Twórczyni „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego”: Dla sąsiadów jestem miłą panią z parteru
W pewnym momencie moje ciało stało się przedłużeniem komputera, właściwie zapomniałam, że je w ogóle mam. Myślę, że dlatego tak późno odkryłam swoją transpłciowość – mówi dr Maria Jadwiga Minakowska, filozofka, genealożka, transpłciowa aktywistka i twórczyni „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego”.
Maria Jadwiga Minakowska (ur. 13 czerwca 1972 w Olsztynie) – polska filozofka, genealożka i demografka historyczna, doktor nauk humanistycznych oraz twórczyni dużych baz genealogicznych. Znana przede wszystkim jako twórczyni projektów genealogicznych Wielka Genealogia Minakowskiej oraz Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego, które gromadzą dane o setkach tysięcy osób powiązanych z elitami historycznymi Polski i Europy Środkowej. Publikuje prace z zakresu genealogii, demografii historycznej i analizy sieci społecznych. W 2024 r. ogłosiła tranzycję płciową i przyjęła imię Maria Jadwiga; wcześniej znana była jako Marek Jerzy Minakowski. Angażuje się również w działalność publiczną i społeczną, m.in. w dyskusje dotyczące miejsca osób transpłciowych w Kościele katolickim oraz w życiu publicznym. Bała się pani transpłciowego coming outu? Bałam się. Ale szybko zrozumiałam, że ten mój strach to papierowy tygrys, który się przewrócił, gdy mocniej tupnęłam nogą. Spodziewałam się zderzenia ze ścianą, a okazało się, że jestem jak czołg, który wjechał w makietę zamku. Pani pozycja naukowa? Nie ucierpiała ani trochę. Znajomi na konferencjach naukowych przyjmują mnie zupełnie normalnie, na zasadzie: „cóż, przyjeżdżał kolega, teraz przyjeżdża koleżanka”. Biznes? Jest pani m.in. twórczynią Wielkiej Genealogii Minakowskiej i serwisu Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego. Użytkownicy moich baz genealogicznych nie zrezygnowali z abonamentu tylko dlatego, że na stronie internetowej kiedyś było napisane „Wielka Genealogia Minakowskiego”, a teraz jest „Minakowskiej”. Z tranzycją też poszło łatwo? Łatwiej niż myślałam. Tempo było błyskawiczne, od dnia coming outu do zakończenia tranzycji minęło 14 miesięcy, ale w takich sprawach działam szybko, magisterkę zrobiłam w zaledwie trzy lata. Pani rodzice nie żyją, więc nie musiała pani robić upokarzającej procedury pozywania rodziców o błędne ustalenie płci, której jeszcze do niedawana wymagało polskie prawo. Zastanawiała się pani, jak by zareagowali? Od dziecka byłam inna niż większość rówieśników, więc rodzice byli przyzwyczajeni do moich „dziwactw”. Odpowiadali na nie akceptującym dystansem, więc jestem przekonana, że by mnie nie odrzucili. Mama pewnie by powiedziała, że już wcześniej coś przeczuwała. Tata skomentowałby jednym słowem: „aha…”. Siostra? Choć jest zaangażowaną katoliczką, w pełni mnie akceptuje. Większość znajomych też. Mieszkam teraz w Tarnowie, więc w jednym z tamtejszych klubów zrobiłam dla nich z okazji zakończenia tranzycji imprezę. Nazwałam ją „chrzcinami”, bo zmieniałam swoje imię. Anna Grodzka przysłała osobiste życzenia i skomponowaną przez siebie muzykę. Było też rytualne przechodzenie przez bramę z kwiatów. Tarnów nie jest najbardziej progresywnym miastem w Polsce… To stolica najbardziej katolickiej diecezji w Polsce, z najwyższym odsetkiem praktyk religijnych i frekwencji na katechezie. Ale czuję się w nim świetnie. Dla sąsiadów jestem po prostu miłą panią z parteru, która mówi dzień dobry i przyjmuje księdza po kolędzie. A że wcześniej była łysym facetem z długą brodą? Dla większości to chyba bez znaczenia. Nie miała pani negatywnych reakcji? Gdy jeszcze wyglądałam jak mężczyzna, ale już pomalowałam sobie brodę na różowo, usłyszałam na ulicy „pedał”. Teraz, po tranzycji, to się już nie zdarza. Kilka osób zaczęło udawać, że mnie nie zna, ale nigdy nie mieli odwagi nic powiedzieć. Sporo ludzi, zwłaszcza młodych, podchodzi i gratuluje albo dziękuje. Generalnie czuję się tu u siebie. Nie chce pani robić rewolucji obyczajowej? To nie w moim stylu. Jestem konserwatystką. Jako genealożka i badaczka społeczna gromadziłam dane o setkach tysięcy ludzi z różnych epok, od średniowiecza do współczesności. To uczy pewnej pokory i powściągliwości. Wiem, że społeczeństwo ma swoje reguły i zależności i nie mam zamiaru z tym walczyć. A jednak została pani transpłciową aktywistką. Bo wierzę, że tkwiąc na konserwatywnych pozycjach mam do spełnienia misję. Przyświecają mi słowa „Traktatu moralnego” Czesława Miłosza: „Lawina bieg od tego zmienia / po jakich toczy się kamieniach”. Nie walczę z mechanizmami społecznymi, lecz próbuję je wykorzystać w celu normalizacji transpłciowości. A że jestem doktorem filozofii, w dodatku po wieloletniej psychoterapii, to mam narzędzia, żeby to nazwać i opisać. Pozostając w terminologii nauk społecznych, pani tranzycja wiąże się ze spektakularną deklasacją. Dla ludzi patrzących z zewnątrz wcześniej była pani heteroseksualnym mężczyzną, cenionym naukowcem z Krakowa. Teraz funkcjonuje pani jako transpłciową kobietą. Używając języka francuskiego socjologa Pierre'a Bourdieu, miałam na tyle dużo kapitału kulturowego i społecznego, że mogłam sobie na taką „deklasację” pozwolić. Cena, jaką zapłaciłam za tranzycję, jest w sumie niewielka – trochę negatywnych komentarzy w internecie plus utrata kilku facebookowych znajomych. Wiem jednak, że nie każdy ma ten przywilej. W Polsce są transpłciowi nastolatkowie, których rodzice wyrzucają z domu, bo uważają, że przynoszą hańbę rodzinie. Nie stać ich na tranzycję, a czasem nawet na mieszkanie. W jakimś sensie czuję się odpowiedzialna także za nich, stąd mój aktywizm. Jako dr Marek Jerzy Minakowski, znany genealog, a także twórca i marszałek Stowarzyszenia Potomków Sejmu Wielkiego, była pani raczej bohaterką prawej strony politycznej. W 2016 r. „Polityka” napisała nawet, że jestem jednym z głównych architektów polityki historycznej Prawa i Sprawiedliwości. W rzeczywistości zawsze uważałam, że bliżej mi do ideowego centrum. Skąd w takim razie podejrzenie o związki z prawicą? W 2006 r. w stworzonej przez siebie internetowej „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego” opublikowałam genealogię braci Kaczyńskich. Trafił na nią dziennikarz TVN24 i zrobił ze mną wywiad. A że miał wyczucie newsa, to w tytule napisał, że Lech Kaczyński pochodzi od Bolesława Krzywoustego. To była prawda? Pewnie lekko podkoloryzowana, ale na podstawie moich ustaleń rzeczywiście dało się taką tezę postawić. Nagle najważniejsze polskie media zaczęły publikować sensacyjne artykuły pod hasłem: „Kaczyńscy wywodzą się od Mieszka I”. O sprawie napisała także prasa zagraniczna, m.in. ukraińska i niemiecka. Dzięki TVN24 z faktu naukowego, znanego jedynie niewielkiemu gronu specjalistów, zrobiła się sensacja na całą Polskę. Jak to pani przyjęła? Z satysfakcją. Od lat starałam się upowszechniać wiedzę na temat ciągłości między światem I Rzeczypospolitej a współczesnością. I nagle ta wiedza trafiła pod strzechy! Przy okazji stałam się wtedy osobą publiczną, wywiady ze mną zrobił i Robert Mazurek z „Rzeczpospolitej” i Joanna Lichocka, wtedy jeszcze dziennikarka „Gazety Polskiej”. Te znajomości przetrwały? Moje kontakty z przedstawicielami prawej strony nadal są na ogół poprawne. Joanna Lichocka w jednym z wywiadów nazwała mnie niedawno „panią Marią”, historyk prof. Andrzej Nowak na konferencji naukowej przepuszczał mnie w drzwiach, a z Magdaleną Gawin, byłą wiceminister kultury w rządach Beaty Szydło i Mateusza Morawieckiego, przeszłyśmy na „ty” i dziś jestem dla niej Marysią. Są tacy, którzy się odwrócili? Dwie znane prawicowe dziennikarki zaczęły mnie publicznie hejtować w internecie. Jedna z nich pod moim zdjęciem, na których mam różowe włosy i sukienkę, napisała, że to obrzydlistwo. Druga – że dla niej zawsze pozostanę mężczyzną. A jeden z prawicowych publicystów wyrzucił mnie na Facebooku ze znajomych. To chyba wszystko. Pani sama kiedyś była dziennikarką. Tworzyłam w Polsce początki dziennikarstwa internetowego, od 1997 r. pracowałam w Onecie, wkrótce zostałam szefową tamtejszej redakcji gospodarczej. Byłam jedną z nielicznych osób, która łączyła umiejętności ścisłe i humanistyczne. Z jednej strony miałam bowiem na koncie doktorat łączący historię i logikę i seminarium u prof. Ryszarda Legutki na Uniwersytecie Jagiellońskim, z drugiej - błyskawicznie się uczyłam kodów programowania. A genealogia? Jak się zaczęła ta przygoda? Od digitalizacji starych herbarzy. Chodziło o to, żeby zamiast kartkować opasłe tomy, można było wszystko znaleźć w internecie. Z czasem przerodziło się to w zainteresowania naukowe, zaczęłam się zajmować genealogią elit Rzeczypospolitej od X do XXI w. Wygłaszałam referaty na sympozjach w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk, miałam odczyty w Polskim Towarzystwie Heraldycznym, opowiadałem o tym nawet w litewskim Sejmie. W 2011 r. odeszłam z Onetu i zajęłam się własną działalnością genealogiczną, naukowo afliliując się przy środowisku demografów historycznych działających w zespole przy Polskiej Akademii Nauk. Demografia historyczna? Co to za dziedzina nauki? Dość wąska, można by powiedzieć elitarna. Przyglądamy się temu, jak liczne były przed wiekami rodziny, w jakim wieku ludzie brali ślub, jak na ich długość życia wpływały epidemie czy wojny. W czasopiśmie naukowym „Przeszłość demograficzna Polski” publikowałam artykuły m.in. na podstawie analizy prawie pół miliona nekrologów opublikowanych w sześciu największych polskich gazetach od połowy XIX w. Zbadałam też wszystkie akty urodzenia krakowskich Żydów w XIX wieku. Uwielbiam pracę z danymi i rekonstruowanie na ich podstawie pajęczyny powiązań społecznych. Benedyktyńska praca… Długo nie rozumiałam, jak to się dzieje, że tak łatwo wpadam w wieloletnie, gigantyczne projekty, do których inni nie mają cierpliwości. W 2024 r., niemal równolegle z opinią o transpłciowości dostałam diagnozę autyzmu. Wcześniej nie podejrzewałam, że jestem w spektrum, bo od zawsze byłam wysokofunkcjonująca, przyjęto mnie do Mensy, a w wieku 26 lat obroniłam doktorat. Żeby napisać pracę poświęconą logice formalnej przed Arystotelesem nauczyłam się starożytnej greki i przeczytałam w oryginale Homera, Herodota i całego Platona. Myślę, że spektrum autyzmu bardzo mi w tym pomogło. A jak spektrum autyzmu przekłada się na pani pracę genealogiczną? Genealogia wymaga żmudnej i długotrwałej pracy, a czasem także specyficznych umiejętności, które dla wielu wydają się mało sensowne i jeszcze mniej ciekawe. Żeby badać księgi metrykalne krakowskich Żydów musiałam się nauczyć odręcznego pisma niemieckiego z XIX wieku. Spektrum autyzmu rzutuje też na moje podejście metodologiczne. Badam ludzi jak entomolog mrówki, wyciągając wnioski odnośnie całego „mrowiska”. To na swój sposób fascynujące, bo pozwala się przyglądać mechanizmom, z których sami uczestnicy zapewne nie zdawali sobie sprawy. Mrówka nie wie, dlaczego podążą w mrowisku taką, a nie inną drogą, a przecież nie ma w tej jej trasie przypadku. Dzięki prof. Tomaszowi Zareckiemu, socjologowi z Uniwersytetu Warszawskiego, z którym współpracuję, zaraziłam się teorią kapitału społecznego Pierre’a Bourdieu, którego już wspominałam. Dzięki niej możemy wyjaśniać, jak dawniej przebiegało i na czym polegało dziedziczenie pozycji społecznej. W pani przypadku spektrum autyzmu okazało się supermocą? W pewnym sensie tak. Wielu znajomych trochę z podziwem, a trochę z ironią, mówiło, że przepisuję do komputera „książki telefoniczne” sprzed wieków, a później umiem wyciągnąć z tego naukowe wnioski. Jednocześnie ta moja „supermoc” stała się dla mnie przekleństwem. Dlaczego? W pewnym momencie moje ciało stało się przedłużeniem komputera. Właściwie zapomniałam, że je w ogóle mam i że ma ono swoje potrzeby. Myślę, że właśnie dlatego tak późno odkryłam swoją transpłciowość. Wydaje mi się, że osobom w spektrum łatwiej jest ignorować dysforię płciową, bo od dzieciństwa funkcjonujemy trochę na marginesie. W dzieciństwie rówieśnicy nie chcą się z nami bawić w piaskownicy, a w dorosłym życiu otoczenie traktuje nas jak dziwaków. Dzięki temu, a właściwie przez to nauczyłam się skutecznie ignorować swoje emocje, zresztą do dziś nie umiem ich dobrze rozpoznawać i nazywać. Jak to się przejawia? Uświadamiam sobie, że jestem smutna lub wzruszona dopiero wtedy, gdy czuję łzy na policzkach. Wiem że jestem napięta, kiedy czuję drżenie mięśni. To się teraz powoli zmienia, po wieloletniej terapii i diagnozach. Co ciekawe, ja też się zmieniam. Zawsze byłam odludkiem, w młodości chciałam nawet zostać eremitą. Szczerze mówiąc nie miałabym wtedy nic przeciwko temu, żeby ktoś mnie zamurował w klasztornej celi i raz dziennie podawał przez okienko jedzenie. Teraz udzielam się w mediach i działam aktywistycznie. Do tego stopnia, że z powodu dużej liczby odsłon na moim profilu Facebook zaczął się ze mną dzielić wpływami z reklam. Zarobiłam już 227 dolarów! Jak się pani czuje w tym nowym wydaniu? Zaskakująco dobrze. Z przyjemnością odnajduję się jako transpłciowa influenserka, którą ku swojemu zaskoczeniu zostałam. Przy okazji stałam się osobą bardzo towarzyską i społecznie aktywną. Trochę się tylko boję, że ten aktywizm to kolejna królicza nora, w którą wpadłam. I że wyjdę z niej dopiero wtedy, gdy w Polsce już wszyscy się znudzą osobami trans, powiedzą, że właściwie nie ma się już o co spierać i nas zaakceptują. Rozmawiał Marcin Dzierżanowski
Dlaczego Jagiellonowie wymarli tak szybko? Tajemnice królewskiego rodu
Dynastia, która stworzyła jedno z największych państw Europy, zniknęła zaskakująco szybko. Jeszcze w XVI wieku Jagiellonowie rządzili rozległymi terytoriami od Bałtyku po Dunaj – a potem nagle zabrakło następców. Czy o ich końcu zdecydował przypadek, biologia, czy może polityczne wybory? Posłuchaj nowego odcinka podcastu National Geographic Polska, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o końcu wielkiej dynastii.
Spis treści: Od potęgi do kryzysu sukcesji Biologia, polityka, przypadek Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Kiedy Kazimierz Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka doczekali się licznego potomstwa, wydawało się, że przyszłość dynastii Jagiellonów jest więcej niż bezpieczna. Para królewska miała aż trzynaścioro dzieci – wśród nich przyszłych władców, duchownych i świętego. Od potęgi do kryzysu sukcesji – Można było odnieść wrażenie, że Jagiellonowie „zabezpieczyli się na pokolenia” – a sam Kazimierz Jagiellończyk mógł odchodzić spokojny o los tronu – opowiada prof. Bożena Czwojdrak, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, w rozmowie z Łukaszem Załuskim. – Rzeczywistość okazała się jednak znacznie bardziej skomplikowana. Choć synowie Kazimierza obejmowali trony w Polsce, Czechach i na Węgrzech, kolejne pokolenia nie były już tak liczne ani tak trwałe – tłumaczy badaczka epoki. Część potomków nie doczekała się dzieci, inni umierali młodo, a jeszcze inni wybierali drogę kariery kościelnej zamiast zakładania rodzin. W efekcie dynastia, która wydawała się niemal „nieśmiertelna”, zaczęła się kurczyć. Biologia, polityka, przypadek W rozmowie w podcaście National Geographic Polska prof. Czwojdrak zwraca uwagę, że nie ma jednej prostej odpowiedzi na pytanie o wymarcie Jagiellonów. Na ich los złożyło się kilka czynników: późne małżeństwa, niewielka liczba potomków w kolejnych pokoleniach, a także realia polityczne, które nie zawsze sprzyjały stabilnej sukcesji. Nie bez znaczenia był również zwykły przypadek – coś, czego dynastie nie są w stanie kontrolować. Symbolicznym końcem dynastii była śmierć Zygmunta II Augusta w 1572 roku. Król nie pozostawił legalnego następcy, co doprowadziło do bezprecedensowej sytuacji w historii Polski – wolnej elekcji. To właśnie wtedy zakończyła się epoka Jagiellonów, a Rzeczpospolita weszła w nowy etap swoich dziejów. Posłuchaj całej rozmowy o Jagiellonach Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Nie tylko Słowianie. Kto żył nad Wisłą przed nastaniem państwa Piastów?
Słowianie byli tylko jednym z ludów, które przed nastaniem państwa piastowskiego zasiedlały obecne ziemie Polski. Dowiadujemy się o nich nie tylko z badań archeologicznych, ale też ze źródeł historycznych, ale dopiero od około I wieku naszej ery. O tym, kto mieszkał wówczas nad Wisłą opowiada w naszym wideopodcaście dr Michael Morys-Twarowski.
Archeolodzy często zaprzątają sobie głowę pytaniem, o początki określonej kultury lub genezę danego ludu. To temat trudny, bo wymaga interdyscyplinarnych badań. Czy możliwe jest na przykład wskazanie kolebki Słowian? Zagadka pochodzenia Słowian Co działo się na obecnych terenach Polski w pierwszym tysiącleciu, ale jeszcze przed nastaniem państwa Mieszka I w drugiej połowie X wieku? Czy obszar ten aż do pojawienia się Słowian, mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia, był zupełnie pusty i nikt tutaj nie mieszkał? A może wręcz przeciwnie – teren ten zasiedlała mozaika ludów? Ten temat jest słabo znany w powszechnej świadomości, ale archeolodzy prowadzą liczne badania dotyczące tego, co działo się w pierwszych wiekach naszej ery miedzy Wisłą a Odrą. Również historycy wiedzą o tym epizodzie w dziejach obecnych ziem polskich coraz więcej. O przeszłości z perspekywy historyka, a nie archeologa Informacje historyczne na temat pierwszych Słowian i innych ludów na naszych ziemiach zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Morys-Twarowski jest doktorem historii, prawnikiem i amerykanistą. Ukończył Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Napisał kilka popularnonaukowych książek, m.in. „Polskie imperium” i „Dzieje księstwa cieszyńskiego” oraz ponad 100 artykułów popularnonaukowych. Nasz gość zastrzega, że zajmuje się w najnowszej książce historią Polski w znaczeniu geograficznym i w granicach, jakie nasz kraj zajmuje od 1945 roku. – To nie jest tak, że historia Polski zaczyna się w I czy w II wieku – zastrzega dr Morys-Twarowski. W jego ocenie do tej pory historycy jak ognia unikali tego tematu. Na rynku natomiast dostępne są opracowania przygotowane przez archeologów. W jego ocenie nie zawsze coś, o czym napisali starożytni historycy znajduje odzwierciedlenie w źródłach archeologicznych. Dlatego też można zaufać dawnym skrybom, ale z pewnym krytycyzmem. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Słowianie to tylko jeden z ludów mieszkających kiedyś nad Wisłą W szkołach dowiadujemy się o tym, co działo się na tych terenach mniej więcej od połowy X wieku: chrztu Polski i rządów Mieszka I. – Gdzieś mniej więcej od 20 roku n.e. można na podstawie źródeł historycznych, oczywiście nie tak jak o kolejnym tysiącleciu, ułożyć z tego opowieść historyczną. Nie jesteśmy zdani tylko na to, co wykopią archeolodzy – uważa gość podcastu. Morys-Twarowski opowiada o wielu różnych ludach, plemionach, które zamieszkiwały w pierwszych wiekach naszej ery ziemie polskie, ich historii i o ich językach. Dowiadujemy się o nich dzięki rzymskim historykom. Co wiemy o Lugiach i Gotach? Co ci Germanie robili na polskich ziemiach? I dlaczego mieliśmy wówczas na swoich terytoriach... jaskiniowców? Kiedy i skąd pojawili się Słowianie? Nasz gość opowiada też o postaciach na wpół legendarnych, takich jak Krak czy Wanda. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wybory 1990 wyznaczyły nowy kierunek. Emocje społeczne sięgnęły wówczas zenitu
Wybory 1990, czyli pierwsze powszechne wybory prezydenckie w III RP, stanowią absolutny fundament naszego kraju. Nie były one jedynie procedurą wyłonienia głowy państwa, a raczej plebiscytem nad kształtem nowej Polski. To w trakcie tej brutalnej kampanii zdefiniowały się podziały, które na kolejne trzy dekady zarysowały mapę polityczną kraju. To wtedy pojęcie Solidarności jako monolitu odeszło do przeszłości, a Polska po raz pierwszy zasmakowała nowoczesnego populizmu.
Spis treści: Kraj na rozdrożu Jak wybrać nowego prezydenta? Kandydaci w wyborach 1990 Listopadowy szok Rok 1990 to w polskiej historii granica epok – moment metaforycznego pęknięcia, kiedy „stare” jeszcze nie do końca umarło, a „nowe” rodziło się w bólach i chaosie, któremu towarzyszyły ogromne emocje społeczne. O ile rok 1989 był czasem wielkiej euforii, to następny przyniósł twarde lądowanie. Polacy zrozumieli, że wolność ma swoją cenę, a bohaterowie są ludźmi z krwi i kości, trawionym przez ambicje, lęki i wzajemne animozje. Kraj na rozdrożu U progu 1990 roku Polska była „wielkim placem budowy” i jednocześnie – ruiną starego systemu. W sklepach zaczynały pojawiać się towary, ale ceny szalały. Ulicami jeździły jeszcze nysy i żuki, ale obok nich parkowały już pierwsze samochody sprowadzane z zachodu. W powietrzu czuć było zapach zmian, ale i narastającego strachu. Prezydent z kontraktu Polityczny układ sił w 1990 roku był bezpośrednią konsekwencją kompromisu zawartego przy Okrągłym Stole wiosną 1989 roku. Tamte ustalenia, choć historyczne i przełomowe, zakładały ewolucyjne dochodzenie do demokracji. Opozycja solidarnościowa zgodziła się na pewien podział władzy, który miał gwarantować bezpieczeństwo komunistom i uspokoić Moskwę. Urząd prezydenta został przywrócony i skrojony specjalnie pod generała Wojciecha Jaruzelskiego. Głowa państwa miała być gwarantem ciągłości sojuszy i kontroli nad resortami siłowymi – wojskiem i milicją. 19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Jaruzelskiego na to stanowisko. Wybór ten był de facto wymuszony racją stanu i obawą przed radziecką interwencją, jednak w oczach społeczeństwa prezydent nadal pozostawał symbolem stanu wojennego. Tymczasem rozwój wydarzeń w Europie nabierał tempa, którego nikt się nie spodziewał. Jesień Narodów zmiotła komunistyczne reżimy w Europie Środkowo-Wschodniej. Mur berliński runął. W Pradze triumfował Václav Havel, a w Rumunii rozstrzelano Nicolae Ceaușescu. Na tym tle Polska, pionier zmian, nagle zaczęła wyglądać archaicznie. Mieliśmy niekomunistycznego premiera, ale w Belwederze wciąż urzędował komunistyczny generał. Rząd Tadeusza Mazowieckiego Powstały w 1989 roku rząd Tadeusza Mazowieckiego był gabinetem wielkich nadziei i oczekiwań. Premier, który opowiadał się za powolną ewolucją i unikaniem gwałtownych wstrząsów, wydawał się idealnym liderem na czas przejścia. Rząd ten podjął się zadania przebudowy gospodarki nakazowo-rozdzielczej na rynkową. Twarzą tej operacji został minister finansów Leszek Balcerowicz. Wprowadzony 1 stycznia 1990 roku „Plan Balcerowicza” był prawdziwą terapią szokową. Uwolnienie cen, walka z hiperinflacją, wprowadzenie wymienialności złotego – to wszystko były ruchy konieczne, by uratować bankrutujące państwo. Ale społeczeństwo, początkowo gotowe do wyrzeczeń, zaczęło tracić cierpliwość. Mit „zachodu” zderzył się z brutalną rzeczywistością pierwotnego kapitalizmu. Upadały wielkie zakłady przemysłowe, które były bastionami „Solidarności”. Bezrobocie, zjawisko w PRL oficjalnie nieznane, zaczęło lawinowo rosnąć. Ludzie tracili grunt pod nogami. W tej atmosferze filozofia rządu, oparta na haśle „siła spokoju” i apelach o cierpliwość, zaczęła być odbierana jako arogancja i oderwanie od życia zwykłego człowieka. Wojna na górze Gdy w Warszawie rząd Mazowieckiego reformował państwo, w Gdańsku narastała frustracja. Lech Wałęsa, niekwestionowany lider ruchu, został poza głównym nurtem decyzyjnym. W swojej siedzibie w Gdańsku przyjmował zagraniczne delegacje, ale realna władza była w rękach jego niedawnych doradców – Mazowieckiego, Geremka i Kuronia. Wałęsa czuł, że traci kontrolę. Widział też rosnące niezadowolenie społeczne. Zamiast pozwolić, by ten gniew obrócił się przeciwko niemu, postanowił stanąć na jego czele. Wspierany przez braci Jarosława i Lecha Kaczyńskich, sformułował doktrynę „przyspieszenia”. Hasło to było genialne w swojej prostocie. Wałęsa podnosił, że zmiany idą zbyt wolno, komuniści wciąż mają się dobrze, uwłaszczają się na majątku narodowym, a rząd jest zbyt miękki. Mówił o potrzebie „przewietrzenia Warszawy”. Tak rozpętała się „wojna na górze”. Wałęsa publicznie zaatakował rząd, twierdząc, że potrzebny jest konflikt, by oczyścić atmosferę. Środowisko skupione wokół „Gazety Wyborczej” i rządu, z Adamem Michnikiem na czele, odebrało to jako atak na rodzącą się demokrację. Michnik, niegdyś przyjaciel Wałęsy, stał się jego najostrzejszym krytykiem, ostrzegając przed populizmem i autorytaryzmem przewodniczącego. Pęknięcie stało się faktem. Obóz solidarnościowy podzielił się na dwa zwalczające się plemiona: zwolenników rządu i Wałęsy. Jak wybrać nowego prezydenta? Na początku 1990 roku, decyzja o rozpisaniu nowych wyborów nie była oczywista. Jaruzelski dopiero rozpoczynał kadencję. Jednak wywierana przez Lecha Wałęsę presja i postępujący rozkład PZPR sprawiły, że trwanie układu okrągłostołowego stało się niemożliwe. Zgodnie z pierwotnymi ustaleniami, prezydenta wybierało Zgromadzenie Narodowe. Taki tryb faworyzowałby kandydata kompromisu. Wałęsa dążył do wyborów powszechnych. Uginając się pod polityczną i społeczną presją, 21 września 1990 roku Sejm podjął uchwałę o skróceniu kadencji prezydenta i własnej. Sześć dni później znowelizowano konstytucję. Kandydaci w wyborach 1990 Wolę kandydowania wyraziło 16 osób. Do walki o najwyższy urząd ostatecznie stanęło 6 kandydatów, z których każdy reprezentował inną wizję Polski. Lech Wałęsa Wałęsa dysponował silnym zapleczem, na które składało się Porozumienie Centrum, NSZZ „Solidarność”, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe i Kongres Liberalno-Demokratyczny. Prowadził głośną i agresywną kampanię, w której odgrywał rolę trybuna ludowego. Spotykał się z tłumami na wiecach, używał prostego, dosadnego języka, pełnego bon motów. Jego głównym atutem była wiarygodność historyczna – to on „przeskoczył przez płot” i obalił komunizm. Teraz obiecywał dokończenie rewolucji. Tadeusz Mazowiecki Mazowieckiego popierał Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna i Forum Prawicy Demokratycznej. Spokojny, powolny, zawsze ubrany w garnitur polityk z charakterystyczną zmęczoną twarzą był przeciwieństwem Wałęsy. Jego sztabowcy uznali, że w czasach chaosu ludzie pragną stabilizacji. Hasło „Siła spokoju” miało być odpowiedzią na wałęsowską agresję. Premier odwoływał się do odpowiedzialności. Mówił o konieczności kontynuowania reform, budowaniu państwa prawa i powrocie do Europy. Unikał populizmu, nie obiecywał gruszek na wierzbie. Stanisław Tymiński Za Tymińskim nie stały żadne znaczące struktury partyjne. Początkowo wspierany przez małą Partię X, korzystał z pomocy spontanicznych wolontariuszy, ale też, jak podejrzewano, nieformalnych struktur byłych służb specjalnych, które widziały w nim narzędzie chaosu. Był dosłownie postacią znikąd. Emigrant, który wyjechał z Polski w latach 60., zrobił rzekomą karierę biznesową w Kanadzie i Peru. W kraju szarym i biednym jawił się jako człowiek sukcesu – ucieleśnienie amerykańskiego snu. Tymiński był prekursorem antyestablishmentowego populizmu. Nie atakował komunizmu ani nie bronił reform. Celował „układ”. Mówił, że Polska jest rozkradana, że rządzący zdradzili naród. Pozostali kandydaci Jak się okazało, pozostała trójka stanowiła zaledwie tło dla gigantów. Włodzimierz Cimoszewicz (SdRP). Reprezentant lewicy. Jego zadaniem nie było zwycięstwo, a zapewnienie przetrwania formacji. Miał pokazać ludzką twarz lewicy. Roman Bartoszcze (PSL). Jedyny kandydat reprezentujący wieś, która czuła się zagrożona importem żywności i brakiem protekcjonizmu państwa. Leszek Moczulski (KPN): Weteran walki o niepodległość, radykał. Jego antyrosyjska i antykomunistyczna retoryka, choć szlachetna, wydawała się w 1990 roku anachroniczna. Moczulski mówił językiem II RP, podczas gdy Polacy chcieli słuchać o nowoczesności. Listopadowy szok 25 listopada 1990 roku, dzień wyborów, przyniósł szokujące wyniki. Do ostatniej chwili sondaże dawały Mazowieckiemu drugie miejsce lub wieszczyły mu zwycięstwo. Tymczasem premier nie zakwalifikował się nawet do drugiej tury. W głosowaniu uczestniczyło 60,6% uprawnionych (16,7 mln obywateli). Wałęsa uzyskał 39,96% poparcia, zdobywając 6 569 889 głosów. Tymiński zdobył 3 797 605 głosów, co przełożyło się na 23,1% poparcia. Pospolite ruszenie w obronie rozsądku Okres między 25 listopada a 9 grudnia 1990 roku był jednym z najdziwniejszych w historii III RP. W obliczu zagrożenia, że prezydentem Polski zostanie nieobliczalny Tymiński, nastąpiła bezprecedensowa konsolidacja elit postsolidarnościowych. „Wojna na górze” dobiegła końca. Obóz Mazowieckiego zachował się odpowiedzialnie, wzywając do głosowania na Wałęsę. Wszyscy jednym głosem ostrzegali przed nieobliczalnym Tymińskim. 9 grudnia 1990 roku Polacy ponownie poszli do urn. Lech Wałęsa uzyskał 10 622 696 głosów (74,25%), natomiast Stanisław Tymiński – 3 683 098 (25,75%). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Szlachta w Rzeczypospolitej stanowiła ewenement. Ale nie była zamkniętym klubem
Szlachta w Rzeczypospolitej była liczniejsza niż w większości krajów Europy. W niektórych rejonach stanowiła nawet kilkadziesiąt procent całej populacji. Skąd wzięła się ta wyjątkowa struktura społeczna? Odpowiedź kryje się w historii przywilejów i nobilitacji.
Wszyscy zapewne znacie przysłowie: „Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie”. Odzwierciedla ono zasadę równości całego stanu szlacheckiego, bez względu od posiadany majątek czy piastowane stanowisko. Bogaty czy biedny, wpływowy czy mniej znaczący – każdy Sarmata miał taką samą pozycję wśród przedstawicieli swojego stanu. Jan Szczęsny Herburt podczas sejmiku w Wiszni w 1584 roku podkreślał wyjątkowość polskiej szlachty jako coś unikatowego, ponieważ w żadnym innym kraju nie miała ona tak licznego i równego w prawach przedstawicielstwa. Ile było szlachty w dawnej Polsce? Jeśli przełożyć tę zasadę na czasy współczesne, można dostrzec analogię do idei równości obywateli wobec prawa – niezależnie od ich statusu materialnego czy zawodowego. We współczesnym społeczeństwie mówimy o politycznej równości obywateli, ponieważ każdy, bez względu na to, czy jest zamożny, czy żyje w biedzie, ma prawo głosu w wyborach. Niemniej muszę zaprzestać dalszego porównywania, aby uniknąć zarzutu o prezentyzm. Stan szlachecki w Rzeczypospolitej nie obejmował całego społeczeństwa, lecz tylko jego mały wycinek. Przyjmuje się, że szlachta w XVI wieku stanowiła średnio 6–8 procent ludności, choć ta liczba nie oddaje pełnego zróżnicowania w poszczególnych regionach państwa. Na przykład w województwie krakowskim w 1662 roku szlachta stanowiła jedynie 1,66 procent ludności, a w Wielkopolsce w latach siedemdziesiątych XVII wieku – 3,4 procent. W północnych województwach, takich jak pomorskie i chełmińskie, szlachta liczyła odpowiednio 6,7 i 7,9 procent mieszkańców. Jej udział był wyższy w zachodnich i centralnych częściach kraju, szczególnie na Mazowszu: w XVII wieku wynosił około 25 procent. Jeszcze większy odsetek odnotowano na ziemi wiskiej oraz łomżyńskiej, gdzie szlachta stanowiła aż 45–47 procent społeczeństwa. Te dane ukazują wyjątkowy, nieporównywalnie wyższy udział szlachty w społeczeństwie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w porównaniu z innymi krajami europejskimi, w których szlachta stanowiła mniej więcej 1 procent populacji. Zbliżony odsetek można było zauważyć jedynie na Węgrzech (4,5 procent w XVI wieku) oraz w Hiszpanii (4,6 procent pod koniec XVIII wieku). Od kiedy szlachta jest szlachtą? Elitę ziemską zaczęto nazywać szlachtą w XVI wieku – wcześniej określano ją mianem rycerstwa. Uprzywilejowanie tej grupy wynikało z posiadania ziemi, którą już od XI wieku nadawano rodom rycerskim w zamian za ich zasługi albo obowiązek służby wojskowej na rzecz władcy. Jak pisał w połowie XVII wieku Szymon Starowolski, duchowny i polihistor: „Szlachectwo jest od zacności rzeczone, to jest, od cnoty i dzielności przodków naszych […].” Z czasem szlachta zyskiwała kolejne przywileje, takie jak własne sądownictwo, nietykalność osobistą do czasu zakończenia procesu oraz udział w obradach sejmików i sejmu, w trakcie których decydowano o podatkach i ustanawiano nowe prawa. Szlachectwo zostało zdefiniowane na sejmie w Radomiu w 1505 roku i bazowało na dwóch kryteriach: pochodzeniu od obojga rodziców szlacheckiego stanu oraz posiadaniu ziemi. Wiązało się również z konkretnym herbem, czyli symbolem umieszczanym na tarczy, którego tradycja sięga początków XIII wieku. Wówczas polskie rycerstwo zaczęło przyjmować znaki rozpoznawcze, wykorzystywane między innymi na polu bitwy. Herb był przypisany do rodu, ale nie do pojedynczej rodziny. Rodziny pieczętujące się tym samym herbem nie musiały być spokrewnione, czasem łączyła je wyłącznie symbolika. Przykładowo herbem Topór pieczętowały się rody Tarłów, Tęczyńskich, Trepków czy Ossolińskich. Jak zostać szlachcicem? Czy istniała możliwość wejścia do stanu szlacheckiego bez spełnienia obydwu wymogów? W Rzeczypospolitej Obojga Narodów istniały trzy drogi do uzyskania szlachectwa: naturalizacja, adopcja i nobilitacja. Naturalizacja Naturalizacja (indygenat) dotyczyła osób, które posiadały szlachectwo i herb, lecz pochodziły z zagranicy i nie były obywatelami Rzeczypospolitej. Przykładem nadania indygenatu jest sarmacki kronikarz Aleksander Gwagnin, który w 1571 roku otrzymał go od króla Zygmunta Augusta za szczególne zasługi wojskowe, zwłaszcza w dziedzinie sztuki fortyfikacji. Aby nabyć ziemię w Rzeczypospolitej, cudzoziemska szlachta musiała uzyskać indygenat, ponieważ konstytucje z 1590, 1601 i 1609 roku zakazywały cudzoziemcom nabywania ziemi na terenie Rzeczypospolitej. Adopcja Adopcja, czyli włączenie do rodu heraldycznego, niekiedy wiązała się z wkupieniem się do zubożałej rodziny herbowej. Najbardziej znanym i wyjątkowym aktem adopcji heraldycznej był proces zapoczątkowany po unii horodelskiej w 1413 roku. Wówczas czterdzieści siedem polskich rodów szlacheckich przyjęło litewskich bojarów do swoich herbów, co oznaczało nie tylko symboliczną integrację elit, lecz także masowe rozszerzenie systemu heraldycznego na nową warstwę społeczną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z początku przywileje objęły wyłącznie do bojarów katolickich z Litwy właściwej – wykluczono więc ruskich i niekatolickich przedstawicieli litewskiej elity. Dopiero przywilej Władysława Jagiełły z 1434 roku umożliwił uzyskanie polskich herbów także bojarom ruskiego pochodzenia, niezależnie od ich wyznania. Warto zaznaczyć, że to rozszerzenie dotyczyło jedynie Rusinów z Litwy właściwej. Szlachta spoza tego obszaru często przyjmowała natomiast polskie herby w sposób nieformalny lub tworzyła własne znaki, które z czasem uznano za herby. Ta heraldyczna samowolka została formalnie zakazana w 1616 roku. Nobilitacja Najpowszechniejszą formą uszlachetniania była nobilitacja. Przyznawana za szczególne zasługi na rzecz państwa, przez wiele lat stanowiła przywilej królewski. Od 1601 roku każda taka decyzja wymagała rekomendacji senatu i sejmu, a w przypadku wojskowych – także zgody hetmana. Nobilitacje najczęściej przyznawano za odwagę i zasługi na polu bitwy. Aby zapewnić jawność tego procesu, każda nominacja musiała zostać ogłoszona w konstytucji, co miało przeciwdziałać nieoficjalnym nadaniom. Nobilitacja mogła przybierać dwie formy: uszlachetnienie osobiste i dziedziczne. Uszlachetnienie osobiste oznaczało, że herb nie przechodził na potomków. Przykładem takiej nobilitacji jest przywilej nadany przez Zygmunta I Starego w 1523 roku, umożliwiający profesorom Uniwersytetu Krakowskiego uzyskanie szlachectwa po dwudziestu latach pracy na uczelni. Przywilej ten często nie był jednak respektowany, wiele zależało więc od osobistych starań akademików, zwłaszcza jeśli pochodzili z nieformalnych związków. Jednym z takich przypadków jest Stanisław Sokołowski, wybitny wykładowca retoryki, zasłużony kaznodzieja i spowiednik króla Stefana Batorego. Urodzony poza małżeństwem, początkowo nie miał praw szlacheckich. Legalizację swojego pochodzenia otrzymał od Zygmunta Augusta w 1570 roku, a nobilitację – rok później. Władza królewska w tym zakresie również została ograniczona, od 1578 roku do legitymizowania nieprawych dzieci (oprócz miast królewskich) konieczna była bowiem zgoda sejmu. Uszlachetnienie dziedziczne Uszlachetnienie dziedziczne, czyli szlachectwo przechodzące na dzieci, przyznawano osobom, które szczególnie zasłużyły się na rzecz państwa. Przykładem wyjątkowej nobilitacji jest krakowski drukarz Jan Januszowski, działający w drugiej połowie XVI wieku. Za swoje wybitne osiągnięcia w dziedzinie typografii i sztuki drukarskiej, a także za zainicjowanie nowego systemu ortograficznego i stworzenie narodowego kroju pisma w 1588 roku otrzymał nobilitację od króla Zygmunta Wazy. Tytuł ten, wraz z prawem do szlachectwa, należał się zarówno samemu Januszowskiemu, jak i jego potomkom obu płci. Niestety, z powodu rodzinnej tragedii nikt nie odziedziczył przywilejów. W 1601 roku w wyniku zarazy szalejącej w Krakowie zmarli: żona drukarza, jego cztery córki i syn. Wyjątkowość tego aktu podkreśla również fakt, że dyplom nobilitacyjny Januszowskiego należy do najpiękniejszych zachowanych przykładów iluminowanych dokumentów tego rodzaju. Wielu chciało zostać szlachcicem Uzyskanie nobilitacji, czyli wejście do stanu szlacheckiego, nie było łatwe. O przyjęcie do tej grupy starało się wiele osób, co prowadziło do licznych nadużyć, w tym do uzurpacji szlacheckiego pochodzenia. Tego rodzaju przypadki były na tyle powszechne, że powstała instytucja nagany szlachectwa, czyli kwestionowania przez Trybunał Koronny i Trybunał Litewski pochodzenia osoby oskarżonej o fałszowanie szlachectwa. I tak Sarmaci zebrani na sejmiku w Sądowej Wiszni w 1633 roku wyrazili swoje niezadowolenie, że plebejusze stosują różne podstępy, takie jak fałszywe zeznania i świadectwa czy sfabrykowane dokumenty, by uzyskać dekrety potwierdzające ich rzekome szlachectwo. Uchwała sejmikowa nawoływała posłów, aby współpracowali z przedstawicielami innych województw w celu przeciwdziałania tym nadużyciom i wzmocnienia kontroli nad procesem dowodzenia szlachectwa. Jeszcze w tym samym roku uchwalono konstytucję o wywodzeniu szlachectwa, w której zapisano, że każda osoba starająca się udowodnić swoje szlachectwo powinna przedstawić odpowiednie świadectwa, dokumenty oraz autentyczne pisma i zeznania, które potwierdzą pochodzenie i prawo do majątku. To jest przedruk z książki autorstwa Artura Wiesława Wójcika pt. „Sarmatia. Czarna legenda złotego wieku”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Sroga zima przypomina o zapomnianych słowach. Śryż, okiść, szreń i morszkulce wracają do codziennego języka
Panuje popularny mit, że zamieszkujący Grenlandię innuici mają aż 50 różnych określeń na śnieg, a Polacy… tylko jedno. To nieprawda: w czasach sroższych niż aktualnie zim nasz język także dostosowywał się do panujących warunków, a mroźna zima 2026 pozwoliła przypomnieć sobie wiele ciekawych określeń, których niegdyś używano na porządku dziennym. Wiecie, czym jest śryż?
Wyjątkowo mroźna zima potrafi wydobyć z zakamarków języka słowa, których – zdawałoby się – zapomnieliśmy. Gdy za oknem mróz, na brzegach rzek i jezior pojawiają się śryż i morszkulce, a drzewa uginają się pod ciężarem okiści. Dzięki inicjatywie Towarzystwa Krajoznawczego Krajobraz wraca fascynacja dawnymi określeniami opisującymi surową przyrodę, a my przypominamy sobie, jak bogaty jest język polski. Zapomniany język zimy Kiedyś zimy były sroższe, dłuższe i bardziej surowe – inspirowały więc mieszkańców polski do tworzenia bogatego słownictwa opisującego zmrożony krajobraz. Teraz, podczas ekstremalnie niski temperatur, znowu są potrzebne. – To w większości dość stare słowa i nie jest przypadkiem, że mamy w języku polskim tyle zwrotów opisujących zimowe zjawiska. Zimy trwały u nas zwykle długo, były mroźne i śnieżne. Mamy więc bardzo dużo określeń, których po prostu zapomnieliśmy – powiedział PAP Jan Mencwel, pomysłodawca inicjatywy zestawienia polskich „zimowych” słów. Czym jest śryż i gdzie można go zaobserwować? Śryż oznacza skupisko gąbczastych bryłek lodu utworzonych z drobnych kryształków, powstających w wodzie rzecznej przy temperaturze poniżej zera. Jest początkowym etapem formowanie się pokrywy lodowej na rzekach. To zjawisko można było obserwować między innymi w styczniu na Wiśle czy Odrze – śryż unosił się na jej powierzchni, tworząc miękką, niemalże „piankową” warstwę. Okiść – zagrożenie dla drzew i symbol mroźnej zimy Okiść oznacza grubą, ciężką warstwę śniegu, która osiada na gałęziach drzew. Takie jego nagromadzenie potrafi być groźne: obciążone gałęzie łamią się, dochodzi nawet do przewracania całych drzew. Zjawisko okiści jest szczególnie niebezpieczne w lasach iglastych oraz w parkach miejskich, gdzie szkody mogą być odczuwalne zarówno dla przyrody, jak i infrastruktury. Według Instytutu Badawczego Leśnictwa, długotrwała okiść prowadzi do zmian w strukturze drzewostanów oraz zwiększonego ryzyka pożarów wiosennych z powodu uszkodzonych, wysuszonych gałęzi. Morszkulce – niezwykłe kule lodowe na polskich jeziorach i na Bałtyku Morszkulce to niemal poetyckie określenie naturalnych kuli lodowych, które formują się na brzegach zbiorników wodnych. Powstają w wyniku oddziaływania fal na wodę o temperaturze bliskiej 0°C. Każda morszkulka jest inna – niektóre mają kilka centymetrów średnicy, inne nawet kilkadziesiąt. Zjawisko to jest rzadkie, wymaga bowiem bardzo specyficznych warunków atmosferycznych, dlatego stało się inspiracją dla lokalnych legend oraz opowieści. Dawniej morszkulce opisywano w etnograficznych relacjach podróżników, dziś wracają w relacjach mieszkańców Pomorza i Mazur. Szreń, szadź i torosy – jak je rozróżnić? To nie wszystko, co język polski ma do zaoferowania w temacie zimy. Szreń to pokrywa śnieżna powstała przez częściowe rozmrożenie i ponowne zamarznięcie śniegu. Charakteryzuje się twardą, gładką powierzchnią, która pęka pod stopami jak skorupka jajka. Szadź to osad z lodu powstający przy zamarzaniu przechłodzonych kropelek wody, najczęściej na drzewach, słupach czy przewodach. Tworzy się przy bardzo niskich temperaturach i wysokiej wilgotności powietrza, pokrywając gałęzie efektownym „pierzastym” lodowym płaszczem. Torosy to z kolei widowiskowe spiętrzenia lodu na rzekach lub morzach, powstałe, gdy kawałki kry lodowej napierają na siebie i tworzą lodowe „góry”. Torosy są typowe dla wybrzeży Bałtyku w okresie silnych mrozów. Ciekawymi słowami jest także oparzelisko, czyli część torfowiska, która nie zamarza nawet podczas mrozów, sastrugi, czyli fałdy śniegu utworzone przez porywisty wiatr czy przetaina – miejsce, w którym lód uległ stopnieniu, tworząc niebezpieczną, ukrytą dziurę. Każde z tych określeń jest świadectwem bogatej tradycji i uważności obserwacji natury przez pokolenia mieszkańców Polski. Wpływ klimatu na to, jak mówimy o zimie Zmiany klimatyczne mają bezpośredni wpływ na język, jakim opisujemy świat. Badania przeprowadzone przez Instytut Języka Polskiego PAN pokazują, że w miarę jak zimy stają się łagodniejsze, część dawnych określeń wychodzi z użycia. Z drugiej strony, powrót ostrych zim prowadzi do ich renesansu. Tego typu zależności widoczne są również w innych językach słowiańskich, w których rozbudowane słownictwo dotyczące zimy świadczy o historycznym znaczeniu tego okresu. Ochrona i popularyzacja dawnych nazw zimowych zjawisk to nie tylko kwestia zachowania tradycji, ale także wzbogacania wiedzy o przyrodzie. Dzięki godnym podziwu inicjatywom popularyzatorskim unikatowe terminy – jak śryż, okiść czy morszkulce – mają szansę wrócić do aktywnego obiegu, wzbogacając język i ułatwiając opis zjawisk, z którymi mamy do czynienia podczas zimowych miesięcy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. Już 14 grudnia 1390 r. Elżbieta i Jadwiga cieszyły się wolnością. W podzięce za cudowne ocalenie nadały klasztorowi dominikanów w Łańcucie karczmę z rybnikiem w Markowej Woli. Wdzięczny Janowi z Jičina za uratowanie bliskich mu osób Władysław II Jagiełło wyraził zgodę na jego ślub z Elżbietą. Zapewne uznał jej małżeństwo z Czamborem za nieważne i zawarte pod przymusem. Innego zdania był śląski rycerz, który cały czas upominał się o swoje prawa. Pod koniec 1393 r. udał się do Krakowa, aby odzyskać żonę. Jan z Jičina przejrzał plany rywala. Nasłał na Czambora dwunastu kuszników, którzy zastrzelili go, kiedy wychodził z łaźni. Jičinskiemu nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem, ponieważ sam już w 1395 r. zakończył żywot. Wątpliwości historyków Informacje o dwóch pierwszych małżeństwach Elżbiety znane są przede wszystkim z „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Powstały one kilkadziesiąt lat po śmierci królowej. Nie wspomina o niej choćby Bartosz Paprocki w swym herbarzu „Herby rycerstwa polskiego” z końca XVI wieku. Napisał tylko, że Elżbieta „była za Granowskiego, a potem, będąc wdową, szła za Jagiełłę”. W wydanej w 1874 r. książce „Elżbieta, trzecia żona Jagiełły. Opowiadanie historyczne” historyk Klemens Kantecki zakwestionował więc przekaz kronikarza. Stwierdził, iż opowieść o Czamborze i Jičinskim mogła zostać wymyślona przez przeciwników królowej, którym chodziło „o rzucenie plamy na jej przeszłość, o zohydzenie jej w oczach potomności”. Współcześni badacze potwierdzili jednak autentyczność przekazu Długosza w oparciu o zachowane dokumenty z końca XIV wieku. Kolejne małżeństwo Po śmierci drugiego męża Elżbieta zamieszkała u swojego wuja, wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna. Tam dochodziła do siebie po dramatycznych przeżyciach ostatnich kilku lat. W niedługim czasie Spytek znalazł jej jednak odpowiedniego kandydata na kolejnego męża – owdowiałego kasztelana nakielskiego Wincentego Granowskiego. W 1397 r. doszło do ślubu pary. W kolejnych latach małżonkowie doczekali się pięciorga dzieci: Jadwigi, żony Jana z Leksandrowic, zmarłego w dzieciństwie Ottona, Elżbiety, żony księcia opolskiego Bolka V, Jana, protoplasty rodu Pileckich herbu Leliwa, Eufemii zwanej Ofką, żony Jana z Jičina, pasierba swej matki. Trzecie małżeństwo Elżbiety, chociaż trwało dłużej niż dwa poprzednie, również miało dramatyczny finał. Między 10 lipca a 9 grudnia 1410 r. Wincenty Granowski zmarł, najprawdopodobniej otruty przez swoich politycznych przeciwników. Ślub z Jagiełłą Elżbieta Granowska nie myślała zapewne o kolejnym małżeństwie po śmierci trzeciego męża, lecz życie pisze niezwykłe scenariusze. Na początku 1417 r. zapałał do niej uczuciem król Władysław II Jagiełło i postanowił poprosić ją o rękę. Ślub Granowskiej i Jagiełły odbył się 2 maja 1417 r. w Sanoku, a udzielał go arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski. Małżeństwo to wstrząsnęło dworem królewskim. Dworzanie nie mogli pojąć, jak monarcha mógł wziąć za żonę kobietę – jak to o niej pisał Długosz – „mającą już za sobą kilka małżeństw, wyczerpaną nadto wielką liczbą dzieci”. Chociaż kronikarz nazywał też Elżbietę „zwiędłą ze starości”, inni historycy wyrażali się o jej urodzie nader pochlebnie. Marcin Bielski, świadek wydobycia szczątków królowej w katedrze na Wawelu w 1586 r., pisał, że „ta białogłowa musiała być subtelna i cudna”. Bartosz Paprocki nazwał ją kobietą „pięknej urody, acz w leciach podeszłą”. Jaka była Elżbieta Granowska? Władysław Jagiełło nie zamierzał poprzestać na małżeństwie. Chciał, aby Elżbieta została koronowana na królową. W sierpniu 1417 r. w Nowym Mieście Korczynie zagroził nawet urzędnikom, że zrzeknie się tronu na rzecz swojej córki Jadwigi, jeśli nie zaakceptują jego decyzji. W międzyczasie otrzymał od papieża dyspensę, aby przestali zarzucać mu, że małżeństwo z córką matki chrzestnej to kazirodztwo. W końcu 19 listopada 1417 r. w katedrze na Wawelu Jan Rzeszowski włożył na jej głowę koronę królowej. Lecz i tak nie zmieniło to stosunku części szlachty do jej osoby. Nie brakowało opinii, że Granowska zdobyła monarchę oszustwem lub czarami. Kiedy 2 sierpnia 1419 r. w czasie podróży króla z Poznania do Środy piorun zabił dwóch przedstawicieli służby i cztery konie, doszukiwano się w tej tragedii gniewu Bożego za królewskie małżeństwo. Niechęć szlachty przeniosła się także na członków najbliższej rodziny królowej. Kanclerz i biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec odmówił opieczętowania dokumentu dającego synowi Elżbiety zwierzchnictwo nad szlachtą z Jarosławia i okolicznych terenów. Elżbieta Granowska nie miała ambicji wpływania na prowadzoną przez męża politykę, chociaż niejednokrotnie służyła mu radą. To właśnie z jej inicjatywy Jagiełło i wielki książę litewski Witold spotkali się 17 października 1418 r. z wielkim mistrzem krzyżackim Michaelem Küchmeisterem von Sternbergiem pod Wieloną. Kiedy zaś w maju 1419 r. monarcha wyruszał do Koszyc na zjazd z królem Niemiec i Węgier Zygmuntem Luksemburskim, królowa wyszła mu na spotkanie aż do Bodzentyna. Jak pisał Długosz – „słaba i chora, pomimo choroby towarzyszyła królowi w podróży przez Bliziny, Żarnów i Sulejów aż do Wolborza”. Zapewne już wówczas chorowała na gruźlicę, której objawy w kolejnych miesiącach przybrały na sile. Śmierć Elżbiety Granowskiej Trzecia żona króla Władysława II Jagiełły zmarła 12 maja 1420 r. w Krakowie. Została pochowana w kaplicy mansjonarskiej na Wawelu. Przez trzy lata nie zdołała zdobyć szacunku dworu, który nie ukrywał, że cieszy się z jej przedwczesnej śmierci. Jan Długosz tak pisał o panującej wówczas atmosferze: „Ta nowina napełniła głęboką radością dwór królewski i całe Królestwo Polskie, ponieważ wszyscy razem cieszyli się, że hańba ich i króla została zmazana i w czasie pogrzebu urządzono większą owację, niż w czasie koronacji. […] Wszyscy ubrani w bardziej odświętne szaty brali udział w uroczystościach pogrzebowych królowej, wiwatując wśród śmiechu i radości”. Chociaż niespełna dwa lata później monarcha ożenił się z księżniczką Zofią Holszańską, nie zapomniał o swojej największej miłości. Kiedy w 1430 r. potwierdzał przywileje dla kościoła parafialnego w Szubinie, domagał się w nim modlitwy za zmarłą przed dziesięcioma laty żonę. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
W centrum Warszawy znajduje się przestrzeń pełna symboli. Każdy element ma tu znaczenie
Plac Piłsudskiego w Warszawie to coś więcej niż tylko przestrzeń miejska i teren dla wydarzeń rangi państwowej. To jedno z najważniejszych miejsc pamięci – najbardziej obciążony symbolicznie obszar polskiej państwowości. Jego historia jest czymś w rodzaju archiwum politycznych dziejów państwa, w którym spisano kolejne rozdziały o kontroli, tożsamości i suwerenności. Od czasów dynastii Wettinów, przez symboliczne narzucenie dominacji rosyjskiej w XIX wieku, aż po funkcję państwową II Rzeczypospolitej, zniszczenie wojenne i rewalidację po 1989 roku, obszar ten odzwierciedla ciągłe zmagania narodu o samostanowienie.
Spis treści: Plac w sercu Osi Saskiej Od pałaców, przez gruzy, po miejsce pamięci Monumenty na placu Piłsudskiego Symboliczne domknięcie odbudowy Na przestrzeni wieków monumentalnych rozmiarów tafla betonu i granitu była świadkiem najważniejszych dziejowych wydarzeń. To właśnie tam odbywały się barokowe uczty królów z dynastii saskiej. Tam niósł się tupot butów rosyjskich sołdatów podczas zaborów. Tam w 1918 roku wybuchła euforia, a w 1944 – niemieckie ładunki, które zrównały z ziemią niemal cały Pałac Saski. 35 lat później, zgromadzony w tym miejscu milionowy tłum wstrzymał oddech, słuchając słów papieża Polaka. Plac w sercu Osi Saskiej Plac Piłsudskiego, a dokładnie – plac marsz. Józefa Piłsudskiego, znajduje się w ścisłym Śródmieściu Warszawy, stanowiąc element jednego z najśmielszych założeń urbanistycznych w historii Polski – Osi Saskiej. Na początku XVIII wieku, król August II Mocny, marząc o rezydencji na miarę Wersalu, nakreślił plan, który miał uporządkować chaotyczną zabudowę miasta. Oś Saska to linia prosta, biegnąca od Krakowskiego Przedmieścia na wschodzie, przez dziedziniec pałacowy (dzisiejszy plac), sam Pałac Saski, Ogród Saski, aż po Żelazną Bramę na zachodzie. Dzisiejszy plac, spadkobierca historycznego dziedzińca honorowego, na wschodzie otwiera się na ulicę gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, która łączy go z Krakowskim Przedmieściem. Wzdłuż niej znajdują się m.in. budynki Dowództwa Garnizonu Warszawa i Hotelu Europejskiego. Na zachodzie granicę wyznacza Ogród Saski i relikt Pałacu Saskiego – Grób Nieznanego Żołnierza. Północną pierzeję zamyka ulica Wierzbowa i nowoczesny biurowiec Metropolitan. Granicę południową wyznacza ulica Królewska, jedna z najważniejszych arterii Śródmieścia. Po drugiej stronie znajduje się charakterystyczny budynek hotelu Sofitel Warsaw Victoria. Od pałaców, przez gruzy, po miejsce pamięci Zanim plac stał się placem, był terenem rezydencjonalnym. Pierwotnie w tym miejscu wznosił się dwór Jana Andrzeja Morsztyna – poety i polityka. Jednak prawdziwa rewolucja nadeszła wraz z Sasami. August II Mocny zakupił teren i rozpoczął budowę wielkiego założenia pałacowego. W XVIII wieku plac był zamkniętym dziedzińcem, na którym tętniło życie dworskie. To właśnie tam odbywały się słynne saskie festyny, pokazy sztucznych ogni i musztry gwardii królewskiej. Wówczas plac nie był jeszcze przestrzenią publiczną w dzisiejszym rozumieniu, a raczej „przedpokojem” monarchy. Jego architektura miała onieśmielać poddanych i gości zagranicznych. Pałac Saski, wielokrotnie przebudowywany, wraz z sąsiednim rokokowym Pałacem Brühla (siedzibą ministra Henryka Brühla), stanowił jeden z najwspanialszych zespołów architektonicznych w tej części Europy. Plac demonstracji siły Upadek Rzeczypospolitej przyniósł zmianę funkcji placu. W zaborze rosyjskim stał się on placem Saskim, ale jego rola ewoluowała w kierunku militarnym. Rosjanie wykorzystywali tę ogromną przestrzeń do przeprowadzania wielkich rewii wojskowych. Tysiące żołnierzy carskich maszerowało po bruku, demonstrując siłę imperium, które wymazało Polskę z mapy. W 1837 roku, zniszczony po powstaniu listopadowym Pałac Saski nabył Iwan Skwarcow, rosyjski kupiec. Rok później, rozpoczęła się przebudowa, mająca nadać budowli styl klasycystyczny. Za projekt odpowiadał Adam Idźkowski. To wtedy powstała słynna kolumnada, łącząca dwa skrzydła gmachu. Był to zabieg genialny w swej prostocie – kolumnada nie tylko spinała budynek, ale także otwierała widok z placu na zieleń Ogrodu Saskiego. Paradoksalnie to właśnie ten element rosyjskiej przebudowy stał się później najważniejszym polskim sanktuarium. Serce niepodległego państwa Rok 1918 przyniósł Polsce wolność, a plac Saski (10 lat później przemianowany na plac Marszałka Józefa Piłsudskiego) stał się bijącym sercem II RP. Pałac Saski przejęło Wojsko Polskie, lokując w nim Sztab Generalny. Zapadały tam decyzje kluczowe dla bezpieczeństwa kraju. Warto wspomnieć o epizodzie, który dosłownie zmienił losy świata. W Pałacu Saskim mieściło się Biuro Szyfrów, gdzie polscy matematycy – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski – złamali kod niemieckiej Enigmy. Plac tętnił życiem. Odbywały się tam nie tylko defilady, ale i wydarzenia kulturalne i sportowe – starty balonów, koncerty, a nawet rajdy samochodowe. W 1925 roku w arkadach Pałacu Saskiego utworzono Grób Nieznanego Żołnierza, co ostatecznie nadało placowi podniosły charakter. Niemiecka destrukcja Niemiecki okupant dwukrotnie zmieniał nazwę tego miejsca. W 1940 roku, plac Piłsudskiego przemianowano na Sachsenplatz, a później – na Adolf-Hitler-Platz. Koniec świetności nasyconej głęboką symboliką przestrzeni nastąpił w 1944 roku, gdy w dniach od 27 do 29 grudnia Niemcy wysadzili w powietrze Pałac Saski i Pałac Brühla. Zniszczenie było niemal całkowite. Z dumnego gmachu pozostała sterta gruzów. Ocalał jedynie środkowy fragment kolumnady, w którym znajdował się Grób Nieznanego Żołnierza. Ruina, stercząca samotnie wśród morza gruzu, stała się jednym z najbardziej przejmujących symboli powojennej Warszawy. Plac w czasach PRL-u W nowej rzeczywistości politycznej, na chwilę przywrócono nazwę nawiązującą do czasów królewskich. W 1946 roku plac Saski stał się placem Zwycięstwa. Komunistyczne władze zdecydowały się nie odbudowywać zniszczonego pałacu. Gruzy uprzątnięto, pozostawiając Grób Nieznanego Żołnierza w formie trwałej ruiny. Sam plac stał się gigantyczną, pustą przestrzenią, idealną do masowych spędów i oficjalnych uroczystości państwowych. Najważniejsze wydarzenie tej epoki miało wymiar duchowy, nie polityczny. 2 czerwca 1979 roku, podczas pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny, na placu stanął wielki ołtarz z krzyżem. Jan Paweł II odprawił tam mszę świętą, w której uczestniczyły rzesze Polaków. Plac w czasach III RP Po 1989 roku placowi przywrócono imię Marszałka Piłsudskiego. Stał się on miejscem demokratycznych uroczystości, ale też polem debaty o pamięci historycznej. Pojawiły się nowe pomniki, powrócił temat odbudowy Pałacu Saskiego, a plac – choć wciąż pusty w sensie architektonicznym – wypełnił się nową symboliką. Monumenty na placu Piłsudskiego Plac Piłsudskiego to swoista galeria rzeźby i architektury pod gołym niebem. Każdy obiekt tutaj ma swoją wagę i symbolikę. Przyjrzyjmy się im nieco bliżej. Grób Nieznanego Żołnierza To najważniejszy punkt na mapie placu. Znajduje się w ocalałym fragmencie kolumnady Pałacu Saskiego. Symboliczny pomnik ma formę antycznej arkady, będącej jednocześnie ruiną. Idea wznoszenia miejsc pochówku bezimiennych bohaterów narodziła się po I wojnie światowej. W Polsce, pierwszy taki monument stanął w Łodzi, 22 marca 1925 roku. Warszawski pomnik, najbardziej znany i najważniejszy, został odsłonięty 2 listopada tego samego roku. Podczas ceremonii w grobie złożono szczątki niezidentyfikowanego obrońcy Lwowa. Na filarach Grobu znajdują się tablice z nazwami miejsc bitew, w których walczyli Polacy. Pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego Pomnik patrona placu jest ustawiony na ulicy Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza. Monumentalna rzeźba, ustawiona na granitowym cokole, przedstawia marszałka w pozie stojącej, wspartego na szabli, w charakterystycznej maciejówce. Jego spojrzenie jest skierowane w stronę Grobu Nieznanego Żołnierza. Pomnik Ofiar Tragedii Smoleńskiej Jest zlokalizowany we wschodniej części placu, na trawniku blisko ulicy Królewskiej. Zaprojektowany przez Jerzego Kalinę, ma formę czarnej granitowej bryły, przypominającej schody lub wbity w ziemię statecznik samolotu. Pomnik prezydenta Lecha Kaczyńskiego Jest usytuowany przed budynkiem Dowództwa Garnizonu Warszawa. Realistyczna rzeźba, autorstwa Stanisława Szwechowicza i Jana Raniszewskiego, przedstawia prezydenta w dynamicznej pozie, jakby wchodzącego na plac. Krzyż Papieski Stoi we wschodniej części placu, w pobliżu Hotelu Europejskiego. Upamiętnia ołtarz z historycznej mszy Jana Pawła II w 1979 roku. Symboliczne domknięcie odbudowy W 2021 roku Sejm RP uchwalił ustawę, na mocy której zachodnia pierzeja placu Piłsudskiego – Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla i kamienic na ul. Królewskiej – zostanie odbudowana. Odtworzenie zewnętrznej formy z sierpnia 1939 roku ma być symbolicznym domknięciem odbudowy stolicy po zniszczeniach wojennych. Pierwotnie w nowych gmachach miały mieścić się siedziby Senatu RP (w Pałacu Saskim), MSZ-u (w Pałacu Brühla), Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego i instytucji kultury (w kamienicach na ul. Królewskiej). Teraz rozważane jest stworzenie wielkiego hubu kulturalnego, w którym większą przestrzeń otrzymają instytucje edukacyjne i społeczne, otwarte dla mieszkańców i turystów. Konkurs architektoniczny wygrała pracownia WXCA. Rok 2025 upłynął pod znakiem intensywnych negocjacji i przygotowań do podpisania umowy na opracowanie pełnej dokumentacji budowlanej. W 2027 roku mają rozpocząć się właściwe prace budowlane „nad ziemią”. Zgodnie z planami, oddanie całego kompleksu do użytku ma nastąpić w 2030 roku. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Skąd się wzięło słowo „kac” w języku polskim i co ma wspólnego z kotami, Czechami, Witkacym i festiwalem w Opolu?
Historia słowa „kac” w polszczyźnie pokazuje, że język to żywa materia. To fascynująca opowieść o zapożyczeniach, literaturze, neologizmach i nieudanych próbach zmiany potocznego słownictwa.
Choć stan złego samopoczucia po nadmiernym spożyciu alkoholu towarzyszy ludzkości niemal od początku historii, samo słowo „kac” jest w naszym języku terminem stosunkowo młodym. Polszczyzna, mimo bogatych tradycji biesiadnych, nie wykształciła własnego, rodzimego określenia na tę przypadłość, posiłkując się zapożyczeniami. Niemiecki rodowód i koci zgiełk Współczesny „kac” to w rzeczywistości skrócona forma germanizmu „katzenjammer”, który zadomowił się w naszym języku na przełomie XIX i XX wieku. To połączenie słów „katze” (kot) oraz „jammer” (lament, skomlenie, żal). Dosłownie termin ten oznacza „koci jęk” lub „kocie miauczenie”, co w sposób metaforyczny oddaje nadwrażliwość na dźwięki i ogólny stan rozbicia organizmu po „spożyciu”. Pierwsze słownikowe odnotowanie skróconej formy „kac” datuje się na 1932 rok, choć w latach 20. i 30. ubiegłego stulecia powszechnie używano jeszcze pełniejszego brzmienia: kacenjamer, katzenjamer lub kacenjama. Co ciekawe, nasi sąsiedzi w Czechach i na Słowacji używają słowa „kocovina” – a więc kocia metafora dotarła z Niemiec nie tylko do Polski. Kociokwik – nieudana kalka czy barwny neologizm? W latach 50. i 60. XX wieku w polszczyźnie dużą popularność zdobył „kociokwik”, będący dosłownym tłumaczeniem (kalką słowotwórczą) niemieckiego katzenjammer. Słowo to, odnotowane w słowniku pod redakcją Witolda Doroszewskiego w 1961 roku, pierwotnie oznaczało wyłącznie nudności i ból głowy po alkoholu. Językoznawcy zauważają jednak pewną nielogiczność tej konstrukcji – słowo „kwik” odnosi się zazwyczaj do głosu wydawanego przez świnie lub dziki, podczas gdy niemiecki pierwowzór sugerował jęk lub miauczenie kota. Z czasem „kociokwik” zmienił swój zakres znaczeniowy i dziś częściej opisuje stan zamieszania, chaosu lub zdenerwowania, ustępując miejsca krótszemu „kacowi” w kontekście alkoholowym. Literackie boje o polskie słowo: „glątwa” Witkacego Brak rdzennego polskiego określenia na syndrom dnia następnego irytował Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego). Pisarz, znany z zamiłowania do eksperymentów językowych, stworzył szereg neologizmów, które miały zastąpić niemiecki import. Najbardziej znanym z nich była „glątwa”. Witkacy proponował także bardziej opisowe terminy, takie jak „sumienioból”, „wnętrzostęk”, „popijnik” czy „piciowyrzut”. Choć słowa te doskonale oddawały fizyczne i psychiczne męki biesiadnika, nie weszły do powszechnego obiegu. Jedna piosenka zmienia polszczyznę Współcześnie, w polszczyźnie potocznej chyba najczęstsze oprócz kaca jest określenie „tupot białych mew”. To tytuł piosenki z 1968 roku, napisanej przez Wojciecha Młynarskiego, z muzyką Janusza Senta, śpiewanej przez Wiesława Gołasa i samego Młynarskiego. Zdobyła nagrodę na festiwalu w Opolu w 1971 roku. Stała się szlagierem kabaretu „Dudek”, a dzięki interpretacji Gołasa, który najczęściej ją wykonywał, zyskała status evergreenu polskiego popu. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
Decyzja Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski zapoczątkowała serię wydarzeń, które doprowadziły do utraty Prus i setek lat konfliktów. Z jej konsekwencjami nasz kraj zmagał się przez kilka kolejnych wieków.
Spis treści: Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Podbój Prus Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Powstania na podbitych terenach Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki, czwarty w kolejności wiekowej syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej, w 1200 roku objął samodzielne rządy na Mazowszu oraz Kujawach. Od pierwszych lat panowania wnuk Bolesława Krzywoustego zmagał się z najazdami pogańskich ludów, które stanowiły poważne zagrożenie dla północnych rubieży jego państwa. Starał się im przeciwdziałać na różne sposoby — zarówno poprzez chrystianizację, jak i działania zbrojne — lecz bez trwałych efektów. W obliczu niepowodzeń zwrócił się o wsparcie do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzy, obiecując mu w zamian ziemię chełmińską. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że sprowadzeni rycerze Najświętszej Marii Panny wkrótce staną się poważnym zagrożeniem dla bytu państwa polskiego. Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Od wczesnego średniowiecza nadbałtyckie tereny między Wisłą a Niemnem, od IX wieku zwyczajowo nazywane Prusami, zamieszkiwały plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów, Sasinów, Sklowów, Sambów, Bartów, Nadrowów i Natangów. Pruskie ludy nigdy nie utworzyły jednolitego państwa, ale współdziałały ze sobą, przez co stawały się coraz groźniejsze dla sąsiadów. W XIII wieku ich terytorium mierzyło ok. 42 tys. kilometrów kwadratowych i było zamieszkiwane przez ok. 170 tys. osób. Prusowie trudnili się nie tylko rolnictwem i hodowlą, ale także wyprawami łupieżczymi. Za cel obrali sobie między innymi granicę z Mazowszem. Łupili zamki, kościoły i domy. Po najechanych przez nich grodach pozostawały zgliszcza. Najazdy na ich ziemie nie przynosiły rezultatu. Znaczną część zajmowanego przez nich terenu pokrywały puszcze i bagna, co dawało im istotną przewagę w walce. Nawet jeżeli Prusowie przegrywali potyczkę, płacili daninę, a nawet godzili się na przyjęcie chrztu. Jednak gdy siły wroga opuszczały ich terytorium, zapominali o jakichkolwiek zobowiązaniach. Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Silne sąsiedztwo mocno niepokoiło Konrada Mazowieckiego. Ciągłe najazdy sprawiły, że granica księstwa zaczęła przesuwać się na południe. W 1206 roku książę sprowadził na Mazowsze cystersów. Zakonnicy mieli szerzyć religię chrześcijańską i w ten sposób odstraszać pogan. Nie przyniosło to jednak oczekiwanego rezultatu. Jakby tego było mało, w 1217 system obrony pogranicza całkowicie się załamał. Doszło do tego, gdy książę nakazał uwięzić Krystyna, wojewodę mazowieckiego. Z książęcego rozkazu wyłupiono mu oczy i wreszcie – zamordowano go. Najazdy pruskie stawały się coraz częstsze. W obliczu rosnącego zagrożenia, Konrad I musiał podjąć decyzję o zbrojnej odpowiedzi. W 1217 lub 1218 roku uzyskał od papieża bulle nadające jego działaniom status krucjaty. Początkowo nie wywołało to żadnej reakcji. Dopiero kilka lat później zyskał poparcie innych książąt piastowskich – Henryka Brodatego i Leszka Białego. Pierwsza wyprawa odbyła się w 1222 roku. Nie przyniosła żadnego rezultatu. Rok później siły Mazowsza wyruszyły na kolejną krucjatę przeciwko poganom. Krucjatę wsparli władcy pomorscy – Świętopełk i Warcisław. Tym razem udało się opanować ziemię chełmińską. Utworzony tam garnizony miały zapewnić bezpieczeństwo piastowskim ziemiom, jednak nie udało się przywrócić pokoju na pograniczu. Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Klęska w bezpośrednim starciu z poganami zmusiła Piastów do zmiany podejścia. Postanowili zwrócić się z prośbą o pomoc do zakonu rycerskiego. Wybrali usuniętych z Węgier i szukających własnej siedziby rycerzy Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Stawiając na zakon krzyżacki, Konrad I najprawdopodobniej uległ namowom Henryka Brodatego, który kilka lat wcześniej nadał bitnym zakonnikom wieś na Śląsku. Pod koniec 1225 lub na początku 1226 roku książę poprosił o pomoc Hermanna von Salzę, wielkiego mistrza krzyżackiego. Za uporanie się z pogańskimi sąsiadami obiecał mu nadanie zakonowi znajdującej się na pruskim pograniczu ziemi chełmińskiej, z zastrzeżeniem zachowania całości swoich książęcych prerogatyw. W marcu 1226 roku cesarz Fryderyk II usankcjonował darowiznę księcia mazowieckiego, ale jednocześnie nadał zakonowi krzyżackiemu całe Prusy w bezpośrednie władanie. W praktyce oznaczało, że na zdobytych terenach będą mogli utworzyć własne państwo, całkowicie niezależne od Konrada I. Pierwsi zakonnicy przybyli nad Wisłę w 1228 roku. W tym samym roku nastąpiło przekazanie ziemi chełmińskiej. W ciągu dwóch lat Konrad I nadał rycerzom kolejne przywileje. W 1230 roku przybyli kolejni Krzyżacy. Zakon był gotowy, by rozprawić się z poganami. Podbój Prus W pierwszej kolejności rycerze rozprawili się z wrogiem na ziemi chełmińskiej, która częściowo znajdowała się pod pruską kontrolą. W 1232 roku opanowali Chełmno, a w 1234 roku wznieśli gród w Radzynie. Na zdobytych terenach budowali twierdze, zupełnie jak w czasie wypraw krzyżowych. Wróg próbował odbić swoje ziemie, ale najczęściej kończyło się to niepowodzeniem. Nawet jeżeli Prusom udawało się otoczyć krzyżacką fortecę, szybko nadciągała pomoc. Dobrze uzbrojeni rycerze mieli przewagę liczebną, więc łatwo obracali wroga w perzynę i posuwali się w głąb jego terytorium. Gdy Krzyżacy opanowali tereny nadwiślańskie, uporali się z wrogiem na ziemiach leżących przy granicy z Mazowszem i wzdłuż Bałtyku. Do wybrzeża dotarli w 1237 toku. 18 lat później w całości opanowali ten obszar. W międzyczasie pod ich zwierzchnictwem znalazły się Inflanty. Nastąpiło to w latach 1237–1242, gdy zakon zjednoczyli się z kawalerami mieczowymi. Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Początkowo mogło się wydawać, że zakonnicy są sprzymierzeńcami księcia mazowieckiego, ale szybko wyszły na jaw ich faktyczne intencje. Nie mogło być wątpliwości, że nad Wisłą powtarza się węgierski scenariusz. Zakon dążył do budowy silnego, niezależnego od księcia państwa. Tym razem miał silne poparcie papieża i cesarza. W 1235 roku Fryderyk II wydał złotą bullę, potwierdzającą przyznanie zakonowi ziemi chełmińskiej, ale nie jako lenno Konrada I. Dokument czynił z Krzyżaków suwerennych właścicieli dzielnicy. W tym samym roku rycerze zakonni uzyskali wyrok sądu kierowanego przez Wilhelma z Modeny, legata papieskiego, w którym papież uznał pełnię władzy Hermanna von Salzy w ziemi chełmińskiej i na wszystkich zdobytych terenach pruskich. Powstania na podbitych terenach Na podbitych ziemiach rycerze zakonni chrystianizowali pogan, najczęściej mieczem. Podbite ludy zmuszali do niewolnictwa. Ludzie nie mieli nic do stracenia, więc w końcu zaczęli się buntować. Pierwsze powstanie wybuchło w 1242 roku, w trakcie podboju Pomezanii. Świętopełk II Wielki, z pruskim poparciem, chciał przełamać wschodzącą potęgę Krzyżaków. Odniósł nawet kilka istotnych sukcesów, ale w 1248 roku siły powstańcze uległy potędze zakonu w bitwie pod Dzierzgoniem. W 1249 roku podpisano porozumienie pokojowe. W 1260 roku, gdy rycerze zakonni ponieśli klęskę w bitwie Durbą, wybuchło drugie powstanie. Do walki stanęły wszystkie pruskie plemiona. Poganie odnosili duże sukcesy, ale nie mogli przedrzeć się przez umocnienia grodów. By wspomóc oblężonych rycerzy, papież Klemens IV ogłosił nową wyprawę krzyżową do Prus. W 1274 roku pruski opór został ostatecznie przełamany. Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki zmarł w 1247 roku. W chwili śmierci księcia, rycerze zakonu krzyżackiego mieli już pod kontrolą wszystkie tereny obrzeżne późniejszego państwa zakonnego. Ostatnie plemiona pruskie stawiały im opór, ale nie trwało to długo. W 1283 roku kontrolowali już całe Prusy. Utworzyli niezależne państwo, które stało się poważną siłą na wybrzeżu Bałtyku. Nie zamierzali poprzestawać na podbiciu Prusów. W latach 1283–1325 aż 75 razy najeżdżali Żmudź , Litwę i Ruś Czarną. Szybko zainteresowali się Pomorzem Gdańskim. 13 listopada 1308 roku dokonali bezwzględnej rzezi na mieszkańcach i rycerstwie polskim i pomorskim. W kolejnych latach zakon prowadził liczne kampanie przeciwko Polsce. W samym 1331 roku zrównali z ziemią Bydgoszcz, Gniezno, Środę i Konin. Pokój w Kaliszu zabezpieczył Polskę przed krzyżackimi najazdami, ale rycerze zakonni przypuścili ekspansję na Litwę i częściowo zajęli Żmudź. Dopiero Władysław Jagiełło zdołał złamać ich potęgę. W 1525 roku Zygmunt I Stary odebrał hołd od Abrechta Hohenzollerna, w wyniku czego Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie. W 1701 roku powstało Królestwo Prus. Co było dalej, nie trzeba pisać. Czy historia potoczyłaby się inaczej, gdyby kilkaset lat wcześniej Konrad Mazowiecki nie zwrócił się z prośbą o pomoc do Krzyżaków? Można tylko domniemywać. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tu narodziła się polska państwowość. Mała wyspa na jeziorze Lednica to jedno z najważniejszych miejsc naszej historii
Ostrów Lednicki, położony na największej wyspie jeziora Lednica, to jedno z kluczowych miejsc związanych z początkami państwa polskiego. Dzięki badaniom archeologicznym i historycznym wyspa odkrywa przed nami tajemnice życia pierwszych Piastów oraz znaczenie chrztu Mieszka I.
Spis treści: Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Wyspa Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica na Pojezierzu Gnieźnieńskim przyciąga zarówno badaczy, jak i pasjonatów historii. To tu, według najnowszych badań, mógł odbyć się chrzest Mieszka I w 966 roku, a złożone konstrukcje mostów i pozostałości palatium pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie oraz organizację pierwszego polskiego państwa. Współczesne odkrycia, takie jak militaria z X wieku i monety średniowieczne, ukazują skalę i znaczenie tego miejsca dla wczesnośredniowiecznej Polski. Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Badania archeologiczne prowadzone na Ostrowie Lednickim należą do najbardziej zaawansowanych w Polsce. Ich początki sięgają lat 60. XX wieku, kiedy to archeolodzy rozpoczęli regularne prace wykopaliskowe na wyspie oraz w jej bezpośrednim otoczeniu. Prace te objęły zarówno badania podwodne w jeziorze Lednica, jak i szeroko zakrojone wykopy lądowe. Badania podwodne i lądowe wokół jeziora Lednica Jednym z najważniejszych etapów badań było rozpoczęcie podwodnych eksploracji na jeziorze Lednica przez specjalistów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2020 roku, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, archeolodzy zidentyfikowali militaria z X wieku, fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz pozostałości umocnień brzegowych z czasów panowania Mieszka I. Badania te znacząco poszerzyły wiedzę o infrastrukturze wodnej, sposobie funkcjonowania mostów oraz szlaków komunikacyjnych z epoki wczesnopiastowskiej. Znaczenie znalezisk z X wieku dla historii Polski Odkrycia z dna jeziora Lednica, jak również te dokonane na wyspie, potwierdzają strategiczne znaczenie Ostrowa Lednickiego jako centrum wczesnego państwa polskiego. Przedmioty militarne, broń, narzędzia oraz ozdoby świadczą o istnieniu tu ważnego grodu obronnego i rezydencji książęcej. Naukowcy z Torunia przeanalizowali strukturę mostów, które łączyły wyspę z lądem, umożliwiając szybki transport ludzi i towarów, a jednocześnie stanowiąc element systemu obronnego. Dodatkowo systematyczne przeszukiwanie terenu przez detektorystów oraz archeologów w ostatnich latach pozwoliło odnaleźć ponad 600 zabytków metalowych – w tym unikatowe monety, ozdoby oraz fragmenty uzbrojenia. Detaliczne analizy palatium i infrastruktury mostowej Jednym z kluczowych obiektów na wyspie są ruiny palatium – monumentalnej rezydencji książęcej, która była miejscem zamieszkania Mieszka I i jego najbliższych. Prowadzone badania wykazały, że budowla była wyjątkowo nowoczesna jak na swoje czasy. Odkryto relikty murów, zaprawy, a także pozostałości przedmiotów codziennego użytku. Współczesne metody analizy pozwoliły zrekonstruować zarówno kształt obiektu, jak i organizację przestrzeni wokół niego. Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki od lat wzbudza zainteresowanie historyków jako potencjalne miejsce chrztu Polski. W ostatnich latach, dzięki postępowi badań archeologicznych i analitycznych, teoria ta zyskuje coraz więcej zwolenników. Najnowsze ustalenia naukowców Zmarły w 2022 r. prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, wskazywał Ostrów Lednicki jako najpewniejszą lokalizację chrztu księcia Mieszka I w 966 roku. Wyniki analiz archeologicznych i źródeł pisanych wskazują, że na wyspie znajdowała się kaplica chrzcielna, a sama wyspa była najważniejszym ośrodkiem władzy i religii w tym okresie. Symbolika chrztu Polski w kulturze i tradycji Chrzest Mieszka I to kluczowy moment w historii Polski, symbolizujący początek państwowości oraz wprowadzenie kraju do wspólnoty chrześcijańskiej. Ostrów Lednicki, jako miejsce tego wydarzenia, odgrywa istotną rolę nie tylko w naukowej debacie, ale także w świadomości narodowej i tradycji kulturowej Polaków. Wyspa jest dziś miejscem licznych obchodów rocznicowych i pielgrzymek. Związki Ostrowa Lednickiego z Muzeum Pierwszych Piastów Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy jest główną instytucją badawczą i edukacyjną, zajmującą się dokumentowaniem, ochroną oraz popularyzacją dziedzictwa Ostrowa Lednickiego. Placówka prowadzi szeroko zakrojone działania naukowe, edukacyjne i popularyzatorskie, organizując wystawy, rekonstrukcje oraz warsztaty dla zwiedzających. Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Współczesny Ostrów Lednicki to nie tylko miejsce badań naukowych, lecz także ważny punkt na mapie turystycznej Polski. Każdego roku wyspę odwiedzają tysiące turystów, uczniów i pasjonatów historii. Najciekawsze zabytki i ekspozycje Na terenie Ostrowa Lednickiego można zobaczyć nie tylko ruiny palatium i relikty mostów, lecz także liczne rekonstrukcje oraz ekspozycje muzealne. Największym zainteresowaniem cieszą się prezentacje codziennego życia wczesnośredniowiecznych mieszkańców wyspy, a także wystawy poświęcone znaleziskom archeologicznym, takim jak monety średniowieczne, narzędzia czy elementy uzbrojenia. Współczesne badania i edukacja historyczna Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy aktywnie współpracuje z uczelniami wyższymi oraz instytucjami naukowymi z całej Polski. Organizowane są konferencje, seminaria i warsztaty dla dzieci i dorosłych, które przybliżają historię pierwszego państwa polskiego, rozwój infrastruktury wodnej czy znaczenie chrztu Mieszka I dla dziejów Europy. Znaczenie wyspy dla turystyki kulturowej Ostrów Lednicki stanowi istotny element polskiej turystyki kulturowej. Oprócz zwiedzania zabytków i uczestnictwa w wydarzeniach edukacyjnych, wyspa oferuje liczne szlaki spacerowe, możliwość rekreacji oraz kontaktu z przyrodą jeziora Lednica. To miejsce, w którym historia i współczesność łączą się w wyjątkowy sposób, zachęcając do refleksji nad początkami polskiej państwowości oraz dziedzictwem pierwszych Piastów. Ostrów Lednicki, poprzez swoje bogate dziedzictwo archeologiczne, historyczne i kulturowe, pozostaje jednym z najważniejszych symboli narodowych Polski, a jego tajemnice wciąż są odkrywane przez kolejne pokolenia badaczy i miłośników historii. Źródła: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego jemy karpia w Wigilię? Zaskakujące fakty, które obalają popularny mit
Czy popularne przekonanie, że karp trafił na polskie stoły w czasach PRL to prawda? A może był rybą jedzoną i hodowaną od setek lat? Sprawdzamy, jak naprawdę wyglądała kulinarna historia karpia w Polsce.
Spis treści: Skąd wziął się karp w Polsce? Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Produkcja i konsumpcja karpia dziś Współczesne kulinarne zwyczaje wigilijne są echem wielowiekowej, chrześcijańskiej tradycji postu. W dawnej Rzeczypospolitej post był wyjątkowo długi i wyjątkowo restrykcyjny, a obowiązywał w sumie niemal przez pół roku. Głównymi gastronomicznymi bohaterami na stołach XVI- i XVII-wiecznych dworów były ryby słodkowodne. A karp zajmował wśród nich bardzo ważne miejsce. Skąd wziął się karp w Polsce? Karp (Cyprinus carpio) naturalnie występował w rzekach uchodzących do Morza Czarnego, Kaspijskiego oraz Aralskiego. Już w starożytności był cenioną rybą konsumpcyjną, nie tylko łowioną ale i udomowioną a potem hodowaną na mięso oraz dla ozdoby. Najwcześniej, bo już około V wieku p.n.e. karpie hodowali Chińczycy. Także w Chinach powstała barwna ozdobna odmiana – karp koi, dostępny dziś w całej gamie kolorów. W Europie epoki średniowiecza był często hodowany w stawach należących do klasztorów i majątków królewskich i magnackich. Takie też są początki obecności karpia w Polsce. Był rybą cenioną między innymi za swą tłustość. Karp w polskiej historii – jeden z wielu bohaterów postu Księga szafarska dworu Jana III Sobieskiego, wydana przez Muzeum Pałacu Króla Jana w Wilanowie kataloguje jadłospis królewskiego dworu w latach 1695–1696. Wśród ryb podawanych na kolację wigilijną najważniejszą rolę pełnią karp i szczupak. Oprócz tego podawano łososie, okonie, leszcze, sterlety (inaczej czeczugi – to ryby jesiotrowate), a także ryby solone z beczki. Z kolei najstarsza wydana drukiem po polsku książka kucharska – „Compendium Ferculorum” Stanisława Czernieckiego (1682) – zawiera osiem przepisów na karpia, ale dużo więcej przepisów na dowolne ryby, gdzie także można karpia wykorzystać. Uwagę zwraca potrawa z języczków karpiowych oraz dwie zupy z wykorzystaniem karpia – rosół królewski i rodzaj barszczu. Nie brakuje potraw z dodatkiem aromatycznych przypraw (np. cynamonu), rodzynek, migdałów i słodkich bakalii. Widać tu początki popularnych i dziś przepisów na rybę faszerowaną i karpia po żydowsku. Zatem wbrew obiegowej opinii karp już od kilkuset lat zajmuje poczesne miejsce na polskich stołach w czasie postu. Od czasów współczesnych różni dzisiejszą wigilijną tradycje raczej to, że jest znacznie mniej różnorodna w kwestii ryb, zwłaszcza jeśli porównujemy ją z kuchnią dworską, opisywaną np. przez Czernieckiego. Dziś ryby kupujemy w sklepie i jesteśmy zależni od wielkich producentów i łańcuchów dostaw. W czasach Czernieckiego ryby tylko w niewielkiej części hodowano w stawach. Ogromną różnorodność gatunków ryb słodkowodnych pozyskiwano z natury – wiślane łososie, jesiotry, szczupaki, węgorze, liny, leszcze, karasie. Ryby morskie jadano tylko blisko wybrzeża Bałtyku. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w słynnej książce kucharskiej „365 obiadów”, wydanej po raz pierwszy w 1860 r., na Wigilię proponuje tylko jedną potrawę z karpia – z rodzynkami, „na szaro”, zaznaczając że może to być także leszcz. Wymienia dużo więcej potraw z innych ryb: szczupaka, lina, sandacza i karasia. Późniejsza „Kucharka litewska” Wincenty Zawadzkiej, z 1938 roku, na 73 potrawy z ryb zawiera 5 potraw z karpia. W tej książce wyraźnie już widać lepszą dostępność ryb morskich – pojawia się sola, turbot i śledź, a także sztokfisz, czyli solony dorsz. PRL, czyli jak to było z „karpiem na każdym wigilijnym stole” Według popularnej anegdoty, we wczesnym okresie PRL, jeszcze w latach 40., ówczesny minister przemysłu i handlu oraz przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego ukuł hasło „karp na każdym wigilijnym stole w Polsce”. Ta powszechnie powtarzana informacja prowadzi niektórych do jeszcze dalej idących wniosków: że karpia na stoły wprowadzili dopiero komuniści. Problem w tym, że nikt jak dotąd nie znalazł źródła, w którym ten slogan pada, ani dowodu na to, że wypowiedział go kiedykolwiek minister Minc. O braku źródeł w tej kwestii mówił wielokrotnie m.in. historyk jedzenia, prof. Jarosław Dumanowski, na przykład w wywiadzie-rzece pt. „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej”. Czasy PRL niewątpliwie w ogromnej mierze ukształtowały dzisiejszą polską kulturę kulinarną. Ale raczej ją zubażając, niż wprowadzając nowe produkty. W czasach komunizmu nie udało się także narzucić żadnej nowej, zunifikowanej tradycji ani wykorzenić tej związanej z religijną obrzędowością. Kulinarną rzeczywistością PRL były puste półki i ogromne zubożenie ilości dostępnych produktów. Centralnie sterowana gospodarka była niewydolna, co doskonale było widać m.in. w dostępności ryb. Podobnie, jak inne produkty spożywcze, także karpia w pewnym okresie objęto reglamentacją i sprzedawano tylko na kartki. Będący rybą hodowlaną karp, wraz ze śledziem i dorszem, ostały się niczym relikty z dawnej różnorodności dostępnych gatunków ryb. A nieetyczny zwyczaj sprzedawania żywych ryb wiązał się raczej z brakiem chłodni do transportu niż chęcią zapewnienia świeżości. Produkcja i konsumpcja karpia dziś Co roku przed Bożym Narodzeniem internet zalewają publikacje radzące, jak pozbyć się posmaku mułu z karpia. Oraz tr zalecające inne, lepiej smakujące i zdrowsze ryby, by go zastąpić. Sklepy maksymalnie ułatwiają konsumentom przyrządzenie i jedzenie karpia, oferując tzw. filety nacinane, czyli z maszynowo rozdrobnionymi ośćmi. Technikę tę wymyślono w Morskim Instytucie Rybackim w Gdyni, a od roku 2014 jest stosowana w handlu. Według danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa średnia roczna konsumpcja karpia w Polsce to zaledwie około pół kilograma rocznie na osobę. To tylko 4% wszystkich ryb, jakie statystyczny Polak zjada w całym roku. Ponad 90% rocznej krajowej produkcji karpia sprzedaje się w dwa ostatnie tygodnie grudnia – tuż przed Bożym Narodzeniem. A produkcja ta to około 18 tysięcy ton. Wszystko to dowodzi jednego: tak naprawdę karpia nie lubimy. Jemy go tylko dlatego, że tak nakazuje tradycja i tylko raz do roku. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, a jej uczestnicy – jako rycerze Chrystusa, którzy podejmują się dzieła odkupienia i ochrony świętych miejsc. W tym duchu wezwanie Urbana przerodziło się w ruch o ogromnym zasięgu – pierwsza krucjata stała się początkiem trwających dwa stulecia wypraw zbrojnych, które odcisnęły piętno na historii Europy, Bliskiego Wschodu oraz stosunkach międzyreligijnych. Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Propozycja uczestnictwa w krucjatach spotkała się z masowym entuzjazmem. Wizja duchowego zbawienia połączona z możliwością zdobycia chwały, łupów i ziemi przyciągnęła tysiące rycerzy, chłopów i duchownych. Papież obiecał całkowite odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy odpowiedzą na wezwanie do walki z „niewiernymi”. W 1096 roku wyruszyła pierwsza krucjata, która po brutalnym zdobyciu Jerozolimy doprowadziła do ustanowienia Królestwa Jerozolimskiego – łacińskiego państwa na terenach Ziemi Świętej. W tym właśnie czasie narodziły się pierwsze zakony rycerskie, czyli wspólnoty duchowo-wojskowe, które łączyły życie zakonne z misją militarną. Ich członkowie składali śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa, ale jednocześnie nosili broń i uczestniczyli w walkach. Wśród najwcześniejszych zakonów wymienić można: Joannitów (Zakon Szpitalników św. Jana Jerozolimskiego) – początkowo skupiali się na opiece nad chorymi pielgrzymami, później stali się jedną z najpotężniejszych organizacji wojskowych w regionie. Templariuszy (Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona) – słynni z bogactwa, dyscypliny i lojalności wobec papiestwa. Bożogrobców (Zakon Kanoników Stróżów Grobu Bożego w Jerozolimie) – łączyli funkcję duchową z wojskową, koncentrując się na obronie Grobu Świętego. Lazarytów (Zakon św. Łazarza z Jerozolimy) – pierwotnie zajmowali się trędowatymi, później również przyjęli funkcje wojskowe. Do tego grona dołączył podczas III wyprawy krzyżowej (1189–1192) Zakon Krzyżacki – pełna nazwa to Zakon Braci Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Założony został w 1190 roku przez niemieckich kupców z Lubeki i Bremy, którzy zorganizowali szpital polowy w Akce dla rannych krzyżowców. Początkowo związany z lokalnymi augustianami, szybko przekształcił się w samodzielną strukturę o wyraźnie niemieckim charakterze narodowym. Na zatwierdzenie reguły zakonnej przez papieża Klemensa III przyszło mu czekać do 1198 roku. Organizacja Krzyżaków była ściśle hierarchiczna i wzorowana na strukturach Templariuszy i Joannitów – posiadała wyraźny podział ról, rozbudowaną administrację oraz wojskowy rygor. Ich głównym celem było szerzenie chrześcijaństwa „ogniem i mieczem”, co w praktyce oznaczało ekspansję i militarną kontrolę nad kluczowymi obszarami, najpierw w Ziemi Świętej, a później – po przeniesieniu działalności do Europy Środkowej i Wschodniej – w Prusach i na ziemiach bałtyckich. Zakony rycerskie stały się z czasem niezwykle wpływowymi instytucjami – zarówno militarnie, jak i politycznie. Ich majątki, niezależność od lokalnych władców oraz bezpośrednie podporządkowanie papieżowi uczyniły z nich potężnych graczy na arenie międzynarodowej średniowiecznej Europy. Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Zakon Krzyżacki bardzo szybko przekształcił się z duchowo-wojskowego zgromadzenia działającego w Ziemi Świętej w międzynarodową organizację o szerokich ambicjach politycznych i militarnych. Już w XII wieku zakon rozszerzał swoją działalność na Bałkany i Europę Wschodnią, stopniowo budując sieć wpływów poza Bliskim Wschodem. Wyróżnikiem zakonu był biały płaszcz z czarnym krzyżem, który z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli średniowiecznej Europy. Czarny krzyż na białym tle miał głębokie znaczenie symboliczne – biel oznaczała duchową czystość i posłuszeństwo, natomiast czerń była wyrazem gotowości do walki i ofiary dla Boga. Ten znak widniał nie tylko na płaszczach braci zakonnych, ale również na tarczach, chorągwiach, zamkach i świątyniach wznoszonych przez zakonników. Z czasem motyw krzyża stał się również znakiem władzy i niezależności politycznej Zakonu, zwłaszcza po osiedleniu się w Prusach. Po upadku Akki w 1291 roku – ostatniego bastionu chrześcijańskiego w Ziemi Świętej – krucjaty definitywnie dobiegły końca. Zakony rycerskie, tracąc swoje główne pole działania, zaczęły szukać nowych obszarów misji i ekspansji. W tym momencie na kartach historii pojawia się książę Konrad Mazowiecki, który w latach 20. XIII wieku postanowił wykorzystać siłę Krzyżaków do własnych celów. Mazowsze było wówczas narażone na najazdy plemion pogańskich Prusów, które zagrażały stabilności regionu. Wobec bezskutecznych prób jego chrystianizacji przez inne organizacje, Konrad zaprosił Zakon Krzyżacki do osiedlenia się w granicach jego księstwa. Działania te zostały usankcjonowane przez cesarza Fryderyka II, który w 1226 roku wystawił Złotą Bullę z Rimini – dokument nadający zakonowi prawo do posiadania wszystkich ziem zdobytych na poganach. W 1230 roku Krzyżacy przybyli na ziemie chełmińskie i rozpoczęli systematyczną, brutalną kampanię militarną przeciwko Prusom, łącząc działania zbrojne z procesem kolonizacji i chrystianizacji. W krótkim czasie stworzyli samodzielne państwo zakonne, które nie podlegało ani książętom piastowskim, ani cesarzowi, lecz bezpośrednio papieżowi. Jego centralnym punktem stał się Malbork, gdzie powstała monumentalna twierdza – największy gotycki zamek w Europie. Zakon Krzyżacki szybko stał się potęgą polityczną i militarną w Europie Środkowej i Wschodniej, zagrażającą nie tylko Litwie, ale również Polsce i innym państwom sąsiednim. Jego wpływ na kształtowanie geopolityki regionu był nie do przecenienia – od czasów średniowiecza aż po wiek XV zakon stanowił kluczowego gracza w rozgrywkach o dominację nad Morzem Bałtyckim i ziemiami pruskimi. Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Rozpoczęty w 1230 roku podbój Prus przez Zakon Krzyżacki był jedną z najbardziej brutalnych kampanii misyjno-militarnych w dziejach średniowiecznej Europy. Pogańskie plemiona pruskie, posiadające własną kulturę, religię i strukturę społeczną, zostały systematycznie poddane przemocy, represjom i przymusowej chrystianizacji. Krzyżacy, pod hasłem walki o wiarę, prowadzili politykę całkowitej dominacji, obejmującą pacyfikację ludności, niszczenie miejsc kultu, deportacje i germanizację. Plemiona pruskie, takie jak Pogezanie, Sambowie czy Warmowie, stawiały zacięty opór. Największe zorganizowane powstanie miało miejsce w latach 1242–1249 i objęło niemal cały region. Mimo początkowych sukcesów, zostało brutalnie stłumione przez zakon, który nie tylko zdławił bunt, ale także nasilił politykę represji i przymusowych przesiedleń. Po kolejnych dekadach walk, Prusowie jako odrębna grupa etniczna zostali wyniszczeni, ich język i kultura uległy zanikowi, a region został całkowicie podporządkowany krzyżackiej administracji. Po zakończeniu działań wojennych Krzyżacy przystąpili do organizacji scentralizowanego państwa zakonnego, w którym władza duchowa i świecka była zintegrowana. Na czele państwa stał wielki mistrz, który rządził z Malborka – monumentalnej twierdzy będącej centrum religijnym, wojskowym i administracyjnym. Kraj został podzielony na komturie, zarządzane przez komturów, oraz prokuratorie – niższe jednostki administracyjne. System obronny oparto na sieci potężnych zamków krzyżackich, wznoszonych w strategicznych miejscach, takich jak Toruń, Kwidzyn, Elbląg, Brodnica czy Radzyń Chełmiński. Każdy z nich stanowił lokalne centrum dowodzenia, gospodarki i religii, a ich architektura – monumentalna i surowa – miała manifestować niezłomną władzę zakonu. Zamki pełniły także funkcje propagandowe – jako symbole boskiego porządku i militarnej dominacji. Oprócz działań militarnych, Krzyżacy wprowadzili nowoczesne rozwiązania gospodarcze i administracyjne. Rozwijali rolnictwo poprzez kolonizację na prawie niemieckim, zakładali wsie i miasta lokowane na prawie chełmińskim, wspierali rzemiosło, handel i eksploatację bursztynu. Miasta takie jak Toruń, Elbląg czy Gdańsk uzyskały liczne przywileje handlowe i stały się członkami Hanzy – międzynarodowej organizacji kupieckiej dominującej na Bałtyku. Dzięki temu państwo zakonne stało się jednym z najlepiej zorganizowanych i najbogatszych bytów politycznych średniowiecznej Europy Środkowej. Mimo imponującej organizacji, polityka przemocy, nietolerancji religijnej i militaryzacji życia społecznego prowadziła do narastania wewnętrznych napięć oraz konfliktów z sąsiadami, w tym z Litwą i Polską. Te napięcia w kolejnych dekadach stały się główną przyczyną stopniowego upadku potęgi Zakonu Krzyżackiego. Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Współpraca między Polską a Zakonem Krzyżackim, zainicjowana przez księcia Konrada Mazowieckiego w XIII wieku, miała początkowo charakter czysto pragmatyczny – chodziło o ochronę Mazowsza przed najazdami pruskich plemion. Sytuacja szybko wymknęła się spod kontroli. Krzyżacy, korzystając z nadanych im praw i poparcia cesarskiego, nie tylko opanowali ziemie Prus, ale wkrótce zaczęli ekspandować na tereny strategiczne dla Królestwa Polskiego. Punktem zwrotnym było zajęcie Pomorza Gdańskiego w 1309 roku, które Krzyżacy przejęli pod pretekstem ochrony tych ziem przed Brandenburczykami. W rzeczywistości był to akt pełnoskalowej aneksji, który doprowadził do otwartego konfliktu z Polską. Mimo prób rozwiązania sprawy na drodze dyplomatycznej, m.in. poprzez sądy papieskie, zatarg nie został rozstrzygnięty – a zamiast tego eskalował do starć zbrojnych. Jednym z pierwszych poważniejszych starć była bitwa pod Płowcami w 1331 roku, w której siły polskie stawiły skuteczny opór, co było ważnym sygnałem, że Krzyżacy nie są już bezkarni. Coraz wyraźniej rysował się konflikt nie tylko o ziemię, ale też o polityczną i religijną dominację w regionie. Nowy etap konfrontacji rozpoczął się po koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, która była symbolicznym aktem odbudowy suwerenności Królestwa Polskiego. Królowie polscy zaczęli prowadzić konsekwentną politykę oporu wobec zakonu, który w międzyczasie stał się potęgą gospodarczą i militarną. Przełom nadszedł w 1385 roku, gdy zawarto Unię w Krewie – porozumienie między Polską a Litwą, na mocy którego litewski książę Jagiełło przyjął chrzest, poślubił królową Jadwigę i został królem Polski. Unia polsko-litewskazniweczyła główny argument Krzyżaków do dalszych podbojów – misję chrystianizacji Litwy, ostatniego pogańskiego państwa Europy. Władysław Jagiełło, wykorzystując sojusz z Litwą, rozwinął sprawną dyplomację i kampanię propagandową przeciw zakonowi, ukazując go jako agresora, który nie służy już Kościołowi, lecz własnym interesom. Kulminacją tego konfliktu była bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku – jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Zjednoczone siły polsko-litewskie, dowodzone przez Jagiełłę i wielkiego księcia litewskiego Witolda, rozgromiły armię Zakonu Krzyżackiego, zadając mu dramatyczną klęskę militarną i moralną. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen zginął, a potęga zakonu została złamana. Choć zdobycie Malborka się nie powiodło, a wojna zakończyła się nierozstrzygniętym pokojem w Toruniu (1411), było to symboliczne zakończenie dominacji militarnej zakonu w regionie. Chrystianizacja Litwy, przeprowadzona w sposób pokojowy i systemowy, odebrała zakonowi jego pierwotną misję. Od tej pory Krzyżacy byli postrzegani jako zwykli agresorzy polityczni, co stopniowo prowadziło do ich marginalizacji i politycznego upadku na przestrzeni XV wieku. Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku, była punktem kulminacyjnym wieloletnich napięć i otwartego konfliktu między Zakonem Krzyżackim a unią Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zakon przez miesiące przygotowywał się do wojny, licząc na wsparcie licznych kontyngentów rycerskich z Zachodu – zwłaszcza z Niemiec, Czech, Francji i Anglii – oraz na błyskawiczne rozgromienie przeciwników dzięki sile ciężkiej kawalerii. Krzyżacy planowali klasyczne rozstrzygnięcie siłowe, bazujące na frontalnym ataku rycerstwa wspieranego przez elitarne oddziały zakonników. Jednak strategiczna inicjatywa leżała po stronie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda, którzy dzięki przemyślanym manewrom taktycznym, w tym słynnemu pozorowanemu odwrótowi wojsk litewskich, zdołali zdezorientować i osłabić szyki przeciwnika. Przebieg bitwy miał charakter niezwykle intensywny i krwawy. Kluczowym momentem było śmiertelne ugodzenie wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście prowadził Krzyżaków do ataku. Jego śmierć spowodowała chaos i demoralizację w szeregach zakonu, co doprowadziło do totalnej klęski sił krzyżackich. Mimo że Jagiełło nie zdobył Malborka – stolicy zakonu – z powodu skutecznej obrony pod wodzą Henryka von Plauena, to strategiczny efekt bitwy był miażdżący dla Krzyżaków. Zwycięstwo grunwaldzkie miało ogromne znaczenie nie tylko militarne, ale i symboliczne. Było największym starciem rycerskim średniowiecznej Europy i udowodniło, że potęga Zakonu Krzyżackiego nie jest już nie do pokonania. Zakon stracił znaczną część armii, prestiż i moralne prawo do dalszej ekspansji pod pretekstem chrystianizacji. Jednocześnie sojusz Polski i Litwy został umocniony jako realna siła geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej. Wiktoria grunwaldzka znacząco osłabiła wpływy Zakonu na arenie międzynarodowej – wielu zachodnich rycerzy powróciło do domów zdemoralizowanych, a reputacja Krzyżaków jako „żołnierzy Chrystusa” została poważnie nadszarpnięta. Polska zyskała na prestiżu, a Litwa, jako równorzędny partner, udowodniła swoją militarną wartość i polityczną stabilność po chrzcie. Mimo zwycięstwa wojna zakończyła się pokojem toruńskim w 1411 roku, który – choć korzystny dla Polski – nie przyniósł pełnego rozwiązania konfliktu. Krzyżacy zachowali część ziem i twierdz, ale ich pozycja została nieodwracalnie osłabiona. Grunwald przeszedł do historii jako symbol narodowej jedności, determinacji i skutecznej obrony przed zagrożeniem zewnętrznym, a także jako jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach średniowiecznej Europy. Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Wojna trzynastoletnia (1454–1466) była najdłuższym i jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych średniowiecznej Polski, którego przyczyn należy szukać w narastających napięciach społecznych, politycznych i gospodarczych na terenach rządzonych przez Zakon Krzyżacki. Po przegranej bitwie pod Grunwaldem i zawarciu pierwszego pokoju toruńskiego w 1411 roku, Krzyżacy utrzymali znaczną część swoich ziem, ale ich autorytet był coraz słabszy – zwłaszcza w oczach miejscowej ludności Prus. Wysokie podatki, nadużycia władzy i ograniczanie przywilejów mieszczaństwa oraz szlachty pruskiej doprowadziły do poważnych niepokojów. W 1440 roku powstał Związek Pruski – organizacja zrzeszająca przedstawicieli miast i szlachty, która w 1454 roku zwróciła się do króla Kazimierza IV Jagiellończyka z prośbą o inkorporację ziem pruskich do Królestwa Polskiego. Akt inkorporacji Prus do Polski był punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu wojny z Zakonem Krzyżackim. Początkowy etap konfliktu był dla Polski niekorzystny – porażka pod Chojnicami w 1454 roku ujawniła słabości armii królewskiej opartej na pospolitym ruszeniu. W odpowiedzi król przeprowadził reformę wojskową, tworząc bardziej profesjonalne siły zbrojne, wspierane przez oddziały miejskie i najemników. Przełom w wojnie nastąpił w 1457 roku, gdy Polacy zdobyli Malbork, dotychczasową stolicę zakonu. Był to nie tylko sukces militarny, ale i symboliczny cios w potęgę krzyżacką. Decydującym momentem była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota Związku Pruskiego rozbiła siły morskie zakonu, odcinając go od wsparcia z zewnątrz. W 1466 roku konflikt zakończył się drugim pokojem toruńskim, który przypieczętował klęskę Zakonu Krzyżackiego i zmienił układ sił w Europie Środkowej. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, michałowską i warmińską, tworząc z nich Prusy Królewskie – autonomiczny region w granicach Korony. Pozostała część państwa zakonnego została przekształcona w Prusy Zakonne, które jako lenno Polski utraciły suwerenność międzynarodową. Upadek niezależnego państwa zakonnego był nie tylko efektem militarnym, ale także rezultatem coraz silniejszych ruchów społecznych i religijnych w Europie. Reformacja, która rozpoczęła się w 1517 roku, miała kluczowe znaczenie dla dalszych losów zakonu. W 1525 roku ostatni wielki mistrz zakonu w Prusach, Albrecht Hohenzollern, porzucił stan zakonny, przeszedł na luteranizm i ogłosił sekularyzację Prus, tworząc świeckie Księstwo Pruskie. W akcie symbolicznym złożył hołd lenny królowi Polski, Zygmuntowi I Staremu, co przeszło do historii jako hołd pruski. Tym samym Zakon Krzyżacki utracił swoją władzę polityczną i militarną na ziemiach pruskich. Przetrwał jako instytucja religijna, funkcjonując jeszcze przez wieki w Rzeszy Niemieckiej i innych częściach Europy, jednak nigdy już nie odzyskał dawnej świetności ani wpływów. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Miejsce koronacji pierwszych królów Cudem Polski 2025. To perła Wielkopolski i symbol historii naszego kraju
Wzgórze Lecha w Gnieźnie głosami czytelników „National Geographic Traveler” zostało w Wielkopolsce wybrane Cudem Polski 2025. Prestiżowa nagroda potwierdza wyjątkowe znaczenie miejsca, które jest kolebką polskiej państwowości. Niesie ze sobą tysiącletnią historię kraju nad Wisłą.
W plebiscycie „Cuda Polski” rokrocznie wybieramy najciekawsze, chociaż niekiedy nieodkryte przez wielu turystów miejsca naszego kraju. Prestiżową nagrodę w Wielkopolsce otrzymało Wzgórze Lecha w Gnieźnie, które mogło poszczycić się największą ilością głosów. To miejsce koronacji polskich królów i dawna siedziba Mieszka I, w której wciąż znajdujemy skarby sprzed 1000 lat. Gniezno świadkiem początków Polski Wzgórze Lecha jest jednym z najważniejszych miejsc dla tożsamości narodowej Polaków. Według legendy to właśnie tutaj Lech, legendarny protoplasta Polaków, miał założyć swoje gniazdo, od którego wywodzi się nazwa miasta – Gniezno. Już w X wieku na wzgórzu istniał potężny gród, jeden z najważniejszych w państwie Polan, będący siedzibą pierwszy władców: Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Wzgórze było świadkiem koronacji Bolesława na króla w 1025 roku (i kolejnych czterech pierwszych polskich władców), a także wcześniejszego Zjazdu Gnieźnieńskiego w 1000 roku, kiedy to niemiecki cesarz Otton III spotkał się z polskim księciem, uznając jego suwerenność. To tu przywieziono relikwie św. Wojciecha, które w średniowieczu przyciągały pielgrzymów-turystów z całej Europy. Unikatowe zabytki: Katedra Gnieźnieńska i Drzwi Gnieźnieńskie Głównym elementem Wzgórza Lecha jest gotycka Archikatedra Gnieźnieńska. To właśnie w tym miejscu – chociaż wtedy mogło wyglądać trochę inaczej – Bolesław Chrobry wcisnął sobie na głowę 2-kilogramową, szczerozłotą, wykładaną rubinami, szmaragdami i perłami koronę. W budynku warto zwrócić uwagę na Drzwi Gnieźnieńskie: romańskie, brązowe drzwi z XII wieku, na których przedstawiono sceny z życia św. Wojciecha. Uznawane są za unikat w skali Europy i bezcenny zabytek polskiej sztuki średniowiecznej. W katedrze można także zwiedzać podziemia, w których archeolodzy odkryli pozostałości wcześniejszych świątyń oraz nekropolię władców piastowskich. Dla zainteresowanych historią dostępny jest także skarbiec oraz muzeum. Historia Piastów pisze się na naszych oczach Początki losów polskiej państwowości i historia Piastów wciąż pozostają owiane tajemnicą. Wzgórze Lecha może pomóc w jej rozwikłaniu – na jego terenie pod koniec sierpnia rozpoczęła się Ekspedycja Palatium 2025. Palatium to określenie na siedzibę władcy, a tej od lat poszukują archeolodzy w Gnieźnie. Nie mają wątpliwości, że znajduje się ona w tak ważnym miejscu, jednak obawiają się, że palatium mogło mieścić się tam, gdzie potem stanął kościół pw. św. Jerzego – i w którym stoi do dziś. Badania prowadzone w sąsiedztwie budowli prowadzą jednak do ciekawych znalezisk. Podróż szlakiem historii Wzgórze Lecha jest warte odwiedzenia: w końcu wszyscy uczymy się o początkach państwa polskiego, a nie zawsze mamy okazję zobaczyć je na własne oczy. Odwiedzając wzgórze warto przejść się Traktem Królewskim – malowniczą trasą spacerową prowadzącą przez najważniejsze zabytki Gniezna, w tym pomniki królów Polski i miejsca upamiętniające wydarzenia z początków naszej państwowości. Ciekawą propozycją dla tych, którzy chcą lepiej poznać dynastię Piastów, jest Szlak Piastowski. Prowadzi on z Gniezna do innych ważnych miejscowości, takich jak Ostrów Lednicki, Kruszwica czy Poznań, umożliwiając poznanie kluczowych miejsc opowiadających dzieje Polski. Sponsorem plebiscytu „Cuda Polski 2025” jest: Źródło: National Geographic Polska, wzgorzelecha.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wszystkie konie Piłsudskiego. Kasztanka była „tą jedyną” marszałka… czy może miała konkurencję?
Kasztanka to z pewnością jedna z najbardziej znanych klaczy – jeśli nie zwierząt w ogóle – w historii Polski. Ulubiony koń Marszałka Piłsudskiego na zawsze wrył się w pamięć Polaków, ale… towarzyszył mu głównie na defiladach. Ekscentryczna, wrażliwa i chimeryczna Kasztanka miała jednak konkurentkę: większą i odważniejszą Minkę. Słyszeliście o niej?
Ulubiona klacz Józefa Piłsudskiego towarzyszyła naczelnikowi na licznych państwowych wydarzeniach, przeżyła z nim także wojnę. Kasztanka to wyjątkowe zwierzę w historii Polski, a z Marszałkiem – przynajmniej według relacji historyków – łączyła ją niezwykła więź. Nie była jednak jedynym koniem Piłsudskiego... chociaż nie wszyscy o tym pamiętają. Skąd pochodziła Kasztanka? Najsłynniejsza klacz II Rzeczypospolitej przyszła na świat w 1909 lub 1910 roku niedaleko Miechowa w Małopolsce. Kasztanka – urodzona jako Fantazja – pochodziła ze stadniny Eustachego Romera, właściciela majątku Czaple Małe. Ten podarował ją oddziałom strzeleckim legionów polskich i wkrótce została ona koniem służbowym Józefa Piłsudskiego. Obok jasnokasztanowatej klaczy z białą „łysinką” na łbie nie można było przejść obojętnie. „Bardzo kształtna, delikatna i wrażliwa, od razu przypadła do serca Komendantowi i służyła mu wiernie na szlaku bojowym od Kielc po Wołyń” – pisał o koniu pułkownik Józef Smoleński. Jaki był ulubiony koń Piłsudskiego? Pójście na wojnę nie było spełnieniem marzeń Kasztanki. Klacz półkrwi była płochliwa, nie znosiła tłumów i bardzo bała się dźwięków ostrzału artyleryjskiego. W nomenklaturze jeździeckiej konie tego typu określa się mianem „elektrycznych” – takich, które łatwo się denerwują. To jednak nie przeszkadzało Marszałkowi. W przekazach historycznych często podkreśla się wyjątkową więź łączącą tę dwójkę, a niektórzy twierdzą, że była podporządkowana wyłącznie jemu. Nie towarzyszyła mu jednak na co dzień: wbrew powszechnej opinii Piłsudski korzystał z niej prawie wyłącznie podczas oficjalnych przemarszów i defilad. Aleksandra Piłsudska z rozrzewnieniem wspominała głęboką relację łączącą jej męża z klaczą. Według niej odczuwali swoje nastroje i wzajemnie na siebie wpływali. Podczas gdy małżeństwo mieszkało w Sulejówku, Kasztanka na stałe przebywała w Mińsku Mazowieckim, w koszarach 7. Pułku Ułanów Lubelskich. Stamtąd jednak przywożono ją co jakiś czas do Piłsudskiego, by mogła spędzić trochę czasu z Marszałkiem i z jego córkami. To niejedyna wybranka Piłsudskiego Komendant miał jeszcze drugiego konia. Klacz Minkę podarowali mu ułani Beliny-Prażmowskiego. Bardzo różniła się od Kasztanki – była mocno zbudowana i o maści skarogniadej, czyli ciemnobrązowej, o czarnych nogach, grzywie i ogonie. Swoje nieco prześmiewcze imię otrzymała od najdziwniejszych min, które potrafiła stroić za pomocą swoich nozdrzy i warg. Nie została jednak ulubienicą Naczelnika, a palmę pierwszeństwa do końca życia niosła Kasztanka. Jak zginęła Kasztanka? Józef Piłsudski przeżył swojego ulubionego konia. Kasztanka padła 23 listopada 1927 roku w trakcie transportu po defiladzie 11 listopada, podczas której ostatni raz towarzyszyła Marszałkowi. Złamała kręgosłup, więc jej ratunek był niemożliwy. Po śmierci została wypchana, jednak i ta „pamiątka” po koniu nie dotrwała do naszych czasów. Być może to i dobrze. Pamięć po niej jednak przetrwała. Nie tylko w głowach Polaków, ale także w końskiej krwi: Kasztanka dwukrotnie została mamą. Jej pierwszym potomkiem był siwy ogier Niemen, a w 1925 roku urodziła się klacz Mera, bardzo podobna do ulubienicy Piłsudskiego. Córka stała się kolejnym koniem służbowym Marszałka i – według niektórych historyków – to właśnie ona szła za jego trumną w 1935 roku. Być może to jednak tylko legenda. Źródła: Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, polskieradio24.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zwierzęta w służbie niepodległości. Jak psy, konie i gołębie pomagały Polakom w walce?
Walka o niepodległość Polski to nie tylko bohaterstwo żołnierzy i konspiratorów. W cieniu wielkich bitew, na liniach frontu i w obozach wojskowych, służyły również zwierzęta – psy, konie i gołębie, które niosły pomoc, ratowały życie i przekazywały wiadomości. Ich lojalność i odwaga sprawiły, że stały się cichymi bohaterami polskiej wolności.
Historia odzyskania przez Polskę niepodległości zapisała się nazwiskami wielkich dowódców i żołnierzy. Jednak w cieniu tych postaci pozostali ci, którzy nie nosili mundurów, lecz równie wiernie służyli ojczyźnie. Zwierzęta – od wiernych psów, po konie artyleryjskie i gołębie pocztowe – odegrały w tym procesie rolę znacznie większą, niż mogłoby się wydawać. W czasie wojen i powstań pomagały w łączności, transporcie, ratownictwie, a często także w podtrzymywaniu ducha walczących. Dziś, wspominając drogi do niepodległości, warto przypomnieć również te istoty, które z oddaniem towarzyszyły polskim żołnierzom w najtrudniejszych chwilach. Gołębie pocztowe w służbie Polski Podczas trwającego od września 1914 do marca 1915 oblężenia Twierdzy Przemyśl, gdy radiowe szyfry armii austro-węgierskiej zostały złamane, a łączność z dowództwem w Wiedniu praktycznie przestała istnieć, obrońcy musieli sięgnąć po alternatywne sposoby przekazywania informacji. W tej dramatycznej sytuacji nieocenioną rolę odegrały gołębie pocztowe – wysyłane z murów twierdzy i okolicznych punktów kontaktowych, przenosiły meldunki o położeniu wojsk i sytuacji na froncie. Jak podkreślają historycy, to właśnie dzięki nim udało się utrzymać łączność, mimo głodu, wysadzanych fortów i narastającego chaosu oblężenia. Chociaż twierdza ostatecznie upadła, wiadomości, które dotarły do sztabu, pozwalały lepiej koordynować działania i podtrzymywały morale obrońców. Choć w latach 1914–1915 formalnie Polska nie istniała, Galicja (w tym Przemyśl) była jednym z tych miejsc, gdzie Polacy z różnych formacji wojskowych zdobywali doświadczenia i organizacyjne umiejętności, które później okazały się niezbędne w procesie odbudowy niepodległego państwa. Nawet tak skromne działania, jak utrzymanie łączności w warunkach oblężenia, tworzyły fundament pod przyszłe struktury wojskowe i komunikacyjne odrodzonej Polski. Po odzyskaniu niepodległości te doświadczenia zostały zinstytucjonalizowane. 2 kwietnia 1925 roku Sejm II Rzeczypospolitej przyjął ustawę o gołębiach pocztowych, regulującą hodowlę, obrączkowanie, zezwolenia i ochronę ptaków. To był dowód, że młode państwo traktowało je jako ważny element systemu łączności „na wypadek wojny”. Gołębie szkolono w specjalnych gołębnikach wojskowych, uczono powrotów na długich dystansach, a meldunki umieszczano w małych, hermetycznych kapsułach przymocowanych do ich nóg. Przemierzając dziesiątki, a czasem setki kilometrów, stawały się żywym ogniwem w systemie komunikacji obronnej. Jak psy meldunkowe wspierały polskich żołnierzy? W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości Wojsko Polskie zaczęło też konsekwentnie rozwijać wykorzystanie psów jako środka łączności. Był to bezpośredni rezultat doświadczeń wojennych, kiedy zniszczone linie i zawodna radiokomunikacja wymuszały poszukiwanie alternatywnych sposobów przekazu meldunków. Już w „Instrukcji Łączności dla Podchorążych” z 1924 roku wskazano, że „pies meldunkowy wymaga specjalnej tresury i surowej dyscypliny”, a jego skuteczność zależy od przywiązania do opiekuna i zdolności orientacji w terenie. W sytuacjach, gdy przewody telefoniczne były przerwane, to właśnie te zwierzęta przenosiły meldunki w tulejach przymocowanych do obroży, pokonując kilometry w trudnych warunkach frontowych. Doświadczenia te skłoniły dowództwo do opracowania regulaminów i procedur, które w połowie lat 20. stały się podstawą systemu szkolenia psów meldunkowych. W końcu dekady zostały one wpisane w etaty jednostek łączności i Korpusu Ochrony Pogranicza, co potwierdzało, że młode państwo potrafiło przekuć doświadczenia wojenne w trwałe rozwiązania organizacyjne. Dzięki temu psy meldunkowe zyskały status pełnoprawnych uczestników służby wojskowej – łączących instynkt, lojalność i dyscyplinę z precyzją działań, od których niejednokrotnie zależało powodzenie całych operacji. Konie w Wojsku Polskim Oczywiście jednym z filarów polskiej drogi do niepodległości były także konie. Od pierwszych szeregów Legionów, po młode Wojsko Polskie to właśnie one zapewniały mobilność armii – przewoziły ludzi, broń, amunicję i rannych. W surowych warunkach frontu wschodniego, gdzie błoto i brak dróg paraliżowały ruch, koń stał się symbolem wytrwałości i lojalności. Kawaleria dawała dowódcom szybkość manewru, a tabor konny pozwalał utrzymać łączność i zaopatrzenie. To czyniło z tych zwierząt nie tylko środek transportu, lecz pełnoprawnych towarzyszy walki. Szarża pod Rokitną z 13 czerwca 1915 roku stała się jednym z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę konie odegrały w walce o niepodległość. Wtedy 2. szwadron II Brygady Legionów, dowodzony przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza, ruszył na umocnione pozycje rosyjskie, torując piechocie drogę przez ostrzał. Choć wielu ułanów poległo, ich odwaga przeszła do legendy i do dziś pozostaje jednym z najważniejszych symboli poświęcenia polskiej kawalerii. Po odzyskaniu niepodległości konie nadal odgrywały kluczową rolę w armii. W czasie wojen o granice w latach 1919–1921 Wojsko Polskie dysponowało dziesiątkami pułków kawalerii i około setką kolumn taborowych, które odpowiadały za transport zaopatrzenia, ewakuację rannych i utrzymanie ciągłości marszów. Opieka weterynaryjna, planowanie przepraw i codzienne utrzymanie zwierząt stały się elementem wojskowej logistyki, bez której nie mogłaby funkcjonować żadna kampania. W ten sposób koń nie był jedynie symbolem romantycznej kawalerii, lecz realnym wsparciem armii, bez którego młode państwo nie mogłoby się rozwijać i bronić swojej niezależności. Źródła: Twierdza Przemyśl, Historia: Poszukaj, Światowy Związek Polskich Żołnierzy Łączności Zegrze, Polskie Radio Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Powstanie wielkopolskie nie miało nic wspólnego z romantycznym zrywem. Walka była dobrze zaplanowana
Powstanie wielkopolskie pozostaje w polskiej historii zrywem, który zakończył się pełnym sukcesem. Zwycięstwo było rezultatem zbiegu trzech czynników: przygotowania, wyczucia czasu oraz skuteczności w działaniu. Swoim triumfem, Wielkopolanie udowodnili, że pragmatyzm, dyscyplina i dalekowzroczna praca u podstaw mogą stać się najskuteczniejszą bronią w walce o niepodległość. Kiedy wybuchło powstanie wielkopolskie? Jak przebiegało? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Dlaczego Wielkopolska chwyciła za broń? Od spontanicznego zrywu do regularnej armii Koniec walk I wojna światowa właśnie się zakończyła. Wieczorem 26 grudnia 1918 roku, do Poznania przybył Ignacy Jan Paderewski. Jego wizyta stała się iskrą, która rozpaliła tlący się od dawna ogień. Powstanie wielkopolskie, które wybuchło niespełna dobę później, nie było romantycznym zrywem, a precyzyjnie skalkulowaną, doskonale zorganizowaną i ostatecznie zwycięską insurekcją, jedną z niewielu w historii Polski. Sukces Wielkopolan był kulminacją ponad stuletniej walki, prowadzonej nie tylko na polach bitew, ale także w sferze gospodarki, edukacji i świadomości narodowej. Dlaczego Wielkopolska chwyciła za broń? Po rozbiorach Polski, a zwłaszcza po zjednoczeniu Niemiec w 1871 roku, Polacy w zaborze pruskim zostali poddani systematycznej i bezwzględnej polityce germanizacyjnej. Jej celem było całkowite wynarodowienie i wchłonięcie polskich ziem przez II Rzeszę. Działania te, prowadzone z żelazną konsekwencją przez kanclerza Ottona von Bismarcka, przybierały różne formy. Szczególnie dotkliwy okazał się Kulturkampf (walka o kulturę), oficjalnie skierowany przeciwko Kościołowi katolickiemu, ale w praktyce wymierzony w polskość. Władze pruskie dążyły do wyrugowania języka polskiego ze szkół, urzędów i życia publicznego, a także do przejęcia kontroli nad kształceniem i nominacjami księży. Germanizowano nazwy miejscowości, ulic, a nawet nazwiska. Równie dotkliwa była presja ekonomiczna. W 1885 roku rozpoczęto tzw. rugi pruskie – masowe wysiedlenia ponad 25 tysięcy Polaków, którzy nie posiadali obywatelstwa pruskiego, głównie robotników sezonowych i rzemieślników. Rok później, w 1886 roku, powołano Komisję Kolonizacyjną, której zadaniem był wykup ziemi z rąk polskich i osiedlanie na niej niemieckich kolonistów. Działania te wspierała propagandowo organizacja Hakata, która promowała niemiecką wyższość kulturową. Praca stała się bronią Systematyczna presja miała złamać polskiego ducha. Jak na ironię, wywoła odwrotny skutek. W odpowiedzi na wrogie działania, Wielkopolanie stworzyli unikatową strategię oporu, która stała się fundamentem przyszłego zwycięstwa – przyjęli strategię „pracy organicznej”. Pod tym pojęciem krył się aktywny program wzmacniania narodu od podstaw, oparty na postrzeganiu społeczeństwa jako żywego organizmu, w którym siła każdej części jest niezbędna dla przetrwania całości. Zamiast chwytać za broń, skupili się na budowaniu siły ekonomicznej i intelektualnej. Tworzyli gęstą sieć polskich banków, kółek rolniczych i towarzystw przemysłowych. Równolegle działały organizacje takie jak Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, które pod pozorem krzewienia sportu prowadziło szkolenie wojskowe. Ta wielopokoleniowa praca stworzyła społeczeństwo zamożne, zdyscyplinowane i świadome swojej tożsamości. Gdy padły pierwsze strzały, istniejące struktury niemal natychmiast przekształciły się w zalążki administracji cywilnej i wojskowej, co było bezpośrednim rezultatem dekad inwestycji w kapitał społeczny. Iskra, która wznieciła płomień Solidnie przygotowane społeczeństwo potrzebowało jeszcze „wyzwalacza”, motywującego do walki. Iskrą zapalną stała się wizyta Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu. 26 grudnia 1918 roku, światowej sławy artysta i orędownik niepodległości Polski przybył do stolicy Wielkopolski i zamieszkał w hotelu Bazar. Wizyta pianisty szybko zmieniła się w wielką manifestację patriotyczną. Przemówienie, które wygłosił do zgromadzonego tłumu, jeszcze bardziej podgrzało atmosferę. Zaniepokojone skalą demonstracji niemieckie władze, postanowiły zareagować siłą. 27 grudnia, przez miasto przemaszerował w prowokacyjnej paradzie 6. pułk grenadierów, zrywając polskie flagi i atakując polskie instytucje. To działanie okazało się wielkim błędem. Od spontanicznego zrywu do regularnej armii Około godziny 17:00 padły pierwsze strzały, a wkrótce potem zginął pierwszy powstaniec, Franciszek Ratajczak. Spontaniczne starcia błyskawicznie przerodziły się w regularną walkę. Niemcy, próbując zdusić polski entuzjazm, sami rozpoczęli powstanie, na które Wielkopolanie byli od dawna gotowi. Pierwsze dni powstania i zmiany w dowództwie Walki o stolicę Wielkopolski trwały zaledwie kilka dni. Już 28 grudnia powstańcy zdobyli kluczowe punkty strategiczne: Cytadelę i arsenał, zapewniając sobie dostęp do broni. Do 6 stycznia, cały Poznań znalazł się w polskich rękach. Wieści o sukcesach stały się sygnałem do działania dla całej prowincji, gdzie do walki przystąpiły m.in. Gniezno, Śrem i Wągrowiec. 28 grudnia, tymczasowym dowódcą mianowano kapitana Stanisława Taczaka. Sprawdził się w tej roli idealnie, w ciągu kilkunastu dni tworząc z luźnych oddziałów skoordynowany front. Jednak żeby stawić czoła regularnej armii niemieckiej, potrzebny był dowódca z większym doświadczeniem. Tę rolę odegrał generał Józef Dowbor-Muśnicki, który oficjalnie objął dowództwo 16 stycznia 1919 roku. Nowy wódz wprowadził żelazną dyscyplinę i ogłosił przymusowy pobór, profesjonalizując siły powstańcze. Walki na prowincji Po opanowaniu Poznania, ciężar walk przeniósł się na prowincję. Na froncie północnym toczyły się zacięte boje o kontrolę nad liniami kolejowymi. Powstańcy odnieśli ważne sukcesy, wyzwalając Inowrocław i Szubin. Szczególnie krwawy przebieg miały walki o Chodzież. Z kolei na froncie południowym i zachodnim, starcia miały charakter bardziej pozycyjny, tocząc się w rejonie Leszna, Rawicza i Zbąszynia. Zdobycie Ławicy Jedną z najbardziej spektakularnych akcji było zdobycie niemieckiego lotniska w Ławicy. 6 stycznia 1919 roku, w ręce powstańców wpadło kilkadziesiąt sprawnych samolotów i magazyny z setkami kolejnych maszyn w częściach. Wartość przejętego sprzętu oszacowano na 160-200 milionów marek, co było największą wojenną zdobyczą w historii polskiego oręża i stało się symbolicznym aktem narodzin polskiego lotnictwa. Zwycięstwo nie byłoby możliwe bez masowego zaangażowania całego społeczeństwa. Ogromną rolę odegrały kobiety, działające w służbach sanitarnych, łączności i zaopatrzeniu, i kolejarze, którzy zapewnili sprawny transport wojsk. Koniec walk 16 lutego 1919 roku w Trewirze podpisany został układ, na mocy którego rozejm między państwami ententy a Niemcami został przedłużony. Dzięki sukcesom powstańców i dyplomacji Paderewskiego, na kategoryczne żądanie francuskiego marszałka Ferdynanda Focha do tekstu rozejmu wpisano punkt nakazujący Niemcom zaprzestanie walk w Wielkopolsce. Był to dyplomatyczny przełom. Rozejm w Trewirze formalnie zakończył główną fazę walk, ale co najważniejsze – umiędzynarodowił konflikt. Armia Wielkopolska została de facto uznana za siłę sojuszniczą, a sprawa przynależności regionu przestała być wewnętrznym problemem Niemiec. Ostateczne decyzje dotyczące granic odrodzonej Polski miały zapaść podczas konferencji pokojowej w Paryżu. Zwycięskie powstanie miało tu decydujące znaczenie. Wyzwalając niemal całą prowincję, Wielkopolanie przedstawili aliantom dokonany fakt, którego polityczne zignorowanie było praktycznie niemożliwe. Wpływ zwycięstwa na postanowienia traktatu wersalskiego Sukces militarny był najdobitniejszym dowodem na wolę miejscowej ludności do przyłączenia się do Polski, co wzmocniło pozycję negocjacyjną polskiej delegacji. Argumenty historyczne i etniczne zostały poparte siłą militarną i sprawną administracją, działającą na wyzwolonych terenach. W rezultacie, postanowienia traktatu wersalskiego z 28 czerwca 1919 roku w dużej mierze usankcjonowały zdobycze powstańcze, przyznając Rzeczypospolitej niemal całą Wielkopolskę. Solidne wzmocnienie dla fundamentów II Rzeczypospolitej Włączenie Wielkopolski do granic Rzeczypospolitej okazało się ogromnym wzmocnieniem dla odradzającego się państwa. Armia Wielkopolska, licząca w szczytowym momencie ponad 100 tys. doskonale wyszkolonych i wyposażonych żołnierzy, stała się jedną z najlepszych i najnowocześniejszych formacji Wojska Polskiego. Jej weterani odegrali kluczową rolę w późniejszych walkach o granice. Także w kontekście gospodarczym przyłączenie jednego z najbogatszych regionów dawnego zaboru pruskiego okazało się bezcenne. Nowe państwo zyskało nowoczesne rolnictwo i przemysł. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Co naprawdę działo się w Polsce w 1670 roku? Z nami poznasz tło historyczne przygód Adamczewskich
Kolejny sezon „1670” bije rekordy popularności na Netflixie, a wiele osób ocenia serial jako najlepszą polską produkcję komediową ostatnich lat. Przygody Jana Pawła Adamczewskiego to jednak nie tylko okazja do śmiechu, ale także zainteresowania się historią Polski XVII wieku. Tło historyczne serialu jest bardzo ciekawe i warto je poznać, by móc docenić „smaczki” ukryte w produkcji.
Spis treści: Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Barok, sarmaci i polska wieś Pełen śmiechu i żartów serial „1670” rozgrywa się w gorącym okresie w historii Polski. Dla Rzeczypospolitej XVII wiek to stulecie wojen: nasz kraj uwikłany był w konflikty z niemalże wszystkimi sąsiadami, a wiele części królestwa zostało zniszczone. A zamawiano przecież pomyślność dla Polski! Wojny miały bezpośredni wpływ na losy polskiej szlachty epoki baroku, które sportretowane są w serialu. Co warto wiedzieć? Przygotujcie się na drobne spojlery. Król Polski w 1670 roku, czyli kto panował nad Janem Pawłem Główną osią 2. sezonu serialu są dożynki królewskie, na których ma pojawić się sam monarcha. Kto rządził w tym czasie Rzeczpospolitą? Ponad 80-letnie panowanie pochodzących ze Szwecji Wazów zakończyło się w 1668 roku, kiedy abdykował a następnie zmarł Jan II Kazimierz Waza. Nie cieszył się on dużą popularnością, a jego rządy przypadły na czas brutalnych wojen z Kozakami, Moskwą czy potopu szwedzkiego wynikającego między innymi ze sporów dynastycznych wewnątrz rodziny Wazów. W 1670 królem Polski jest Michał Korybut Wiśniowiecki – polski król, magnat wybrany na zasadzie wolnej elekcji i jednocześnie według historyków jeden z najgorszych monarchów w historii Polski. Jego panowanie to czas wewnętrznej anarchii szlachty – co możemy zobaczyć w serialu – a także wielkiej wojny z Imperium Osmańskim. Zginął przedwcześnie w 1673 roku, przygotowując się do zerwania traktatu pokojowego z Turkami. „Pokolenie traumy potopu szwedzkiego” Sam Jan Paweł Adamczewski mówi w serialu, że pochodzi z „pokolenia traumy potopu szwedzkiego”. Nie da się ukryć, że na szlachcicach epoki baroku wojna ze Szwedami odcisnęła wyraźne piętno. Brutalny najazd Skandynawów dowodzonych przez króla Karola X Gustawa (również Wazę) rozpoczął się w 1655 roku i zakończył pełnym sukcesem. Szwedzi wyruszyli na Rzeczpospolitą na flocie złożonej z 39 okrętów, na ląd schodząc w Szczecinie, który od kilkudziesięciu lat znajdował się wtedy pod ich kontrolą. Inwazja nie była trudna, bo niebronione granice stały otworem – zbuntowana przed królem szlachta odmawiała uchwalenia nowych podatków, a wojska uwikłane były w wojnę z Moskwą. Powody potopu – czemu Szwedzi zaatakowali? Przyczyna ataku Szwecji na Polskę była prosta: Jan II Kazimierz Waza, król Polski, wciąż utrzymywał, że jest legalnym królem skandynawskiego państwa. Pozwalał sobie nawet na afronty dyplomatyczne, mimo że większość polskich wojsk znajdowała się na wschodzie kraju. Karol Gustaw widział więc okazję na łatwe zwycięstwo i miał wyraźny, propagandowy powód do wojny. Szwedzi dosłownie „zalali” tereny Korony. Zbuntowana szlachta nie podejmowała wielkich walk, a król został w końcu wygnany z kraju. Przełomowa okazała się dopiero obrona Jasnej Góry, która podniosła morale Polaków i pozwoliła wygnać Skandynawów z kraju w roku 1656. Zanim to jednak nastąpiło, dokonali oni największej grabieży w dziejach Polski. Nie ma się więc co dziwić, że w serialu na każde wspomnienie Szwedów szlachcice spluwają. Łagodnie mówiąc – nie przepadali za najeźdźcami. Od zakończenia wojny minęło 10 lat – w 1660 roku podpisano pokój w Oliwie. Relacje z Imperium Osmańskim, czyli dokąd polska szlachta jeździła na wakacje? Wszyscy słyszeliśmy o słynnej Odsieczy Wiedeńskiej, kiedy to w 1683 roku król Polski Jan III Sobieski wygnał Turków spod obecnej stolicy Austrii. W czasach Jana Pawła Adamczewskiego konflikt z Osmanami nie był jednak w tak zaawansowanej fazie. W pierwszym odcinku 2. sezonu widzimy sarmatów w Turcji na negocjacjach w Al-Inkluziw. Chociaż nazwa miejscowości to oczywisty żart, to w 1670 roku relacje między Rzeczpospolitą a Imperium Osmańskim zdecydowanie były napięte. O ile wątpliwa jest możliwość wizyty w Turcji podrzędnego polskiego szlachcica, to ukazany na ekranie temat rozmów z Osmanami mógł być dosyć trafiony. Dotyczyły one statusu Kozaków (którzy wówczas uznali nad sobą zwierzchnictwo Turcji), popierania Habsburgów oraz Mołdawii, która była niegdyś lennem Polski, a na którą Osmanie mieli chrapkę. I chociaż umowa dyplomatyczna wynegocjowana przez Jana Pawła określana jest sukcesem, to rzeczywistość była nieco bardziej brutalna. Turcy zaatakowali Rzeczpospolitą w 1672 roku, co rozpoczęło krwawą wojnę. Po początkowych zwycięstwach ponieśli oni klęskę pod Chocimiem z rąk hetmana Jana Sobieskiego – pojawiającego się z resztą w serialu – późniejszego króla Polski. Między innymi to wydarzenie otworzyło mu drogę do korony po zmarłym Wiśniowieckim. Osmani, dzięki męstwu i geniuszowi strategicznemu, ochrzcili go nawet „Lwem Lechistanu”. Barok, sarmaci i polska wieś „1670” jest świetnym sposobem na zainteresowanie szerszej publiczności historią baroku w Polsce – warto pamiętać, że historia ta nie dzieje się w średniowieczu, które skończyło się w Europie w 1453 roku w związku z upadkiem Konstantynopola. Serial w nieco krzywym zwierciadle pokazuje przywary polskiej szlachty, w której jak w lustrze możemy przejrzeć się wszyscy – współcześni Polacy. Warto jednak znać szersze tło historyczne przedstawionych na ekranie wydarzeń i zdawać sobie sprawę, że prezentowana na nim satyra nie zawsze jest zgodna z prawdą historyczną. Źródło: Netflix, wielkahistoria.pl, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ignacy Jan Paderewski – pianista, kompozytor, patriota i mąż stanu
Na przełomie XIX i XX wieku był bez wątpienia jednym z najbardziej znanych Polaków na świecie. To dzięki niemu prezydent USA Woodrow Wilson wstawił się za powołaniem do życia wolnej, niepodległej Polski. A chociaż talent polityczny Ignacego Jana Paderewskiego niemal dorównywał temu muzycznemu, to „Lew Paryża” widział w sobie kompozytora, nie polityka.
Spis treści: Dom rodzinny Ignacego Paderewskiego Nauka w Instytucie Muzycznym Koncerty na wielkich scenach świata Wejście do polityki Powrót do Polski Ignacy Jan Paderewski urodził się na Podolu, we wsi Kuryłówka, gdzie znajdował się niewielki majątek Paderewskich. Przyszedł na świat prawdopodobnie 6 listopada 1860 r., choć niektórzy przesuwają datę jego narodzin nawet do 25 października. Matka przyszłego kompozytora zmarła kilka miesięcy po narodzinach syna, a jedynym opiekunek małego Ignacego i jego starszej siostry został ojciec – Jan Paderewski. Dom rodzinny Ignacego Paderewskiego W domu kultywowana była tradycja patriotyczna – powstańcza. Jan Paderewski był powstańcem styczniowym, który po upadku powstania spędził rok w więzieniu w Kijowie. Natomiast pierwszym i jednym z najważniejszych nauczycieli młodego Ignacego został Michał Babiński. Ten weteran powstania listopadowego uczył przyszłego premiera historii, geografii, literatury polskiej i języka francuskiego. Muzyki Ignacy początkowo uczył się sam, grając na rodzinnym fortepianie. Wiele lat później pisał: „Pochodzę z niezamożnej starej szlacheckiej rodziny. Takich rodzin w dawnej Polsce było wiele tysięcy”. Postępy muzyczne i niewątpliwy talent dostrzeżony również poza rodziną sprawiły, że Jan Paderewski zgodził się na wyjazd syna do Warszawy. Nauka w Instytucie Muzycznym Przyszły premier przybył do Warszawy w wieku 12 lat, by przez sześć lat uczyć się gry na fortepianie oraz kompozycji. Do egzaminu w Instytucie Muzycznym podszedł w czerwcu 1878 r. Już wówczas, poza Koncertem e-moll Edwarda Griega, zagrał również własną kompozycję. Pozwoliło mu to podjąć pracę w tymże Instytucie jako nauczyciel fortepianu w klasie „niższej”. Również tam poznał swoją pierwszą żonę Antoninę Korsakównę. Niestety, małżeństwo trwało zaledwie rok. Kobieta zmarła kilka dni po urodzeniu jedynego dziecka Paderewskiego, syna Alfreda. On też nie miał wiele szczęścia. Chorował na paraliż dziecięcy i dożył niespełna 20 lat. Większość z nich z dala od robiącego karierę ojca, podrzucany rodzinie i znajomym na wychowanie. Po śmierci żony Paderewski zdecydował, że bardziej niż pianistą pragnie być kompozytorem i w 1882 r. wyjechał do Berlina na studia kompozytorskie. Jego autorski koncert, który zagrał w Berlinie, został dobrze oceniony zarówno przez publiczność, jak i takie autorytety, jak Joseph Joachim czy Anton Rubinstein. Ignacy Jan Paderewski regularnie koncertował w każdym miejscu, w jakim się zalazł. W 1884 roku w Zakopanem poznał cieszącą się światową sławą Helenę Modrzejewską, która już na zawsze stanie się jego przyjaciółką i wsparciem. To dzięki koncertowi z nią pozyskał pieniądze, które pozwoliły mu spełnić marzenie – wyjechać do Wiednia, by tam uczyć się u sławnego Teodora Leszytyckiego. Leszetycki tak mówił o swoim uczniu: „To wielkie serce – wielka głowa i niezmierzony hart woli. Będzie on genialnym artystą do końca życia, gdyż ma charakter, gdyż poza pracą umiał nie widzieć, nie znać innych celów. Przez cztery lata kształcił się u mnie, z tych dwa poświęcił wyłącznie pięciopalcówkom, aż wreszcie zdobył to, co nazywamy techniką. Po technice pracowaliśmy nad wyrobieniem stylu, to znaczy w moim pojęciu nad pogodzeniem indywidualności wirtuoza z intencjami kompozytora”. Koncerty na wielkich scenach świata Przełomowym momentem w karierze muzyka był jego debiut paryski, który miał miejsce w paryskiej Sali Erarda 3 marca 1888 r. Koncert ten okrzyknięto sensacją sezonu. Po nim Paderewskiego zaczęto nazywać „lwem Paryża”, okrzyknięto go też „drugim Chopinem”. Paderewski koncertował też w Londynie, grał nawet przez samą królową Wiktorią, która ponoć wyjątkowo ceniła talent Polaka. Jednak największą sławę i pieniądze przyniosły mu Stany Zjednoczone. Udał się za ocean jesienią 1981 roku. Już 17 listopada zagrał tam swój pierwszy koncert, od razu w Carnegie Hall – wówczas dopiero co otwartej sali w Nowym Jorku, która po dziś dzień pozostaje jedną z kilku najważniejszych i najbardziej prestiżowych sal koncertowych świata. Paderewski aż osiemnaście razy odwiedził Stany Zjednoczone, które odegrały wyjątkowo ważną rolę zarówno w jego działalności artystycznej, jak i politycznej. Muzyk koncertował również w Australii, Nowej Zelandii, krajach Ameryki Południowej oraz we wszystkich państwach Europy, a także w Rosji. W dodatku spełniło się jego marzenie: był postrzegany nie tylko jako wybitny pianista, ale również jako utalentowany kompozytor. Pewnego wieczoru w nowojorskiej Metropolitan Operze odbywała się premiera jego opery „Manru” – pierwszej opery polskiego twórcy wystawionej w tej renomowanej instytucji – podczas gdy on sam dawał koncert w tym czasie w innej nowojorskiej sali koncertowej. Wejście do polityki Można powiedzieć, że wszystko zaczęło się od bitwy pod Grunwaldem. W 1908 roku Paderewski zamówił u Antoniego Wiwulskiego pomnik mający upamiętnić to wielkie zwycięstwo. Stojący do dziś naprzeciwko Barbakanu w Krakowie monument został odsłonięty w 1910 roku w obecności tysięcy ludzi. Paderewski wygłosił wtedy przemówienie o zdecydowanym charakterze niepodległościowym. Na wiadomość o głodzie panującym na terenach polskich w trakcie I wojny światowej rozpoczął intensywną działalność dyplomatyczną na rzecz Polski, m.in. organizując pomoc dla ofiar wojny i zakładając komitety w Paryżu, Londynie i Szwajcarii. Pragnąc zorganizować skłóconą polonię amerykańską, wyjechał w 1915 roku do USA. Dzięki swoim szerokim znajomościom nawiązał kontakt z doradcą prezydenta Wilsona, a dzięki niemu z samym prezydentem. Potrafił na tyle zaciekawić prezydenta historią Polski i ówczesną sytuacją nieistniejącego kraju, że ten wplótł sprawę Polski w tzw. 14 punktów Wilsona, które stały się podstawą późniejszego traktatu wersalskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Paderewski, namawiany przez Brytyjczyków i na pokładzie ich statku wojennego, powrócił do kraju. 26 grudnia 1918 roku pojechał do Poznania, gdzie został entuzjastycznie przyjęty przez miejscową ludność. Jego przyjazd stał się bezpośrednim impulsem do wybuchu zwycięskiego powstania wielkopolskiego. Powrót do Polski 4 stycznia już w Warszawie Paderewski spotkał się z Józefem Piłsudskim. Podjął się roli mediatora między Piłsudskim a obozem Dmowskiego. 16 stycznia objął stanowisko premiera i ministra spraw zagranicznych. Wraz z Dmowskim reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu, tej samej która zakończyła się podpisaniem traktatu wersalskiego. Mimo sukcesów dyplomatycznych jego rząd spotkał się z krytyką i był traktowany jako tymczasowy, dlatego w grudniu 1919 roku zrezygnował ze stanowiska i wyjechał do Szwajcarii. Rozczarowany polityką Paderewski wrócił do swojej willi Riond-Bosson, gdzie znów poświęcił się muzyce. Koncertował, wspierał młodych pianistów i organizował kursy mistrzowskie. Współpracował też przy wydaniu „Dzieł wszystkich Fryderyka Chopina” i wystąpił w filmie „Sonata księżycowa”. To dzięki niemu do dziś wiemy, jak wyglądał i grał mistrz. Po wybuchu II wojny światowej zaangażował się ponownie w działalność patriotyczną – organizował pomoc, przemawiał, apelował o wsparcie dla Polski. W 1940 roku wyjechał do USA, gdzie w 1941 obchodzono jubileusz jego debiutu. Zmarł 29 czerwca 1941 r. w wieku 80 lat. Pochowano go wówczas na cmentarzu Arlington. Ale zgodnie z wolą artysty, jego prochy wróciły do wolnej Polski w 1992 r. Ignacy Jan Paderewski był nie tylko wybitnym artystą, ale też rzecznikiem sprawy polskiej, który nie obawiał się wykorzystywać swojej sławy dla dobra ojczyzny. Był też wielkim filantropem. W testamencie wyraził wdzięczność przyjaciołom, przebaczył krzywdy, lecz potępił tych, którzy dla własnych korzyści szkodzili Polsce. Jego spuścizna – artystyczna i polityczna – pozostaje trwałym dziedzictwem kultury i historii. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rzeź wołyńska była jedną z największych zbrodni w historii. Ukraińscy nacjonaliści nie mieli litości
Rzeź wołyńska – haniebne ludobójstwo dokonane na Polakach – do dziś jest otwartą, jątrzącą się raną na tkance polsko-ukraińskich relacji. W 1943 roku ukraińscy nacjonaliści obrali sobie za cel wyniszczyć polską ludność na ziemiach, które uważali za swoje. Ich ofiarami padli niewinni cywile – mężczyźni, kobiety, a nawet dzieci, w tym niemowlęta. Do dziś nie udało się określić liczby ofiar. Według różnych szacunków, w serii masowych mordów życie straciło od 80 do 100 tys. mieszkańców Wołynia i Galicji Wschodniej.
Spis treści: Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Ludobójstwo dokonane na Polakach Wielu ukraińskich historyków nadal nie przyznaje, że rzeź wołyńska była niczym innym niż jednoznacznym aktem ludobójstwa. W ich narracji tragiczne wydarzenia, do których doszło w latach 1943–1945, nie były zaplanowanymi czystkami etnicznymi, a spontanicznymi, samowolnymi aktami niewielkiej grupy ekstremistów. Sam Stepan Bandera przez niektórych nadal jest postrzegany jako symbol walki o niepodległość Ukrainy. Bez względu na argumentację, fakty są inne. Ludobójstwo pozostaje ludobójstwem. Rzeź wołyńska była planowanym działaniem, następstwem rozkazów, a Bandera to nie bohater, a zbrodniarz. Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Relacje polsko-ukraińskie rozpoczęły się na długo przed powstaniem Ukrainy. W połowie XIII wieku najazd Mongołów doprowadził do upadku Rusi Kijowskiej. W następstwie tego, 100 lat później Wołyń i okoliczne ziemie znalazły się pod panowaniem Kazimierza Wielkiego. Dwa stulecia później, na mocy unii lubelskiej część ukraińskich ziem została włączona do Korony Polskiej. Na przestrzeni wieków, Polacy i Ukraińcy żyli obok siebie jak jeden naród i stali ramię w ramię w wielu ważnych chwilach. Oczywiście, bywały między nami spory, nie tylko mniejsze, o charakterze lokalnym. Przykładem niech będzie powstanie kozactwa i ukraińskiego chłopstwa pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego. Jednak mimo wielu konfliktów, nasze stosunki przez wiele stuleci można było określać jako co najmniej poprawne, mimo że idea Rzeczypospolitej Trojga Narodów, która miała być odpowiedzią na powstanie Chmielnickiego, nie doczekała się realizacji. Niespełniony projekt polityczny jasno jednak dowodził, że zjednoczenie narodów polskiego i ukraińskiego na zasadach równości było żywą i jakże ważną ideą. Co więc zmieniło się w naszych relacjach, że kilkaset lat później doszło do krwawego pogromu polskiej ludności? Wzrost nacjonalistycznych nastrojów Ukraińscy nacjonaliści zaczęli dochodzić do głosu już po upadku powstania styczniowego. Zwolennicy powołania odrębnego państwa głośno manifestowali swoje żądania, jednak ich plany nie spotkały się z poparciem chłopów, którzy byli skupieni przede wszystkim na sprawach lokalnych. To, do jakiego narodu byli zaliczani, nie miało dla nich większego znaczenia, nie widzieli więc potrzeby powoływania odrębnego państwa. Przynajmniej na początku, bo zwolennicy idei narodów sięgnęli w końcu po argument, który już u zarania cywilizacji dzielił ludzi – religię. Większość Polaków wyznawała katolicyzm, z kolei Ukraińcy – prawosławie lub grekokatolicyzm. Stwierdzenie, że różnice religijne zaczęły odznaczać się dopiero w XIX wieku byłoby nieprawdą, bo problem zrozumienia religijnego między przedstawicielami różnych wyznań istniał już w XIV wieku i nasilił się po unii brzeskiej. Jednak dla większości kwestie wyznaniowe nie były dużym problemem, czego dowodzą mieszane małżeństwa, które w tamtym czasie nie były niczym niezwykłym. Dopiero pod wpływem działania nacjonalistów religia stała się powszechnie uznawanym wyznacznikiem narodowości. Kolejnym czynnikiem, mającym poróżnić Polaków i Ukraińców, była pozycja społeczna mieszkańców Galicji Wschodniej, gdzie większość stanowili Ukraińcy. Polacy uzyskali autonomię i mogli powołać organ władzy ustawodawczej, Sejm Krajowy, a większość ziem znajdowała się w polskich rękach. Ukraińcy też chcieli decydować o sobie, jednak habsburski władca nie dał im takiej możliwości. Ich gniew nie skupiał się jednak na zaborcy, a na Polakach. Sytuacja po I wojnie światowej Jeden z najkrwawszych konfliktów w dziejach, który rozpętał się w 1914 roku, całkowicie zmienił układ sił w Europie. Klęska państw zaborczych dała możliwość sięgnięcia po niepodległość, zarówno Polakom, jak i Ukraińcom. Oba narody przedstawiały jednak roszczenia wobec tych samych terenów. Po wojnie powstały dwa państwa ukraińskie – na ziemiach zaboru rosyjskiego Ukraińska Republika Ludowa (w 1917 roku) i na ziemiach austriackich Zachodnioukraińska Republika Ludowa (w 1918 roku). O ile z pierwszym z wymienionych krajów nasze stosunki były poprawne (w 1920 roku wspólnie stanęliśmy do walki przeciwko bolszewikom), to z ZURL II Rzeczpospolita starła się już w 1918 roku. Przedmiotem konfliktu była Galicja Wschodnia. Konsekwencje traktatu ryskiego W 1921 roku doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Przeciwko II RP opowiadały się już obie Ukrainy. Przyczyną był podpisany w Rydze traktat pokojowy, kończący wojnę polsko-bolszewicką, na mocy którego uregulowane zostały wschodnie granice Polski. Nie ulega wątpliwości, że pokój był potrzebny państwu, które dopiero odzyskało niepodległość. Ukraińcy widzieli jednak w tym działaniu zdradę i nic dziwnego. Wyczerpana wojną Polska nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy. Przedstawiciele prawicowych stronnictw, z których w większości składała się delegacja, wycofali uznanie dla URL, mimo podpisanej rok wcześniej umowy sojuszniczej. Endecja opowiedziała się za włączeniem dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów do odradzającego się państwa. W rezultacie ukraińskie tereny zostały podzielone między Polskę i bolszewicką Rosję. W naszych granicach znalazło się ok. 5 milionów Ukraińców. Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Choć konstytucja gwarantowała równość wszystkim obywatelom, należy przyznać, że polska polityka wobec mniejszości ukraińskiej w okresie międzywojennym balansowała gdzieś na granicy asymilacji, pojednania i represji. Ukraińcy mieli zagwarantowaną autonomię religijną i polityczną. Mimo to nie jest tajemnicą, że w tamtym czasie żaden przedstawiciel mniejszości nie zajmował w administracji wysokiego stanowiska. Liczba ukraińskich szkół była systematycznie ograniczana. Nie wydano zgody na powołanie ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie, jednak nie można powiedzieć, że Polska zmierzała do wynarodowienia Ukraińców. Zrobiono wiele w imię dobrych relacji, a przykładem niech będzie działalność Henryka Józewskiego. Wojewoda wołyński podkreślał potrzebę tworzenia polskich szkół z obowiązkową nauką języka ukraińskiego. Był orędownikiem pojednania przez edukację, a urzędników, którzy byli przychylni mniejszości, było więcej. Do pojednania dążyło także wielu Ukraińców. Przykładem takich działań jest wymierzona w ZSRR współpraca środowiska skupionego wokół Symona Petlury z polskim wywiadem. Nie brakowało jednak także tych, którzy nie widzieli szans na pokojowe współistnienie. Terror drogą do niepodległości Zwolennicy oderwania Galicji Wschodniej od Polski skupiali się wokół Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) – paramilitarnego tworu, którego celem było prowadzenie akcji sabotażowych i dokonywanie zamachów. To właśnie oni odpowiadali za nieudaną próbę likwidacji Józefa Piłsudskiego. Z większym powodzeniem przeprowadzali akcje podkładania bomb pod polskie posterunki policji i stacje kolejowe. Podpalali gospodarstwa i... likwidowali swoich rodaków, którzy opowiadali się za zgodą. Łącznie przeprowadzili ponad 300 akcji, sfinansowanych przez niemiecki wywiad. Powstanie radykalnej organizacji nacjonalistycznej W tamtym czasie wyrastało już nowe pokolenie ukraińskich narodowców. To oni w 1929 roku powołali do życia skrajnie prawicową Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednocząc UWO z mniejszymi organizacjami. Radykalny OUN całkowicie wykluczał polsko-ukraińskie pojednanie. Organizacja za cel postawiła sobie walkę z Polską i to założenie realizowała nie przebierając w środkach. W ramach swoich działań, członkowie OUN przeprowadzili udany zamach na Tadeusza Hołówkę, posła, który głośno mówił o konieczności pokojowego współistnienia narodów ukraińskiego i polskiego. 29 sierpnia 1931 roku trafiło go sześć pocisków, wystrzelonych przez dwóch sprawców. Cztery trafiły go w głowę, dwa w okolicę obojczyka. Aresztowanie Stepana Bandery W 1933 roku kierownictwo Egzekutywy Krajowej OUN objął Stepan Bandera, absolutny przeciwnik nawiązywania jakichkolwiek stosunków z Polską. Pod jego przywództwem akty przemocy przybrały na sile i intensywności. Polskim władzom zależało na uspokojeniu nastrojów, ale nie kosztem otwartej walki z nacjonalistami. To się udało. Polscy żołnierze dokonywali aresztowań, ale działania te nie pociągały za sobą ofiar. W ręce funkcjonariuszy trafiło ok. 800 członków OUN. Na liście aresztowanych znalazł się także Stepan Bandera. Za zorganizowanie zamachu na ministra Bronisława Pierackiego został skazany na śmierć, jednak wyrok ten został zamieniony na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Seria aresztowań na jakiś czas powstrzymała działania OUN, jednak sama organizacja istniała nadal. Mało tego, uznany za więźnia politycznego Bandera zyskał nowych zwolenników, gotowych walczyć za swojego przywódcę i Ukrainę. Okazję ku temu zyskali już w 1939 roku. Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Po ataku Niemiec na Polskę, w obliczu pogarszającej się sytuacji na froncie i bombardowań więzień, wielu skazańców odzyskało wolność, w tym także Stepan Bandera. Ukraińscy nacjonaliści już wcześniej utrzymywali kontakt z III Rzeszą. Gdy hitlerowcy podeszli pod Lwów, bojówki OUN uaktywniły się z pełną mocą. Za przyzwoleniem Niemców, Ukraińcy stopniowo zaczęli opanowywać Wołyń. Wojsko Polskie natychmiast ruszyło na pomoc Polakom. Wówczas nie było już mowy o bezkrwawych rozwiązaniach. Gdy 17 września agresję na Polskę przypuściło ZSRR, żołnierze musieli jednak skupić się na obronie kraju przed innym wrogiem. Rosjanie nie omieszkali wykorzystać ukraińskich nacjonalistów do swoich celów. Radzieccy agenci przekonali narodowców, by ci wzięli na cel także polskie elity. Rozpoczęły się ataki na dworki. Ginęli ziemianie, a także ludzie, którzy na wschodzie szukali schronienia. Płonęła wieś za wsią. W tamtym czasie na Wołyniu i w Galicji zginęło ok. 3 tys. Polaków, a to był jedynie wstęp do rzezi, która miała odbyć się niebawem. Walka w imię III Rzeszy Bezwzględni nacjonaliści byli wyjątkowo pożyteczni dla okupanta, więc Niemcy umiejętnie podsycali wzajemną niechęć Polaków i Ukraińców. Na okupowanych terenach przyznali tym drugim liczne przywileje, pozyskując w ten sposób ich lojalność. Stwarzali też Ukraińcom liczne okazje do zemsty na naszym narodzie. Jeszcze w 1930 roku powołana została Ukraińska Policja Pomocnicza – kolaboracyjna formacja, całkowicie podległa okupantowi. W 1940 roku doszło do rozłamu w strukturach Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. OUN podzielił się na dwa odłamy: OUN-B pod przywództwem Stepana Bandery i OUN-M pod przywództwem Andrija Melnyka. Po ataku Niemiec na związek Radziecki, Banderowcy zaangażowali się w walkę z Rosjanami i mordowanie Żydów. Nie znaczy to jednak, że nie zagrażali już Polakom. Mamieni wizją niepodległego państwa, Ukraińcy wiernie służyli zaborcy, jednak dość szybko przekonali się, ile warte są niemieckie obietnice. Niemcy podzielili zajęte tereny między III Rzeszę a Rumunię. Stepan Bandera i premier Jarosław Stećko trafili do obozu koncentracyjnego, podobnie jak wielu innych członków OUN. Na Ukrainie zapanowały rządy terroru, a mimo to OUN nadal dążył do porozumienia z Niemcami. Żeby odbudować „przyjaźń” z okupantem, banderowcy wznowili akcje wymierzone przeciwko Polakom. UPA zbrojnym ramieniem OUN Do tamtej pory OUN unikał tworzenia własnych oddziałów partyzanckich, w obawie, że przez Niemców zostanie to odebrane za prowokację. Po masowych aresztowaniach zmienili jednak podejście do tej kwestii. W drugiej połowie 1942 roku powstały struktury partyzanckie – Wojskowe Oddziały OUN-SD – które później przyjęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), od zbrojnych oddziałów Tarasa Borowcia. Preludium rzezi 9 lutego 1943 roku banderowcy pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka wyruszyli do Parośli I. Tam podali się za sowieckich partyzantów. Zażądali od mieszkańców strawy, a gdy napełnili żołądki, wyjawili, że planują atak na pobliską trasę kolejową. Był to sprytny podstęp. Stwierdzili, że jeżeli Polacy nie pozwolą się związać, okupant pomyśli, że to oni stali za akcją. Gdy mieszkańcy osady przystali na to, rozpoczęła się istna rzeź. W sąsiedniej wsi zginęli kolejni niewinni cywile. Ludobójstwo dokonane na Polakach Co zadecydowało o rozpoczęciu eksterminacji polskiej ludności cywilnej? Niektórzy są zdania, że szalę przeważyła zainicjowana przez Niemców interwencja Batalionu 202 z Krakowa, który miał rozprawić się z ukraińskimi buntownikami. To nieprawda. Podległe Niemcom polskie oddziały rozpoczęły pacyfikację w czasie, gdy pogrom cywili już trwał. Bez względu na przyczynę, faktem jest, że kierownictwo OUN zdecydowało, że korzystniej będzie zabić Polaków niż ich przesiedlić. Rozkaz czystki etnicznej wydali Dmytro Klaczkiwski „Kłym Sawur”, Wasyl Iwachow i Iwan Łytwynczuk. Pogrom Polaków na wielką skalę rozpoczął się w marcu 1943 roku. W nocy z 26 na 27 marca banderowcy zaatakowali Lipniki. Zginęło wówczas 179 Polaków. W kolejnych dniach nacjonaliści docierali do kolejnych osad. W każdym ataku ginęło przynajmniej kilkunastu cywili. Najgorsze miało jednak dopiero nadejść. Krwawa niedziela Klaczkiwski zaplanował zmasowane uderzenie na polskie osady, które miało nastąpić w dniach od 10 do 12 lipca. Kluczową datą była niedziela 11 lipca. Ukraińcy postanowili zaatakować Polaków modlących się w kościołach, by w jak najkrótszym czasie zabić możliwie najwięcej ludzi. Banderowcy ostrzeliwali domy modlitwy z broni maszynowej i wrzucali granaty do środka. Tych, którzy przeżyli, dobijali. W ciągu niespełna trzech dni zaatakowali około 100 polskich miejscowości. Ofiary liczono w dziesiątkach tysięcy. Okrucieństwo Ukraińców wykraczało poza wszelką skalę Krwawa niedziela nie zakończyła pogromu. Morderstwa trwały nadal. W tym miejscu należy wspomnieć, że tylko nieliczni ginęli od pocisków. Większość nie miała tyle szczęścia. Metody Ukraińców były niezwykle brutalne, wręcz bestialskie. Byli okrutni do tego stopnia, że większość stosowanych przez nich metod uśmiercania Polaków po prostu nie nadaje do przytoczenia. Wystarczająco wymowny jest fakt, że niektórzy szukali ratunku u okupanta. Woleli trafić do niewoli lub dać się rozstrzelać niż zginąć w sposób, w jaki nikt nie powinien umierać. Polski odwet W odpowiedzi na działania banderowców, Armia Krajowa już w 1943 roku podjęła akcję odwetową. W ukraińskiej narracji często mówi się o tych wydarzeniach w kontekście ludobójstwa. To nieprawda. Działania AK, mimo że bezwzględne, nie zmierzały do likwidacji całej grupy etnicznej. Nie były wymierzone w kobiety i dzieci, a ich bilans nie był aż tak krwawy. Do 1945 roku z rąk polskich żołnierzy zginęło ok. 15 tys. Ukraińców. Nic nie usprawiedliwia rzezi Nie wszystko jest czarne lub białe. Nie ma wątpliwości, że wielu mieszkających w granicach Polski Ukraińców nie przedstawiało radykalnych poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to niech będzie fakt, że gdy w 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa, ponad 100 tys. Ukraińców walczyło ramię w ramię z polskimi żołnierzami. Około 7 tys. poległo na froncie. Wcześniej i później wielu opowiadało się za pojednaniem. Nie brakowało sprawiedliwych, którzy ostrzegali Polaków lub dawali im schronienie. Część z nich zapłaciła życiem za swoją postawę. Polacy nigdy nie byli kryształowi w stosunkach z Ukrainą. Zresztą to samo można powiedzieć o drugiej stronie. Nic jednak nie usprawiedliwia takiej zbrodni. Na Wołyniu i w Galicji ginęli cywile – mężczyźni, starcy, kobiety i dzieci. Umierali w niewyobrażalnych mękach, a ci, którzy przeżyli, do końca będą nosili piętno tamtych wydarzeń. Zabójstwa Polaków trwały do maja 1945 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Adam Mickiewicz kształtował polski romantyzm. Był nie tylko literackim geniuszem, ale także patriotą
Adam Mickiewicz, jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu, nie był wyłącznie wybitnym poetą. W polskiej kulturze i historii zapisał się jako działacz wszechstronny – nauczyciel akademicki, publicysta, tłumacz, a nawet organizator i dowódca wojskowy. Jako że jego życie i twórczość nierozerwalnie splotły się z losami narodu w okresie zaborów, stał się światkiem historii i aktywnym uczestnikiem walki o zachowanie tożsamości narodowej. Poniżej przybliżamy sylwetkę jednego z trzech wieszczy.
Spis treści: Młodość Adama Mickiewicza Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Czas zesłania i podróży Śmierć wieszcza Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Każda epoka ma swoją ikonę. Adam Mickiewicz, twórca nieśmiertelnych dzieł, stał się ucieleśnieniem romantycznego ideału artysty głęboko zaangażowanego w sprawy społeczne i narodowe. W czasie, gdy Polskę rozdzierały trzy mocarstwa, to właśnie przedstawiciele kultury z Mickiewiczem na czele dawali społeczeństwu nadzieję, że ojczyzna w końcu odzyska niepodległość. Należy jednak podkreślić, że wielki wieszcz nie tylko pisał o patriotyzmie. Był patriotą z krwi i kości. Młodość Adama Mickiewicza Adam Bernard Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798 roku w Zaosiu lub Nowogródku. Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny. Jego ojciec, Mikołaj Mickiewicz herbu Poraj, był adwokatem sądowym w Nowogródku i komornikiem mińskim. Matka, Barbara z Majewskich, była córką ekonoma z pobliskiego Czombrowa. W 1815 roku, po ukończeniu szkoły dominikańskiej w Nowogródku, wyjechał do Wilna, by tam podjąć studia. Na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim uczył się na Wydziale Nauk Fizycznych i Matematycznych, jednocześnie uczęszczając na wykłady prowadzone na Wydziale Nauk Moralnych i Politycznych oraz Literatury i Sztuk Wyzwolonych. W trakcie studiów był jednym z założycieli Towarzystwa Filomatów – tajnej organizacji studenckiej, której celem było samokształcenie i kultywowanie idei patriotycznych. W 1812 roku zmarł Mikołaj Mickiewicz. Rodzina znalazła się wówczas w trudnej sytuacji materialnej. By móc studiować, przyszły poeta musiał pobierać stypendium, co zobowiązywało go do pracy nauczyciela w carskiej szkole. Studia ukończył w 1819 roku. Jako świeżo upieczony magister, podjął pracę nauczyciela historii, literatury i prawa w szkole powiatowej w Kownie. Pobyt w Kownie i niespełniona miłość Mickiewicz mieszkał tam do 1823 roku, najpierw w domu Stanisława Kostki Dobrowolskiego, dyrektora szkoły, później w kwaterze w budynku gimnazjum. Nie był to dla niego łatwy czas. W 1820 roku po raz pierwszy spotkał Marylę Wereszczakównę, córkę zamożnego i wpływowego szlachcica litewskiego. Zakochali się w sobie, ale wspólne życie nie było im pisane. Mickiewicz pozostawał w przyjaznych stosunkach z rodziną swojej wybranki, ale zgody na ślub nie uzyskał. Młoda kobieta z wpływowego rodu nie mogła przecież wyjść za zaściankowego szlachcica, a poza tym była już zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem. W 1821 roku rodzice wymogli na niej dopełnienie tego zobowiązania. Rok wcześniej zmarła matka Mickiewicza. To dodatkowo wpłynęło na jego psychikę, ale także w dużej mierze ukształtowało wrażliwość poetycką. W 1822 roku wydany został tom poetycki „Ballady i romanse”. Zawarte w nim utwory nowy światopogląd, w którym dominowały emocje i wyobraźnia. Autor odrzucił nadmierny racjonalizm i kult rozumu, a skupił się na emocjach i uczuciach. Tym samym zapoczątkował nową epokę, jakże odmienną od poprzedniej – romantyzm. Czas zesłania i podróży Działalność Mickiewicza w tajnych organizacjach młodzieżowych nie uszła uwadze carskich służb. W 1823 roku został aresztowany i osadzony w klasztorze bazylianów w Wilnie, gdzie przebywał do marca 1824 roku. Został skazany na zesłanie w głąb Rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu. Do 1827 roku przebywał w Petersburgu, Odessie, Moskwie i na Krymie. Podczas zesłania, zbratał się ze środowiskiem elity postępowej inteligencji rosyjskiej. Utrzymywał kontakty między innymi z Puszkinem, Chomiakowem i Żukowskim W 1829 roku udał się w podróż po Europie. W pierwszej kolejności zatrzymał się w Niemczech, skąd udał się do Szwajcarii i Włoch. To zaowocowało kolejnymi cennymi kontaktami w środowisku artystycznym. Okres paryski O wybuchu powstania listopadowego dowiedział się podczas pobytu w Rzymie. Wieczne Miasto opuścił w kwietniu 1831 roku. W maju dotarł do Paryża, skąd udał się do Drezna. Stamtąd wyjechał do Wielkopolski, skąd zamierzał udać się do ogarniętego powstaniem Królestwa Polskiego. Ostatecznie wrócił do Drezna, skąd po jakimś czasie udał się do Paryża. Pobyt w stolicy Francji nie był łatwym czasem w życiu poety. Nie miał stałego źródła dochodu, a samo środowisko emigranckie było podzielone. W końcu zdołał odnaleźć się w miejscu, w którym miał spędzić kolejne 20 lat. W 1832 roku dołączył do paryskiego Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich. Współpracował także Towarzystwem Literackim, towarzystwem Narodowym Polskim i innymi organizacjami, zrzeszającymi obywateli ziem zabranych. Był aktywnym publicystą „Pielgrzyma polskiego”. Przestał uczestniczyć w życiu publicznym w 1834 roku. Ślub z Celiną Szymanowską Poślubił wówczas Celinę Szymanowską, córkę znanej pianistki Marii Szymanowskiej. Doczekał się z nią sześciorga dzieci: Marii, Heleny, Władysława, Józefa, Aleksandra i Jana. Początkowo małżeństwo układało się pomyślnie. Szymańska była dla Mickiewicza „żoną, jakiej szukał”. Innego zdania byli jego koledzy po piórze. Ze strony środowiska polskiej emigracji, w tym Zygmunta Krasińskiego, padały pod jej adresem zarzuty rozrzutności, braku zdolności kulinarnych i chęci całkowitego zdominowania męża. Małżeńska sielanka nie trwała długo, ale poślubny błogostan przerwało coś innego. Okazało się, że Celina cierpi na urojenia. Jej stan był poważny. Podawała się za wcielenie Matki Boskiej. Twierdziła, że ma moc uzdrawiania. To musiało położyć się cieniem na ich małżeństwie. Początkowo Mickiewicz sam opiekował się żoną. W końcu musiał jednak przyznać, że nie podoła temu zadaniu. Po urodzeniu drugiego dziecka trafiła do zamkniętej placówki. Kolejny raz poddano ją „specjalistycznemu leczeniu” (tak określano niemające nic wspólnego z postępowaniem medycznym okrutne terapie, stosowane wówczas na chorych psychicznie pacjentach) już po trzecim porodzie. Pogarszający się stan żony nie pozostawał bez wpływu na kondycję psychiczną poety. Mickiewicz miewał myśli samobójcze. Niestety, nie skończyło się na samych zamiarach. Trapiony małżeńskimi problemami, w 1838 roku spróbował odebrać sobie życie. Prorok z Litwy Terapie nie pomogły Celinie, ale interwencja Andrzeja Towiańskiego – tak, przynajmniej na jakiś czas. Mężczyzna, który sam siebie nazywał prorokiem i w 1842 roku stanął na czele Koła Sprawy Bożej, stwierdził, że może pomóc żonie wieszcza. Gdy jego interwencja przyniosła poprawę, zaskarbił sobie wdzięczność poety, który stał się wyznawcą jego nauk. Ukojenie znalazł w ramionach kochanki W 1840 roku w życiu rodziny Mickiewiczów pojawiła się Ksawera (a właściwie Anna) Deybel – fanatyczna wyznawczyni nauk Towiańskiego. Poeta zatrudnił ją jako guwernantkę. Nieoficjalnie młodsza od gospodarza o 20 lat kobieta pełniła funkcję jego kochanki. W listach do siostry Celina zachwalała Deybel, jednak najprawdopodobniej od początku była świadoma, że jej mąż odwiedza guwernantkę w sypialni. Jej bierność w kwestii romansu Mickiewicza być może wynikała z faktu, że kochliwy poeta nie zaniedbywał jej potrzeb. Przecież między 1842 a 1850 rokiem Celina urodziła mu jeszcze troje dzieci. Z kolei z kochanką począł przynajmniej jedno dziecko. Śmierć wieszcza Paryż opuścił w 1855 roku, po śmierci żony. W trakcie wojny krymskiej wyjechał do Konstantynopola, by tworzyć oddziały do walki z carską Rosją – Legiony Polskie i Legiony Żydowskie. Zamieszkał w domu wdowy po tureckim kapitanie i tam zmarł w niejasnych okolicznościach, 26 listopada 1855 roku. Śmierć wieszcza nastąpiła podczas epidemii cholery i podejrzewa się, że to właśnie ta choroba zakończyła jego życie. Należy jednak wspomnieć, że pojawiły się sugestie, według których Mickiewicz mógł zostać otruty arszenikiem. Inne podejrzenia wskazywały na udar mózgu. Zabalsamowane ciało poety umieszczono w trzech trumnach, cynkowej i dwóch drewnianych. 30 grudnia zwłoki wyruszyły w podróż do Francji. Adam Mickiewicz, ojciec polskiego romantyzmu, spoczął na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency. 4 lipca 1890 roku ciało zostało przeniesione na Wawel. Doświadczenia życiowe ukształtowały geniusz Mickiewicza Tragedie rodzinne, niespełniona miłość, uwięzienie i zesłanie, emigracja i wreszcie choroba psychiczna żony i niekonwencjonalne życie rodzinne, w którym uczestniczyła kochanka – każde z tych doświadczeń wpłynęło na twórczość wieszcza. Nie bez powodu mówi się, że wielki talent hartuje się w bólu doświadczeń. We wczesnej twórczości romantycznej Adama Mickiewicza wyraźnie zarysowują się elementy melancholijne i introspektywne. To najprawdopodobniej rezultat głębokiego przygnębienia, którego doświadczył podczas pobytu w Kownie. W późniejszej twórczości wieszcza dominuje duchowa i metafizyczna głębia. To koreluje z zaangażowaniem poety w mistykę i ruch Towiańskiego. Z kolei w utworach patriotycznych, które wyszły spod jego pióra, łatwo odnaleźć tęsknotę za lepszym światem i poczucie ciężaru. Czyżby wynikało to z ciągłej walki o utrzymanie licznej rodziny? Nie jest przecież tajemnicą, że mimo posad dość intratnych posad, między innymi w charakterze profesora katedry języków słowiańskich Collège de France, pieniądze nie imały się go. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki – spór dwóch wieszczy Na zakończenie wypada wspomnieć o sporze, który wywiązał się między czołowymi przedstawicielami polskiego romantyzmu, Mickiewiczem i Słowackim, i w historii zapisał się jako jeden z najbardziej znaczących w tym okresie. „Pojedynek”, o którym mowa, wykraczał daleko poza osobiste animozje i dotykał kwestii ideologicznych – roli artysty w kraju pod zaborami i przyszłości narodu. Momentem, który zapoczątkował otwarty konflikt, był incydent, podczas którego Adam Mickiewicz odmówił Słowackiemu miana poety, twierdząc, że jego kolega po piórze „nie ma wiary i miłości”. To głęboko dotknęło Słowackiego, który dał upust frustracji w listach do matki. Nie był to jedyny atak Mickiewicza, skierowany przeciwko niemu. W III części „Dziadów” przedstawił Augusta Becua, jego ojczyma, jako Doktora, a jego poezję opisał jako „piękny kościół, w którym nie ma boga”. Po tym afroncie Juliusz Słowacki napisał „Kordiana” jako krytykę romantycznej idei cierpienia narodu polskiego jako odkupienia za grzechy świata. Walka idei, czyli mesjanizm kontra winkelriedyzm Po klęsce powstania listopadowego szeroko dyskutowany był temat właściwej drogi, prowadzącej do niepodległości ojczyzny. W ramach tej debaty, Mickiewicz i Słowacki podjęli polemikę na temat roli poezji w życiu narodu. Ten pierwszy hołdował idei mesjanizmu i upatrywał sensu w ofierze Polaków, którzy w ten sposób mieli zbawić inne narody. Koncepcja ta zakładała pasywne oczekiwanie jako drogę do odkupienia. Słowacki promował heroiczną walkę do samego końca, nawet w obliczu nieuchronnej klęski. Widział w tym akt ofiarny, ale nawołujący do czynu i gotowości do działania. O roli poezji i poety Swoje stanowisko w kwestii roli poezji w życiu narodu przedstawił w prologu do „Kordiana”. Pierwsza Osoba mówi o pasywności, cichym cierpieniu i odkupieniu grzechów Europy. Wzywa do spokoju i oczekiwaniu na zbawienie. Poeta jest przedstawiany jako mesjasz o niejasnej roli. Jak nietrudno się domyślić, to przytyk w stronę Mickiewicza. Druga Osoba jest krytykiem pierwszej propozycji. Promuje poezję zachęcającą do walki i oporu. Z kolei Trzecia Osoba, reprezentująca samego Słowackiego, przedstawia poetę jako osobę nawołującą do aktywnego działania i inspirującą do walki. W tej opinii, artysta ma wskrzeszać pamięć o bohaterach i tworzyć narodową skarbnicę, do której naród będzie mógł sięgnąć w odpowiednim czasie. Jak spór wpłynął na twórczość wieszczy? Nie ulega wątpliwości, że spór z Mickiewiczem był bolesny dla Słowackiego, ale jak mówi stare powiedzenie: „nie ma tego złego, co na dobre by nie wyszło”. Z tego sporu zrodziło się bowiem dzieło wybitne – „Kordian” – a nie ulega wątpliwości, że cała ta sytuacja przyczyniła się też do krystalizacji stylu i myśli ideologicznej Juliusza. Poza tym utarczki między dwoma artystami w dużej mierze ukształtowały intelektualne tło polskiego romantyzmu. Nie mówimy tu przecież o kameralnej sprzeczce dwóch literatów, a o publicznej debacie o przyszłości narodu polskiego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dzwon Zygmunt bije od 500 lat. Przetrwał wojny i cztery pęknięcia serca
Dzwon Zygmunt to jeden z najsłynniejszych symboli Krakowa i całej Polski. Od 500 lat ogłasza najważniejsze wydarzenia w historii kraju.
Spis treści: Zawieszenie Dzwonu Zygmunta Dzwon Zygmunt – kiedy bije? Ile waży Dzwon Zygmunta? Z czego wykonano Dzwon Zygmunta? Dzwon Zygmunt – informacje praktyczne Dzwon Zygmunt po raz pierwszy zaczął bić ponad 500 lat temu. Pół tysiąclecia później nadal bije, choć los nie szczędził jego serca. Słynny dzwon w Wieży Zygmuntowskiej na Wawelu przyciąga turystów z Polski i zagranicy nie tylko swoim imponującym wiekiem, ale też rozmiarami. Bardzo długo Dzwon Zygmunt był największym dzwonem w naszym kraju. To zmieniło się jednak w 1999 roku. Od tamtej pory rekordzistą jest dzwon Maryja Bogurodzica w Bazylice Matki Bożej Licheńskiej w Licheniu. Mimo że Dzwon Zygmunta nie jest już największy w Polsce, nadal cieszy największą sławą spośród wszystkich dzwonów. To zasługa choćby jego iście królewskiej lokalizacji – w katedrze wawelskiej w Krakowie. Zygmunt jest też pamiątką minionych wieków. W pewnym sensie był świadkiem wielu kluczowych wydarzeń w historii ziem polskich. Sam też o nich informował. Zawieszenie Dzwonu Zygmunta Historia Dzwonu Zygmunta zaczyna się w pierwszej połowie XVI w. Jeden z najważniejszych dziś symboli narodowych Polski został odlany w Krakowie w 1520 roku przez Hansa Behema, znakomitego ludwisarza pochodzącego z Norymbergi. Fundatorem dzwonu był król Zygmunt I Stary. Władca pragnął, aby dzwon nie tylko oddawał hołd Bogu, ale również podkreślał chwałę dynastii Jagiellonów oraz całego Królestwa Polskiego. Wówczas nazywano go magna campana regia, czyli wielki dzwon królewski. Początkowo dzwon był dedykowany licznym świętym, patronom króla Zygmunta I Starego. Z czasem zaczęto nazywać go Dzwonem Zygmunta – co odnosiło się zarówno do króla-fundatora, jak i do jego patrona, św. Zygmunta. Do dziś nie jest jasne, dlaczego monarcha zdecydował się na ufundowanie olbrzymiego dzwonu. Decyzja mogła być podyktowana różnymi motywami, w tym wotum błagalnym związanym z narodzinami Zygmunta II Augusta. Królewski potomek przyszedł na świat 1 sierpnia 1520 roku. Choć dzwon ukończono jeszcze w drugiej połowie 1520 roku, jego zawieszenie opóźniono do czasu powrotu króla z wojny pruskiej. Transport dzwonu na Wawel z królewskiej ludwisarni, znajdującej się w okolicy przedmieścia Biskupie, rozpoczął się w czerwcu 1521 roku. Przewożono go ulicami Krakowa – trasą biegnącą przez ulicę Sławkowską, Rynek Główny i Grodzką. Ostatecznie 9 lipca dzwon został umieszczony w wieży. Proces ten, trwający zaledwie godzinę, wymagał zastosowania skomplikowanej konstrukcji z linami, wielokrążkami i przeciwwagami w postaci skrzyń wypełnionych kamieniami. Wydarzenie to obserwowały najważniejsze osoby na królewskim dworze, w tym sam monarcha, królowa i ich świta. Zanim jednak dzwon zawisł na wieży, przeprowadzono jego konsekrację oraz symboliczny chrzest. Zawieszenie zakończono 13 lipca 1521 roku. Wtedy też mieszkańcy Krakowa mogli po raz pierwszy usłyszeć jego majestatyczny dźwięk. Dzwon Zygmunta do dziś pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków kultury i dziedzictwa Polski. Dzwon Zygmunt – kiedy bije? Dzwon Zygmunt przez wieki cieszył się przywilejem pierwszeństwa. To jego dźwięki rozpoczynały uroczystości religijno-państwowe. Dopiero potem dołączały do niego inne krakowskie dzwony. Dzwon Zygmunt bił w sumie przy 16 koronacjach, począwszy od Zygmunta II Augusta w 1530 roku, a kończąc na Auguście III w 1734 roku. Rozbrzmiewał także przy wjazdach przedkoronacyjnych, pogrzebach królewskich (pierwszy raz po śmierci Zygmunta I Starego w 1548 roku) oraz w podzięce za zwycięstwa, np. po bitwach pod Kircholmem (1605 r.), Beresteczkiem (1651 r.) czy Wiedniem (1683 r.). Dzwon dzwonił również podczas ingresów biskupich, pogrzebów kanoników oraz każdorazowego śpiewania „Te Deum” w katedrze. Można go była także usłyszeć w wyjątkowych okolicznościach, takich jak pożar Zamku Królewskiego na Wawelu w 1702 roku. Na pamiątkę tego wydarzenia przez ponad dwa stulecia 15 września odprawiano mszę, podczas której dźwięczał Zygmunt. Historyczny dzwon nadal bije, a jego dźwięki są żywym świadectwem tradycji i historii. Zygmunt dzwoni podczas najważniejszych świąt kościelnych i państwowych, takich jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Wszystkich Świętych czy Święto Niepodległości. Ile waży Dzwon Zygmunta? Dzwon Zygmunta, znajdujący się na Wieży Zygmuntowskiej Katedry Wawelskiej w Krakowie, waży 12 600 kilogramów. Jego całkowita wysokość, wraz z jarzmem i sercem, wynosi 450 centymetrów, a ton uderzeniowy to G (sol). Dźwięk dzwonu jest słyszalny w promieniu do 30 kilometrów. Do jego rozkołysania potrzebnych jest 12 dzwonników. Z czego wykonano Dzwon Zygmunta? Dzwon Zygmunt został odlany z brązu, będącego stopem składającym się w 80% z miedzi i w 20% z cyny. Oryginalne serce dzwonu, wykute z żelaza, miało 218,5 cm długości i ważyło 323 kg. Pierwszy raz uderzyło w klosz Zygmunta 13 lipca 1521 roku. W XIX wieku serce pękało trzykrotnie i było naprawiane. Do ostatniego czwartego pęknięcia doszło w Boże Narodzenie 2000 roku. Uszkodzone serce zostało zastąpione nowym, które bije od 14 kwietnia 2001 roku. Przyczyną pęknięć serca była m.in. domieszka fosforu w stopie żelaza. Nowe serce zostało wykonane ze stali o odpowiednim składzie chemicznym, aby zapobiec przyszłym uszkodzeniom. Dzwon Zygmunta podlega regularnej konserwacji, obejmującej przegląd konstrukcji nośnej, zawieszenia oraz samego serca dzwonu, aby zapewnić jego prawidłowe funkcjonowanie. Dzwon Zygmunt – informacje praktyczne Dzwon Zygmunta znajduje się na Wieży Zygmuntowskiej Katedry Wawelskiej w Krakowie. Zwiedzanie wieży z dzwonem jest możliwe w ramach wizyty w katedrze. Godziny otwarcia różnią się w zależności od pory roku: kwiecień – wrzesień: poniedziałek – sobota 9:00–17:00, niedziela 12:30–17:00; październik – marzec: poniedziałek – sobota 9:00–16:00, niedziela 12:30–17:00. Bilety można nabyć w kasie biletowej niedaleko wejścia do świątyni. Cena biletu normalnego (bez audioprzewodnika) wynosi 25 złotych, a ulgowego 17 złotych. Rezerwacja z wyprzedzeniem nie jest konieczna, bilety można jednak kupić wcześniej online. Wejście na Wieżę Zygmuntowską odbywa się poprzez kaplicę św. Małgorzaty. Ze względu na stromą wspinaczkę po wąskich schodach, zwiedzanie może być wymagające dla osób o ograniczonej mobilności. Na miejscu warto zwrócić uwagę na oryginalne serce dzwonu, które jest eksponowane na półpiętrze wieży. Źródło: Visit Małopolska, Krakow Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Prezydenci Polski na przestrzeni lat: Od Narutowicza po Karola Nawrockiego
Prezydent Polski jest głową państwa i zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, odpowiedzialnym za ochronę konstytucji i stabilność władzy. Reprezentuje kraj zarówno wewnętrznie, jak i na arenie międzynarodowej. Poniżej przedstawiamy listę prezydentów – od Gabriela Narutowicza aż po nowo zaprzysiężonego Karola Nawrockiego.
Spis treści: Rola prezydenta w Polsce Lista prezydentów Polski Kolejny prezydent Polski Urząd prezydenta został wprowadzony w Polsce przez Konstytucję marcową z 1921 roku. Zastąpił on istniejącą od 1918 roku funkcję Naczelnika Państwa. Pierwszym prezydentem II RP był Gabriel Narutowicz, który objął urząd 14 grudnia 1922 roku. Pełnił urząd przez zaledwie pięć dni. Rola prezydenta w Polsce Początkowo urząd prezydenta miał charakter parlamentarno-gabinetowy. Zmieniło się to w 1935 roku, po uchwaleniu Konstytucji kwietniowej. Wówczas zyskał charakter autorytarny. Dokument ten pozwolił zachować ciągłość władzy w czasie II wojny światowej. Po internowaniu rządu polskiego w Rumunii w 1939 roku, prezydent Ignacy Mościcki wyznaczył Władysława Raczkiewicza jako swojego następcę, umożliwiając funkcjonowanie władz na uchodźstwie we Francji i Wielkiej Brytanii. Po II wojnie światowej, w okresie rządów komunistycznych, urząd prezydenta istniał do 1952 roku, kiedy to jego kompetencje przejęła Rada Państwa. Urząd prezydenta przywrócono w 1989 roku w wyniku porozumień Okrągłego Stołu. Wojciech Jaruzelski został wówczas jedynym prezydentem PRL, a po zmianach konstytucyjnych w grudniu 1989 roku pierwszym prezydentem III RP. Od 1990 roku prezydenta wybiera się w wyborach powszechnych. Lech Wałęsa, wybrany w pierwszych takich wyborach, objął urząd 22 grudnia 1990 roku, a insygnia prezydenckie przekazał mu ostatni prezydent na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski. Obecnym prezydentem RP, od 6 sierpnia 2015 roku, jest Andrzej Duda. Lista prezydentów Polski Oto poczet prezydentów Polski. Nie uwzględniamy w nim rządu RP na uchodźstwie ani okresu PRL w latach 1952–1989. Gabriel Narutowicz (1922) Pierwszy prezydent odrodzonej Polski pełnił funkcję zaledwie przez pięć dni, od 11 do 16 grudnia 1922 roku, kiedy to zginął w zamachu. Narutowicz był wybitnym inżynierem i politykiem, znanym z działalności na rzecz budowy infrastruktury hydrotechnicznej w Europie. Był człowiekiem o szerokich horyzontach, ceniącym naukę i kulturę. Jego wybór na prezydenta wywołał kontrowersje, szczególnie w środowiskach narodowych, co przyczyniło się do napiętej atmosfery politycznej i tragicznego zakończenia jego życia. Małżonka: w 1901 r. ożenił się z Ewą Krzyżanowską. Mieli dwoje dzieci: Annę i Stanisława, urzędnika MSZ. Polityka wewnętrzna: skupiał się na integracji wielokulturowego społeczeństwa Polski. Polityka międzynarodowa: promował neutralność Polski na arenie międzynarodowej. Stanisław Wojciechowski (1922–1926) Wybrany po tragicznej śmierci Narutowicza, Wojciechowski pełnił funkcję prezydenta do czasu zamachu majowego w 1926 roku. Był jednym z czołowych działaczy ruchu spółdzielczego, zaangażowanym w budowę demokratycznego społeczeństwa. Jego prezydentura przypadła na trudny okres odbudowy kraju po wojnie i kryzysów politycznych. Małżonka: Maria Wojciechowska, aktywna działaczka społeczna, znana z pracy na rzecz kobiet i dzieci. Polityka wewnętrzna: dążył do stabilizacji politycznej i gospodarczej w trudnych latach po wojnie. Polityka międzynarodowa: podtrzymywał sojusze z Francją i Rumunią. Ignacy Mościcki (1926–1939) Profesor chemii, wynalazca i prezydent przez rekordowe 13 lat. Mościcki był symbolem stabilizacji w okresie sanacji, choć jego rola była ograniczona przez wpływy Piłsudskiego. Był autorem wielu wynalazków z zakresu chemii technicznej i inżynierii, co przyniosło mu uznanie w środowisku naukowym. Jego prezydentura charakteryzowała się również inwestycjami w przemysł i rozwój infrastruktury. Małżonka: Michalina Mościcka, później Maria Mościcka. Obie żony były ważnymi postaciami życia towarzyskiego w II RP, aktywnie uczestnicząc w działalności charytatywnej. Polityka wewnętrzna: reprezentował sanację, wspierając rozwój infrastruktury i przemysłu. Polityka międzynarodowa: wzmocnił relacje z Francją i Wielką Brytanią, próbując równoważyć wpływy ZSRR i Niemiec. Bolesław Bierut (1947–1952) Po wojnie Bierut pełnił funkcję prezydenta w ramach systemu komunistycznego. Był zwolennikiem ZSRR i jednym z architektów PRL. Bierut odgrywał kluczową rolę w umacnianiu władzy komunistycznej w Polsce, w tym wprowadzeniu represyjnych reform i kolektywizacji rolnictwa. Jego rządy były naznaczone brutalnymi represjami wobec opozycji. Małżonka: Janina Górska-Bierutowa, postać mniej znana publicznie, która nie odgrywała znaczącej roli publicznej. Polityka wewnętrzna: wprowadził reformę rolną i nacjonalizację przemysłu. Polityka międzynarodowa: ściśle podporządkowywał Polskę polityce ZSRR. Wojciech Jaruzelski (1989–1990) Ostatni przywódca PRL i pierwszy prezydent III RP, który ustąpił miejsca wybranemu w demokratycznych wyborach Lechowi Wałęsie. Jaruzelski był generałem i jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w historii Polski, znanym z wprowadzenia stanu wojennego. Jego prezydentura była symbolicznym mostem między PRL a III RP. Małżonka: Barbara Jaruzelska, znana z taktu i unikania polityki, skupiła się na życiu rodzinnym. Polityka wewnętrzna: przyczynił się do transformacji ustrojowej poprzez rozmowy przy Okrągłym Stole. Polityka międzynarodowa: zainicjował otwarcie Polski na Zachód. Lech Wałęsa (1990–1995) Legendarny lider Solidarności, międzynarodowy symbol walki o demokrację. Prezydentura Wałęsy była burzliwa, pełna konfliktów politycznych i reform. Był laureatem Pokojowej Nagrody Nobla za działalność na rzecz wolności i demokracji. Jego kadencja obejmowała trudne reformy gospodarcze i polityczne, które budowały podstawy nowoczesnej Polski. Małżonka: Danuta Wałęsa, autorka wspomnień „Marzenia i tajemnice”, była wsparciem dla męża w trudnych czasach. Polityka wewnętrzna: reforma gospodarcza i transformacja ustrojowa. Polityka międzynarodowa: wprowadzenie Polski na ścieżkę do NATO i UE. Aleksander Kwaśniewski (1995–2005) Prezydent przez dwie kadencje, cieszący się dużą popularnością. Kwaśniewski odegrał kluczową rolę w integracji Polski z Unią Europejską. Był zwolennikiem polityki centrowej, potrafiącym łączyć różne środowiska polityczne. Jego kadencja to okres stabilizacji i dynamicznego rozwoju gospodarczego. Małżonka: Jolanta Kwaśniewska, zaangażowana w działalność charytatywną, stała się ikoną elegancji i empatii. Polityka wewnętrzna: modernizacja kraju i konsolidacja demokracji. Polityka międzynarodowa: wprowadził Polskę do NATO i UE. Lech Kaczyński (2005–2010) Znany z silnego przywiązania do tradycji i patriotyzmu. Zginął tragicznie w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem. Jego prezydentura była skupiona na ochronie polskiego dziedzictwa narodowego i umacnianiu pozycji Polski w Europie Środkowo-Wschodniej. Małżonka: Maria Kaczyńska, angażująca się w obronę praw kobiet i inicjatywy społeczne. Polityka wewnętrzna: walka z korupcją, wzmacnianie roli państwa. Polityka międzynarodowa: bliskie relacje z krajami bałtyckimi i Gruzją. Bronisław Komorowski (2010–2015) Objął urząd po śmierci Lecha Kaczyńskiego. Skupiał się na dialogu politycznym i stabilizacji. Komorowski był zwolennikiem polityki proeuropejskiej oraz rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Małżonka: Anna Komorowska, ceniona za swój ciepły i naturalny styl, wspierała inicjatywy edukacyjne. Polityka wewnętrzna: kontynuacja polityki proeuropejskiej i wzmocnienie instytucji demokratycznych. Polityka międzynarodowa: wzmacnianie pozycji Polski w UE i NATO. Andrzej Duda (2015–2025) Prezydent wybrany na dwie kadencje, często kojarzony z partią Prawo i Sprawiedliwość. Duda odegrał kluczową rolę w realizacji programów socjalnych oraz w umacnianiu pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Małżonka: Agata Kornhauser-Duda, nauczycielka i poliglotka. Polityka wewnętrzna: wsparcie dla programów socjalnych i wzmacnianie tradycyjnych wartości. Polityka międzynarodowa: dążenie do wzmocnienia sojuszu z USA oraz zwiększenie obecności wojsk NATO w Polsce. Karol Nawrocki (2025–obecnie) Historyk, działacz publiczny i nowy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, zaprzysiężony 6 sierpnia 2025 roku. 1 czerwca, w drugiej turze wyborów prezydenckich, zdobył 50,89 proc. głosów, pokonując kandydata KO Rafała Trzaskowskiego, który uzyskał 49,11 proc. poparcia. W wyborach startował z poparciem Prawa i Sprawiedliwości. Małżonka: Marta Nawrocka, urzędniczka Krajowej Administracji Skarbowej. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Konfederacja barska miała zrzucić polską podległość wobec Rosji. Buntownicy popełnili jednak błąd
Konfederacja barska, zawiązana w imię obrony niepodległości, wiary katolickiej i wolności szlacheckich, zdaniem niektórych historyków była pierwszym powstaniem narodowym. Trwała najdłużej ze wszystkich zrywów i objęła niemal cały obszar Rzeczypospolitej. Zawiązany w Barze na Podolu zbrojny związek szlachty był wymierzony przeciwko Rosji i uważanemu za marionetkowego królowi. Jak przebiegały wydarzenia z 1768 roku? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zawiązanie spisku Początek walk Upadek zrywu W XVIII wieku dawna potęga Rzeczypospolitej była już tylko wspomnieniem. Już w poprzednim stuleciu, na mocy rozejmu andruszowskiego, Carstwo Rosyjskie odebrało nam Zadnieprze z Kijowem. Rzeczpospolita słabła, a imperium rosyjskie rosło w siłę. Caryca Katarzyna II panoszyła się u nas jak u siebie. Osadziła na tronie swojego kochanka, związanego z Familią Czartoryskich Stanisława Augusta Poniatowskiego, a na stanowisku ambasadora umieściła przebiegłego i brutalnego Mikołaja Repnina, który po mistrzowsku podsycał podziały między zwolennikami szlacheckich wolności i opowiadającymi się za reformami. Jego nadrzędnym zadaniem było pozorowanie zmian i niedopuszczenie do żadnych realnych reform. Rzeczpospolita miała pozostać słaba Zmiany ustrojowe, które w 1764 roku zapoczątkował Stanisław August Poniatowski, zrywały z kultywowanym przez kilka stuleci systemem demokracji szlacheckiej. Największe kontrowersje wzbudziły postulowane przez Prusy i Rosję żądania przyznania równych praw politycznych innowiercom, zamieszkującym Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie. Król zmuszony do posłuszeństwa wobec swojej dobrodziejki W 1767 roku, pod pozorem obrony praw innowierców, granice Rzeczypospolitej przekroczył dwudziestotysięczny oddział wojsk rosyjskich. 20 marca Repnin doprowadził do zawiązania dwóch konfederacji różnowierczych: toruńskiej dla Korony i słuckiej dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. W reakcji na te wydarzenia, 23 czerwca katolicka szlachta, podjudzana przez Repnina, zawiązała konfederację radomską, wymierzoną przeciwko królowi. Szlachta wierzyła, że poseł carycy obali króla. On natomiast sprytnym ruchem zmusił Poniatowskiego do uległości wobec Katarzyny II. W 1767 roku rozpoczął się sejm repninowski, zawiązany w celu rewizji reform podjętych podczas sejmu konwokacyjnego w 1764 roku. Sprawa równouprawnienia innowierców nadal pozostawała nierozwiązana. Żeby wymusić na posłach posłuszeństwo, 14 października Repnin nakazał porwać przywódców konfederacji radomskiej, by mieć pewność, że jego wola zostanie wypełniona. Rzeczpospolita pod butem carycy 24 lutego 1768 roku Rzeczpospolita zawarła z Rosją traktat wieczystej przyjaźni, który de facto czynił ją protektoratem rosyjskim. Na mocy postanowień umowy, Katarzyna II gwarantowała nienaruszalność granic i wewnętrznego ustroju państwa. Dwa dni później uchwalone zostały prawa kardynalne. Tym samym równouprawnienie innowierców stało się nienaruszalnym prawem Rzeczypospolitej. Prawa te i traktat dały carycy prawo do nieograniczonego ingerowania w sprawy polskie i litewskie. W przededniu tych wydarzeń Warszawę opuściła grupa posłów, którzy niebawem mieli zawiązać spisek wymierzony przeciwko carskiej Rosji i królowi, w obronie wolności i wiary katolickiej. Zawiązanie spisku 29 lutego 1768 roku w Barze związana została konfederacja generalna. Przywódcami zrywu byli Michał Hieronim Krasiński, Kazimierz Pułaski, Joachim Potocki i Wacław Rzewuski. Adam Stanisław Krasiński został marszałkiem generalnym koronnym, a Józef Pułaski – marszałkiem związku wojskowego. Księdza Marka Jandołowicza mianowano przywódcą religijnym. Szczęsny Czacki i Michał Wielhorski zostali ideologami politycznymi. Pod aktem związkowym pojawiło się 298 podpisów, ale konfederaci mieli nadzieję na szybki wzrost liczebności armii składającej się z żołnierzy chorągwi komputowych, magnackich milicji ordynackich, sołtysowych i nadwornych. Szlachta miała za zadanie utworzyć w województwach rodzaj pospolitego ruszenia i powołać do oddziałów jednego pieszego na dziesięciu poddanych chłopów i jednego jeźdźca na 10 posiadanych włók i poddanych chałup chłopskich. Mieszczanie mieli dostarczyć broń, amunicję i artylerię. Żydzi zobowiązali się do wystawienia ochotników. Starostowie mieli wystawić jednego pieszego z łanu albo jednego konnego z trzech łanów. Reakcja króla Gdy wieść o konfederacji dotarła do Warszawy, Poniatowski postanowił wysłać mediatora, ale zabezpieczył się też zbrojnie. Repnin starał się go przekonać, że będzie lepiej, jeżeli wojska carskie, stacjonujące w Rzeczypospolitej w liczbie 20 tys. zbrojnych, stłumią bunt, zanim monarcha zostanie obalony. Poseł carycy nie zamierzał czekać na wyniki mediacji. Zanim Jędrzej Mokronowski wyruszył do konfederatów, rozkazał generałowi Piotrowi Kreczetnikowowi przypuścić uderzenie. Początek walk Mimo że mniej liczne, oddziały carskie dysponowały lepszym uzbrojeniem. Rosjanie wspierani przez wierne królowi wojska koronne zdobyli Bar, a spiskowcy musieli przenieść walki na Ukrainę. Konfederaci liczyli na pomoc Turcji, jednak wkrótce doszło tam do buntu kozaków i chłopów pańszczyźnianych. Nastąpiła istna rzeź ludności polskiej i żydowskiej. Niektóre źródła wskazują, że mogło wówczas zginąć nawet 20 tys. osób. Bunt został okrutnie stłumiony, a jego przywódcy, Maksym Żeleźniak i Iwan Gonta, zostali straceni. Po pomoc do innych państw Niebawem walki objęły cały większość terytorium kraju. Konfederaci dysponowali mniej licznymi, słabiej uzbrojonymi i gorzej zorganizowanymi siłami. Nie mieli innego wyjścia, jak poszukać sojuszników. Polska szlachta zyskała finansowe i militarne wsparcie Francji. Austria wydała zgodę na tworzenie baz na swoim terytorium, a Turcja wypowiedziała Rosji wojnę. Katarzyna II była jednak zdeterminowana, by pozostać protektorką Rzeczypospolitej. Błędna decyzja 13 października 1770 roku spiskowcy uchwalili akt detronizacji Stanisława Augusta Poniatowskiego. 3 listopada siły konfederatów uprowadziły w Warszawie monarchę z zamiarem przewiezienia go na Jasną Górę. Do tego jednak nie doszło. Jan Kuźma uwolnił króla, a gdy ten wrócił do swojego zamku, ogłosił się męczennikiem. Rosja zadbała, by wieść o tym błyskawicznie rozniosła się po Europie. W rezultacie konfederaci stracili całe poparcie dla swojej sprawy i wszystkich sojuszników. Upadek zrywu Konfederaci walczyli przez ponad cztery lata, aż w końcu ich zryw został stłumiony. 18 sierpnia 1772 roku poddała się Częstochowa, jeden z kluczowych punktów obrony konfederatów. Walki trwały nadal, ale upadek zrywu był już tylko kwestią czasu. W tym czasie w walkach po stronie szlachty wzięło udział około 100 tys. ludzi, Polaków i Litwinów. Doszło do ponad 500 bitew. Wśród najbardziej dramatycznych starć warto wymienić bitwę pod Białymstokiem (1769), w obronie Okopów Świętej Trójcy (1769), pod Dobrą (1770), Widawą (1771), Stołowiczami (1771), obronę Lanckorony (1771) i walki o krakowski Wawel (1772). Jako bohaterowie zapisali się przede wszystkim Kazimierz Pułaski, Józef Sawa Caliński i Józef Zaremba. Jaki los spotkał uczestników zrywu? Część przywódców pozostała na emigracji. Ponad 14 tys. konfederatów ukarano zsyłką na Sybir. Resztę przymusowo wcielono do armii carskiej. Konfederacja barska a I rozbiór Polski Caryca stłumiła bunt, ale nie przyszło jej to łatwo. Gdy wydawało się, że powstanie chyli się ku upadkowi, wybuchało w innej części kraju. Katarzyna II zrozumiała, że sama nie podporządkuje sobie całej Rzeczypospolitej. Nie musiała jednak obawiać się utraty wpływów, bo na stole leżał już gotowy plan podziału ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię. 5 sierpnia 1772 roku trzy mocarstwa podpisały w Petersburgu traktat rozbiorowy. Propaganda utrzymywała, że byłą to reakcja na szerzącą się w kraju anarchię. W rezultacie wina za pozbawienie Rzeczypospolitej suwerenności miała spaść na konfederatów. Była to oczywista manipulacja. Decyzję o rozbiorze polskich ziem podjęto już w 1771 roku, a pierwszy traktat rosyjsko-pruski podpisano 17 lutego 1772 roku. Trwający bunt magnaterii był tylko wygodnym pretekstem do wcielenia tych planów w życie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Grodzisko w Wodzisławiu Śląskim z bardzo długo historią. Nowe ustalenia archeologów
Narzędzia krzemienne sprzed 10 tys. lat odkryli archeolodzy na terenie Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Oznacza to, że historia tego miejsca sięga końca epoki lodowcowej. Fortyfikacje powstały jednak dopiero w IX wieku.
Spis treści: Dobra miejscówka od tysiącleci Znaleziska na Grodzisku Historia badań Grodziska Eksperci powrócili do badań Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Chcą uzyskać odpowiedź, kiedy powstał i jak funkcjonował gród. Wykopaliska koordynowane są przez Muzeum w Wodzisławiu Śląskim pod kierunkiem Adriana Podgórskiego. Dobra miejscówka od tysiącleci Jednym z nowych ustaleń jest to, że już około 10 tysięcy lat temu na terenie wodzisławskiego Grodziska pojawił się człowiek. Archeolodzy odkryli narzędzia krzemienne i półfabrykaty pochodzące z okresu końca epoki lodowcowej. Badania przeszłości wodzisławskiego Grodziska trwają przez cały rok. Jednak wakacje to najbardziej dogodny czas do prowadzenia prac wykopaliskowych. Dlatego od lipca do września zespół specjalistów odkrywa nową kartę najdawniejszej historii miasta. – Dziś wiemy, że gród istniał tu w IX wieku, co potwierdzają badania radiowęglowe, ale obecność człowieka stwierdzono tu już o wiele wcześniej, w okresie schyłkowego paleolitu i mezolitu – mówi Sławomir Kulpa, dyrektor Muzeum w Wodzisławiu Śląskim. Tak długa historia zasiedlenia związana jest ze specyficznym ukształtowaniem terenu. Stąd można było kontrolować okolicę, uprawiać rolę, hodować zwierzęta czy prowadzić polowania. – Nie wiemy, jak długo gród był zamieszkiwany. Na dzień dzisiejszy wydaje się, że nie był to zbyt długi okres. Nie znajdujemy potwierdzenia na użytkowanie tego miejsca w kolejnych wiekach. Ślady raczej sporadycznej obecności człowieka pochodzą dopiero z przełomu XV i XVI wieku oraz z czasów późniejszych – podkreśla Kulpa. Znaleziska na Grodzisku W tym sezonie archeolodzy otworzyli kilka wykopów we wschodniej i centralnej części majdanu. – Do tej pory udało się odkryć przede wszystkim obiekt związany z istniejącą tu zabudową naziemną. Pobrane zostały próbki do dalszych analiz laboratoryjnych. Ponadto znaleźliśmy fragmenty ceramiki, którą można datować wstępnie na IX i być może początek X wiek. Jest ona związana z pobytem w tym miejscu ludności słowiańskiej – opisuje Adrian Podgórski, kierownik badań. Przed rozpoczęciem wykopalisk badacze przeanalizowali dane pochodzące z lotniczego skanowania laserowego. To pozwoliło im uzyskać pełniejszy obraz mało czytelnej w terenie topografii. Sięgnięto też do źródeł historycznych, w tym kartograficznych. Okazało się, że obszar ten był wykorzystywany na przestrzeni stuleci w różnych sposób. Wiadomo, że oprócz istniejącego co najmniej od końca XVI w. młyna czy folwarku, na dość dużym terenie funkcjonowały stawy rybne, po których ślady są widoczne w postaci licznych grobli. Z kolei badania nieinwazyjne wykonane przed dr. Mirosława Furmanka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego wskazały, że na majdanie dawnego grodu znajdują się starsze struktury ziemne. – Dlatego właśnie w tym miejscu prowadzone są wykopaliska – wyjaśnia Adrian Podgórski. Historia badań Grodziska Grodzisko znajduje się w kompleksie leśnym stanowiącym historyczną część obecnego Wodzisławia Śląskiego. Jego historię próbowali zgłębić już XIX-wieczni kronikarze i badacze. Wskazywano, że gród miał tu powstać za czasów księcia piastowskiego Władysława Hermana, czyli na przełomie XI i XII wieku. Zdaniem innych badaczy gród miał istnieć tutaj już w okresie panowania Bolesława Chrobrego i w 1241 roku miał być zniszczony przez wojska tatarskie. Jak było naprawdę? Zapewne pomocne będą w rozwikłaniu tej zagadki nowe badania. Źródło: Muzeum w Wodzisławiu Śląskim Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.