złoto zaczęło się łuszczyć. Natomiast utleniająca się miedź weszła w reakcję z ciałem. W momencie przenosin zwłok władcy w 1931 roku jego czaszka była kompletnie zielonkawa właśnie z powodu reakcji chemicznej z koroną. Od tamtej pory nie zaglądano już do wnętrza trumny. Moneta i zagadkowe pierścionki W skrytce były też inne bezcenne artefakty, a wszystkie można oglądać na wystawie w Muzeum Dziedzictwa Kościelnego w Wilnie. Gablota z koronami znajduje się w przestrzeni dawnego kościoła. Nie jest specjalnie wyeksponowana wśród innych witryn, więc początkowo musiałem jej poszukać, ale wzrok szybko padł na właściwe miejsce. Wśród artefaktów prezentowanych w gablocie z koronami są m.in. dwa przecięte na swoim obwodzie pierścionki. Pierwotnie znajdowały się pod czaszką zmarłego Aleksandra Jagiellończyka. Prof. Giedrė Mickūnaitė, kuratorka wystawy, na której prezentowane są insygnia z krypty, nie zna takiej praktyki – jest ona dla niej zaskakująca. Sugeruje, że być może żona Aleksandra, Helena rozkazała je tam położyć i pierścionki należały do niej. Fakt ich przecięcia może mieć znaczenie symboliczne i oznaczać przerwanie relacji lub związku. Chociaż nie można wykluczyć praktycznego powodu przecięcia biżuterii. Przy czaszce Aleksandra była też srebrna moneta wizerunkiem króla, która go identyfikowała. Widać na niej jego imię. Jest to półgrosz wybity w wileńskiej mennicy. Olbrzymie wrażenie robią również masywny łańcuch wykonany z litego złota dla Barbary Radziwiłłówny i medalion Elżbiety Habsburżanki. Wyjątkowa korona Elżbiety Habsburżanki W zbiorze trzech koron znalezionych w skrytce wyraźnie się odróżnia ta należąca do Elżbiety Habsburżanki. Wykonano ją z pozłacanego srebra. Poza tym w obwodzie widać, że możliwa była zmiana jej rozmiaru. Ale po co taka „funkcja” w przypadku korony grobowej? – Dlatego zakładamy, że była to korona Elżbiety, której używała w czasie pełnienia oficjalnych funkcji. Korony były zakładane na różne nakrycia głowy, dlatego potrzebna była możliwość zmiany ich rozmiaru – uważa prof. Mickūnaitė. Badaczka powiedziała mi, że na 90% jest przekonana, iż nie jest to korona grobowa, ale taka, której królowa używała za życia. Taki artefakt to prawdziwa rzadkość. Wykonano ją zapewne w Krakowie, gdzie korowano Elżbietę w 1543 roku. Znaczenie znaleziska w postaci skrytki królewskiej Ciekawi mnie, jaka jest ranga znaleziska w postaci insygniów królewskich w Wilnie. Pytam o to ekspertkę zajmującą się historią Jagiellonów, historyczkę i mediewistkę z Uniwersytetu Śląskiego prof. Bożenę Czwojdrak. – Jest olbrzymia. Niestety, praktycznie wszystkie polskie insygnia zostały bezpowrotne zniszczone. Jedyna szansa, aby dowiedzieć się, jak wyglądały to ich odwzorowanie jako tzw. insygnia grobowe. Niestety, ciągle jeszcze nie możemy otworzyć grobów naszych władców w katedrze krakowskiej i przebadać znajdujących się tam insygniów, choć wiemy, że się tam znajdują. Tym samym odnalezione insygnia Aleksandra Jagiellończyka oraz Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny dają niesamowite pole do badań – powiedziała badaczka. W jej ocenie to znalezisko jest sensacyjne. – Myślę, że nie tylko dla historyków, ale dla każdego, kto interesuje się historią własnego kraju – podkreśliła. Czy czeka nas więcej niespodzianek? Prof. Czwojdrak uważa, że być może w innych grobach Jagiellonów znajdują się ich insygnia grobowe, choć eksploracja grobów sprzed drugiej wojny światowej spowodowała zagubienie części z nich. – Wiemy, że istniała korona grobowa Zofii Holszańskiej, czwartej żony Władysława Jagiełły, której grób otworzono w 1904 roku. Uwieczniono ją wówczas na zdjęciach. Niestety, korona ta nie wróciła do grobu przy powtórnym pochowku królowej, ale nie wiadomo, co się z nią stało. Szukam jej od wielu lat – opowiada prof. Czwojdrak. Przypomina, że nie jest jasne, co znajduje się w grobie Władysława Jagiełły. Ekspertka chciałaby zajrzeć do jego wnętrza i je przebadać. Ile jest znanych koron polskich królów? Zachowane korony polskich władców to prawdziwa rzadkość. Ile się ich zachowało do dziś? – Ze średniowiecza mamy jedynie zachowaną tzw. koronę podróżną Kazimierza Wielkiego, przechowywaną na zamku sandomierskim oraz odnaleziony niedawno diadem Ottona III, którym być może był koronowany Bolesław Chrobry. Mamy także insygnia saskie władców z dynastii Wettinów, które przetrwały w Dreźnie i niedawno można było je oglądać na wystawie na Wawelu – wylicza badaczka. Co jeszcze zobaczymy na wystawie? W ramach nowej wystawy w Muzeum Dziedzictwa Kościelnego w Wilnie zatytułowanej „Hidden Within” („Ukryte w głębi”), regalia królewskie umieszczono w szerszej opowieści o ich odkryciu, łącząc znaleziska z 2024 roku z wcześniejszymi z 1931 i 1985 roku. Prezentowana jest też dokumentacja z różnych etapów historii skarbca katedralnego. Korony to tylko jeden z wielu elementów tej fascynującej wystawy. – Widzimy olbrzymie zainteresowanie ekspozycją. Było ono już bardzo duże w momencie ogłoszenie odkrycia w 2025 roku, ale wówczas nie mogliśmy zaprezentować tych zabytków ze względu na ich stan zachowania. (…) Mamy nadzieję, że ta wystawa przyciągnie najwyższą liczbę zwiedzających, jaką do tej pory widziało muzeum w czasie 18 lat jego istnienia – powiedziała National Geographic Polska dyrektorka Muzeum Dziedzictwa Kościelnego w Wilnie Rita Pauliukevičiūtė. Jak dojechać z Polski na wystawę? Z Warszawy mamy kilka opcji dojazdu do Wilna. Lot samolotem trwa mniej niż godzinę. Z kolei połączenie kolejowe lub autobusowe to 8–8,5 godziny. Zwiedzanie wystawy można połączyć z innymi atrakcjami, które oferuje stolica Litwy. Warto zajrzeć do krypt w katedrze, w których odkryto skrytkę z regaliami. Jedna z tras obejmuje możliwość zobaczenia tego historycznego miejsca. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ten polski zamek posiadał niemal sto pokojów. Był perłą, która obróciła się w ruinę
W czasach swojej największej świetności zamek w Janowcu posiadał niemal sto pokojów, a jego luksusowych wnętrz nie powstydziłby się sam król. Choć ta architektoniczna perła ostatecznie obróciła się w ruinę, do dziś pozostaje jedną z z głównych atrakcji województwa lubelskiego.
Spis treści: Od warowni, przez rodową rezydencję, po muzeum Zwiedzanie zamku w Janowcu Ciekawostki o zamku w Janowcu Nie jest łatwo wskazać drugą ruinę, która zachowałaby się do naszych czasów w tak dobrym stanie. W czasach swojej świetności, zamek w Janowcu był dobitnym wyrazem zamożności, ale także dobrego gustu właścicieli. Siedem wielkich sal, dziewięćdziesiąt osiem pokojów, marmurowe posadzki, ściany zdobione kunsztownymi malowidłami – takiej rezydencji nie powstydziłby się nawet król. Przez lata zamieszkiwały tam najznakomitsze rody. Później ten zamek w Lubelskiem zaczął popadać w ruinę. Dziś znajduje się tam muzeum. Od warowni, przez rodową rezydencję, po muzeum Budowla została wzniesiona z wielkim rozmachem. Nic dziwnego. W ten sposób fundatorzy zamku, pełniący najwyższe państwowe urzędy, chcieli podkreślić swój status. Początki zamku i Janowca Budowę zamku rozpoczął w 1508 roku Mikołaj Firlej herbu Lewart, na ziemskich dobrach na pograniczu powiatów lubelskiego i radomskiego, które późniejszy starosta kazimierski zakupił wraz z ojcem, Piotrem z Dąbrowicy. Na murach starej warowni, należącej do Janowskich, przez 18 lat powstawała bastejowa budowla o charakterze mieszkalno-obronnym, utrzymana w renesansowym stylu. W 1537 roku król nadał osadzie prawa miejskie i wyznaczył lokację Janowca w pobliżu zamku Firlejów. Podczas uroczystości lokacyjnej wspaniałą rezydencję odwiedził Zygmunt I Stary wraz z małżonką, królową Boną. Należy wspomnieć, że w tamtym czasie rodową siedzibą Firlejów wciąż pozostawał zamek w Dąbrowicy. Zmieniło się to dopiero w drugiej połowie XVI stulecia. Pierwsza przebudowa zamku 1 września 1553 roku zmarł Piotr Firlej, syn Mikołaja i współfundator zamku. Dobra janowieckie odziedziczył wówczas jego syn, Andrzej Firlej, późniejszy kasztelan lubelski. Cztery lata później zadecydował o przekształceniu warowni w luksusową rezydencję rodową. Pracami zajął się Santi Gucci, architekt włoskiego pochodzenia, który w Rzeczypospolitej cieszył się reputacją jednego z najzdolniejszych w swoim fachu. Pod jego kierunkiem zamek zyskał regularny układ. Wzdłuż murów obronnych dobudowano okazałe skrzydła mieszkalne, połączone arkadowymi krużgankami i zwieńczone attyką. Prace zakończyły się w latach 80. XVI stulecia. Nowi właściciele zamku w Janowcu Ostatnim właścicielem zamku z rodu Firlejów był Jan II, bratanek Andrzeja. Po jego śmierci, Barbara z Wielkich Kończyc (wdowa po Janie) wyszła za kasztelana chełmińskiego Jana Karola Dulskiego herbu Przegonia. Ich córka, Barbara Dulska, w 1614 roku wniosła dobra janowieckie w posagu rodzinie Tarłów herbu Topór. Nowi właściciele zadecydowali, że rezydencja zyska elementy wczesnobarokowe. Zamek został rozbudowany o część wschodnią, amfiladę i wieżę zachodnią. To właśnie za czasów Tarłów mury zewnętrzne zyskały biało-czerwone pasy, a elewacje – nieco karykaturalne malowidła przedstawiające żołnierzy, które w zamyśle miały nawiązywać do sztuki ludowej. W 1654 roku Barbara Tarłówna wyszła za Sebastiana Jerzego Lubomirskiego i wniosła zamek w posagu rodowi herbu Drużyna. Zamek w Janowcu po potopie szwedzkim W 1655 roku Szwedzi dokonali inwazji na Rzeczpospolitą. Potop szwedzki, jedna z ostatnich odsłon II wojny północnej, pozostawił po sobie ogromne zniszczenia. Potężnemu najazdowi nie oparł się też zamek w Janowcu. Wycofujące się wojska Karola Gustawa pozostawiły po sobie zgliszcza. Po wyjściu Szwedów, Lubomirscy, z pomocą holenderskiego architekta Tylmana z Gameren, przywrócili rezydencji utracony blask. Powstała wówczas kaplica z absydą na granicy zamkowych dziedzińców, część gospodarczą przebudowano na mieszkalną i wybudowano nowe pomieszczenia dla służby. Nieco później, gdy dobrami janowieckimi rządził Antoni Benedykt Lubomirski, skrzydło południowe zyskało rokokowe ozdoby okien. Upadek zamku Koniec panowania Lubomirskich w Janowcu przypadł na 1783 rok. Jerzy Marcin Lubomirski sprzedał klucz janowiecki wraz z zamkiem podkomorzemu krzemienieckiemu Mikołajowi Junoszy Piaskowskiemu. Rezydencja zaczęła wówczas podupadać. Magnat lekką ręką trwonił swój majątek i gdy nie było już czego wydawać, dokonał żywota w niszczejących murach. Po jego śmierci, dobra janowieckie zostały sprzedane rodzinie Osławskich z Krakowa. Po nich kolejnymi właścicielami byli: August Zawisza, Feliks Ćwirko-Gotycki i Paulina Wiktoria Zieleniewska. Niestety, po Lubomirskich żaden posiadacz rezydencji nie był szczególnie zainteresowany utrzymaniem jej w należytym stanie. Dla nich, zamek był przede wszystkim tanim źródłem solidnego budulca. Całe wyposażenie (łącznie z pokrywającymi ściany marmurami) zostało sprzedane, a wspaniała niegdyś budowla popadła w ruinę. Zamek w Janowcu w XX wieku W 1931 roku zamek w Janowcu został kupiony przez ostatniego prywatnego właściciela – warszawiaka Leona Kozłowskiego. Inwestor planował częściową odbudowę ruin, ale niewiele z tego wyszło. Wzniesiona przez Firlejów rezydencja popadała w dalszą ruinę. Zamek we współczesności W 1975 roku obiekt został zakupiony od Kozłowskiego przez Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym. Podjęto wówczas intensywne działania, zmierzające do zabezpieczenia rozpadających się ruin. Rozpoczęły się prace remontowo-budowlane, których celem była częściowa rekonstrukcja i dostosowanie zamku do potrzeb turystycznych. Przez pół wieku zamek w Janowcu pozostawał filią Muzeum Nadwiślańskiego. Obiekt ten odgrywa jednak ogromną rolę w dziedzictwie kulturowym regionu, a jako taki powinien mieć wyższy status. 1 stycznie 2025 roku placówkę przekształcono w samodzielną instytucję kultury – Muzeum Zamek w Janowcu. Zwiedzanie zamku w Janowcu Reorganizacja wymusiła czasowe zamknięcie obiektu, ale od lutego zamek znów jest dostępny dla zwiedzających. Poza szlachecką rezydencją, na zespół zamkowy składa się także zabytkowy park i skansen zabudowy dworskiej. W odbudowanych zamkowych wnętrzach eksponowana jest wystawa stała, której tematem są dzieje dóbr janowieckich. Od maja do października organizowane są wystawy czasowe. Dobrze zachowane ruiny warto odwiedzić nie tylko dla bogatej ekspozycji. Zamek sam w sobie stanowi niemałą atrakcję. Zrekonstruowane krużganki we wschodniej części dziedzińca prezentują się fantastycznie, podobnie zresztą jak odbudowany pałac północny i łączący się z wieżą apartament zachodni. Warto też zobaczyć odkryte tarasy budynku bramnego, z których rozpościera się wspaniała panorama doliny Wisły. Jakie atrakcje oferuje skansen? Odwiedzając Janowiec, w planie wycieczki warto uwzględnić także znajdujący się nieopodal zamku niewielki skansen. Można tam podziwiać między innymi pochodzący z drugiej połowy XVIII stulecia barokowy modrzewiowy dwór z Moniak, gdzie znajduje się stała wystawa wnętrz domu ziemiańskiego. Wymieniając atrakcje tego miejsca, nie sposób pominąć spichlerza z Podlodowa (gdzie eksponowane są między innymi łodzie transportowe i służące do połowu ryb na Wiśle), lamusa z woźnicą z Kurowa i stodoły z Wylągów. Każdy z tych obiektów jest datowany na XIX wiek. Ciekawostki o zamku w Janowcu Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawych informacji na temat wspaniałej rezydencji w Janowcu. W 1606 roku na zamku w Janowcu pojednali się Zygmunt III Waza i Mikołaj Zebrzydowski, który w historii zapisał się nie tylko jako marszałek wielki koronny, ale także jako ten, który po śmierci Jana Zamoyskiego rozpoczął powstanie nazwane jego nazwiskiem – rokosz Zebrzydowskiego. Mierzący 121 na 71 m zamek w Janowcu należy do największych w Polsce. Zamek w Janowcu gościł wiele koronowanych głów. Poza Zygmuntem I Starym i Zygmuntem III, we wspaniałej rezydencji przebywali: Stefan Batory, Michał Korybut Wiśniowiecki, Maria Kazimiera de La Grange d’Arquien, August II Mocny, Stanisław Poniatowski i Piotr I Wielki. Według legendy, zamek nawiedza Czarna Dama. Duch Heleny Lubomirskiej podobno ukazuje się tam podczas pełni księżyca. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wielka Lechia a nauka. Jak rozmawiać ze zwolennikami alternatywnych koncepcji?
Popularność mitu o Wielkiej Lechii irytuje historyków i archeologów, ale kpiny z jego zwolenników przynoszą odwrotny skutek. Naukowcy często nie szczędzą ostrych słów. Psycholodzy ostrzegają: agresja rodzi opór. Jak rozmawiać o Wielkiej Lechii?
Archeolodzy i historycy zajmujący się starożytnością, spiskują i knują. Próbują coś ukryć. Nie dopuszczają do głosu odmiennych opinii. Na przykład na temat Wielkiej Lechii. Było to przecież olbrzymie imperium słowiańskie, zajmujące większość Europy przez wiele tysiącleci. To, co napisałem powyżej nie jest prawdą. I piszę to z pełnym przekonaniem, ale nie wszyscy podzielają moje zdanie. Jest pewna grupa osób, która uważa, że Wielka Lechia faktycznie istniała. Czy i jak przekonywać ją do prawdy? Wielka Lechia – wielka ściema? Popularność Wielkiej Lechii irytuje naukowców. Odnosząc się do tego zjawiska społecznego, nie stronią od ostrego słownictwa i mocnych ocen. Czy w ten sposób przekonają wierzących w Wielką Lechię do zweryfikowania poglądów? Warto zastanowić się nad przykładami ze swojego życia. Czy kiedyś w czasie dyskusji ktoś przekonał was do swoich poglądów, mówiąc, że wasze opinie są głupie i wyssane z palca? To raczej przyniosłoby odwrotny skutek. Zrozumieć Wielkolechitów Od sierpnia 2022 roku do marca 2023 roku w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie można było zwiedzać wystawę „Wielka Lechia – wielka ściema”. Cel ekspozycji stanowiło wykazanie, ze tworu takiego nigdy nie było, a jest to współczesne zjawisko kulturowe i społeczne. Powstało – zdaniem ekspertów – z kilku powodów: kryzysu edukacji historycznej, upadku dotychczasowych autorytetów, zagubienia w zglobalizowanym świecie i poszukiwania własnej tożsamości. Dopiero niedawno ukazała się publikacja z referatami, które wygłoszono na sesji naukowej, która odbyła się podczas prezentowania wystawy. Moją uwagę przykuł artykuł napisany nie przez archeologów czy historyków, ale psychologów z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu: Konrada Kazimierza Kośnika i Jagodę Marię Polak. Nie obrażaj, rozmawiaj Jakie są sugestie tych ekspertów, dotyczące kwestii przekonywania do swoich racji? „Zakładamy, iż powinnością badacza jest dążenie do unikania krzywdy i cierpienia jakiejkolwiek osoby. Nie oznacza to oczywiście rezygnacji z jakości merytorycznej. Każda treść może zostać wyrażona w różnorodnych formach. Chodzi tu o taki dobór form przekazu, aby nie była dotkliwa dla osób postronnych, a dążeniu do Prawdy – w myśl greckiego kanonu wartości – towarzyszyło dążenie do Dobra” – piszą Kośnik i Polak. Psycholodzy dostrzegają problem w tym, że środowisko akademickie wyśmiewa zwolenników narracji wielkolechickich – w różnych formach, czasem wskazując absurdalność wywodów albo ironizując lub wskazując na chorobę psychiczną ich głosicieli. „Zrozumiałe, iż jakaś idea może nas bawić, jednakże dawanie ujścia owej wesołości w prywatnym zaciszu jest czym innym niż szyderstwa skierowane w stronę konkretnych osób lub grup społecznych na forum publicznym” – podkreślają W mojej ocenie kluczowym zdaniem w artykule jest to: „Osoba obrażana nie zechce podążać za wskazówkami kogoś, kto nie okazuje jej szacunku”. Jak zatem naukowiec powinien podchodzić do tego zjawiska? Próbować zrozumieć i wyjaśniać Jakiś czas temu rozmawiałem o Wielkiej Lechii z historykiem, prof. Pawłem Żmudzkim. Spytałem go o to, jak należy podchodzić do tej koncepcji. – Można powiedzieć, że mit Wielkiej Lechii jest żywy, funkcjonuje i nie sposób tego ignorować. Ani nie widzę powodu, żeby to zwalczać. Trzeba wyjaśniać, że to nie jest wiedza historyczna, racjonalna. Jest to mit i trzeba tłumaczyć, czym się różni mit od racjonalnej wiedzy – podkreślił ekspert. Z kolei psycholodzy w muzealnej publikacji zalecają coś, co określają jako emocjonalne zdystansowanie wobec analizowanej narracji. Ale czy jest to możliwe przy tak gorącym temacie? Kosmiczne piramidy? Gdy byłem nastolatkiem, powątpiewałem w to, że Egipcjanie wznieśli piramidy. Stopniowo jednak zmieniałem zdaniem, pogłębiałem i poszerzałem wiedzę. Ale robiłem to we własnym tempie i na własnych zasadach. Dlatego, gdy bliska mi osoba podarowała książkę, w której obalano każdą z pseudoarcheologicznych koncepcji, poczułem irytację. Na złość jej książki nie przeczytałem, bo stwierdziła: „pokazuję ci drogę na skróty, żebyś nie błądził”. Mylenie się i kluczenie jest naturalną koleją rzeczy, zwłaszcza w młodości. Z poszukiwań rodzą się ciekawe pomysły. A do prawdy każdy dociera w swoim czasie, na własnych zasadach i z pewnością – nie pod przymusem. Do napisania tego tekstu zainspirowała mnie książka „Wielka Lechia – wielka ściema”, która ukazała się nakładem Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie i Grupy Wydawniczej FNCE pod redakcją Eweliny Siemianowskiej, Dariusza Stryniaka, Artura Wójcika i Marcina Wieczorka. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Król zobaczył narzeczoną i wpadł w gniew. Tak wyglądały średniowieczne małżeństwa dynastyczne
Średniowieczne małżeństwa dynastyczne były przede wszystkim narzędziem polityki. O wyborze przyszłej królowej decydowały sojusze, interesy dynastii i skomplikowane negocjacje prowadzone przez posłów. Problem pojawiał się wtedy, gdy władca po raz pierwszy widział swoją narzeczoną dopiero po zawarciu umowy. Jak organizowano takie mariaże i kto ponosił odpowiedzialność za ich powodzenie?
Spis treści: Małżeństwa dynastyczne jako narzędzie polityki Jak wybierano przyszłe królowe i księżne? Zaręczyny, posagi i kary za zerwanie umowy Negocjacje ślubne Jadwigi Jagiellonki Dary dyplomatyczne i kulisy średniowiecznych pertraktacji W średniowiecznej Europie małżeństwa władców rzadko miały cokolwiek wspólnego z uczuciami. Były elementem wielkiej polityki, służyły budowaniu sojuszy i zabezpieczaniu interesów dynastii. O losie przyszłych królowych decydowali ojcowie, bracia i doradcy, a szczegóły mariażu ustalano podczas długich negocjacji. Czasem jednak nawet najlepiej przygotowane plany mogły zostać zagrożone przez czynnik, którego nie dało się przewidzieć – pierwsze spotkanie monarchy z przyszłą żoną. Małżeństwa dynastyczne jako narzędzie polityki Mariaże osób wysoko postawionych, szczególnie w wiekach średnich, były kwestią najwyższej wagi. Dobrze dobrany sojusz, wzmocniony odpowiednim małżeństwem, powinien przynosić realne korzyści obu zainteresowanym stronom. Nic więc dziwnego, że tak delikatną sprawę jak polityka małżeńska traktowano z najwyższą uwagą i analizowano pod wieloma względami. Posłowie, którzy w imieniu władcy mieli sfinalizować układ lub zawrzeć małżeństwo per procura, byli dobierani niezwykle starannie. To właśnie od nich zależało pomyślne zakończenie negocjacji i powodzenie całej misji. Przynajmniej w teorii. W praktyce nawet najlepiej przygotowane rozmowy mogły zakończyć się niepowodzeniem. Choć uwarunkowania polityczne odgrywały kluczową rolę w każdym tego typu związku, istniał jeden aspekt, którego nie dało się rozwiązać wyłącznie za pomocą umów i traktatów – wygląd przyszłej małżonki. W średniowieczu nie przesyłano jeszcze portretów, dlatego władca dowiadywał się, jak wygląda jego przyszła żona, dopiero po jej przybyciu do kraju. Nie zawsze był to widok zgodny z jego oczekiwaniami. Misternie budowana konstrukcja politycznych koligacji mogła rozbić się o tak pozornie błahą kwestię jak uroda kandydatki na żonę. Gniew monarchy spadał wówczas na posłów, którzy przemilczeli jej niedostatki lub zbyt optymistycznie przedstawili jej wygląd. Powstaje jednak pytanie, czy mieli oni prawo odmówić w imieniu władcy zawarcia wcześniej uzgodnionego mariażu tylko dlatego, że kandydatka nie spełniała oczekiwań estetycznych. Zawierając ślub per procura, musieli przecież liczyć się z możliwością rozczarowania monarchy i konsekwencjami własnej decyzji. Jak mogli zachować się w takiej sytuacji? Jak długo trwał gniew władcy i w jaki sposób się objawiał? Czy posłowie wysyłani po przyszłą małżonkę byli doświadczonymi dyplomatami, czy też zdarzało się, że była to ich pierwsza, nie zawsze udana misja? Jak wybierano przyszłe królowe i księżne? Średniowieczne kobiety miała niewielki wpływ na wybór przyszłego małżonka. O małżeństwie decydowały przede wszystkim aktualne potrzeby polityczne oraz sojusze, do których dążyli ojcowie, bracia lub inni członkowie dynastii. Odpowiednio dobrany mariaż dynastyczny miał wzmacniać pozycję rodu i zapewniać korzyści polityczne. Nierzadko do umów przedmałżeńskich dochodziło jeszcze w okresie niepełnoletności przyszłych małżonków. Przykładem mogą być losy Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga. Ich sponsalia de futuro, czyli zaręczyny zawarte na przyszłość, zostały wzmocnione symbolicznymi pokładzinami, polegającymi na położeniu obojga dzieci w jednym łożu. Aby jednak takie zaręczyny mogły zostać później uznane za pełnoprawne małżeństwo, konieczna była jego konsumpcja. W tzw. międzyczasie sytuacja polityczna mogła się jednak zmienić, a wraz z nią priorytety dynastyczne. Nikt nie liczył się z życzeniami przyszłej królowej czy księżnej. O jej losie decydowała polityka prowadzona przez mężczyzn z jej rodziny. Zaręczyny, posagi i kary za zerwanie umowy Istotnym elementem każdego królewskiego mariażu był również posag przyszłej władczyni. Jego wysokość oraz forma były ustalane z wyprzedzeniem przez obie strony negocjacji, naturalnie bez udziału samej zainteresowanej. Każde zaręczyny obwarowane były także wadium, które należało zapłacić w przypadku zerwania umowy. W taki sposób rozwiązano między innymi zaręczyny Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga. Strona węgierska przerzuciła jednak obowiązek zapłaty wadium na Polaków, a ci z kolei na Jagiełłę. Wszystkie umowy przedślubne były szczegółowo omawiane i precyzyjnie spisywane. Dokładnie określano wysokość posagu, formę jego przekazania oraz zasady wypłaty należnych świadczeń. Każdy element przyszłego związku miał swoje zabezpieczenie prawne i finansowe. Negocjacje ślubne Jadwigi Jagiellonki Dobrym przykładem średniowiecznych negocjacji małżeńskich są rozmowy poprzedzające ślub Jadwigi Jagiellonki, córki Kazimierza Jagiellończyka, z księciem bawarskim Jerzym. Rozpoczęły się one jesienią 1473 roku, a ich finał nastąpił na przełomie lat 1474 i 1475 w Radomiu. 30 grudnia 1474 roku oraz 1 stycznia 1475 roku sporządzono cztery dokumenty wraz z posłami bawarskimi, określające warunki przyszłego małżeństwa. Choć nie zachowały się podobne akty dotyczące mariaży polskich królowych późnego średniowiecza, dokumenty związane z Jadwigą pozwalają przyjrzeć się mechanizmom takich negocjacji. Dokument z 30 grudnia 1474 roku zawierał pełny tekst umowy małżeńskiej zawartej pomiędzy królem Kazimierzem a księciem Ludwikiem, ojcem przyszłego męża polskiej królewny. Kazimierz zobowiązał się do wypłacenia córce posagu w wysokości 32 tysięcy florenów węgierskich w określonych ratach w ciągu pięciu kolejnych lat. Środki miały być składane w ratuszu w Lipsku. W przypadku przedwczesnej śmierci króla obowiązek ten przechodził na jego spadkobierców. Jeżeli natomiast wcześniej zmarłby Ludwik, Jerzy miał prawo zażądać od władz Lipska wypłacenia wszystkich zdeponowanych sum po okazaniu odpowiedniego pokwitowania. Gdyby książę Ludwik dożył końca spłaty, zobowiązywał się wystawić królowi polskiemu lub jego dziedzicom dokument potwierdzający odbiór całej należności. Z kolei Ludwik zobowiązał się zabezpieczyć posag w formie wiana o identycznej wartości. Miało ono zostać zapisane na wskazanych miastach i zamkach. Królewna otrzymywała ponadto coroczny czynsz w wysokości jednej piętnastej dochodów z tych dóbr. W razie wcześniejszej śmierci Jerzego wymienione posiadłości pozostawały przy Jadwidze jako oprawa wdowia, a po jej śmierci przechodziły na prawowite potomstwo tej pary. Gdyby jednak małżonkowie zmarli bezdzietnie, posag w tej samej wysokości miał zostać zwrócony Kazimierzowi Jagiellończykowi lub jego spadkobiercom. Jeżeli natomiast Jadwiga przeżyłaby męża i zawarła kolejny związek małżeński, dziedzice Jerzego mogli odzyskać wiano królowej. Można przypuszczać, że podobnie wyglądały ustalenia dotyczące małżeństw polskich królowych. Dokumenty te pokazują bowiem typowy model zabezpieczania interesów obu stron oraz przyszłego potomstwa. Dary dyplomatyczne i kulisy średniowiecznych pertraktacji Przy okazji negocjacji małżeńskich można również dowiedzieć się, jak wyglądała praktyczna strona średniowiecznej dyplomacji. Poseł reprezentujący księcia Ludwika bawarskiego, udający się na rozmowy z Kazimierzem Jagiellończykiem, przewoził nie tylko oficjalne dokumenty, lecz także liczne podarunki. Prezenty przeznaczone były dla króla, przyszłej narzeczonej Jerzego bawarskiego, a także dla Elżbiety Rakuszanki i siostry Jadwigi – Zofii. Wśród darów znajdowały się ozdobne zapinki do płaszczy oraz kosztowne pierścienie dla dwórek. Łączna wartość tych podarków wynosiła około 600 złotych reńskich. Ten pozornie drobny szczegół pokazuje, że średniowieczne negocjacje małżeńskie nie ograniczały się wyłącznie do dokumentów, posagów i politycznych kalkulacji. Istotną rolę odgrywały również gesty dyplomatyczne, które pomagały budować dobre relacje pomiędzy przyszłymi sojusznikami i zwiększały szanse na pomyślne zakończenie rozmów. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Kto ukradł polskie insygnia koronacyjne z grobu Kazimierza Wielkiego? Historia jak z kryminału
Polskie insygnia koronacyjne były symbolem władzy, ale ich losy przypominają momentami sensacyjny thriller. Wywożone za granicę, ukrywane przed pretendentami do tronu, a nawet wykradzione z grobu króla – przez stulecia towarzyszyły najważniejszym wydarzeniom w historii państwa.
Spis treści: Koronacja Władysława Łokietka i nowe insygnia królewskie Czy Łokietek nosił koronę Bolesława Śmiałego? Koronacje za Kazimierza Wielkiego i spór o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego Kradzież insygniów z grobu Kazimierza Wielkiego Jadwiga Andegaweńska bez królewskich regaliów Korona Jagiełły i powrót polskich insygniów Jak wyglądał ceremoniał koronacyjny polskich królów? Korona, berło, jabłko i Szczerbiec należały do najważniejszych symboli władzy w średniowiecznej Polsce. Dzieje polskich insygniów koronacyjnych obfitowały jednak w dramatyczne zwroty akcji – regalia wywożono za granicę, stawały się przedmiotem politycznych sporów, a nawet zostały wykradzione z grobu króla. Równie fascynująca była sama ceremonia koronacyjna, która przez stulecia podkreślała wyjątkową pozycję polskich monarchów. Koronacja Władysława Łokietka i nowe insygnia królewskie Po wielu latach walk Władysław Łokietek osiągnął w końcu swój cel – od papieża Jana XXII otrzymał zgodę na koronację królewską. Udzielił jej wprawdzie pośrednio, nie odmawiając prośbie panów polskich, ale to wystarczyło do przygotowania uroczystej ceremonii. Zdecydowano również, że miejscem koronacji będzie po raz pierwszy katedra krakowska. W ciągu stulecia walk o władzę w Polsce to właśnie Kraków stał się symbolem władzy, a od XIV wieku był postrzegany jako główny ośrodek monarchii. 20 stycznia 1320 roku w katedrze krakowskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław ukoronował Władysława Łokietka oraz jego żonę Jadwigę Bolesławównę. Jan Długosz odnotował, że koronowano ich insygniami królewskimi przywiezionymi z Gniezna do Krakowa. Czy Łokietek nosił koronę Bolesława Śmiałego? Czym były owe korony? Przez pewien czas przypuszczano, że była to korona Bolesława Śmiałego, którą wcześniej miał wywieźć z Krakowa książę wielkopolski Przemysł II. Hipoteza ta została jednak przekonująco podważona. Diadem, którego użył Przemysł II, po koronacji jego następcy, czeskiego władcy Wacława II, został wywieziony do Pragi. W tej sytuacji dla królewskiej pary należało wykonać całkowicie nowe korony. Podczas koronacji użyto również innych insygniów: berła, jabłka oraz Szczerbca. Przypuszcza się także, że Łokietek polecił sporządzić wielką chorągiew państwową ze znakiem Białego Orła na purpurowym tle. Koronacje za Kazimierza Wielkiego i spór o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego Po śmierci Łokietka, jeszcze przed jego pogrzebem, w Krakowie ukoronowano Kazimierza Wielkiego oraz jego żonę Annę. Natomiast drugą żonę Kazimierza, Adelajdę, koronowano w Poznaniu. Po śmierci ostatniego króla z dynastii Piastów doszło do sporu pomiędzy możnymi małopolskimi i wielkopolskimi o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego – Kraków czy Gniezno. Ostatecznie uroczystość odbyła się w Krakowie, jednak Ludwik obiecał Wielkopolanom, że po koronacji przybędzie do Gniezna, pokaże się poddanym w stroju koronacyjnym i pozostawi insygnia królewskie w tamtejszym skarbcu. Obietnicy tej jednak nie dotrzymał. Nie pojawił się w Gnieźnie, a insygnia królewskie wywiózł ze sobą do Budy, obawiając się, że ktoś wykorzysta je podczas jego nieobecności w kraju. Kradzież insygniów z grobu Kazimierza Wielkiego Wkrótce po koronacji Ludwika Węgierskiego zauważono naruszenie grobu Kazimierza Wielkiego. Okazało się, że ktoś wyjął z niego insygnia grobowe króla, co naturalnie wywołało ogromne poruszenie. Niebawem wyszło na jaw, że sprawcą był podkanclerzy Kazimierza Wielkiego, Jan z Czarnkowa, który popierał wnuka zmarłego monarchy, księcia słupskiego Kazimierza IV, i to jego chciał widzieć na polskim tronie. Ponieważ właściwe insygnia koronacyjne zostały wywiezione przez Ludwika, musiały wystarczyć te pochodzące z królewskiego grobu. Przeprowadzone śledztwo doprowadziło do wykrycia sprawcy. Jan z Czarnkowa przyznał się do winy, w rezultacie został pozbawiony urzędu i skazany na banicję. Do kraju powrócił jednak już w 1375 roku. Jadwiga Andegaweńska bez królewskich regaliów Po zakończeniu śledztwa regalia grobowe ponownie złożono w grobie Kazimierza Wielkiego. Tymczasem właściwe polskie insygnia koronacyjne nadal spoczywały na Węgrzech. Nie przywiozła ich ze sobą Jadwiga Andegaweńska, najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego, która ostatecznie została przeznaczona na polski tron. Do jej koronacji wykonano niewielką ozdobną obręcz, ponieważ przyszła monarchini miała zaledwie 10 lat, a pełnowymiarowa korona byłaby dla niej zbyt ciężka. Najprawdopodobniej po uroczystości została ona spieniężona. Nie zachowały się bowiem informacje o jej przechowywaniu w skarbcu, a dodatkowo sytuacja finansowa państwa nie była najlepsza. Sama Jadwiga rosła, więc korona po pewnym czasie stała się dla niej po prostu za mała. Korona Jagiełły i powrót polskich insygniów Gdy koronowano męża Jadwigi, Władysława Jagiełłę, również dla niego trzeba było wykonać nową koronę ze złota i drogocennych kamieni. Elżbieta Bośniaczka, poproszona o zwrot korony zwanej później koroną Chrobrego (w rzeczywistości była to korona Łokietka), odmówiła jej wydania. Być może korona wykonana dla Jagiełły stała się później tzw. koroną homagialną, czyli używaną podczas przyjmowania hołdów lennych. Prawdziwe insygnia wróciły bowiem do Polski dopiero w 1412 roku, kiedy władca Węgier Zygmunt Luksemburski zwrócił Jagielle koronę, berło, jabłko oraz miecz zwany Szczerbcem. Jagiełło polecił uroczyście przewieźć regalia do Krakowa. Jan Długosz odnotował: „Wjechawszy w granice swego królestwa (...) kazał nieść przed sobą jawnie i uroczyście koronę Królestwa Polskiego, miecz, jabłko i berło, oddane mu na Węgrzech przez króla Zygmunta”. Po przybyciu do Krakowa insygnia zostały wystawione na widok publiczny. W święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Jagiełło polecił umieścić koronę, miecz, jabłko i berło w kościele Mariackim, aby mogli je oglądać mieszkańcy miasta. Od tego momentu korona Łokietka stała się główną koroną koronacyjną polskich monarchów. Oczywiście po zakończeniu uroczystości korona oraz pozostałe insygnia trafiły do skarbca królewskiego. Jak wyglądał ceremoniał koronacyjny polskich królów? Mniej więcej w tym samym czasie kształtował się ceremoniał koronacyjny polskich władców. Od czasów Władysława Łokietka już wszyscy królowie byli koronowani na króla Polski. Z późnego średniowiecza pochodzi najdokładniejszy opis tego obrzędu – dokument z 1434 roku, według którego ceremoniał trwał dwa dni (później wydłużono go do trzech). W sobotę, ponieważ koronacje odbywały się zawsze w niedzielę, przyszły monarcha pościł, spowiadał się i rozdawał jałmużnę. Obowiązkowym elementem przygotowań była również pielgrzymka do grobu św. Stanisława na Skałce, gdzie uczestniczył w uroczystych nieszporach. Nazajutrz rano z katedry wyruszała uroczysta procesja z udziałem arcybiskupa gnieźnieńskiego, najważniejszych biskupów oraz najwyższych urzędników świeckich. W tym czasie monarchę odziewano w szaty liturgiczne: humerał, albę, cingulum, dalmatykę oraz kapę. Orszak zbliżał się następnie do królewskiej komnaty, jednak wejść do niej mogli wyłącznie biskupi. Monarcha oczekiwał ich, leżąc odpowiednio ubrany na łożu. Arcybiskup podchodził do niego, podawał wodę święconą i pomagał mu wstać, podając dłoń. Przy wtórze dzwonów król był następnie prowadzony przez biskupów do katedry, a za nim podążała pozostała część orszaku. Procesję poprzedzali najważniejsi dostojnicy państwowi, niosący insygnia koronacyjne. Koronę niósł kasztelan krakowski, berło wojewoda krakowski, a jabłko królewskie wojewoda poznański. Na czele pochodu podążał natomiast marszałek koronny. Przysięga królewska i akceptacja poddanych Szczerbiec już wcześniej przyniesiono do katedry. Zaraz po wejściu do świątyni insygnia koronacyjne składano na ołtarzu św. Stanisława, natomiast król zasiadał na przygotowanym tronie naprzeciw arcybiskupa gnieźnieńskiego. Mszę odprawiał biskup krakowski, a kazanie wygłaszał biskup poznański – zarówno po polsku, jak i po łacinie. Po homilii arcybiskup zadawał przyszłemu królowi trzy pytania: czy chce wiernie służyć wierze katolickiej, otaczać opieką Kościół oraz czy zamierza sprawiedliwie rządzić powierzonym sobie królestwem. Po wysłuchaniu odpowiedzi monarchy arcybiskup zwracał się do zgromadzonych wiernych z pytaniem, czy chcą wiernie służyć nowemu królowi. Odpowiedź – trzykrotne „radzi!” – stanowiła potwierdzenie zgody poddanych. Następnie arcybiskup odbierał od władcy przysięgę, a chór śpiewał starą, znaną już od XI wieku Litanię do Wszystkich Świętych. Namaszczenie – najważniejszy moment koronacji Po zakończeniu liturgii słowa rozpoczynała się dalsza część mszy świętej. Następnie z kaplicy św. Katarzyny przynoszono oleje święte, które najpierw całował arcybiskup. W tym momencie następowała najważniejsza część całego obrzędu – namaszczenie królewskie. Arcybiskup zasiadał na przenośnym tronie, obok niego stawali biskupi, a król klękał przed nimi. Uprzednio zdejmowano z monarchy kapę i dalmatykę, rozchylając albę. Arcybiskup namaszczał władcę, kreśląc kciukiem znaki olejem na piersiach, łopatkach, ramionach i dłoniach, jednocześnie wypowiadając odpowiednie modlitwy. Jeden z biskupów ocierał następnie namaszczone miejsca jedwabną tkaniną. Po zakończeniu obrzędu arcybiskup błogosławił dalmatykę i kapę, które ponownie nakładano na króla. Wręczenie insygniów koronacyjnych Przed odczytaniem Ewangelii następowało wręczenie insygniów koronacyjnych. Arcybiskup ponownie zasiadał na tronie, a biskupi przyprowadzali do niego monarchę, który klękał u jego stóp. Najpierw podawano królowi Szczerbiec, nad którym wykonywał trzykrotny znak krzyża. Następnie nakładano mu koronę, po czym wręczano berło i jabłko królewskie. Uczta koronacyjna i hołd mieszczan Po zakończeniu mszy monarcha oddawał miecz miecznikowi, a arcybiskup w towarzystwie biskupa krakowskiego prowadził go na specjalnie przygotowany tron. Na zakończenie ceremonii arcybiskup trzykrotnie wołał „Vivat Rex!”. Król, ubrany w pełny strój koronacyjny, udawał się następnie na Wawel, gdzie wydawał uroczystą ucztę. Nazajutrz, w poniedziałek po koronacji, monarcha w barwnym orszaku wyruszał z zamku do miasta, pokazując się poddanym. Rozdawał również jałmużnę. Na rynku przygotowywano dla niego tron, na którym zasiadał w szatach koronacyjnych i odbierał hołd od mieszczan. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Piękna i młoda w wieku 72 lat? Niezwykła historia eliksiru, który rozsławił polską władczynię
Czy filigranowa kobieta mogła trząść XIV-wieczną Europą? Elżbieta Łokietkówna udowodniła, że ambicja i determinacja nie mają płci. Jako wpływowa siostra Kazimierza Wielkiego i matka Ludwika Węgierskiego współdecydowała o losach dwóch potężnych królestw. Choć na dworach szeptano o jej kalectwie będącym skutkiem krwawego zamachu, ona bez mrugnięcia okiem ukrócała działania opozycji. Za jej legendą ciągnie się jednak znacznie więcej tajemnic – od receptury na cudowny eliksir młodości, aż po dyplomatyczną wojnę o „cześć niewiasty”. Odkrywamy pełną sekretów historię średniowiecznej władczyni.
Spis treści: Kim była potężna władczyni w czerwonej sukni? Podwójne oblicze polskiej królowej Tajemnica „wody królowej Elżbiety”. Pierwsze perfumy świata czy wielka mistyfikacja? Medykament na podagrę czy eliksir młodości? Obalamy mit cudownego leku królowej Krwawy zamach i mroczny przydomek „królowej Kikuty” Wpływowa matka królów i „wojna o cześć niewiasty” Żelazne rządy w Polsce i krwawa rzeź na Wawelu Elżbieta to córka Władysława Łokietka i Jadwigi, siostra Kazimierza Wielkiego, żona Karola Roberta Andegaweńskiego i matka Ludwika Węgierskiego, późniejszego króla Polski. Źródła przekazują nam obraz kobiety ambitnej, nierzadko zdeterminowanej, obytej w towarzystwie, potrafiącej rządzić silną ręką i podejmować męskie – wydawałoby się – decyzje. Kim była potężna władczyni w czerwonej sukni? Podwójne oblicze polskiej królowej Osiem zachowanych do dziś miniatur, na których widnieje królowa, pozwala poznać jej wygląd. Na barwnych ilustracjach jest przedstawiana z jasnymi, długimi włosami upiętymi w węzeł na karku i można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że faktycznie była blondynką. Rysy jej twarzy różnią się na poszczególnych ilustracjach: raz ma wysokie czoło, pełne policzki, lekko wystający mały podbródek, nos długi i wąski, oczy w kształcie migdała, małe usta; innym razem ma twarz pucułowatą, niskie czoło, prosty nos i ponownie małe usta. Rozbieżne opisy nie pozwalają zatem stwierdzić dokładnie, jak wyglądała córka Władysława Łokietka, poza faktem, że na wszystkich wizerunkach powtarza się jedno: była drobną blondynką. Na portretach często przedstawiano ją w czerwonej sukni ze złotym paskiem, czasem z płaszczem gronostajowym na ramionach. Trudno jednak rozstrzygnąć, czy była to jej ulubiona barwa szat, czy raczej kolor szkarłatu nawiązywał do szat monarszych. Tajemnica „wody królowej Elżbiety”. Pierwsze perfumy świata czy wielka mistyfikacja? W XVII i XVIII wieku spopularyzowana została tzw. woda królowej Elżbiety. Chwaliły się nią szczególnie apteki francuskie i niemieckie. Medykament miał służyć w zasadzie na wszystkie dolegliwości – od kosmetyku na zmarszczki, aż po ból zębów. Król Francji Ludwik XVI zawsze dbał o to, aby mieć jego zapas. Do naszych czasów ów środek stał się uznawany nawet za pierwsze perfumy, które miała wyprodukować Łokietkówna. Czy jednak naprawdę była ona twórczynią owego medykamentu i czym on tak naprawdę był? Informacja o tym, że ów lek miał mieć coś wspólnego z królową węgierską, jest bardzo późna, bo pochodzi z XVII wieku. Została opublikowana przez pewnego medyka padewskiego, Jana Praevotiusa. To on wskazał Elżbietę jako autorkę składu leku twierdząc, że przebywając na Cyprze, z księgi z początku XVII wieku odnotował słowa: „Ja, Elżbieta, królowa Węgier, mając 72 lata, bardzo słaba i chora na podagrę, stosowałam przez rok tę receptę, którą dał mi jakiś eremita, którego nie widziałam wcześniej ani później, i szybko wyzdrowiałam oraz powróciłam do sił, a tak bardzo wszystkim wydałam się piękna, że król Polski poprosił mnie o rękę, ponieważ nasi współmałżonkowie zmarli”. Medykament na podagrę czy eliksir młodości? Obalamy mit cudownego leku królowej Jak widać, nie perfumy i nie lek na ból zębów, a medykament na podagrę, czyli dnę moczanową. Ta choroba męczyła wszystkich w tamtych czasach, a wynikała z picia nadmiernej ilości alkoholu i jedzenia tłustych potraw. I nie Elżbieta stworzyła lek, a tajemniczy eremita. W dodatku powyższy przekaz jest mało wiarygodny nawet w tym, że królowa Węgier mogła go rozpowszechnić. Przeczy temu informacja o tym, że król Polski prosił ją o rękę – Elżbieta zmarła w 1380 roku, kiedy to na tronie polskim zasiadał jej syn, Ludwik Węgierski, a wcześniej rządził jej brat, Kazimierz. Warto jednak przytoczyć przepis na ów lek, tak trwale w legendzie zrośnięty z królową węgierską: „Wódki czterokroć czyszczonej trzy części, łodygę i liść rozmarynu dwie części. Należy to razem umieścić w szczelnie zamkniętym naczyniu i pozostawić w ciepłym miejscu na 50 godzin, a następnie w specjalnym naczyniu przedestylować. Zażywać rano w pokarmie lub napoju po jednej drachmie przez kilka tygodni. Codziennie rano przemywać tym twarz i chorą część ciała. Regeneruje siły, rozjaśnia umysł, oczyszcza wnętrze i nerwy, poprawia wzrok i wydłuża życie”. Może i Elżbieta nie jest autorką tego przepisu, ale niewątpliwie przydałby się i dzisiaj taki medykament. Krwawy zamach i mroczny przydomek „królowej Kikuty” Drobna blondynka odznaczała się także pewnym kalectwem. Po 10 latach małżeństwa z Karolem Robertem jeden z możnych węgierskich, Felicjan Zach, dokonał zamachu na króla. Władca został ranny, a królowa straciła kilka palców i odtąd zwano ją „królową Kikutą”. XV-wieczne źródła przekazały nam informację, że było to związane z rzekomym romansem Kazimierza Wielkiego z córką Felicjana, Klarą. Wpływowa matka królów i „wojna o cześć niewiasty” Po śmierci męża w 1342 roku Elżbieta doprowadziła do osadzenia syna, Andrzeja, na tronie w Neapolu. W tym celu odbyła podróż do Rzymu. Relacje z tego wydarzenia pokazują, jak wielkim szacunkiem i estymą cieszyła się wśród poddanych. W czasach rządów swego syna Ludwika na tronie węgierskim miała na niego równie wielki wpływ. Ludwik wielokrotnie w dokumentach zaznaczał, że decyzje podejmował za zgodą i radą matki. W 1359 roku wybuchła tzw. wojna o cześć niewiasty. Podchmielony król czeski, Karol Luksemburski, w obecności Ludwika Andegaweńskiego miał w niewybrednych słowach obrazić Elżbietę. Konflikt ów zakończył się spotkaniem monarchów w Krakowie w 1364 roku, gdzie Kazimierz Wielki pogodził zwaśnione strony. Żelazne rządy w Polsce i krwawa rzeź na Wawelu Kiedy w 1370 roku zmarł król polski Kazimierz Wielki, zgodnie z wcześniejszymi układami tron polski objął jego siostrzeniec Ludwik, syn Elżbiety. On, po koronacji, zostawił matkę w Polsce jako swojego namiestnika. Było to mądre posunięcie, bowiem Elżbieta miała także tytuł królowej Polski i tak była traktowana przez poddanych. Królowa rządziła twardą ręką, ukrócając działania opozycji, która starała się odebrać tron Ludwikowi i przekazać go w ręce wnuka Kazimierza Wielkiego – Kaźka, księcia słupskiego. Podczas jej rządów na Zamku na Wawelu doszło jednak do konfliktu pomiędzy rycerzami polskimi i węgierskimi, a w rezultacie do rzezi Węgrów. Po tym wydarzeniu Elżbieta wyjechała z Polski i już nigdy tu nie wróciła. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Przepowiedzieli śmierć króla, szukali zaginionych rycerzy. Niezwykłe sekrety astrologów Jagiellonów
Przepowiednia o złowróżbnej gwieździe, astrologiczne śledztwo w sprawie bitwy pod Warną i medyczne diagnozy stawiane na podstawie Księżyca. W późnym średniowieczu horoskopy Jagiellonów nie były marginesem, lecz kluczowym elementem polityki i życia codziennego wawelskiego dworu. Badaczka średniowiecza z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak odkrywa karty dawnych prognostyków i sprawdza, dlaczego polscy królowie potrafili przesunąć moment nałożenia korony tylko dlatego, że tak doradzili im krakowscy uczeni.
Spis treści: Astrologia i horoskopy na dworach polskich władców Horoskopy dynastyczne i przepowiednie dla Jagiellonów Horoskopy, zdrowie i przepowiednie śmierci „Zamek piękny na wzgórzu” – tymi słowami Piotr z Abiano opisał w swoim dziele Astrolabium planum, czyli horoskop wyznaczony na urodziny Zygmunta zwanego później Starym. Ludzie średniowiecza i nowożytności wierzyli bowiem, że losy nasze są zapisane w gwiazdach i – jeśli było ich na to stać – prosili o wyznaczenie horoskopu dla swoich dzieci, aby poznać ich przyszłość. W gwiazdach szukano także rozwiązań w kwestii wygranej wojny, nadchodzących rokowań czy też płci mającego się narodzić dziecka. Słowo horoskop pochodzi od dwóch greckich słów – godzina i obserwować i oznacza wyznaczenie punktu Zodiaku w godzinie rozpoczęcia jakiegoś wydarzenia. Były także wystawiane tzw. prognostyki, czyli na podstawie ruchu gwiazd starano się przewidzieć, co się stanie. Papież Leon X nawet je kolekcjonował i miał w swoich zbiorach horoskop Jezusa. Astrologia i horoskopy na dworach polskich władców W Polsce z okresu późnego średniowiecza mamy zachowany szereg horoskopów, które nasi władcy kazali sobie wystawiać z różnych powodów. Koronację Kazimierza Jagiellończyka wyznaczono – wedle astrologów – na 22 czerwca, ale odbyła się dwa dni późnej co – jak podaje Długosz – matematycy (czyli astrologowie) szczególnie ganili. Zresztą, pomimo wiary w astrologię, często zmieniano daty ważniejszych wydarzeń. Koronacja najstarszego syna Kazimierza Jagiellończyka, Władysława, na króla Węgier także odbyła się kilka dni po wyznaczonym przez astrologów terminie. Większość jednak z zachowanych horoskopów dotyczy poczęcia i narodzenia. Najstarszym polskim zachowanym horoskopem jest ten wystawiony dla królowej Jadwigi z datą 16 września 1398 roku, czyli w dniu poczęcia jedynego dziecka Jadwigi i Jagiełły. Horoskop wystawił zapewne czeski spowiednik królowej i astrolog Jan Szczekna, który prognozował, że parze królewskiej urodzi się jednak syn, acz dodawał, że pomiary mogą być niedokładne. Napisał za to, na jakiej podstawie doszedł do tego, że poczęte dziecko będzie płci męskiej. Określił, że poczęcie nastąpiło w znaku Strzelca, ale sam przyznawał, że Strzelec jest znakiem zmiennym i alternatywa urodzenia dziewczynki była równie silna. Horoskopy dynastyczne i przepowiednie dla Jagiellonów Najstarszy zachowany horoskop urodzeniowy także należy do Elżbiety Bonifacji, córki Jadwigi i Jagiełły i pochodzi z 22 czerwca 1399 roku, a jego autorem jest także Jan Szczekna. Horoskopy urodzeniowe wystawiano także dla wszystkich synów Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską oraz wszystkich dzieci Kazimierza Jagiellończyka z Elżbietą Rakuską. Z przekazów Długosza znamy prognostyki z horoskopów Władysława Jagiellończyka (Warneńczyka), który miał zdobyć władzę nad wieloma królestwami i księstwami, jednak losy nie dadzą mu długiego życia – co się ostatecznie spełniło. Drugi z synów Jagiełły i Zofii Holszańskiej miał gorąco kochać swoją matkę, ale prognozowano, nie będzie żył długo. To się również spełniło, bowiem Kazimierz zmarł po roku. Natomiast ostatni syn, również Kazimierz, wedle horoskopu miał doczekać wprawdzie sędziwego wieku, ale jego rządy nie miały być dobre. Wszystkie te horoskopy wystawiał astrolog Henryk Czech, który wywnioskował, że ostatni z królewiczów, Kazimierz, poczęty był pod złowróżbną gwiazdą, a za jego panowania kraj spotkają różne nieszczęścia, o ile nie ocali go boże miłosierdzie. Jak widać, zawsze zostawiano sobie jakąś furtkę. Dodano także, że Kazimierz z pewnością będzie królem, urodził się bowiem w 1 stopniu Koziorożca kiedy to, wedle starożytnych astrologów, na świat przychodzą władcy. Istniał jeszcze jeden typ horoskopów – wystawanych po śmierci danej osoby, aby np. zrozumieć, dlaczego zmarły wiódł tak fatalne lub bardzo dobre życie. Dzięki horoskopom starano się także odnaleźć ludzi zaginionych. Takie zlecał np. Zygmunt Luksemburski po zaginięciu (bo nie wiedziano początkowo, co się stało) Zawiszy Czarnego w jego ostatniej bitwie oraz Kazimierz Jagiellończyk i Zofia Holszańska, aby znaleźć odpowiedź, czy Władysław zginął w bitwie warneńskiej w 1444 roku. Horoskopy, zdrowie i przepowiednie śmierci Horoskopy wyjaśniały także różne zjawiska, np. odpowiednia koniunkcja planet miała odpowiadać za zarazy. Długosz podaje, że horoskop wystawiony przez nieznanego astrologa z Czech – być może ciągle słynnego Henryka – miał głosić, iż liczne koniunkcję planet, zaćmienia Księżyca i kometa zwiastowały śmierć Władysława Jagiełły. Horoskopy wystawiano także dla prognozowania zdrowia władców. Ten wystawiony dla kardynała Fryderyka Jagiellończyka, syna Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety za rok 1501 przewidywał, że w czerwcu i końcu października pojawią się u niego niegroźna słabość, której przyczyna będzie zimno, natomiast w lipcu kardynał będzie cierpiał z nadmiaru ciepła. Ponadto astrolog stwierdzał, że „kwadratura Słońca i Marsa” wywoła u kardynała artretyzm. Starano się ustalić na podstawie horoskopów, jak długa będzie długość życia badanego, czy dana osoba przeżyje chorobę oraz jaka była przyczyna śmierci. W horoskopie Kazimierza Jagiellończyka znajdują się informacje, że Księżyc w trzecim domu pozwala stwierdzić, iż władca przeżyje 66 lat, co odpowiadało średniej długości życia związanej z tą planetą. Nic dziwnego zatem, że Jakub z Zalesia, naczelny astrolog Kazimierza Jagiellończyka, kiedy władca ciężko zachorował w wieku 65 lat przekazał mu ten złowróżbny prognostyk, uświadamiając władcy rychłe nadejście śmierci. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Bezpłodność oznaczała w średniowieczu wyrok? Mroczne sekrety i niewyjaśnione zgony na polskim dworze
W świecie, w którym jedyną miarą wartości kobiety na tronie było przedłużenie dynastii, brak potomka stawał się śmiertelnym zagrożeniem. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska odsłania kulisy dramatycznych i niewyjaśnionych historii z polskiego średniowiecza: od podejrzeń o brutalne morderstwo bezpłodnej księżniczki, po ukrywane za murami zamków przypadki chorób psychicznych.
Spis treści: Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony? Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Gdy współcześnie myślimy o średniowiecznych małżeństwach dynastycznych, widzimy w nich układ czysto polityczny. Jednak dla samych kobiet gra toczyła się o znacznie wyższą stawkę – o przetrwanie. Jeśli królowa nie rodziła dzieci, jej pozycja drastycznie spadała, a szansa na to, że mąż zacznie szukać radykalnych rozwiązań, drastycznie rosła. Jak zauważa prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, najczęstszą przyczyną śmierci kobiet były co prawda powikłania poporodowe, ale brak ciąży wcale nie gwarantował bezpiecznego życia. Wręcz przeciwnie – stawał się pretekstem do zbrodni, o których szeptano na dworach przez pokolenia. Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony? Jedną z najbardziej tajemniczych i ponurych kart polskiego średniowiecza są losy Ludgardy, księżniczki szczecińskiej i żony Przemysła II. Kobieta zmarła w niewyjaśnionych okolicznościach, a ówczesne kroniki niemal wprost oskarżyły jej męża o zaplanowanie morderstwa. Powód? Ludgarda była bezpłodna, co dla ambitnego księcia dążącego do korony królewskiej stanowiło przeszkodę nie do zaakceptowania. – Jedyną formą wyeliminowania bezpłodnej żony było jej zabicie. No, nie oszukujmy się – mówi bez ogródek prof. Bożena Czwojdrak. Badaczka przypomina, że w mętnych zapisach „Kroniki wielkopolskiej” i późniejszych podaniach przeplatają się dwie skrajne wersje wydarzeń. Jedna z nich, próbując wybielić księcia, oskarżała Ludgardę o rzekomy romans z rycerzem Topkiem Zarębą. Druga, znacznie bardziej prawdopodobna w realiach walki o sukcesję, wskazuje na bezwzględny mord polityczny. Przypadek Ludgardy pokazuje, jak kruchy był los kobiety, która nie spełniła swojego podstawowego, dynastycznego zadania. W świecie wielkiej polityki brak potomka mógł stać się wyrokiem śmierci wykonanym w zaciszu zamkowej sypialni. Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej Dworska rzeczywistość to jednak nie tylko polityczne kalkulacje, ale też dramaty ukrywane za grubymi murami. Jednym z najbardziej poruszających wątków rozmowy jest historia syna słynnego Gniewosza z Dalewic (tego samego, który publicznie zarzucał zdradę królowej Jadwidze Andegaweńskiej). Mężczyzna ten, jak wynika z zachowanych dokumentów procesowych, był człowiekiem ciężko i niebezpiecznie chorym psychicznie. Jego żona stała się ofiarą niewyobrażalnego domowego piekła. Zeznania kobiety malują obraz bezwzględnego okrucieństwa – była wiązana, przypalana ogniem i nieustannie maltretowana. Co robiły kobiety w obliczu takiego koszmaru? Szukały ratunku w jedynej instytucji stojącej ponad władzą terytorialną – w Kościele. – Wyczerpała już wszystkie możliwości w kraju, pisała po prostu bezpośrednio do papieża. Przyszła odpowiedź papieska o tym, że tak, to małżeństwo należy rozwiązać, bo mąż jest psychicznie chory – opowiada prof. Czwojdrak. Historia ta miała jednak przewrotny i gorzki finał. Na unieważnienie związku... nie zgodził się król Władysław Jagiełło. Powód był czysto ambicjonalny – monarcha poczuł się urażony, że zdesperowana kobieta pominęła jego majestat i udała się bezpośrednio do Rzymu. Choć kobiecie po latach traumy ostatecznie udało się uwolnić, sprawa ta doskonale ilustruje, jak zdrowie psychiczne i ludzkie cierpienie stawały się zakładnikami w grze o władzę i autorytet. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska. Naukowcy byli zaskoczeni
Przez wieki wyobrażano ją sobie jako delikatną średniowieczną monarchinię z idealizowanych obrazów. Tymczasem badania szczątków Jadwigi Andegaweńskiej pokazują zupełnie inny obraz – była wyjątkowo wysoka, miała jasne włosy i rysy twarzy odbiegające od późniejszych artystycznych wizji. Naukowcy spróbowali odtworzyć, jak naprawdę mogła wyglądać jedna z najbardziej fascynujących królowych w historii Polski.
Spis treści: Los Jadwigi rozstrzygnął się po śmierci Ludwika Węgierskiego Koronacja dziecka i małżeństwo ustalone bez jej zgody Habsburg, Jagiełło i polityczna gra o polski tron Królowa, która chciała stworzyć centrum nauki w Krakowie Tragiczny finał życia królowej Jadwigi Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Naukowcy odtworzyli jej wizerunek Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Los Jadwigi rozstrzygnął się po śmierci Ludwika Węgierskiego Jadwiga była trzecią i najmłodszą córką władcy Węgier Ludwika Andegaweńskiego i Elżbiety Bośniaczki. Wedle ostatnich badań urodziła się na pewno w 1374 roku, acz data dzienna jest ciągle dyskusyjna. Początkowo ojciec przeznaczał ja na tron wiedeński, gdzie miała rządzić u boku Wilhelma Habsburga. Ich zaręczyny – sponsalia de futuro – odbyły się w Hainbergu w 1378 roku, ale do dopełnienia małżeństwa czekano na dojście obojga dzieci do pełnoletności. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 roku matka Jadwigi, wbrew wcześniejszym układom z panami polskimi, starszą córkę, Marię, ukoronowała na króla Węgier. Po dwóch latach pertraktacji z Koroną, młodszą zmusiła do objęcia tronu w Polsce. Koronacja dziecka i małżeństwo ustalone bez jej zgody Przybycie Jadwigi do Polski w 1384 roku zostało okupione kilkumiesięczną wojną domową. Nie wszyscy bowiem akceptowali osobę Andegawenki na tronie. Ostateczne 16 października 10-letnia, więc – zgodnie z prawem – niepełnoletnia jeszcze Jadwiga, została koronowana na króla Polski. W tzw. międzyczasie panowie polscy rozpoczęli negocjacje z wielkim księciem litewskim Jagiełłą, w kwestii poślubienia przez niego Jadwigi. Wszystko to było toczone poza plecami Andegawenki, która była przekonana o tym, że poślubi Habsburga. Habsburg, Jagiełło i polityczna gra o polski tron Sami zainteresowani – kiedy okazało się, że w 1385 roku Jagiełło rozpoczął oficjalne starania o rękę Jadwigi – postanowili doprowadzić do dopełnienia zawartego wcześniej mariażu, czyli konsumpcji małżeństwa. Pomimo przybycia Wilhelma do Krakowa panowie polscy udaremnili tajne spotkanie Jadwigi z Habsburgiem. Książę austriacki został zmuszony do opuszczenia Krakowa. W tym samym czasie trwały przygotowania do ślubu z Jagiełłą. Ponieważ nie było jeszcze portretów, Jadwiga wysłała do wielkiego księcia swojego zaufanego dworzanina – Zawiszę Oleśnickiego, aby przyjrzał się jej przyszłemu mężowi i przekazał jej prawdziwy, nie lukrowany obraz tegoż. Wedle przekazu Jana Długosza, Jagiełło miał przejrzeć misję Zawiszy i zaprosił go do łaźni, aby mógł mu się dokładnie przyjrzeć. Do ślubu doszło w lutym 1386 roku. Habsburgowie jednak nie pogodzili się z utratą korony polskiej. Wytoczyli proces kanoniczny parze królewskiej, który został jednak oddalony przez papieża. Na początku 1387 roku panowie polscy wykorzystali pochodzenie Jadwigi, aby odebrać z rąk węgierskich Ruś Czerwoną. Ta zgodnie z układami Ludwika Węgierskiego i Kazimierza Wielkiego powinna być w rękach polskich. Andegawence na czele wojsk nie sprzeciwił się prawie żaden z urzędników węgierskich i praktycznie bezkrwawo udało się przejąć tę ziemię. Jadwiga angażowała się w kwestie polityczne – w 1393 roku zaangażowała się w zażegnanie sporu pomiędzy wielkim księciem litewskim Witoldem, a bratem Jagiełły Skirgiełłą. W 1397 próbowała pokojowo rozwiązać spór z zakonem krzyżackim, spotykając się z wielkim mistrzem Konradem von Jungingenem. Królowa, która chciała stworzyć centrum nauki w Krakowie Andegawenka podjęła próbę fundacji bursy w Pradze dla studentów z Litwy. Przede wszystkim jednak rozpoczęła u boku męża starania o reaktywację uniwersytetu w Krakowie, na co uzyskano zgodę papieża w 1397 roku. Sama Jadwiga bardzo interesowała się światem nauki, muzyki, sztuki. Dl niej rozpoczęto sporządzanie „Psałterza Floriańskiego” – trójjęzycznego dzieła, którego otrzymania już nie doczekała. Dostała także dzieło czeskiego teologa Henryka Bitterfelda „De contemplacione et vita activa”, które wywarło na nią wielki wpływ. Królowa była fundatorką lub współfundatorką kościoła karmelitów na Piasku pod Krakowem i klasztoru benedyktynów słowiańskich na Kleparzu. Dotowała cystersów w Koprzywnicy i wielkopolskim Lądzie, dominikanów w Sandomierzu i szereg kościołów, klasztorów i szpitali. Tragiczny finał życia królowej Jadwigi Jej małżeństwo z Władysławem Jagiełłą nie było jednak udane, choć nie było między nimi wielkiej różnicy wieku – najpewniej około 12 lat. Jednakże różnice kultur, temperamentu i charakteru powodowały, że para królewska spotykała się bardzo rzadko, co zresztą przełożyło się na bardzo późną ciążę królowej. Dopiero we wrześniu 1398 roku królowa zaszła w ciążę, o czym informuje nas jej horoskop, wystawiony przez jej spowiednika Jana Szczeknę. Astrolog pomylił się jednak typując syna, co – po narodzinach córki, Elżbiety Bonifacji, zaznaczył na marginesie horoskopu. Niestety, ciężki poród, spowodowany najpewniej szczupłą, wręcz męską budową ciała królowej, przyczynił się do szybkiej śmierci córeczki oraz władczyni. Córkę zdążono jeszcze ochrzcić imionami jej matki i papieża, który został jednym z wielu ojców chrzestnych. Matce do śmierci nie powiedziano jednak o zgonie królewny. Jadwiga nie przeżyła długo córki, zmarła 17 lipca 1399 roku. Pochowano ją w katedrze krakowskiej przy głównym ołtarzu. W XX wieku przeniesiono ją do okazałego sarkofagu, sporządzonego na początku tego wieku przez Antoniego Madeyskiego. Władczyni jednak już tam nie ma. W XXI wieku przeniesiono jej szczątki pod tzw. Czarny Krzyż, który – wedle tradycji – Jadwiga miała przywieźć ze sobą z Budy. Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Naukowcy odtworzyli jej wizerunek Podczas przenosin szczątków Jadwigi dokonano także badań. Dzięki nim wiemy, że królowa była dosyć wysoka jak na ówczesne czasy. Pomiary kości jej ciała dały średni wynik około 173–175 wzrostu. Miała szczupła budowę ciała, co – być może – przyczyniło się do ciężkiego porodu i śmierci władczyni i jej córki. Miała regularne rysy twarzy i była blondynką, bowiem zachowały się jej włosy wplecione w materię sukni grobowej. Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Nowy wizerunek Jadwigi Andegawenki powstał w ramach projektu Nowy Poczet Jagiellonów, realizowanego przez National Geographic Polska. W jego ramach zespół ekspertów opracował od nowa wizerunki dziesięciorga Jagiellonów. Pomysłodawcą przedsięwzięcia jest redaktor naczelny National Geographic Polska Łukasz Załuski. Od strony naukowej nad projektem czuwała historyk prof. Bożena Czwojdrak. Za realizację graficzną odpowiadał Marcin Bondarowicz. Wspierał go przy tym zadaniu Mateusz Doroszko – specjalista AI z firmy AI REV. Dowiedz się więcej o projekcie Nowy Poczet Jagiellonów. Źródło: Uniwersytet Śląski, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Siedlisko szatana”. Dlaczego średniowieczni kronikarze nienawidzili silnych kobiet?
Kiedy zaglądamy do dawnych kronik, uderza jedno – niemal każda potężna władczyni opisywana jest jako postać o „fatalnym charakterze” lub wręcz jako narzędzie zła. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska demaskuje uprzedzenia średniowiecznych dziejopisarzy i ujawnia, jak naprawdę wyglądało życie religijnych dewotek, „tygrysic” na tronie oraz ostatnich wybitnych królowych tamtej epoki.
Spis treści: Śląska „tygrysica” kontra święte na pokaz? Spartańskie matki i wygnanie na prowincję Tragedia na krakowskim Wawelu – konflikt religijny i walka z teściową Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Większość naszej wiedzy o średniowieczu czerpiemy z pism kronikarzy. Musimy jednak pamiętać o jednym kluczowym fakcie – kronikarze byli duchownymi żyjącymi w świecie surowych, klasztornych reguł. Kobieta była dla nich często elementem obcym i niebezpiecznym. Prof. Bożena Czwojdrak przytacza w podcaście wymowną średniowieczną przypowieść o zakonniku, który na widok pięknej niewiasty pyta świętego, cóż to za istota. Odpowiedź? „No wiesz, to jest siedlisko szatana i wszelkiego zła”. Nic dziwnego, że kobiety energiczne i ambitne z góry stały na straconej pozycji w zapiskach z tamtych lat. – Jan Długosz uznaje tylko Jadwigę Andegaweńską. Wszystkie inne królowe i księżne mają bardzo ciężkie charaktery i fatalnie wypadają w jego kronice – zauważa badaczka. Śląska „tygrysica” kontra święte na pokaz? Doskonałym przykładem ofiary czarnego PR-u kronikarzy była Agnieszka, księżna śląska, żona Władysława Wygnańca. Mistrz Wincenty Kadłubek bez ogródek nazwał ją „tygrysicą”. Agnieszka pochodziła z Bambergu i była kobietą niezwykle dynamiczną. Prawdopodobnie całkowicie zdominowała swojego mniej ambitnego męża, co w oczach ówczesnych mężczyzn było niewybaczalnym grzechem. Zarzucano jej rzekome romansowanie z rycerzem Piotrem Włostowicem oraz pogardę dla lokalnych obyczajów – miała m.in. wyśmiewać Słowian za to, że w chwilach radości klaszczą w dłonie, co dla zachodnich elit uchodziło za przejaw barbarzyństwa. Na drugiej strony medalu były tzw. „święte” władczynie z XIII wieku, jak Jadwiga Śląska czy Kinga. Choć historia zapamiętała je jako wzory cnót, prof. Czwojdrak rzuca na ich życiorysy zupełnie nowe, psychologiczne światło. Jadwiga została wydana za mąż jako 12-letnie dziecko i urodziła prawie dziesięcioro dzieci, z których większość zmarła. – Ja się nie dziwię temu, że Jadwiga Śląska w pewnym momencie dla własnego zdrowia psychicznego odchodzi właśnie w kwestie religii, w kwestie modlitwy, zahaczając czasami o formę dewocji – podkreśla historyczka. Jej ucieczka od współżycia małżeńskiego (które w żywotach opisywano jako największą traumę) oraz obsesyjne zachowania, takie jak namawianie synowej do celibatu czy zakaz trzymania oswojonych jeży w klasztorze, dziś mogłyby być odczytane jako głęboka trauma, którą ówczesny świat po prostu zdefiniował jako świętość. Spartańskie matki i wygnanie na prowincję Prof. Bożena Czwojdrak zachęca do bliższego przyjrzenia się trzem ostatnim królowym polskiego średniowiecza, z których każda reprezentowała zupełnie inny model sprawowania władzy i relacji rodzinnych: Zofii Holszańskiej, Elżbiecie Rakuszance, Helenie Moskiewskiej. Zofia Holszańska, czwarta żona Władysława Jagiełły, zapisała się w historii jako ta, która dała królowi upragnionych synów. Jednak jej relacja z dziećmi z dzisiejszej perspektywy wydaje się szokująco chłodna. Gdy król zmarł, a małoletni Władysław Warneńczyk został koronowany, Zofia... spakowała się i wyjechała do swoich dóbr w Sanoku. – Nie ma czegoś takiego, że matka jest koło synów, że tutaj chodzi koło nich, że miłość macierzyńska. Absolutnie nie – wyjaśnia prof. Czwojdrak, wskazując, że w tamtych czasach spartański chów i natychmiastowe oddawanie dzieci pod opiekę nianiek było standardem królewskiego dworu. Tragedia na krakowskim Wawelu – konflikt religijny i walka z teściową Zupełnym przeciwieństwem Zofii była Elżbieta Rakuska, zwana „matką królów”. Była niezwykle rodzinna, podróżowała z dziećmi po całym kraju i osobiście odprowadzała córki do granicy, gdy te wychodziły za mąż. Miała jednak też drugie, zaborcze oblicze. Podobnie jak wcześniej Jadwiga Kaliska, Elżbieta nie potrafiła znieść myśli, że na Wawelu mogłaby pojawić się inna królowa. Swoją zaborczością doprowadziła do tego, że żaden z jej synów nie ożenił się za jej życia. Zygmunt Stary założył legalną rodzinę dopiero po śmierci matki, mając już ponad 40 lat! Najbardziej dramatyczny los spotkał jednak synową Elżbiety – Helenę Moskiewską, żonę Aleksandra Jagiellończyka. Choć mąż darzył ją wielkim uczuciem, Helena nigdy nie została koronowana na królową Polski. Wszystko przez zapis w umowie przedmałżeńskiej, który zabraniał jej zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Stało się to zarzewiem potężnego konfliktu z fanatyczną teściową. Prof. Czwojdrak opisuje wstrząsającą, symboliczną scenę z krakowskiej katedry: – Elżbieta Rakuszanka starała się doprowadzić na siłę do tego, żeby Helena przyjęła religię katolicką. Wręcz próbowała ją wepchnąć do kościoła, do katedry krakowskiej, gdzie Helena trzymała się framugi. Z szacunkiem odprowadziła teściową do wrót, a Elżbieta ją po prostu próbowała wepchnąć... Upokorzona Helena opuściła Kraków i już nigdy do niego nie wróciła. To pokazuje, że średniowieczny dwór był areną bezwzględnej walki charakterów, w której kobiety nie rzadko były głównymi reżyserkami najgłośniejszych skandali epoki. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Decyzja, która zmieniła bieg historii. Czego nie wiemy o piekle Monte Cassino?
Biało-czerwona flaga nad ruinami Monte Cassino stała się symbolem jednego z największych triumfów w historii polskiego oręża. Mało kto jednak wie, że decyzja o udziale Polaków w tej rzezi zapadła w atmosferze buntu, a sami Niemcy wcale nie zostali stamtąd wyparci siłą. Jak naprawdę wyglądały kulisy najkrwawszej bitwy 2. Korpusu Polskiego i czy tej ogromnej ofiary można było uniknąć? Odkrywamy fakty, o których milczą szkolne podręczniki.
Spis treści: Lądowanie aliantów we Włoszech Historia 2 Korpusu Polskiego spod Monte Cassino, czyli dzieje Armii Andersa Dlaczego polskie wojsko walczyło w bitwie o Monte Cassino? Piekło Monte Cassino i polski triumf Bój pod Monte Cassino, czyli druga bitwa narodów Ilu ludzi zginęło w bitwie o Monte Cassino? Polskie symbole i legendy bitwy o Monte Cassino W 1944 roku losy II wojny światowej były już przesądzone, a nieuchronna klęska III Rzeszy zdawała się kwestią czasu. Choć niemiecka armia cofała się na większości frontów, a wizja rozliczenia wojennych zbrodni stawała się coraz bardziej realna, Berlin nie zamierzał kapitulować bez walki. Doskonałym tego dowodem były Włochy, gdzie wokół rygla obronnego Monte Cassino Niemcy utworzyli swoją najważniejszą linię oporu na południu Europy. To właśnie tam rozegrała się jedna z najkrwawszych batalii całego konfliktu. Kluczową rolę odegrali w niej żołnierze 2. Korpusu Polskiego. Podkomendni generała Władysława Andersa dokonali niemożliwego – przełamali elitarną obronę wroga i zatknęli biało-czerwoną flagę na gruzach benedyktyńskiego opactwa. Droga do tego triumfu była jednak niezwykle długa i okupiona dramatycznymi wyborami. Lądowanie aliantów we Włoszech Przełom na frontach II wojny światowej w Europie przyniosła bitwa pod Stalingradem. Od tego momentu Niemcy znaleźli się w defensywie, a alianci starali się ze wszystkich sił, by jak najszybciej doszło do pokonania wojsk Adolfa Hitlera. Jednym z elementów tego przyspieszenia miało być otwarcie przez Brytyjczyków i Amerykanów tak zwanego drugiego frontu w walce z państwami Osi. Chciano w ten sposób odciążyć walczący na wschodzie Związek Radziecki. Alianci nie byli gotowi na przyspieszenie planowanej inwazji na zachodzie Francji. Tak narodziła się idea „skoku” do południowej Italii z północnej Afryki, gdzie w 1943 roku poradzono sobie z wojskami państw Osi. Akcja rozpoczęła się od operacji Husky w lecie 1943 roku, czyli od zajęcia Sycylii. Najazd aliantów doprowadził do utraty władzy przez Benito Mussoliniego, kapitulacji Włoch i wyłączenie ich z wojny. Cały ciężar walki z Anglikami i Amerykanami przejęli Niemcy, teraz także już na terenie Italii. Naturalną kontynuacją sukcesów aliantów na Sycylii był marsz wojsk sojuszniczych na północ. Niemieccy naziści zamierzali bronić wejścia przeciwników w głąb kontynentu europejskiego przez Włochy za wszelką cenę. Główną linię obrony wytyczono w najwęższym i najdogodniejszym punkcie „włoskiego buta”, czyli w górskim obszarze Apeninów Środkowych, ok. 100 na południe od Rzymu. Broniącym się Niemcom udało się silnie ufortyfikować niedostępny dla ciężkiego sprzętu i czołgów rejon, naszpikować go polami minowymi i gęsto obsadzić stanowiskami ogniowymi. Nad wszystkim górował zbudowany w VI wieku zabytkowy klasztor benedyktynów. Dla alianckich dowódców było jasne, że przejście do Rzymu i dalej na północ będzie wymagało wielkich poświęceń. Historia 2 Korpusu Polskiego spod Monte Cassino, czyli dzieje Armii Andersa W składzie alianckiego ugrupowania, które odbijało Włochy z rąk hitlerowców znaleźli się Polacy z 2 Korpusu Polskiego. Jego historia ma swój prapoczątek jeszcze we wrześniu 1939 roku, kiedy to Sowieci wzięli w niewolę tysiące polskich żołnierzy biorących udział w kampanii wrześniowej. Większa grupa oficerów zginęła zaraz potem w wyniku zbrodni katyńskiej, jednak część z nich ocalała. Wśród nich znalazł się między innymi generał Władysław Anders. Rok 1941 przyniósł zmianę europejskiej konstelacji politycznej – Niemcy zaatakowali Związek Radziecki, co w rezultacie doprowadziło do ocieplenia stosunków polsko-radzieckich. Po układzie Sikorski-Majski zapadła decyzja o utworzeniu polskiej armii złożonej z niedawnych więźniów, jeńców, zesłańców i deportowanych obywateli Polski rozsianych po całym sowieckim imperium. Formowaniu polskiej armii towarzyszyły rozmaite tarcia i przepychanki na linii Sowieci-rząd RP na uchodźstwie. Polacy za wszelką cenę chcieli uniknąć rozczłonkowania i użycia polskich narodowych oddziałów w walce na froncie wschodnim. Ostatecznie udało się wyprowadzić z „czerwonego raju” blisko 90 tys. żołnierzy. Towarzyszyło im kilkanaście tysięcy cywili. Polskie ugrupowanie ostatecznie przeszło długą drogę z azjatyckiej części Rosji i azjatyckich republik ZSRR przez Iran, Irak, Palestynę aż do Włoch. Tam wzięło udział w wyzwalaniu Półwyspu Apenińskiego z rąk Niemców. Dlaczego polskie wojsko walczyło w bitwie o Monte Cassino? Decyzja o aktywnym udziale polskich wojsk w ramach operacji aliantów również stanowiła poważne polityczne wyzwanie. Polski rząd na uchodźstwie długo liczył na to, że odtworzone polskie wojsko bez większego szwanku wróci do kraju, by wyzwolić go w końcu z rąk Niemców. Tymczasem alianci zachodni byli bardziej skłonni wykorzystać gotowe jednostki do walki z nazistami jak najszybciej. Obok tych politycznych przepychanek trwała również publiczna debata o tzw. polskim wkładzie w walkę z hitleryzmem. Po ujawnieniu zbrodni katyńskiej zerwane zostały stosunki polsko-radzieckie. Również wiosną 1943 roku na konferencji w Teheranie alianci zachodni wraz z Sowietami zadecydowali już o powojennym losie Polski. Sowieci ochoczo kolportowali więc pogłoski o unikaniu walki przez 2 Korpus Polski, który dopiero co wyszedł z ZSRR. Na to wszystko nałożyła się sytuacja w Italii. Połączone siły amerykańskie i brytyjskie pod dowództwem gen. Harolda Alexandra od stycznia 1944 roku aż do maja 1944 „biły głową w mur”, szturmując bez powodzenia niemieckie umocnienia na wysokości Monte Cassino podczas trzech głównych ataków. Siły nazistowskie składały się w dużej mierze z wojsk powietrzno-desantowych Luftwaffe. Całością wojsk III Rzeszy w tym rejonie dowodził feldmarszałek sił powietrznych Albert Kesselring. W takich okolicznościach propozycję przystąpienia do szturmu dostał gen. Anders. Pomimo oporów Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, czyli gen. Kazimierza Sosnkowskiego, dowódca 2 Korpusu przyjął ofertę alianckiego dowództwa. Anders postanowił wyzyskać propagandowo przewidywany sukces pod Monte Cassino dla polskiej sprawy. Generał nie bez racji zakładał również, że wojsko polskie i tak prędzej czy później zostałyby wykorzystane w krwawej walce na terenie Italii. Piekło Monte Cassino i polski triumf Zanim do walki wkroczyli Polacy, alianci bezskutecznie wykrwawiali się w frontalnych atakach. Próba przełamania impasu i obejścia niemieckich pozycji od północy poprzez desant pod Anzio przyniosła nikłe skutki – Amerykanie i Brytyjczycy zostali zepchnięci przez wroga w stronę wybrzeża. W trzech kolejnych, tragicznych w skutkach szturmach potężne straty poniosły formacje z całego świata: Amerykanie, Marokańczycy z Francuskiego Korpusu Ekspedycyjnego, nowozelandzcy Maorysi oraz brytyjskie dywizje złożone z Hindusów i nepalskich Gurków. Desperacja dowództwa doprowadziła w lutym 1944 roku do kontrowersyjnej decyzji o doszczętnym zbombardowaniu zabytkowego klasztoru Benedyktynów. Paradoksalnie, jego gruzy stały się dla Niemców jeszcze łatwiejszą do obrony fortecą. Finałowe, czwarte natarcie należało już do 2. Korpusu Polskiego. Po dniach niezwykle zaciekłych i krwawych walk, rankiem 18 maja 1944 roku polski patrol wkroczył do opuszczonego przez główne siły wroga klasztoru. Niemieccy spadochroniarze, przerażeni wizją odwetu za zbrodnie wojenne, woleli poddawać się Brytyjczykom niż Polakom. Tego samego dnia nad ruinami zawisła biało-czerwona flaga, a wkrótce obok niej – na rozkaz generała Andersa – brytyjski Union Jack. W samo południe, pośród wciąż dymiących zgliszcz, plutonowy Emil Czech odegrał na trąbce Hejnał Mariacki, ogłaszając światu ten bolesny, ale legendarny triumf. Bój pod Monte Cassino, czyli druga bitwa narodów Bitwa o Monte Cassino przeszła do historii jako bitwa narodów XX wieku. Podobnie jak w bitwie pod Lipskiem z epoki napoleońskiej, także na włoskiej ziemi doszło do zetknięcia się ze sobą w walce wielu rozmaitych nacji. Po stronie niemieckiej walczyli nie tylko etniczni Niemcy, ale także i liczni Ślązacy. Wedle przekazów w czasie bliskiego kontaktu ogniowego z polskimi oddziałami dochodziło do dramatycznych wydarzeń. Ślązacy krzyczeli do szturmujących Polaków po polsku ze skalnych kryjówek. Błagali o litość rodaków i prosili, by do nich nie strzelać. W podobnych okolicznościach nieraz dochodziło w tym okresie do zmian frontu – niedawni żołnierze Hitlera polskiego pochodzenia zrzucali niemieckie mundury i kończyli szlak bojowy już w barwach Polskich Sił Zbrojnych. Spośród połączonych sił alianckich złożonych z wielu narodów szczególną walecznością wyróżnili się nepalscy Gurkowie i oddziały Marokańczyków. Ci pierwsi lubowali się jednak także w bestialskim traktowaniu niemieckich jeńców (obcinali im głowy). Drudzy „wsławili” się masowymi gwałtami na miejscowej włoskiej ludności. Ilu ludzi zginęło w bitwie o Monte Cassino? W bitwie poległo ostatecznie 923 polskich żołnierzy, prawie 3 tys. zostało rannych, a kilkuset zostało uznanych za zaginionych. Liczby te są zgodne z oficjalnymi zestawieniami i inskrypcjami na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino – jednej z ważniejszych polskich nekropolii na świecie. Jeszcze większe straty poniosły jednak inne nacje walczące w tej strasznej bitwie. Jako przykład można przywołać oddziały nowozelandzkie, których straty sięgnęły 3 tys. zabitych. Jednostki te zostały tak mocno zdziesiątkowane podczas walk, że w ich wyniku nie zdecydowano się nawet na ich odtwarzanie. Bitwa została uznana za najkrwawsze starcie na zachodnim froncie. Obok 20 tys. poległych i rannych Niemców, łącznie zginęło ponad 50 tys. żołnierzy sprzymierzonych sił, co stanowi ok. 3 razy większe straty niż podczas operacji Market Garden (m.in. bitwa pod Arnhem w Holandii również z udziałem Polaków) czy podczas lądowania w Normandii. W opinii historyków tak wielka danina krwi nie przełożyła się odpowiednio na wymierne efekty. Na skutek złego dowodzenia alianci stracili mnóstwo sił, a po przebrnięciu najcięższych umocnień nie zdecydowali się na okrążenie sił niemieckich, tylko natychmiastowy marsz na Rzym. To pozwoliło Niemcom na wycofanie ocalałych oddziałów i zorganizowanie kolejnych linii obrony. Polityczną odpowiedzialność za taki bieg wydarzeń ponosi m.in. amerykański dowódca generał Mark Clark. Niezależnie od tych rezultatów, w polskiej tradycji bitwa pod Monte Cassino zapisała się złotymi zgłoskami. Pomimo braku politycznych korzyści dla Polski, do dziś stanowi przykład bohaterskiej walki przeciwko hitleryzmowi na włoskiej ziemi, zgodnie z ideą bicia się „o naszą i waszą wolność”. Polskie symbole i legendy bitwy o Monte Cassino Pamiątką po bitwie jest przede wszystkim pieśń „Czerwone maki na Monte Cassino”. Utwór skomponowali członkowie 2 Korpusu. Pieśń opiewała ofiarę Polaków na włoskiej ziemi. Jednak już w krótkim czasie stała się także swoistym niepodległościowym hymnem, zwłaszcza w okresie najciemniejszego stalinizmu w Polsce. Po latach polskim symbolem tej krwawej bitwy stał się dla Polaków również niedźwiedź Wojtek. Zwierzę przeszło wraz z polskimi żołnierzami cały szlak bojowy z Iranu aż do północnych Włoch. Niedźwiadek był dobrym duchem oddziału, jego żywą maskotką, a przy okazji miał nawet pomagać w noszeniu nabojów. Za to wszystko Wojtek dostał oficjalnie stopień kaprala, odbierał żołd i stosowny przydział na papierosy. Legendę bitwy wraz z jej symbolami zbudowała także trzytomowa powieść Melchiora Wańkowicza „Bitwa o Monte Cassino”. Słynny pisarz i dziennikarz działał wówczas w ramach 2 Korpusu jako korespondent wojenny. Z aparatem zawieszonym na szyi był świadkiem dramatycznych, ale chwalebnych czynów polskich żołnierzy, które opisał na kartach swojej książki. Książki, której treść przez wiele lat była poddawana w komunistycznej Polsce ostrej cenzurze. Źródło: Parker M., „Monte Cassino: Opowieść o najbardziej zaciętej bitwie II wojny światowej”, 2005 Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Średniowiecze nie było piekłem kobiet. Historyczka obala utarte mity o bezwolnych niewiastach
Rycerze w lśniących zbrojach, krwawe bitwy i królowie decydujący o losach świata – taki obraz średniowiecza dominuje w naszej masowej wyobraźni. W tym męskim świecie kobiety jawią się najczęściej jako bezwolne ofiary, zamknięte w wieżach lub wydawane siłą za mąż. Czy ta epoka naprawdę była dla nich wyłącznie mrocznym więzieniem? Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska udowadnia, że rzeczywistość była o wiele bardziej skomplikowana, a średniowieczne kobiety potrafiły niezwykle skutecznie walczyć o swoją niezależność i wpływy.
Spis treści: Dziewięcioletnie panny młode i walka przed sądem Królowa jako „maszyna” do rodzenia i toksyczna teściowa Podwójna bigamia i fałszerstwa Kazimierza Wielkiego Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Nasze myślenie o średniowieczu w Polsce jest głęboko skażone XIX-wiecznymi mitami i uproszczeniami. Choć ramy prawne i obyczajowe epoki stawiały mężczyzn na pierwszym miejscu, to za murami zamków i w cieniu katedr toczyło się zupełnie inne życie. Kobiety zarządzały majątkami, negocjowały sojusze polityczne, a kiedy wymagała tego sytuacja, potrafiły rzucić wyzwanie systemowi. – To jest znowu taki mit kobiety w średniowieczu: izolowanej, ograniczanej, bez prawa żadnego – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego. Choć były uzależnione od decyzji ojców czy braci, istniały momenty, w których mogły decydować o sobie i skrupulatnie to wykorzystywały. Dziewięcioletnie panny młode i walka przed sądem Wiek sprawności prawnej i możliwość wydania dziewczyny za mąż w średniowieczu wynosił zaledwie 12 lat, co wiązało się z biologiczną zdolnością do rodzenia dzieci. W późniejszym okresie granicę tę przesunięto do 15 lat, jednak w pogoni za majątkiem i politycznymi korzyściami dorośli potrafili te zasady drastycznie obchodzić. Badaczka przytacza m.in. historię Petroneli Odrowążówny, którą własna matka oszukała, by jako dziewięciolatkę wydać ją za mąż za potężnego, ponad 40-letniego możnego, Dziersława z Rytwian. Średniowieczne kobiety nie pozostawały jednak bezbronne wobec takich nadużyć. Warunkiem ważności ślubu była dobrowolna zgoda panny młodej przed ołtarzem. Jeśli została ona wymuszona milczeniem lub przekupstwem księdza, dorastające dziewczęta potrafiły szukać sprawiedliwości. – Idą do sądu i mówią, że rodzice ich zmusili. One same zaczynają walczyć o siebie i nierzadko dochodzi do rozwiązania takiego małżeństwa. Są świadome swoich praw – podkreśla prof. Czwojdrak, wskazując na zaskakująco wysoką emancypację prawną młodych kobiet. Do walki o swoje prawa nie wahały się angażować nawet samego papieża, czego dowodem są dramatyczne skargi seryjnie maltretowanej żony Gniewosza z Dalewic. Królowa jako „maszyna” do rodzenia i toksyczna teściowa Zupełnie inaczej niż dziś wyglądało także macierzyństwo na najwyższych szczeblach władzy. Jednym z najbardziej uderzających faktów z życia średniowiecznych władczyń jest to, że... nie karmiły one własnych dzieci. Zaraz po porodzie niemowlęta przejmowały mamki. Nie wynikało to jednak z wygody, ale z twardej, dynastycznej kalkulacji. Izolacja kobiety i brak laktacji miały doprowadzić do szybkiego przywrócenia płodności. Podstawową rolą królowej było bowiem urodzenie jak największej liczby potomków, by zapewnić przetrwanie rodu w czasach gigantycznej śmiertelności dzieci. Gdy synowie dorastali, na dworach dochodziło do bezwzględnych walk o wpływy. Wzorcem „złej teściowej” stała się Jadwiga Kaliska, żona Władysława Łokietka, która nie znosiła swojej młodej synowej, Anny Aldony. Do tego stopnia nie mogła pogodzić się z utratą statusu pierwszej damy państwa, że ostro sprzeciwiła się koronacji żony Kazimierza Wielkiego. – Uważała, że dopóki ona żyje, będzie tylko jedna królowa w kraju – mówi prof. Czwojdrak. Konflikt był tak potężny, że Jadwiga ostatecznie opuściła Wawel i odcięła się od syna, uciekając do klasztoru w Sączu. Zupełnie inny, niemal toksycznie zaborczy model reprezentowała później Elżbieta Rakuszanka (matka Jagiellonów). Kochała swoje dzieci, ale panicznie bała się rywalek – skutecznie blokowała małżeństwa swoich synów tak długo, jak żyła, przez co Zygmunt Stary ożenił się legalnie dopiero po jej śmierci, mając ponad 40 lat. Podwójna bigamia i fałszerstwa Kazimierza Wielkiego Ostatni król z dynastii Piastów, Kazimierz Wielki, przeszedł do historii jako genialny reformator, ale jego życie prywatne było pasmem gigantycznych skandali obyczajowych, w których kobiety grały kluczowe role. Król był podwójnym bigamistą, a jego żądze doprowadzały do sytuacji bezprecedensowych w skali europejskiej. Gdy chciał poślubić Jadwigę Żagańską, a jej ojciec domagał się dowodu na unieważnienie poprzedniego małżeństwa króla z Adelajdą Heską, kancelaria Kazimierza Wielkiego bez wahania sfałszowała bullę papieską. Monarcha czuł się bezkarny. Kiedy indziej, zakochany w praskiej mieszczce Krystynie Rokiczanie, zmusił opata tynieckiego do udzielenia mu potajemnego, bigamistycznego ślubu. – To pokazuje, jak potężnym był władcą – zauważa historyczka. Co ciekawe, w legalnych związkach król miał fatum rodzenia wyłącznie córek, podczas gdy synowie rodzili się w związkach nieprawych (i musieli robić kariery w stanie duchownym). Choć nad jego córkami wisiało odium bękarstwa z powodu nieurealizowanych prawnie małżeństw ojca, ostatecznie udało się je uznać za legalne dziedziczki i znakomicie wydać za mąż za europejskich książąt. Pomimo skomplikowanych losów, kobiety w otoczeniu Kazimierza Wielkiego nie były jedynie niemymi statystkami – potrafiły twardo upominać się o swoje prawa przed Stolicą Apostolską, trzęsąc posadami piastowskiego królestwa. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Aby dowiedzieć się więcej o intrygujących losach Zofii Holszańskiej, „tygrysicy” Agnieszki ze Śląska oraz o tym, dlaczego św. Jadwiga Śląska traktowała współżycie małżeńskie jak największą traumę, obejrzyj pełny odcinek podcastu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Niewierne żony i niekończące się wojny. Czy „ludzka sprawa” obaliła polskiego króla?
Zamiast wielkich idei – proza życia. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska rzuca nowe światło na kulisy buntu przeciwko Bolesławowi Śmiałemu. Czy to możliwe, że u fundamentów największego konfliktu w dziejach Piastów leżały… problemy małżeńskie rycerstwa i zmęczenie nieustanną walką?
Tradycyjna historia skupia się na sporze biskupa z królem. Jednak prof. Bożena Czwojdrak patrzy głębiej – tam, gdzie rodziła się realna frustracja możnych, którzy przez dwie dekady prawie nie widzieli swoich domów. Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego analizuje przekaz Wincentego Kadłubka, w którym pod warstwą legendy kryje się obraz państwa wycieńczonego ambicjami władcy. Dwie dekady w siodle: Dlaczego rycerze dezerterowali? Bolesław Śmiały był władcą niezwykle aktywnym militarnie, ale jego wyprawy miały jedną zasadniczą wadę – często nie przynosiły łupów. Król angażował się w konflikty dynastyczne na Rusi i Węgrzech, by osadzać na tronach swoich krewnych i sojuszników. – Przez 20 lat Bolesław Śmiały jest prawie cały czas na jakiejś wyprawie... sojuszników nie łupimy, a musimy pamiętać, że książę nie płaci za te wyprawy poza granicami naszym rycerzom. Tych rycerzy praktycznie w ogóle nie ma w kraju – tłumaczy prof. Czwojdrak. To właśnie to zmęczenie materiału mogło być prawdziwym paliwem dla buntu. Podczas gdy król realizował wielką geopolitykę, jego rycerstwo martwiło się o swoje pozostawione bez opieki majątki. Skandal obyczajowy na dworze: Żony i szczenięta Jednym z najbardziej kontrowersyjnych fragmentów kroniki Kadłubka jest opis kary, jaką król miał wymierzyć niewiernym żonom rycerzy, którzy samowolnie opuścili wyprawę na Ruś. Według legendy, król kazał im karmić szczenięta zamiast dzieci. Choć brzmi to jak literacka fikcja, prof. Czwojdrak dostrzega w tym echa prawdziwych napięć społecznych. Żony z zarządcami muszą zarządzać tymi majątkami... pewnie tam któraś w końcu jedna, druga czy trzecia zdradziła, no bo ludzka sprawa, jak męża cały czas nie ma w domu. Coś tam być może z tą kwestią prawdy było – opowiada badaczka epoki. To właśnie w obronie tych kobiet (i karanych surowo rycerzy) miał wystąpić biskup Stanisław, co doprowadziło do eskalacji konfliktu. Zdrada czy bunt? Co naprawdę oznaczało słowo „traditor” Kluczem do zrozumienia upadku Bolesława jest słynne oskarżenie o zdradę. Prof. Czwojdrak wyjaśnia, że w XI wieku pojęcie to było znacznie szersze niż dzisiaj. Nie musiało oznaczać spiskowania z obcym wywiadem – wystarczyło wypowiedzenie posłuszeństwa. Bez względu na to, jak będziemy to słowo tłumaczyć: zdrada, bunt, sprzeniewierzenie... każda forma wystąpienia przeciwko władcy jest zdradą. W tamtym czasie każdy poddany składał przysięgę radności władcy – mówi prof. Bożena Czwojdrak. Błąd Bolesława polegał na tym, że zamiast ukarać politycznego lidera buntu – prawdopodobnie palatyna Sieciecha – uderzył w biskupa, który był „pomazańcem”. To dało opozycji idealne narzędzie do usunięcia króla z tronu pod pretekstem obrony moralności i Kościoła. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.