Król zobaczył narzeczoną i wpadł w gniew. Tak wyglądały średniowieczne małżeństwa dynastyczne
Średniowieczne małżeństwa dynastyczne były przede wszystkim narzędziem polityki. O wyborze przyszłej królowej decydowały sojusze, interesy dynastii i skomplikowane negocjacje prowadzone przez posłów. Problem pojawiał się wtedy, gdy władca po raz pierwszy widział swoją narzeczoną dopiero po zawarciu umowy. Jak organizowano takie mariaże i kto ponosił odpowiedzialność za ich powodzenie?
Spis treści: Małżeństwa dynastyczne jako narzędzie polityki Jak wybierano przyszłe królowe i księżne? Zaręczyny, posagi i kary za zerwanie umowy Negocjacje ślubne Jadwigi Jagiellonki Dary dyplomatyczne i kulisy średniowiecznych pertraktacji W średniowiecznej Europie małżeństwa władców rzadko miały cokolwiek wspólnego z uczuciami. Były elementem wielkiej polityki, służyły budowaniu sojuszy i zabezpieczaniu interesów dynastii. O losie przyszłych królowych decydowali ojcowie, bracia i doradcy, a szczegóły mariażu ustalano podczas długich negocjacji. Czasem jednak nawet najlepiej przygotowane plany mogły zostać zagrożone przez czynnik, którego nie dało się przewidzieć – pierwsze spotkanie monarchy z przyszłą żoną. Małżeństwa dynastyczne jako narzędzie polityki Mariaże osób wysoko postawionych, szczególnie w wiekach średnich, były kwestią najwyższej wagi. Dobrze dobrany sojusz, wzmocniony odpowiednim małżeństwem, powinien przynosić realne korzyści obu zainteresowanym stronom. Nic więc dziwnego, że tak delikatną sprawę jak polityka małżeńska traktowano z najwyższą uwagą i analizowano pod wieloma względami. Posłowie, którzy w imieniu władcy mieli sfinalizować układ lub zawrzeć małżeństwo per procura, byli dobierani niezwykle starannie. To właśnie od nich zależało pomyślne zakończenie negocjacji i powodzenie całej misji. Przynajmniej w teorii. W praktyce nawet najlepiej przygotowane rozmowy mogły zakończyć się niepowodzeniem. Choć uwarunkowania polityczne odgrywały kluczową rolę w każdym tego typu związku, istniał jeden aspekt, którego nie dało się rozwiązać wyłącznie za pomocą umów i traktatów – wygląd przyszłej małżonki. W średniowieczu nie przesyłano jeszcze portretów, dlatego władca dowiadywał się, jak wygląda jego przyszła żona, dopiero po jej przybyciu do kraju. Nie zawsze był to widok zgodny z jego oczekiwaniami. Misternie budowana konstrukcja politycznych koligacji mogła rozbić się o tak pozornie błahą kwestię jak uroda kandydatki na żonę. Gniew monarchy spadał wówczas na posłów, którzy przemilczeli jej niedostatki lub zbyt optymistycznie przedstawili jej wygląd. Powstaje jednak pytanie, czy mieli oni prawo odmówić w imieniu władcy zawarcia wcześniej uzgodnionego mariażu tylko dlatego, że kandydatka nie spełniała oczekiwań estetycznych. Zawierając ślub per procura, musieli przecież liczyć się z możliwością rozczarowania monarchy i konsekwencjami własnej decyzji. Jak mogli zachować się w takiej sytuacji? Jak długo trwał gniew władcy i w jaki sposób się objawiał? Czy posłowie wysyłani po przyszłą małżonkę byli doświadczonymi dyplomatami, czy też zdarzało się, że była to ich pierwsza, nie zawsze udana misja? Jak wybierano przyszłe królowe i księżne? Średniowieczne kobiety miała niewielki wpływ na wybór przyszłego małżonka. O małżeństwie decydowały przede wszystkim aktualne potrzeby polityczne oraz sojusze, do których dążyli ojcowie, bracia lub inni członkowie dynastii. Odpowiednio dobrany mariaż dynastyczny miał wzmacniać pozycję rodu i zapewniać korzyści polityczne. Nierzadko do umów przedmałżeńskich dochodziło jeszcze w okresie niepełnoletności przyszłych małżonków. Przykładem mogą być losy Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga. Ich sponsalia de futuro, czyli zaręczyny zawarte na przyszłość, zostały wzmocnione symbolicznymi pokładzinami, polegającymi na położeniu obojga dzieci w jednym łożu. Aby jednak takie zaręczyny mogły zostać później uznane za pełnoprawne małżeństwo, konieczna była jego konsumpcja. W tzw. międzyczasie sytuacja polityczna mogła się jednak zmienić, a wraz z nią priorytety dynastyczne. Nikt nie liczył się z życzeniami przyszłej królowej czy księżnej. O jej losie decydowała polityka prowadzona przez mężczyzn z jej rodziny. Zaręczyny, posagi i kary za zerwanie umowy Istotnym elementem każdego królewskiego mariażu był również posag przyszłej władczyni. Jego wysokość oraz forma były ustalane z wyprzedzeniem przez obie strony negocjacji, naturalnie bez udziału samej zainteresowanej. Każde zaręczyny obwarowane były także wadium, które należało zapłacić w przypadku zerwania umowy. W taki sposób rozwiązano między innymi zaręczyny Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga. Strona węgierska przerzuciła jednak obowiązek zapłaty wadium na Polaków, a ci z kolei na Jagiełłę. Wszystkie umowy przedślubne były szczegółowo omawiane i precyzyjnie spisywane. Dokładnie określano wysokość posagu, formę jego przekazania oraz zasady wypłaty należnych świadczeń. Każdy element przyszłego związku miał swoje zabezpieczenie prawne i finansowe. Negocjacje ślubne Jadwigi Jagiellonki Dobrym przykładem średniowiecznych negocjacji małżeńskich są rozmowy poprzedzające ślub Jadwigi Jagiellonki, córki Kazimierza Jagiellończyka, z księciem bawarskim Jerzym. Rozpoczęły się one jesienią 1473 roku, a ich finał nastąpił na przełomie lat 1474 i 1475 w Radomiu. 30 grudnia 1474 roku oraz 1 stycznia 1475 roku sporządzono cztery dokumenty wraz z posłami bawarskimi, określające warunki przyszłego małżeństwa. Choć nie zachowały się podobne akty dotyczące mariaży polskich królowych późnego średniowiecza, dokumenty związane z Jadwigą pozwalają przyjrzeć się mechanizmom takich negocjacji. Dokument z 30 grudnia 1474 roku zawierał pełny tekst umowy małżeńskiej zawartej pomiędzy królem Kazimierzem a księciem Ludwikiem, ojcem przyszłego męża polskiej królewny. Kazimierz zobowiązał się do wypłacenia córce posagu w wysokości 32 tysięcy florenów węgierskich w określonych ratach w ciągu pięciu kolejnych lat. Środki miały być składane w ratuszu w Lipsku. W przypadku przedwczesnej śmierci króla obowiązek ten przechodził na jego spadkobierców. Jeżeli natomiast wcześniej zmarłby Ludwik, Jerzy miał prawo zażądać od władz Lipska wypłacenia wszystkich zdeponowanych sum po okazaniu odpowiedniego pokwitowania. Gdyby książę Ludwik dożył końca spłaty, zobowiązywał się wystawić królowi polskiemu lub jego dziedzicom dokument potwierdzający odbiór całej należności. Z kolei Ludwik zobowiązał się zabezpieczyć posag w formie wiana o identycznej wartości. Miało ono zostać zapisane na wskazanych miastach i zamkach. Królewna otrzymywała ponadto coroczny czynsz w wysokości jednej piętnastej dochodów z tych dóbr. W razie wcześniejszej śmierci Jerzego wymienione posiadłości pozostawały przy Jadwidze jako oprawa wdowia, a po jej śmierci przechodziły na prawowite potomstwo tej pary. Gdyby jednak małżonkowie zmarli bezdzietnie, posag w tej samej wysokości miał zostać zwrócony Kazimierzowi Jagiellończykowi lub jego spadkobiercom. Jeżeli natomiast Jadwiga przeżyłaby męża i zawarła kolejny związek małżeński, dziedzice Jerzego mogli odzyskać wiano królowej. Można przypuszczać, że podobnie wyglądały ustalenia dotyczące małżeństw polskich królowych. Dokumenty te pokazują bowiem typowy model zabezpieczania interesów obu stron oraz przyszłego potomstwa. Dary dyplomatyczne i kulisy średniowiecznych pertraktacji Przy okazji negocjacji małżeńskich można również dowiedzieć się, jak wyglądała praktyczna strona średniowiecznej dyplomacji. Poseł reprezentujący księcia Ludwika bawarskiego, udający się na rozmowy z Kazimierzem Jagiellończykiem, przewoził nie tylko oficjalne dokumenty, lecz także liczne podarunki. Prezenty przeznaczone były dla króla, przyszłej narzeczonej Jerzego bawarskiego, a także dla Elżbiety Rakuszanki i siostry Jadwigi – Zofii. Wśród darów znajdowały się ozdobne zapinki do płaszczy oraz kosztowne pierścienie dla dwórek. Łączna wartość tych podarków wynosiła około 600 złotych reńskich. Ten pozornie drobny szczegół pokazuje, że średniowieczne negocjacje małżeńskie nie ograniczały się wyłącznie do dokumentów, posagów i politycznych kalkulacji. Istotną rolę odgrywały również gesty dyplomatyczne, które pomagały budować dobre relacje pomiędzy przyszłymi sojusznikami i zwiększały szanse na pomyślne zakończenie rozmów. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Kto ukradł polskie insygnia koronacyjne z grobu Kazimierza Wielkiego? Historia jak z kryminału
Polskie insygnia koronacyjne były symbolem władzy, ale ich losy przypominają momentami sensacyjny thriller. Wywożone za granicę, ukrywane przed pretendentami do tronu, a nawet wykradzione z grobu króla – przez stulecia towarzyszyły najważniejszym wydarzeniom w historii państwa.
Spis treści: Koronacja Władysława Łokietka i nowe insygnia królewskie Czy Łokietek nosił koronę Bolesława Śmiałego? Koronacje za Kazimierza Wielkiego i spór o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego Kradzież insygniów z grobu Kazimierza Wielkiego Jadwiga Andegaweńska bez królewskich regaliów Korona Jagiełły i powrót polskich insygniów Jak wyglądał ceremoniał koronacyjny polskich królów? Korona, berło, jabłko i Szczerbiec należały do najważniejszych symboli władzy w średniowiecznej Polsce. Dzieje polskich insygniów koronacyjnych obfitowały jednak w dramatyczne zwroty akcji – regalia wywożono za granicę, stawały się przedmiotem politycznych sporów, a nawet zostały wykradzione z grobu króla. Równie fascynująca była sama ceremonia koronacyjna, która przez stulecia podkreślała wyjątkową pozycję polskich monarchów. Koronacja Władysława Łokietka i nowe insygnia królewskie Po wielu latach walk Władysław Łokietek osiągnął w końcu swój cel – od papieża Jana XXII otrzymał zgodę na koronację królewską. Udzielił jej wprawdzie pośrednio, nie odmawiając prośbie panów polskich, ale to wystarczyło do przygotowania uroczystej ceremonii. Zdecydowano również, że miejscem koronacji będzie po raz pierwszy katedra krakowska. W ciągu stulecia walk o władzę w Polsce to właśnie Kraków stał się symbolem władzy, a od XIV wieku był postrzegany jako główny ośrodek monarchii. 20 stycznia 1320 roku w katedrze krakowskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław ukoronował Władysława Łokietka oraz jego żonę Jadwigę Bolesławównę. Jan Długosz odnotował, że koronowano ich insygniami królewskimi przywiezionymi z Gniezna do Krakowa. Czy Łokietek nosił koronę Bolesława Śmiałego? Czym były owe korony? Przez pewien czas przypuszczano, że była to korona Bolesława Śmiałego, którą wcześniej miał wywieźć z Krakowa książę wielkopolski Przemysł II. Hipoteza ta została jednak przekonująco podważona. Diadem, którego użył Przemysł II, po koronacji jego następcy, czeskiego władcy Wacława II, został wywieziony do Pragi. W tej sytuacji dla królewskiej pary należało wykonać całkowicie nowe korony. Podczas koronacji użyto również innych insygniów: berła, jabłka oraz Szczerbca. Przypuszcza się także, że Łokietek polecił sporządzić wielką chorągiew państwową ze znakiem Białego Orła na purpurowym tle. Koronacje za Kazimierza Wielkiego i spór o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego Po śmierci Łokietka, jeszcze przed jego pogrzebem, w Krakowie ukoronowano Kazimierza Wielkiego oraz jego żonę Annę. Natomiast drugą żonę Kazimierza, Adelajdę, koronowano w Poznaniu. Po śmierci ostatniego króla z dynastii Piastów doszło do sporu pomiędzy możnymi małopolskimi i wielkopolskimi o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego – Kraków czy Gniezno. Ostatecznie uroczystość odbyła się w Krakowie, jednak Ludwik obiecał Wielkopolanom, że po koronacji przybędzie do Gniezna, pokaże się poddanym w stroju koronacyjnym i pozostawi insygnia królewskie w tamtejszym skarbcu. Obietnicy tej jednak nie dotrzymał. Nie pojawił się w Gnieźnie, a insygnia królewskie wywiózł ze sobą do Budy, obawiając się, że ktoś wykorzysta je podczas jego nieobecności w kraju. Kradzież insygniów z grobu Kazimierza Wielkiego Wkrótce po koronacji Ludwika Węgierskiego zauważono naruszenie grobu Kazimierza Wielkiego. Okazało się, że ktoś wyjął z niego insygnia grobowe króla, co naturalnie wywołało ogromne poruszenie. Niebawem wyszło na jaw, że sprawcą był podkanclerzy Kazimierza Wielkiego, Jan z Czarnkowa, który popierał wnuka zmarłego monarchy, księcia słupskiego Kazimierza IV, i to jego chciał widzieć na polskim tronie. Ponieważ właściwe insygnia koronacyjne zostały wywiezione przez Ludwika, musiały wystarczyć te pochodzące z królewskiego grobu. Przeprowadzone śledztwo doprowadziło do wykrycia sprawcy. Jan z Czarnkowa przyznał się do winy, w rezultacie został pozbawiony urzędu i skazany na banicję. Do kraju powrócił jednak już w 1375 roku. Jadwiga Andegaweńska bez królewskich regaliów Po zakończeniu śledztwa regalia grobowe ponownie złożono w grobie Kazimierza Wielkiego. Tymczasem właściwe polskie insygnia koronacyjne nadal spoczywały na Węgrzech. Nie przywiozła ich ze sobą Jadwiga Andegaweńska, najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego, która ostatecznie została przeznaczona na polski tron. Do jej koronacji wykonano niewielką ozdobną obręcz, ponieważ przyszła monarchini miała zaledwie 10 lat, a pełnowymiarowa korona byłaby dla niej zbyt ciężka. Najprawdopodobniej po uroczystości została ona spieniężona. Nie zachowały się bowiem informacje o jej przechowywaniu w skarbcu, a dodatkowo sytuacja finansowa państwa nie była najlepsza. Sama Jadwiga rosła, więc korona po pewnym czasie stała się dla niej po prostu za mała. Korona Jagiełły i powrót polskich insygniów Gdy koronowano męża Jadwigi, Władysława Jagiełłę, również dla niego trzeba było wykonać nową koronę ze złota i drogocennych kamieni. Elżbieta Bośniaczka, poproszona o zwrot korony zwanej później koroną Chrobrego (w rzeczywistości była to korona Łokietka), odmówiła jej wydania. Być może korona wykonana dla Jagiełły stała się później tzw. koroną homagialną, czyli używaną podczas przyjmowania hołdów lennych. Prawdziwe insygnia wróciły bowiem do Polski dopiero w 1412 roku, kiedy władca Węgier Zygmunt Luksemburski zwrócił Jagielle koronę, berło, jabłko oraz miecz zwany Szczerbcem. Jagiełło polecił uroczyście przewieźć regalia do Krakowa. Jan Długosz odnotował: „Wjechawszy w granice swego królestwa (...) kazał nieść przed sobą jawnie i uroczyście koronę Królestwa Polskiego, miecz, jabłko i berło, oddane mu na Węgrzech przez króla Zygmunta”. Po przybyciu do Krakowa insygnia zostały wystawione na widok publiczny. W święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Jagiełło polecił umieścić koronę, miecz, jabłko i berło w kościele Mariackim, aby mogli je oglądać mieszkańcy miasta. Od tego momentu korona Łokietka stała się główną koroną koronacyjną polskich monarchów. Oczywiście po zakończeniu uroczystości korona oraz pozostałe insygnia trafiły do skarbca królewskiego. Jak wyglądał ceremoniał koronacyjny polskich królów? Mniej więcej w tym samym czasie kształtował się ceremoniał koronacyjny polskich władców. Od czasów Władysława Łokietka już wszyscy królowie byli koronowani na króla Polski. Z późnego średniowiecza pochodzi najdokładniejszy opis tego obrzędu – dokument z 1434 roku, według którego ceremoniał trwał dwa dni (później wydłużono go do trzech). W sobotę, ponieważ koronacje odbywały się zawsze w niedzielę, przyszły monarcha pościł, spowiadał się i rozdawał jałmużnę. Obowiązkowym elementem przygotowań była również pielgrzymka do grobu św. Stanisława na Skałce, gdzie uczestniczył w uroczystych nieszporach. Nazajutrz rano z katedry wyruszała uroczysta procesja z udziałem arcybiskupa gnieźnieńskiego, najważniejszych biskupów oraz najwyższych urzędników świeckich. W tym czasie monarchę odziewano w szaty liturgiczne: humerał, albę, cingulum, dalmatykę oraz kapę. Orszak zbliżał się następnie do królewskiej komnaty, jednak wejść do niej mogli wyłącznie biskupi. Monarcha oczekiwał ich, leżąc odpowiednio ubrany na łożu. Arcybiskup podchodził do niego, podawał wodę święconą i pomagał mu wstać, podając dłoń. Przy wtórze dzwonów król był następnie prowadzony przez biskupów do katedry, a za nim podążała pozostała część orszaku. Procesję poprzedzali najważniejsi dostojnicy państwowi, niosący insygnia koronacyjne. Koronę niósł kasztelan krakowski, berło wojewoda krakowski, a jabłko królewskie wojewoda poznański. Na czele pochodu podążał natomiast marszałek koronny. Przysięga królewska i akceptacja poddanych Szczerbiec już wcześniej przyniesiono do katedry. Zaraz po wejściu do świątyni insygnia koronacyjne składano na ołtarzu św. Stanisława, natomiast król zasiadał na przygotowanym tronie naprzeciw arcybiskupa gnieźnieńskiego. Mszę odprawiał biskup krakowski, a kazanie wygłaszał biskup poznański – zarówno po polsku, jak i po łacinie. Po homilii arcybiskup zadawał przyszłemu królowi trzy pytania: czy chce wiernie służyć wierze katolickiej, otaczać opieką Kościół oraz czy zamierza sprawiedliwie rządzić powierzonym sobie królestwem. Po wysłuchaniu odpowiedzi monarchy arcybiskup zwracał się do zgromadzonych wiernych z pytaniem, czy chcą wiernie służyć nowemu królowi. Odpowiedź – trzykrotne „radzi!” – stanowiła potwierdzenie zgody poddanych. Następnie arcybiskup odbierał od władcy przysięgę, a chór śpiewał starą, znaną już od XI wieku Litanię do Wszystkich Świętych. Namaszczenie – najważniejszy moment koronacji Po zakończeniu liturgii słowa rozpoczynała się dalsza część mszy świętej. Następnie z kaplicy św. Katarzyny przynoszono oleje święte, które najpierw całował arcybiskup. W tym momencie następowała najważniejsza część całego obrzędu – namaszczenie królewskie. Arcybiskup zasiadał na przenośnym tronie, obok niego stawali biskupi, a król klękał przed nimi. Uprzednio zdejmowano z monarchy kapę i dalmatykę, rozchylając albę. Arcybiskup namaszczał władcę, kreśląc kciukiem znaki olejem na piersiach, łopatkach, ramionach i dłoniach, jednocześnie wypowiadając odpowiednie modlitwy. Jeden z biskupów ocierał następnie namaszczone miejsca jedwabną tkaniną. Po zakończeniu obrzędu arcybiskup błogosławił dalmatykę i kapę, które ponownie nakładano na króla. Wręczenie insygniów koronacyjnych Przed odczytaniem Ewangelii następowało wręczenie insygniów koronacyjnych. Arcybiskup ponownie zasiadał na tronie, a biskupi przyprowadzali do niego monarchę, który klękał u jego stóp. Najpierw podawano królowi Szczerbiec, nad którym wykonywał trzykrotny znak krzyża. Następnie nakładano mu koronę, po czym wręczano berło i jabłko królewskie. Uczta koronacyjna i hołd mieszczan Po zakończeniu mszy monarcha oddawał miecz miecznikowi, a arcybiskup w towarzystwie biskupa krakowskiego prowadził go na specjalnie przygotowany tron. Na zakończenie ceremonii arcybiskup trzykrotnie wołał „Vivat Rex!”. Król, ubrany w pełny strój koronacyjny, udawał się następnie na Wawel, gdzie wydawał uroczystą ucztę. Nazajutrz, w poniedziałek po koronacji, monarcha w barwnym orszaku wyruszał z zamku do miasta, pokazując się poddanym. Rozdawał również jałmużnę. Na rynku przygotowywano dla niego tron, na którym zasiadał w szatach koronacyjnych i odbierał hołd od mieszczan. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Piękna i młoda w wieku 72 lat? Niezwykła historia eliksiru, który rozsławił polską władczynię
Czy filigranowa kobieta mogła trząść XIV-wieczną Europą? Elżbieta Łokietkówna udowodniła, że ambicja i determinacja nie mają płci. Jako wpływowa siostra Kazimierza Wielkiego i matka Ludwika Węgierskiego współdecydowała o losach dwóch potężnych królestw. Choć na dworach szeptano o jej kalectwie będącym skutkiem krwawego zamachu, ona bez mrugnięcia okiem ukrócała działania opozycji. Za jej legendą ciągnie się jednak znacznie więcej tajemnic – od receptury na cudowny eliksir młodości, aż po dyplomatyczną wojnę o „cześć niewiasty”. Odkrywamy pełną sekretów historię średniowiecznej władczyni.
Spis treści: Kim była potężna władczyni w czerwonej sukni? Podwójne oblicze polskiej królowej Tajemnica „wody królowej Elżbiety”. Pierwsze perfumy świata czy wielka mistyfikacja? Medykament na podagrę czy eliksir młodości? Obalamy mit cudownego leku królowej Krwawy zamach i mroczny przydomek „królowej Kikuty” Wpływowa matka królów i „wojna o cześć niewiasty” Żelazne rządy w Polsce i krwawa rzeź na Wawelu Elżbieta to córka Władysława Łokietka i Jadwigi, siostra Kazimierza Wielkiego, żona Karola Roberta Andegaweńskiego i matka Ludwika Węgierskiego, późniejszego króla Polski. Źródła przekazują nam obraz kobiety ambitnej, nierzadko zdeterminowanej, obytej w towarzystwie, potrafiącej rządzić silną ręką i podejmować męskie – wydawałoby się – decyzje. Kim była potężna władczyni w czerwonej sukni? Podwójne oblicze polskiej królowej Osiem zachowanych do dziś miniatur, na których widnieje królowa, pozwala poznać jej wygląd. Na barwnych ilustracjach jest przedstawiana z jasnymi, długimi włosami upiętymi w węzeł na karku i można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że faktycznie była blondynką. Rysy jej twarzy różnią się na poszczególnych ilustracjach: raz ma wysokie czoło, pełne policzki, lekko wystający mały podbródek, nos długi i wąski, oczy w kształcie migdała, małe usta; innym razem ma twarz pucułowatą, niskie czoło, prosty nos i ponownie małe usta. Rozbieżne opisy nie pozwalają zatem stwierdzić dokładnie, jak wyglądała córka Władysława Łokietka, poza faktem, że na wszystkich wizerunkach powtarza się jedno: była drobną blondynką. Na portretach często przedstawiano ją w czerwonej sukni ze złotym paskiem, czasem z płaszczem gronostajowym na ramionach. Trudno jednak rozstrzygnąć, czy była to jej ulubiona barwa szat, czy raczej kolor szkarłatu nawiązywał do szat monarszych. Tajemnica „wody królowej Elżbiety”. Pierwsze perfumy świata czy wielka mistyfikacja? W XVII i XVIII wieku spopularyzowana została tzw. woda królowej Elżbiety. Chwaliły się nią szczególnie apteki francuskie i niemieckie. Medykament miał służyć w zasadzie na wszystkie dolegliwości – od kosmetyku na zmarszczki, aż po ból zębów. Król Francji Ludwik XVI zawsze dbał o to, aby mieć jego zapas. Do naszych czasów ów środek stał się uznawany nawet za pierwsze perfumy, które miała wyprodukować Łokietkówna. Czy jednak naprawdę była ona twórczynią owego medykamentu i czym on tak naprawdę był? Informacja o tym, że ów lek miał mieć coś wspólnego z królową węgierską, jest bardzo późna, bo pochodzi z XVII wieku. Została opublikowana przez pewnego medyka padewskiego, Jana Praevotiusa. To on wskazał Elżbietę jako autorkę składu leku twierdząc, że przebywając na Cyprze, z księgi z początku XVII wieku odnotował słowa: „Ja, Elżbieta, królowa Węgier, mając 72 lata, bardzo słaba i chora na podagrę, stosowałam przez rok tę receptę, którą dał mi jakiś eremita, którego nie widziałam wcześniej ani później, i szybko wyzdrowiałam oraz powróciłam do sił, a tak bardzo wszystkim wydałam się piękna, że król Polski poprosił mnie o rękę, ponieważ nasi współmałżonkowie zmarli”. Medykament na podagrę czy eliksir młodości? Obalamy mit cudownego leku królowej Jak widać, nie perfumy i nie lek na ból zębów, a medykament na podagrę, czyli dnę moczanową. Ta choroba męczyła wszystkich w tamtych czasach, a wynikała z picia nadmiernej ilości alkoholu i jedzenia tłustych potraw. I nie Elżbieta stworzyła lek, a tajemniczy eremita. W dodatku powyższy przekaz jest mało wiarygodny nawet w tym, że królowa Węgier mogła go rozpowszechnić. Przeczy temu informacja o tym, że król Polski prosił ją o rękę – Elżbieta zmarła w 1380 roku, kiedy to na tronie polskim zasiadał jej syn, Ludwik Węgierski, a wcześniej rządził jej brat, Kazimierz. Warto jednak przytoczyć przepis na ów lek, tak trwale w legendzie zrośnięty z królową węgierską: „Wódki czterokroć czyszczonej trzy części, łodygę i liść rozmarynu dwie części. Należy to razem umieścić w szczelnie zamkniętym naczyniu i pozostawić w ciepłym miejscu na 50 godzin, a następnie w specjalnym naczyniu przedestylować. Zażywać rano w pokarmie lub napoju po jednej drachmie przez kilka tygodni. Codziennie rano przemywać tym twarz i chorą część ciała. Regeneruje siły, rozjaśnia umysł, oczyszcza wnętrze i nerwy, poprawia wzrok i wydłuża życie”. Może i Elżbieta nie jest autorką tego przepisu, ale niewątpliwie przydałby się i dzisiaj taki medykament. Krwawy zamach i mroczny przydomek „królowej Kikuty” Drobna blondynka odznaczała się także pewnym kalectwem. Po 10 latach małżeństwa z Karolem Robertem jeden z możnych węgierskich, Felicjan Zach, dokonał zamachu na króla. Władca został ranny, a królowa straciła kilka palców i odtąd zwano ją „królową Kikutą”. XV-wieczne źródła przekazały nam informację, że było to związane z rzekomym romansem Kazimierza Wielkiego z córką Felicjana, Klarą. Wpływowa matka królów i „wojna o cześć niewiasty” Po śmierci męża w 1342 roku Elżbieta doprowadziła do osadzenia syna, Andrzeja, na tronie w Neapolu. W tym celu odbyła podróż do Rzymu. Relacje z tego wydarzenia pokazują, jak wielkim szacunkiem i estymą cieszyła się wśród poddanych. W czasach rządów swego syna Ludwika na tronie węgierskim miała na niego równie wielki wpływ. Ludwik wielokrotnie w dokumentach zaznaczał, że decyzje podejmował za zgodą i radą matki. W 1359 roku wybuchła tzw. wojna o cześć niewiasty. Podchmielony król czeski, Karol Luksemburski, w obecności Ludwika Andegaweńskiego miał w niewybrednych słowach obrazić Elżbietę. Konflikt ów zakończył się spotkaniem monarchów w Krakowie w 1364 roku, gdzie Kazimierz Wielki pogodził zwaśnione strony. Żelazne rządy w Polsce i krwawa rzeź na Wawelu Kiedy w 1370 roku zmarł król polski Kazimierz Wielki, zgodnie z wcześniejszymi układami tron polski objął jego siostrzeniec Ludwik, syn Elżbiety. On, po koronacji, zostawił matkę w Polsce jako swojego namiestnika. Było to mądre posunięcie, bowiem Elżbieta miała także tytuł królowej Polski i tak była traktowana przez poddanych. Królowa rządziła twardą ręką, ukrócając działania opozycji, która starała się odebrać tron Ludwikowi i przekazać go w ręce wnuka Kazimierza Wielkiego – Kaźka, księcia słupskiego. Podczas jej rządów na Zamku na Wawelu doszło jednak do konfliktu pomiędzy rycerzami polskimi i węgierskimi, a w rezultacie do rzezi Węgrów. Po tym wydarzeniu Elżbieta wyjechała z Polski i już nigdy tu nie wróciła. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Przepowiedzieli śmierć króla, szukali zaginionych rycerzy. Niezwykłe sekrety astrologów Jagiellonów
Przepowiednia o złowróżbnej gwieździe, astrologiczne śledztwo w sprawie bitwy pod Warną i medyczne diagnozy stawiane na podstawie Księżyca. W późnym średniowieczu horoskopy Jagiellonów nie były marginesem, lecz kluczowym elementem polityki i życia codziennego wawelskiego dworu. Badaczka średniowiecza z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak odkrywa karty dawnych prognostyków i sprawdza, dlaczego polscy królowie potrafili przesunąć moment nałożenia korony tylko dlatego, że tak doradzili im krakowscy uczeni.
Spis treści: Astrologia i horoskopy na dworach polskich władców Horoskopy dynastyczne i przepowiednie dla Jagiellonów Horoskopy, zdrowie i przepowiednie śmierci „Zamek piękny na wzgórzu” – tymi słowami Piotr z Abiano opisał w swoim dziele Astrolabium planum, czyli horoskop wyznaczony na urodziny Zygmunta zwanego później Starym. Ludzie średniowiecza i nowożytności wierzyli bowiem, że losy nasze są zapisane w gwiazdach i – jeśli było ich na to stać – prosili o wyznaczenie horoskopu dla swoich dzieci, aby poznać ich przyszłość. W gwiazdach szukano także rozwiązań w kwestii wygranej wojny, nadchodzących rokowań czy też płci mającego się narodzić dziecka. Słowo horoskop pochodzi od dwóch greckich słów – godzina i obserwować i oznacza wyznaczenie punktu Zodiaku w godzinie rozpoczęcia jakiegoś wydarzenia. Były także wystawiane tzw. prognostyki, czyli na podstawie ruchu gwiazd starano się przewidzieć, co się stanie. Papież Leon X nawet je kolekcjonował i miał w swoich zbiorach horoskop Jezusa. Astrologia i horoskopy na dworach polskich władców W Polsce z okresu późnego średniowiecza mamy zachowany szereg horoskopów, które nasi władcy kazali sobie wystawiać z różnych powodów. Koronację Kazimierza Jagiellończyka wyznaczono – wedle astrologów – na 22 czerwca, ale odbyła się dwa dni późnej co – jak podaje Długosz – matematycy (czyli astrologowie) szczególnie ganili. Zresztą, pomimo wiary w astrologię, często zmieniano daty ważniejszych wydarzeń. Koronacja najstarszego syna Kazimierza Jagiellończyka, Władysława, na króla Węgier także odbyła się kilka dni po wyznaczonym przez astrologów terminie. Większość jednak z zachowanych horoskopów dotyczy poczęcia i narodzenia. Najstarszym polskim zachowanym horoskopem jest ten wystawiony dla królowej Jadwigi z datą 16 września 1398 roku, czyli w dniu poczęcia jedynego dziecka Jadwigi i Jagiełły. Horoskop wystawił zapewne czeski spowiednik królowej i astrolog Jan Szczekna, który prognozował, że parze królewskiej urodzi się jednak syn, acz dodawał, że pomiary mogą być niedokładne. Napisał za to, na jakiej podstawie doszedł do tego, że poczęte dziecko będzie płci męskiej. Określił, że poczęcie nastąpiło w znaku Strzelca, ale sam przyznawał, że Strzelec jest znakiem zmiennym i alternatywa urodzenia dziewczynki była równie silna. Horoskopy dynastyczne i przepowiednie dla Jagiellonów Najstarszy zachowany horoskop urodzeniowy także należy do Elżbiety Bonifacji, córki Jadwigi i Jagiełły i pochodzi z 22 czerwca 1399 roku, a jego autorem jest także Jan Szczekna. Horoskopy urodzeniowe wystawiano także dla wszystkich synów Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską oraz wszystkich dzieci Kazimierza Jagiellończyka z Elżbietą Rakuską. Z przekazów Długosza znamy prognostyki z horoskopów Władysława Jagiellończyka (Warneńczyka), który miał zdobyć władzę nad wieloma królestwami i księstwami, jednak losy nie dadzą mu długiego życia – co się ostatecznie spełniło. Drugi z synów Jagiełły i Zofii Holszańskiej miał gorąco kochać swoją matkę, ale prognozowano, nie będzie żył długo. To się również spełniło, bowiem Kazimierz zmarł po roku. Natomiast ostatni syn, również Kazimierz, wedle horoskopu miał doczekać wprawdzie sędziwego wieku, ale jego rządy nie miały być dobre. Wszystkie te horoskopy wystawiał astrolog Henryk Czech, który wywnioskował, że ostatni z królewiczów, Kazimierz, poczęty był pod złowróżbną gwiazdą, a za jego panowania kraj spotkają różne nieszczęścia, o ile nie ocali go boże miłosierdzie. Jak widać, zawsze zostawiano sobie jakąś furtkę. Dodano także, że Kazimierz z pewnością będzie królem, urodził się bowiem w 1 stopniu Koziorożca kiedy to, wedle starożytnych astrologów, na świat przychodzą władcy. Istniał jeszcze jeden typ horoskopów – wystawanych po śmierci danej osoby, aby np. zrozumieć, dlaczego zmarły wiódł tak fatalne lub bardzo dobre życie. Dzięki horoskopom starano się także odnaleźć ludzi zaginionych. Takie zlecał np. Zygmunt Luksemburski po zaginięciu (bo nie wiedziano początkowo, co się stało) Zawiszy Czarnego w jego ostatniej bitwie oraz Kazimierz Jagiellończyk i Zofia Holszańska, aby znaleźć odpowiedź, czy Władysław zginął w bitwie warneńskiej w 1444 roku. Horoskopy, zdrowie i przepowiednie śmierci Horoskopy wyjaśniały także różne zjawiska, np. odpowiednia koniunkcja planet miała odpowiadać za zarazy. Długosz podaje, że horoskop wystawiony przez nieznanego astrologa z Czech – być może ciągle słynnego Henryka – miał głosić, iż liczne koniunkcję planet, zaćmienia Księżyca i kometa zwiastowały śmierć Władysława Jagiełły. Horoskopy wystawiano także dla prognozowania zdrowia władców. Ten wystawiony dla kardynała Fryderyka Jagiellończyka, syna Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety za rok 1501 przewidywał, że w czerwcu i końcu października pojawią się u niego niegroźna słabość, której przyczyna będzie zimno, natomiast w lipcu kardynał będzie cierpiał z nadmiaru ciepła. Ponadto astrolog stwierdzał, że „kwadratura Słońca i Marsa” wywoła u kardynała artretyzm. Starano się ustalić na podstawie horoskopów, jak długa będzie długość życia badanego, czy dana osoba przeżyje chorobę oraz jaka była przyczyna śmierci. W horoskopie Kazimierza Jagiellończyka znajdują się informacje, że Księżyc w trzecim domu pozwala stwierdzić, iż władca przeżyje 66 lat, co odpowiadało średniej długości życia związanej z tą planetą. Nic dziwnego zatem, że Jakub z Zalesia, naczelny astrolog Kazimierza Jagiellończyka, kiedy władca ciężko zachorował w wieku 65 lat przekazał mu ten złowróżbny prognostyk, uświadamiając władcy rychłe nadejście śmierci. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Bezpłodność oznaczała w średniowieczu wyrok? Mroczne sekrety i niewyjaśnione zgony na polskim dworze
W świecie, w którym jedyną miarą wartości kobiety na tronie było przedłużenie dynastii, brak potomka stawał się śmiertelnym zagrożeniem. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska odsłania kulisy dramatycznych i niewyjaśnionych historii z polskiego średniowiecza: od podejrzeń o brutalne morderstwo bezpłodnej księżniczki, po ukrywane za murami zamków przypadki chorób psychicznych.
Spis treści: Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony? Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Gdy współcześnie myślimy o średniowiecznych małżeństwach dynastycznych, widzimy w nich układ czysto polityczny. Jednak dla samych kobiet gra toczyła się o znacznie wyższą stawkę – o przetrwanie. Jeśli królowa nie rodziła dzieci, jej pozycja drastycznie spadała, a szansa na to, że mąż zacznie szukać radykalnych rozwiązań, drastycznie rosła. Jak zauważa prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, najczęstszą przyczyną śmierci kobiet były co prawda powikłania poporodowe, ale brak ciąży wcale nie gwarantował bezpiecznego życia. Wręcz przeciwnie – stawał się pretekstem do zbrodni, o których szeptano na dworach przez pokolenia. Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony? Jedną z najbardziej tajemniczych i ponurych kart polskiego średniowiecza są losy Ludgardy, księżniczki szczecińskiej i żony Przemysła II. Kobieta zmarła w niewyjaśnionych okolicznościach, a ówczesne kroniki niemal wprost oskarżyły jej męża o zaplanowanie morderstwa. Powód? Ludgarda była bezpłodna, co dla ambitnego księcia dążącego do korony królewskiej stanowiło przeszkodę nie do zaakceptowania. – Jedyną formą wyeliminowania bezpłodnej żony było jej zabicie. No, nie oszukujmy się – mówi bez ogródek prof. Bożena Czwojdrak. Badaczka przypomina, że w mętnych zapisach „Kroniki wielkopolskiej” i późniejszych podaniach przeplatają się dwie skrajne wersje wydarzeń. Jedna z nich, próbując wybielić księcia, oskarżała Ludgardę o rzekomy romans z rycerzem Topkiem Zarębą. Druga, znacznie bardziej prawdopodobna w realiach walki o sukcesję, wskazuje na bezwzględny mord polityczny. Przypadek Ludgardy pokazuje, jak kruchy był los kobiety, która nie spełniła swojego podstawowego, dynastycznego zadania. W świecie wielkiej polityki brak potomka mógł stać się wyrokiem śmierci wykonanym w zaciszu zamkowej sypialni. Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej Dworska rzeczywistość to jednak nie tylko polityczne kalkulacje, ale też dramaty ukrywane za grubymi murami. Jednym z najbardziej poruszających wątków rozmowy jest historia syna słynnego Gniewosza z Dalewic (tego samego, który publicznie zarzucał zdradę królowej Jadwidze Andegaweńskiej). Mężczyzna ten, jak wynika z zachowanych dokumentów procesowych, był człowiekiem ciężko i niebezpiecznie chorym psychicznie. Jego żona stała się ofiarą niewyobrażalnego domowego piekła. Zeznania kobiety malują obraz bezwzględnego okrucieństwa – była wiązana, przypalana ogniem i nieustannie maltretowana. Co robiły kobiety w obliczu takiego koszmaru? Szukały ratunku w jedynej instytucji stojącej ponad władzą terytorialną – w Kościele. – Wyczerpała już wszystkie możliwości w kraju, pisała po prostu bezpośrednio do papieża. Przyszła odpowiedź papieska o tym, że tak, to małżeństwo należy rozwiązać, bo mąż jest psychicznie chory – opowiada prof. Czwojdrak. Historia ta miała jednak przewrotny i gorzki finał. Na unieważnienie związku... nie zgodził się król Władysław Jagiełło. Powód był czysto ambicjonalny – monarcha poczuł się urażony, że zdesperowana kobieta pominęła jego majestat i udała się bezpośrednio do Rzymu. Choć kobiecie po latach traumy ostatecznie udało się uwolnić, sprawa ta doskonale ilustruje, jak zdrowie psychiczne i ludzkie cierpienie stawały się zakładnikami w grze o władzę i autorytet. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska. Naukowcy byli zaskoczeni
Przez wieki wyobrażano ją sobie jako delikatną średniowieczną monarchinię z idealizowanych obrazów. Tymczasem badania szczątków Jadwigi Andegaweńskiej pokazują zupełnie inny obraz – była wyjątkowo wysoka, miała jasne włosy i rysy twarzy odbiegające od późniejszych artystycznych wizji. Naukowcy spróbowali odtworzyć, jak naprawdę mogła wyglądać jedna z najbardziej fascynujących królowych w historii Polski.
Spis treści: Los Jadwigi rozstrzygnął się po śmierci Ludwika Węgierskiego Koronacja dziecka i małżeństwo ustalone bez jej zgody Habsburg, Jagiełło i polityczna gra o polski tron Królowa, która chciała stworzyć centrum nauki w Krakowie Tragiczny finał życia królowej Jadwigi Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Naukowcy odtworzyli jej wizerunek Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Los Jadwigi rozstrzygnął się po śmierci Ludwika Węgierskiego Jadwiga była trzecią i najmłodszą córką władcy Węgier Ludwika Andegaweńskiego i Elżbiety Bośniaczki. Wedle ostatnich badań urodziła się na pewno w 1374 roku, acz data dzienna jest ciągle dyskusyjna. Początkowo ojciec przeznaczał ja na tron wiedeński, gdzie miała rządzić u boku Wilhelma Habsburga. Ich zaręczyny – sponsalia de futuro – odbyły się w Hainbergu w 1378 roku, ale do dopełnienia małżeństwa czekano na dojście obojga dzieci do pełnoletności. Po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 roku matka Jadwigi, wbrew wcześniejszym układom z panami polskimi, starszą córkę, Marię, ukoronowała na króla Węgier. Po dwóch latach pertraktacji z Koroną, młodszą zmusiła do objęcia tronu w Polsce. Koronacja dziecka i małżeństwo ustalone bez jej zgody Przybycie Jadwigi do Polski w 1384 roku zostało okupione kilkumiesięczną wojną domową. Nie wszyscy bowiem akceptowali osobę Andegawenki na tronie. Ostateczne 16 października 10-letnia, więc – zgodnie z prawem – niepełnoletnia jeszcze Jadwiga, została koronowana na króla Polski. W tzw. międzyczasie panowie polscy rozpoczęli negocjacje z wielkim księciem litewskim Jagiełłą, w kwestii poślubienia przez niego Jadwigi. Wszystko to było toczone poza plecami Andegawenki, która była przekonana o tym, że poślubi Habsburga. Habsburg, Jagiełło i polityczna gra o polski tron Sami zainteresowani – kiedy okazało się, że w 1385 roku Jagiełło rozpoczął oficjalne starania o rękę Jadwigi – postanowili doprowadzić do dopełnienia zawartego wcześniej mariażu, czyli konsumpcji małżeństwa. Pomimo przybycia Wilhelma do Krakowa panowie polscy udaremnili tajne spotkanie Jadwigi z Habsburgiem. Książę austriacki został zmuszony do opuszczenia Krakowa. W tym samym czasie trwały przygotowania do ślubu z Jagiełłą. Ponieważ nie było jeszcze portretów, Jadwiga wysłała do wielkiego księcia swojego zaufanego dworzanina – Zawiszę Oleśnickiego, aby przyjrzał się jej przyszłemu mężowi i przekazał jej prawdziwy, nie lukrowany obraz tegoż. Wedle przekazu Jana Długosza, Jagiełło miał przejrzeć misję Zawiszy i zaprosił go do łaźni, aby mógł mu się dokładnie przyjrzeć. Do ślubu doszło w lutym 1386 roku. Habsburgowie jednak nie pogodzili się z utratą korony polskiej. Wytoczyli proces kanoniczny parze królewskiej, który został jednak oddalony przez papieża. Na początku 1387 roku panowie polscy wykorzystali pochodzenie Jadwigi, aby odebrać z rąk węgierskich Ruś Czerwoną. Ta zgodnie z układami Ludwika Węgierskiego i Kazimierza Wielkiego powinna być w rękach polskich. Andegawence na czele wojsk nie sprzeciwił się prawie żaden z urzędników węgierskich i praktycznie bezkrwawo udało się przejąć tę ziemię. Jadwiga angażowała się w kwestie polityczne – w 1393 roku zaangażowała się w zażegnanie sporu pomiędzy wielkim księciem litewskim Witoldem, a bratem Jagiełły Skirgiełłą. W 1397 próbowała pokojowo rozwiązać spór z zakonem krzyżackim, spotykając się z wielkim mistrzem Konradem von Jungingenem. Królowa, która chciała stworzyć centrum nauki w Krakowie Andegawenka podjęła próbę fundacji bursy w Pradze dla studentów z Litwy. Przede wszystkim jednak rozpoczęła u boku męża starania o reaktywację uniwersytetu w Krakowie, na co uzyskano zgodę papieża w 1397 roku. Sama Jadwiga bardzo interesowała się światem nauki, muzyki, sztuki. Dl niej rozpoczęto sporządzanie „Psałterza Floriańskiego” – trójjęzycznego dzieła, którego otrzymania już nie doczekała. Dostała także dzieło czeskiego teologa Henryka Bitterfelda „De contemplacione et vita activa”, które wywarło na nią wielki wpływ. Królowa była fundatorką lub współfundatorką kościoła karmelitów na Piasku pod Krakowem i klasztoru benedyktynów słowiańskich na Kleparzu. Dotowała cystersów w Koprzywnicy i wielkopolskim Lądzie, dominikanów w Sandomierzu i szereg kościołów, klasztorów i szpitali. Tragiczny finał życia królowej Jadwigi Jej małżeństwo z Władysławem Jagiełłą nie było jednak udane, choć nie było między nimi wielkiej różnicy wieku – najpewniej około 12 lat. Jednakże różnice kultur, temperamentu i charakteru powodowały, że para królewska spotykała się bardzo rzadko, co zresztą przełożyło się na bardzo późną ciążę królowej. Dopiero we wrześniu 1398 roku królowa zaszła w ciążę, o czym informuje nas jej horoskop, wystawiony przez jej spowiednika Jana Szczeknę. Astrolog pomylił się jednak typując syna, co – po narodzinach córki, Elżbiety Bonifacji, zaznaczył na marginesie horoskopu. Niestety, ciężki poród, spowodowany najpewniej szczupłą, wręcz męską budową ciała królowej, przyczynił się do szybkiej śmierci córeczki oraz władczyni. Córkę zdążono jeszcze ochrzcić imionami jej matki i papieża, który został jednym z wielu ojców chrzestnych. Matce do śmierci nie powiedziano jednak o zgonie królewny. Jadwiga nie przeżyła długo córki, zmarła 17 lipca 1399 roku. Pochowano ją w katedrze krakowskiej przy głównym ołtarzu. W XX wieku przeniesiono ją do okazałego sarkofagu, sporządzonego na początku tego wieku przez Antoniego Madeyskiego. Władczyni jednak już tam nie ma. W XXI wieku przeniesiono jej szczątki pod tzw. Czarny Krzyż, który – wedle tradycji – Jadwiga miała przywieźć ze sobą z Budy. Jak naprawdę wyglądała Jadwiga Andegaweńska? Naukowcy odtworzyli jej wizerunek Podczas przenosin szczątków Jadwigi dokonano także badań. Dzięki nim wiemy, że królowa była dosyć wysoka jak na ówczesne czasy. Pomiary kości jej ciała dały średni wynik około 173–175 wzrostu. Miała szczupła budowę ciała, co – być może – przyczyniło się do ciężkiego porodu i śmierci władczyni i jej córki. Miała regularne rysy twarzy i była blondynką, bowiem zachowały się jej włosy wplecione w materię sukni grobowej. Projekt Nowy Poczet Jagiellonów. Jak powstała ta wizualizacja? Nowy wizerunek Jadwigi Andegawenki powstał w ramach projektu Nowy Poczet Jagiellonów, realizowanego przez National Geographic Polska. W jego ramach zespół ekspertów opracował od nowa wizerunki dziesięciorga Jagiellonów. Pomysłodawcą przedsięwzięcia jest redaktor naczelny National Geographic Polska Łukasz Załuski. Od strony naukowej nad projektem czuwała historyk prof. Bożena Czwojdrak. Za realizację graficzną odpowiadał Marcin Bondarowicz. Wspierał go przy tym zadaniu Mateusz Doroszko – specjalista AI z firmy AI REV. Dowiedz się więcej o projekcie Nowy Poczet Jagiellonów. Źródło: Uniwersytet Śląski, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Siedlisko szatana”. Dlaczego średniowieczni kronikarze nienawidzili silnych kobiet?
Kiedy zaglądamy do dawnych kronik, uderza jedno – niemal każda potężna władczyni opisywana jest jako postać o „fatalnym charakterze” lub wręcz jako narzędzie zła. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska demaskuje uprzedzenia średniowiecznych dziejopisarzy i ujawnia, jak naprawdę wyglądało życie religijnych dewotek, „tygrysic” na tronie oraz ostatnich wybitnych królowych tamtej epoki.
Spis treści: Śląska „tygrysica” kontra święte na pokaz? Spartańskie matki i wygnanie na prowincję Tragedia na krakowskim Wawelu – konflikt religijny i walka z teściową Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Większość naszej wiedzy o średniowieczu czerpiemy z pism kronikarzy. Musimy jednak pamiętać o jednym kluczowym fakcie – kronikarze byli duchownymi żyjącymi w świecie surowych, klasztornych reguł. Kobieta była dla nich często elementem obcym i niebezpiecznym. Prof. Bożena Czwojdrak przytacza w podcaście wymowną średniowieczną przypowieść o zakonniku, który na widok pięknej niewiasty pyta świętego, cóż to za istota. Odpowiedź? „No wiesz, to jest siedlisko szatana i wszelkiego zła”. Nic dziwnego, że kobiety energiczne i ambitne z góry stały na straconej pozycji w zapiskach z tamtych lat. – Jan Długosz uznaje tylko Jadwigę Andegaweńską. Wszystkie inne królowe i księżne mają bardzo ciężkie charaktery i fatalnie wypadają w jego kronice – zauważa badaczka. Śląska „tygrysica” kontra święte na pokaz? Doskonałym przykładem ofiary czarnego PR-u kronikarzy była Agnieszka, księżna śląska, żona Władysława Wygnańca. Mistrz Wincenty Kadłubek bez ogródek nazwał ją „tygrysicą”. Agnieszka pochodziła z Bambergu i była kobietą niezwykle dynamiczną. Prawdopodobnie całkowicie zdominowała swojego mniej ambitnego męża, co w oczach ówczesnych mężczyzn było niewybaczalnym grzechem. Zarzucano jej rzekome romansowanie z rycerzem Piotrem Włostowicem oraz pogardę dla lokalnych obyczajów – miała m.in. wyśmiewać Słowian za to, że w chwilach radości klaszczą w dłonie, co dla zachodnich elit uchodziło za przejaw barbarzyństwa. Na drugiej strony medalu były tzw. „święte” władczynie z XIII wieku, jak Jadwiga Śląska czy Kinga. Choć historia zapamiętała je jako wzory cnót, prof. Czwojdrak rzuca na ich życiorysy zupełnie nowe, psychologiczne światło. Jadwiga została wydana za mąż jako 12-letnie dziecko i urodziła prawie dziesięcioro dzieci, z których większość zmarła. – Ja się nie dziwię temu, że Jadwiga Śląska w pewnym momencie dla własnego zdrowia psychicznego odchodzi właśnie w kwestie religii, w kwestie modlitwy, zahaczając czasami o formę dewocji – podkreśla historyczka. Jej ucieczka od współżycia małżeńskiego (które w żywotach opisywano jako największą traumę) oraz obsesyjne zachowania, takie jak namawianie synowej do celibatu czy zakaz trzymania oswojonych jeży w klasztorze, dziś mogłyby być odczytane jako głęboka trauma, którą ówczesny świat po prostu zdefiniował jako świętość. Spartańskie matki i wygnanie na prowincję Prof. Bożena Czwojdrak zachęca do bliższego przyjrzenia się trzem ostatnim królowym polskiego średniowiecza, z których każda reprezentowała zupełnie inny model sprawowania władzy i relacji rodzinnych: Zofii Holszańskiej, Elżbiecie Rakuszance, Helenie Moskiewskiej. Zofia Holszańska, czwarta żona Władysława Jagiełły, zapisała się w historii jako ta, która dała królowi upragnionych synów. Jednak jej relacja z dziećmi z dzisiejszej perspektywy wydaje się szokująco chłodna. Gdy król zmarł, a małoletni Władysław Warneńczyk został koronowany, Zofia... spakowała się i wyjechała do swoich dóbr w Sanoku. – Nie ma czegoś takiego, że matka jest koło synów, że tutaj chodzi koło nich, że miłość macierzyńska. Absolutnie nie – wyjaśnia prof. Czwojdrak, wskazując, że w tamtych czasach spartański chów i natychmiastowe oddawanie dzieci pod opiekę nianiek było standardem królewskiego dworu. Tragedia na krakowskim Wawelu – konflikt religijny i walka z teściową Zupełnym przeciwieństwem Zofii była Elżbieta Rakuska, zwana „matką królów”. Była niezwykle rodzinna, podróżowała z dziećmi po całym kraju i osobiście odprowadzała córki do granicy, gdy te wychodziły za mąż. Miała jednak też drugie, zaborcze oblicze. Podobnie jak wcześniej Jadwiga Kaliska, Elżbieta nie potrafiła znieść myśli, że na Wawelu mogłaby pojawić się inna królowa. Swoją zaborczością doprowadziła do tego, że żaden z jej synów nie ożenił się za jej życia. Zygmunt Stary założył legalną rodzinę dopiero po śmierci matki, mając już ponad 40 lat! Najbardziej dramatyczny los spotkał jednak synową Elżbiety – Helenę Moskiewską, żonę Aleksandra Jagiellończyka. Choć mąż darzył ją wielkim uczuciem, Helena nigdy nie została koronowana na królową Polski. Wszystko przez zapis w umowie przedmałżeńskiej, który zabraniał jej zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Stało się to zarzewiem potężnego konfliktu z fanatyczną teściową. Prof. Czwojdrak opisuje wstrząsającą, symboliczną scenę z krakowskiej katedry: – Elżbieta Rakuszanka starała się doprowadzić na siłę do tego, żeby Helena przyjęła religię katolicką. Wręcz próbowała ją wepchnąć do kościoła, do katedry krakowskiej, gdzie Helena trzymała się framugi. Z szacunkiem odprowadziła teściową do wrót, a Elżbieta ją po prostu próbowała wepchnąć... Upokorzona Helena opuściła Kraków i już nigdy do niego nie wróciła. To pokazuje, że średniowieczny dwór był areną bezwzględnej walki charakterów, w której kobiety nie rzadko były głównymi reżyserkami najgłośniejszych skandali epoki. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Decyzja, która zmieniła bieg historii. Czego nie wiemy o piekle Monte Cassino?
Biało-czerwona flaga nad ruinami Monte Cassino stała się symbolem jednego z największych triumfów w historii polskiego oręża. Mało kto jednak wie, że decyzja o udziale Polaków w tej rzezi zapadła w atmosferze buntu, a sami Niemcy wcale nie zostali stamtąd wyparci siłą. Jak naprawdę wyglądały kulisy najkrwawszej bitwy 2. Korpusu Polskiego i czy tej ogromnej ofiary można było uniknąć? Odkrywamy fakty, o których milczą szkolne podręczniki.
Spis treści: Lądowanie aliantów we Włoszech Historia 2 Korpusu Polskiego spod Monte Cassino, czyli dzieje Armii Andersa Dlaczego polskie wojsko walczyło w bitwie o Monte Cassino? Piekło Monte Cassino i polski triumf Bój pod Monte Cassino, czyli druga bitwa narodów Ilu ludzi zginęło w bitwie o Monte Cassino? Polskie symbole i legendy bitwy o Monte Cassino W 1944 roku losy II wojny światowej były już przesądzone, a nieuchronna klęska III Rzeszy zdawała się kwestią czasu. Choć niemiecka armia cofała się na większości frontów, a wizja rozliczenia wojennych zbrodni stawała się coraz bardziej realna, Berlin nie zamierzał kapitulować bez walki. Doskonałym tego dowodem były Włochy, gdzie wokół rygla obronnego Monte Cassino Niemcy utworzyli swoją najważniejszą linię oporu na południu Europy. To właśnie tam rozegrała się jedna z najkrwawszych batalii całego konfliktu. Kluczową rolę odegrali w niej żołnierze 2. Korpusu Polskiego. Podkomendni generała Władysława Andersa dokonali niemożliwego – przełamali elitarną obronę wroga i zatknęli biało-czerwoną flagę na gruzach benedyktyńskiego opactwa. Droga do tego triumfu była jednak niezwykle długa i okupiona dramatycznymi wyborami. Lądowanie aliantów we Włoszech Przełom na frontach II wojny światowej w Europie przyniosła bitwa pod Stalingradem. Od tego momentu Niemcy znaleźli się w defensywie, a alianci starali się ze wszystkich sił, by jak najszybciej doszło do pokonania wojsk Adolfa Hitlera. Jednym z elementów tego przyspieszenia miało być otwarcie przez Brytyjczyków i Amerykanów tak zwanego drugiego frontu w walce z państwami Osi. Chciano w ten sposób odciążyć walczący na wschodzie Związek Radziecki. Alianci nie byli gotowi na przyspieszenie planowanej inwazji na zachodzie Francji. Tak narodziła się idea „skoku” do południowej Italii z północnej Afryki, gdzie w 1943 roku poradzono sobie z wojskami państw Osi. Akcja rozpoczęła się od operacji Husky w lecie 1943 roku, czyli od zajęcia Sycylii. Najazd aliantów doprowadził do utraty władzy przez Benito Mussoliniego, kapitulacji Włoch i wyłączenie ich z wojny. Cały ciężar walki z Anglikami i Amerykanami przejęli Niemcy, teraz także już na terenie Italii. Naturalną kontynuacją sukcesów aliantów na Sycylii był marsz wojsk sojuszniczych na północ. Niemieccy naziści zamierzali bronić wejścia przeciwników w głąb kontynentu europejskiego przez Włochy za wszelką cenę. Główną linię obrony wytyczono w najwęższym i najdogodniejszym punkcie „włoskiego buta”, czyli w górskim obszarze Apeninów Środkowych, ok. 100 na południe od Rzymu. Broniącym się Niemcom udało się silnie ufortyfikować niedostępny dla ciężkiego sprzętu i czołgów rejon, naszpikować go polami minowymi i gęsto obsadzić stanowiskami ogniowymi. Nad wszystkim górował zbudowany w VI wieku zabytkowy klasztor benedyktynów. Dla alianckich dowódców było jasne, że przejście do Rzymu i dalej na północ będzie wymagało wielkich poświęceń. Historia 2 Korpusu Polskiego spod Monte Cassino, czyli dzieje Armii Andersa W składzie alianckiego ugrupowania, które odbijało Włochy z rąk hitlerowców znaleźli się Polacy z 2 Korpusu Polskiego. Jego historia ma swój prapoczątek jeszcze we wrześniu 1939 roku, kiedy to Sowieci wzięli w niewolę tysiące polskich żołnierzy biorących udział w kampanii wrześniowej. Większa grupa oficerów zginęła zaraz potem w wyniku zbrodni katyńskiej, jednak część z nich ocalała. Wśród nich znalazł się między innymi generał Władysław Anders. Rok 1941 przyniósł zmianę europejskiej konstelacji politycznej – Niemcy zaatakowali Związek Radziecki, co w rezultacie doprowadziło do ocieplenia stosunków polsko-radzieckich. Po układzie Sikorski-Majski zapadła decyzja o utworzeniu polskiej armii złożonej z niedawnych więźniów, jeńców, zesłańców i deportowanych obywateli Polski rozsianych po całym sowieckim imperium. Formowaniu polskiej armii towarzyszyły rozmaite tarcia i przepychanki na linii Sowieci-rząd RP na uchodźstwie. Polacy za wszelką cenę chcieli uniknąć rozczłonkowania i użycia polskich narodowych oddziałów w walce na froncie wschodnim. Ostatecznie udało się wyprowadzić z „czerwonego raju” blisko 90 tys. żołnierzy. Towarzyszyło im kilkanaście tysięcy cywili. Polskie ugrupowanie ostatecznie przeszło długą drogę z azjatyckiej części Rosji i azjatyckich republik ZSRR przez Iran, Irak, Palestynę aż do Włoch. Tam wzięło udział w wyzwalaniu Półwyspu Apenińskiego z rąk Niemców. Dlaczego polskie wojsko walczyło w bitwie o Monte Cassino? Decyzja o aktywnym udziale polskich wojsk w ramach operacji aliantów również stanowiła poważne polityczne wyzwanie. Polski rząd na uchodźstwie długo liczył na to, że odtworzone polskie wojsko bez większego szwanku wróci do kraju, by wyzwolić go w końcu z rąk Niemców. Tymczasem alianci zachodni byli bardziej skłonni wykorzystać gotowe jednostki do walki z nazistami jak najszybciej. Obok tych politycznych przepychanek trwała również publiczna debata o tzw. polskim wkładzie w walkę z hitleryzmem. Po ujawnieniu zbrodni katyńskiej zerwane zostały stosunki polsko-radzieckie. Również wiosną 1943 roku na konferencji w Teheranie alianci zachodni wraz z Sowietami zadecydowali już o powojennym losie Polski. Sowieci ochoczo kolportowali więc pogłoski o unikaniu walki przez 2 Korpus Polski, który dopiero co wyszedł z ZSRR. Na to wszystko nałożyła się sytuacja w Italii. Połączone siły amerykańskie i brytyjskie pod dowództwem gen. Harolda Alexandra od stycznia 1944 roku aż do maja 1944 „biły głową w mur”, szturmując bez powodzenia niemieckie umocnienia na wysokości Monte Cassino podczas trzech głównych ataków. Siły nazistowskie składały się w dużej mierze z wojsk powietrzno-desantowych Luftwaffe. Całością wojsk III Rzeszy w tym rejonie dowodził feldmarszałek sił powietrznych Albert Kesselring. W takich okolicznościach propozycję przystąpienia do szturmu dostał gen. Anders. Pomimo oporów Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, czyli gen. Kazimierza Sosnkowskiego, dowódca 2 Korpusu przyjął ofertę alianckiego dowództwa. Anders postanowił wyzyskać propagandowo przewidywany sukces pod Monte Cassino dla polskiej sprawy. Generał nie bez racji zakładał również, że wojsko polskie i tak prędzej czy później zostałyby wykorzystane w krwawej walce na terenie Italii. Piekło Monte Cassino i polski triumf Zanim do walki wkroczyli Polacy, alianci bezskutecznie wykrwawiali się w frontalnych atakach. Próba przełamania impasu i obejścia niemieckich pozycji od północy poprzez desant pod Anzio przyniosła nikłe skutki – Amerykanie i Brytyjczycy zostali zepchnięci przez wroga w stronę wybrzeża. W trzech kolejnych, tragicznych w skutkach szturmach potężne straty poniosły formacje z całego świata: Amerykanie, Marokańczycy z Francuskiego Korpusu Ekspedycyjnego, nowozelandzcy Maorysi oraz brytyjskie dywizje złożone z Hindusów i nepalskich Gurków. Desperacja dowództwa doprowadziła w lutym 1944 roku do kontrowersyjnej decyzji o doszczętnym zbombardowaniu zabytkowego klasztoru Benedyktynów. Paradoksalnie, jego gruzy stały się dla Niemców jeszcze łatwiejszą do obrony fortecą. Finałowe, czwarte natarcie należało już do 2. Korpusu Polskiego. Po dniach niezwykle zaciekłych i krwawych walk, rankiem 18 maja 1944 roku polski patrol wkroczył do opuszczonego przez główne siły wroga klasztoru. Niemieccy spadochroniarze, przerażeni wizją odwetu za zbrodnie wojenne, woleli poddawać się Brytyjczykom niż Polakom. Tego samego dnia nad ruinami zawisła biało-czerwona flaga, a wkrótce obok niej – na rozkaz generała Andersa – brytyjski Union Jack. W samo południe, pośród wciąż dymiących zgliszcz, plutonowy Emil Czech odegrał na trąbce Hejnał Mariacki, ogłaszając światu ten bolesny, ale legendarny triumf. Bój pod Monte Cassino, czyli druga bitwa narodów Bitwa o Monte Cassino przeszła do historii jako bitwa narodów XX wieku. Podobnie jak w bitwie pod Lipskiem z epoki napoleońskiej, także na włoskiej ziemi doszło do zetknięcia się ze sobą w walce wielu rozmaitych nacji. Po stronie niemieckiej walczyli nie tylko etniczni Niemcy, ale także i liczni Ślązacy. Wedle przekazów w czasie bliskiego kontaktu ogniowego z polskimi oddziałami dochodziło do dramatycznych wydarzeń. Ślązacy krzyczeli do szturmujących Polaków po polsku ze skalnych kryjówek. Błagali o litość rodaków i prosili, by do nich nie strzelać. W podobnych okolicznościach nieraz dochodziło w tym okresie do zmian frontu – niedawni żołnierze Hitlera polskiego pochodzenia zrzucali niemieckie mundury i kończyli szlak bojowy już w barwach Polskich Sił Zbrojnych. Spośród połączonych sił alianckich złożonych z wielu narodów szczególną walecznością wyróżnili się nepalscy Gurkowie i oddziały Marokańczyków. Ci pierwsi lubowali się jednak także w bestialskim traktowaniu niemieckich jeńców (obcinali im głowy). Drudzy „wsławili” się masowymi gwałtami na miejscowej włoskiej ludności. Ilu ludzi zginęło w bitwie o Monte Cassino? W bitwie poległo ostatecznie 923 polskich żołnierzy, prawie 3 tys. zostało rannych, a kilkuset zostało uznanych za zaginionych. Liczby te są zgodne z oficjalnymi zestawieniami i inskrypcjami na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino – jednej z ważniejszych polskich nekropolii na świecie. Jeszcze większe straty poniosły jednak inne nacje walczące w tej strasznej bitwie. Jako przykład można przywołać oddziały nowozelandzkie, których straty sięgnęły 3 tys. zabitych. Jednostki te zostały tak mocno zdziesiątkowane podczas walk, że w ich wyniku nie zdecydowano się nawet na ich odtwarzanie. Bitwa została uznana za najkrwawsze starcie na zachodnim froncie. Obok 20 tys. poległych i rannych Niemców, łącznie zginęło ponad 50 tys. żołnierzy sprzymierzonych sił, co stanowi ok. 3 razy większe straty niż podczas operacji Market Garden (m.in. bitwa pod Arnhem w Holandii również z udziałem Polaków) czy podczas lądowania w Normandii. W opinii historyków tak wielka danina krwi nie przełożyła się odpowiednio na wymierne efekty. Na skutek złego dowodzenia alianci stracili mnóstwo sił, a po przebrnięciu najcięższych umocnień nie zdecydowali się na okrążenie sił niemieckich, tylko natychmiastowy marsz na Rzym. To pozwoliło Niemcom na wycofanie ocalałych oddziałów i zorganizowanie kolejnych linii obrony. Polityczną odpowiedzialność za taki bieg wydarzeń ponosi m.in. amerykański dowódca generał Mark Clark. Niezależnie od tych rezultatów, w polskiej tradycji bitwa pod Monte Cassino zapisała się złotymi zgłoskami. Pomimo braku politycznych korzyści dla Polski, do dziś stanowi przykład bohaterskiej walki przeciwko hitleryzmowi na włoskiej ziemi, zgodnie z ideą bicia się „o naszą i waszą wolność”. Polskie symbole i legendy bitwy o Monte Cassino Pamiątką po bitwie jest przede wszystkim pieśń „Czerwone maki na Monte Cassino”. Utwór skomponowali członkowie 2 Korpusu. Pieśń opiewała ofiarę Polaków na włoskiej ziemi. Jednak już w krótkim czasie stała się także swoistym niepodległościowym hymnem, zwłaszcza w okresie najciemniejszego stalinizmu w Polsce. Po latach polskim symbolem tej krwawej bitwy stał się dla Polaków również niedźwiedź Wojtek. Zwierzę przeszło wraz z polskimi żołnierzami cały szlak bojowy z Iranu aż do północnych Włoch. Niedźwiadek był dobrym duchem oddziału, jego żywą maskotką, a przy okazji miał nawet pomagać w noszeniu nabojów. Za to wszystko Wojtek dostał oficjalnie stopień kaprala, odbierał żołd i stosowny przydział na papierosy. Legendę bitwy wraz z jej symbolami zbudowała także trzytomowa powieść Melchiora Wańkowicza „Bitwa o Monte Cassino”. Słynny pisarz i dziennikarz działał wówczas w ramach 2 Korpusu jako korespondent wojenny. Z aparatem zawieszonym na szyi był świadkiem dramatycznych, ale chwalebnych czynów polskich żołnierzy, które opisał na kartach swojej książki. Książki, której treść przez wiele lat była poddawana w komunistycznej Polsce ostrej cenzurze. Źródło: Parker M., „Monte Cassino: Opowieść o najbardziej zaciętej bitwie II wojny światowej”, 2005 Nasz ekspert Hubert Rój Współpracownik redakcji National Geographic. Pasjonuje się historią XX wieku, a także gotowaniem. Nadmiar czasu wolnego najchętniej przeznacza na rzecz najważniejszą ze wszystkich rzeczy nieważnych, czyli futbol.
Średniowiecze nie było piekłem kobiet. Historyczka obala utarte mity o bezwolnych niewiastach
Rycerze w lśniących zbrojach, krwawe bitwy i królowie decydujący o losach świata – taki obraz średniowiecza dominuje w naszej masowej wyobraźni. W tym męskim świecie kobiety jawią się najczęściej jako bezwolne ofiary, zamknięte w wieżach lub wydawane siłą za mąż. Czy ta epoka naprawdę była dla nich wyłącznie mrocznym więzieniem? Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska udowadnia, że rzeczywistość była o wiele bardziej skomplikowana, a średniowieczne kobiety potrafiły niezwykle skutecznie walczyć o swoją niezależność i wpływy.
Spis treści: Dziewięcioletnie panny młode i walka przed sądem Królowa jako „maszyna” do rodzenia i toksyczna teściowa Podwójna bigamia i fałszerstwa Kazimierza Wielkiego Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Nasze myślenie o średniowieczu w Polsce jest głęboko skażone XIX-wiecznymi mitami i uproszczeniami. Choć ramy prawne i obyczajowe epoki stawiały mężczyzn na pierwszym miejscu, to za murami zamków i w cieniu katedr toczyło się zupełnie inne życie. Kobiety zarządzały majątkami, negocjowały sojusze polityczne, a kiedy wymagała tego sytuacja, potrafiły rzucić wyzwanie systemowi. – To jest znowu taki mit kobiety w średniowieczu: izolowanej, ograniczanej, bez prawa żadnego – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego. Choć były uzależnione od decyzji ojców czy braci, istniały momenty, w których mogły decydować o sobie i skrupulatnie to wykorzystywały. Dziewięcioletnie panny młode i walka przed sądem Wiek sprawności prawnej i możliwość wydania dziewczyny za mąż w średniowieczu wynosił zaledwie 12 lat, co wiązało się z biologiczną zdolnością do rodzenia dzieci. W późniejszym okresie granicę tę przesunięto do 15 lat, jednak w pogoni za majątkiem i politycznymi korzyściami dorośli potrafili te zasady drastycznie obchodzić. Badaczka przytacza m.in. historię Petroneli Odrowążówny, którą własna matka oszukała, by jako dziewięciolatkę wydać ją za mąż za potężnego, ponad 40-letniego możnego, Dziersława z Rytwian. Średniowieczne kobiety nie pozostawały jednak bezbronne wobec takich nadużyć. Warunkiem ważności ślubu była dobrowolna zgoda panny młodej przed ołtarzem. Jeśli została ona wymuszona milczeniem lub przekupstwem księdza, dorastające dziewczęta potrafiły szukać sprawiedliwości. – Idą do sądu i mówią, że rodzice ich zmusili. One same zaczynają walczyć o siebie i nierzadko dochodzi do rozwiązania takiego małżeństwa. Są świadome swoich praw – podkreśla prof. Czwojdrak, wskazując na zaskakująco wysoką emancypację prawną młodych kobiet. Do walki o swoje prawa nie wahały się angażować nawet samego papieża, czego dowodem są dramatyczne skargi seryjnie maltretowanej żony Gniewosza z Dalewic. Królowa jako „maszyna” do rodzenia i toksyczna teściowa Zupełnie inaczej niż dziś wyglądało także macierzyństwo na najwyższych szczeblach władzy. Jednym z najbardziej uderzających faktów z życia średniowiecznych władczyń jest to, że... nie karmiły one własnych dzieci. Zaraz po porodzie niemowlęta przejmowały mamki. Nie wynikało to jednak z wygody, ale z twardej, dynastycznej kalkulacji. Izolacja kobiety i brak laktacji miały doprowadzić do szybkiego przywrócenia płodności. Podstawową rolą królowej było bowiem urodzenie jak największej liczby potomków, by zapewnić przetrwanie rodu w czasach gigantycznej śmiertelności dzieci. Gdy synowie dorastali, na dworach dochodziło do bezwzględnych walk o wpływy. Wzorcem „złej teściowej” stała się Jadwiga Kaliska, żona Władysława Łokietka, która nie znosiła swojej młodej synowej, Anny Aldony. Do tego stopnia nie mogła pogodzić się z utratą statusu pierwszej damy państwa, że ostro sprzeciwiła się koronacji żony Kazimierza Wielkiego. – Uważała, że dopóki ona żyje, będzie tylko jedna królowa w kraju – mówi prof. Czwojdrak. Konflikt był tak potężny, że Jadwiga ostatecznie opuściła Wawel i odcięła się od syna, uciekając do klasztoru w Sączu. Zupełnie inny, niemal toksycznie zaborczy model reprezentowała później Elżbieta Rakuszanka (matka Jagiellonów). Kochała swoje dzieci, ale panicznie bała się rywalek – skutecznie blokowała małżeństwa swoich synów tak długo, jak żyła, przez co Zygmunt Stary ożenił się legalnie dopiero po jej śmierci, mając ponad 40 lat. Podwójna bigamia i fałszerstwa Kazimierza Wielkiego Ostatni król z dynastii Piastów, Kazimierz Wielki, przeszedł do historii jako genialny reformator, ale jego życie prywatne było pasmem gigantycznych skandali obyczajowych, w których kobiety grały kluczowe role. Król był podwójnym bigamistą, a jego żądze doprowadzały do sytuacji bezprecedensowych w skali europejskiej. Gdy chciał poślubić Jadwigę Żagańską, a jej ojciec domagał się dowodu na unieważnienie poprzedniego małżeństwa króla z Adelajdą Heską, kancelaria Kazimierza Wielkiego bez wahania sfałszowała bullę papieską. Monarcha czuł się bezkarny. Kiedy indziej, zakochany w praskiej mieszczce Krystynie Rokiczanie, zmusił opata tynieckiego do udzielenia mu potajemnego, bigamistycznego ślubu. – To pokazuje, jak potężnym był władcą – zauważa historyczka. Co ciekawe, w legalnych związkach król miał fatum rodzenia wyłącznie córek, podczas gdy synowie rodzili się w związkach nieprawych (i musieli robić kariery w stanie duchownym). Choć nad jego córkami wisiało odium bękarstwa z powodu nieurealizowanych prawnie małżeństw ojca, ostatecznie udało się je uznać za legalne dziedziczki i znakomicie wydać za mąż za europejskich książąt. Pomimo skomplikowanych losów, kobiety w otoczeniu Kazimierza Wielkiego nie były jedynie niemymi statystkami – potrafiły twardo upominać się o swoje prawa przed Stolicą Apostolską, trzęsąc posadami piastowskiego królestwa. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Aby dowiedzieć się więcej o intrygujących losach Zofii Holszańskiej, „tygrysicy” Agnieszki ze Śląska oraz o tym, dlaczego św. Jadwiga Śląska traktowała współżycie małżeńskie jak największą traumę, obejrzyj pełny odcinek podcastu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Niewierne żony i niekończące się wojny. Czy „ludzka sprawa” obaliła polskiego króla?
Zamiast wielkich idei – proza życia. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska rzuca nowe światło na kulisy buntu przeciwko Bolesławowi Śmiałemu. Czy to możliwe, że u fundamentów największego konfliktu w dziejach Piastów leżały… problemy małżeńskie rycerstwa i zmęczenie nieustanną walką?
Tradycyjna historia skupia się na sporze biskupa z królem. Jednak prof. Bożena Czwojdrak patrzy głębiej – tam, gdzie rodziła się realna frustracja możnych, którzy przez dwie dekady prawie nie widzieli swoich domów. Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego analizuje przekaz Wincentego Kadłubka, w którym pod warstwą legendy kryje się obraz państwa wycieńczonego ambicjami władcy. Dwie dekady w siodle: Dlaczego rycerze dezerterowali? Bolesław Śmiały był władcą niezwykle aktywnym militarnie, ale jego wyprawy miały jedną zasadniczą wadę – często nie przynosiły łupów. Król angażował się w konflikty dynastyczne na Rusi i Węgrzech, by osadzać na tronach swoich krewnych i sojuszników. – Przez 20 lat Bolesław Śmiały jest prawie cały czas na jakiejś wyprawie... sojuszników nie łupimy, a musimy pamiętać, że książę nie płaci za te wyprawy poza granicami naszym rycerzom. Tych rycerzy praktycznie w ogóle nie ma w kraju – tłumaczy prof. Czwojdrak. To właśnie to zmęczenie materiału mogło być prawdziwym paliwem dla buntu. Podczas gdy król realizował wielką geopolitykę, jego rycerstwo martwiło się o swoje pozostawione bez opieki majątki. Skandal obyczajowy na dworze: Żony i szczenięta Jednym z najbardziej kontrowersyjnych fragmentów kroniki Kadłubka jest opis kary, jaką król miał wymierzyć niewiernym żonom rycerzy, którzy samowolnie opuścili wyprawę na Ruś. Według legendy, król kazał im karmić szczenięta zamiast dzieci. Choć brzmi to jak literacka fikcja, prof. Czwojdrak dostrzega w tym echa prawdziwych napięć społecznych. Żony z zarządcami muszą zarządzać tymi majątkami... pewnie tam któraś w końcu jedna, druga czy trzecia zdradziła, no bo ludzka sprawa, jak męża cały czas nie ma w domu. Coś tam być może z tą kwestią prawdy było – opowiada badaczka epoki. To właśnie w obronie tych kobiet (i karanych surowo rycerzy) miał wystąpić biskup Stanisław, co doprowadziło do eskalacji konfliktu. Zdrada czy bunt? Co naprawdę oznaczało słowo „traditor” Kluczem do zrozumienia upadku Bolesława jest słynne oskarżenie o zdradę. Prof. Czwojdrak wyjaśnia, że w XI wieku pojęcie to było znacznie szersze niż dzisiaj. Nie musiało oznaczać spiskowania z obcym wywiadem – wystarczyło wypowiedzenie posłuszeństwa. Bez względu na to, jak będziemy to słowo tłumaczyć: zdrada, bunt, sprzeniewierzenie... każda forma wystąpienia przeciwko władcy jest zdradą. W tamtym czasie każdy poddany składał przysięgę radności władcy – mówi prof. Bożena Czwojdrak. Błąd Bolesława polegał na tym, że zamiast ukarać politycznego lidera buntu – prawdopodobnie palatyna Sieciecha – uderzył w biskupa, który był „pomazańcem”. To dało opozycji idealne narzędzie do usunięcia króla z tronu pod pretekstem obrony moralności i Kościoła. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Sieciech, romans i morderstwo następcy tronu. Mroczne kulisy upadku króla Bolesława Śmiałego
Dlaczego najpotężniejszy władca wczesnych Piastów musiał uciekać z kraju i nigdy do niego nie wrócił? Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska odkrywa, że za konfliktem z biskupem Stanisławem mogła stać jedna z najbardziej demonicznych postaci polskiego średniowiecza – palatyn Sieciech.
Choć w szkole uczymy się głównie o męczeństwie biskupa, prof. Czwojdrak zwraca uwagę na polityczny „thriller”, który rozgrywał się w cieniu ołtarza na Skałce. Bolesław Śmiały, król o wielkich ambicjach, stał się ofiarą własnej pychy, którą po mistrzowsku rozegrał człowiek z drugiego planu. Klątwa, która zablokowała powrót do domu Bolesław Śmiały nie był pierwszym Piastem, który musiał uciekać z kraju – robili to wcześniej Mieszko II czy Kazimierz Odnowiciel. Jednak Śmiały jako jedyny nigdy nie zdołał odzyskać tronu. Dlaczego? Zdaniem prof. Czwojdrak, kluczem jest postać palatyna Sieciecha, który trzymał stery władzy przy boku chorowitego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Być może to właśnie za śmiercią Bolesława Śmiałego na Węgrzech stoi Sieciech – zauważa prof. Czwojdrak. Romans na szczytach władzy i „czyszczenie” drogi do tronu W podcaście mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego kreśli obraz Sieciecha jako polityka bezwzględnego, który prawdopodobnie nawiązał romans z trzecią żoną Władysława Hermana, Judytą. Wspólnie mogli dążyć do przejęcia pełni władzy, co wymagało brutalnej eliminacji konkurentów – w tym prawowitego następcy tronu, syna Bolesława Śmiałego. – Herman z Sieciechem zaprosili syna Bolesława Śmiałego, Mieszka, do kraju pod pretekstem wydania go za mąż... i co się dzieje? Oni go tam zamordowali. To był młody chłopak, ale to był prawowity następca – opowiada badaczka. Z tej perspektywy konflikt z biskupem Stanisławem był jedynie „kapitalnym pretekstem”, który Bolesław Śmiały sam podał swoim wrogom na tacy, łamiąc tabu dotyczące nietykalności pomazańca. „Szczodry” czy „Śmiały”? Mit o bogactwie i morał z klerykiem Prof. Czwojdrak w rozmowie z Łukaszem Załuskim rozprawia się także z przydomkami władcy. Skąd wziął się „Szczodry”? To zasługa legendy o biednym kleryku, któremu król pozwolił nabrać tyle złota, ile zdoła udźwignąć. – Bolesław Śmiały kazał mu rozprostrzeć płaszcz i wrzucił mu na ten płaszcz tyle złota, ile ten kleryk zdążył unieść. Ale już u Kadłubka mamy dopisany morał: chytremu klerykowi złamał się kark od ciężkości tego wszystkiego – mówi prof. Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Historia Bolesława to opowieść o potędze, zdradzie i upadku, w której religijny konflikt był tylko wierzchołkiem góry lodowej. Jakie jeszcze tajemnice kryje postać Sieciecha, „najbardziej demonicznej postaci początków polskiego średniowiecza”? Dowiedz się z pełnego odcinka podcastu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Co się działo na dobę przez przewrotem majowym? Mija 100 lat od zamachu stanu w Polsce
Czy zamach majowy był od dawna zaplanowaną operacją wojskową, czy raczej decyzją podjętą pod wpływem politycznych wydarzeń ostatniej chwili? Spór o to, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy w maju 1926 roku, trwa od dziesięcioleci. Analiza źródeł pokazuje jednak, że wiele utrwalonych w historiografii opinii opierało się na niepewnych przekazach, a rzeczywiste motywy i okoliczności decyzji Marszałka były znacznie bardziej złożone.
Spis treści: Spór historyków o plan zamachu Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Rząd Witosa jako punkt zwrotny Strach przed represjami wobec piłsudczyków Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Rząd nie przewidywał zamachu Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Od wielu już lat trwa dyskusja na temat tego, jak Józef Piłsudski wyobrażał sobie przejęcie władzy. Trudności z odpowiedzią na to pytanie brały się stąd, że próby rekonstrukcji wizji zamachu były podejmowane na podstawie nie zawsze wiarygodnych, a poza tym często tylko pojedynczych przekazów źródłowych. Spór historyków o plan zamachu W starszej literaturze historycznej obowiązywał pogląd, że Józef Piłsudski zamierzał przeprowadzić pełnoformatową operację militarną z udziałem pułków zgromadzonych w podwarszawskim Rembertowie. Miało się to stać jakoby na mocy rozkazu ministra Żeligowskiego z 18 kwietnia 1926 roku, nakazującego koncentrację wojsk pod dowództwem Piłsudskiego pod pretekstem przeprowadzenia manewrów. Ale takiego rozkazu nie było i być nie mogło. Trudno sobie wyobrazić prowadzenie manewrów przez osobę prywatną. Poza tym w pierwszych dniach maja na rembertowskim poligonie nie stacjonowały pułki, które można by było kojarzyć z Piłsudskim. Byli natomiast podchorążacy z Warszawy, którzy 12 maja opowiedzieli się przeciwko Marszałkowi. Skąd wzięła się legenda o przygotowanym zamachu Co stało u źródeł pojawienia się i trwania tego rodzaju opinii? Po pierwsze, była ona następstwem przekonania, że Piłsudski od dawna przygotowywał zamach zbrojny, i to z udziałem licznego wojska. Niektórzy twierdzili, że miał takie zamiary już w 1923 roku, inni, że decyzję o przewrocie podjął 15 listopada 1925 roku w Sulejówku. Z tego powodu miał jakoby nadzorować konspirację piłsudczykowską w wojsku oraz powołać tajny sztab polityczny i wojskowy, który pracował nad strategią operacji. W istocie nie ma świadectw źródłowych, które by potwierdzały tego typu sądy. Po drugie, sugerowano, że Piłsudski był w zmowie z ministrem Żeligowskim, który miał mu umożliwić realizację jego zamiarów. Żeligowski w literaturze z czasów PRL, ale i późniejszej uchodził za czarny charakter, a skoro tak, to przypisywano mu czyny, których nie popełnił. Piłsudski do ostatniej chwili liczył na rozwiązanie legalne Spróbujmy się temu przyjrzeć bliżej. Do godzin rannych 12 maja Piłsudski wykluczał zbrojne przejęcie władzy, a przynajmniej chciał wierzyć, że da się go uniknąć. Droga legalna jako sposób osiągnięcia politycznego celu nie wydawała się w jego przekonaniu nierealna. Generał Stanisław Skwarczyński twierdził, iż: „z rozmów Piłsudskiego z zaufanymi oficerami przed 12 maja wynikało jasno przeświadczenie Marszałka, że sprawa mianowania odpowiedniego rządu, w skład którego zgodziłby się wejść osobiście, da się załatwić legalnie, bez czynnika fizycznej presji”. Tym, co przechyliło szalę na rzecz wyboru drogi wojskowej, było właśnie powołanie Witosa na premiera. Związany z lewicą Marian Porczyk pisał, że: „fakt objęcia władzy przez śmiertelnych wrogów Piłsudskiego oznaczał zamknięcie mu drogi powrotu do armii, jeśli nie na zawsze, to może na dłuższy czas, pozbawienie go wpływu na armię (…) i poddanie wojska pod dyktando prawicy i Piasta”. Opinia ta jest zbieżna ze stanowiskiem Marszałka, które przedstawił już po zamachu. Rząd Witosa jako punkt zwrotny „Ostatnim momentem, który zmusił mnie do decyzji, było utworzenie rządu przypominającego mi bezecnej pamięci rząd, z powodu którego wyszedłem ze służby państwowej, nie chcąc swoim imieniem i służbą popierać ludzi, którzy zdaniem moim brali udział w najcięższej zbrodni dokonanej na Polsce – zabójstwie Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza, mego zresztą osobistego przyjaciela. Bezkarność w tej dziedzinie z góry przesądzała trwanie bezkarności we wszystkich innych dziedzinach” – mówił w wywiadzie z 25 maja 1926 roku w „Kurierze Porannym”. Po powstaniu gabinetu Wincentego Witosa rzeczywiście mógł sądzić, że droga do celu się wydłuży, o czym z kolei mówił w wywiadzie z 11 maja. Ponadto mogły spaść na jego zwolenników rozmaitej natury sankcje. Jeszcze 19 kwietnia 1926 roku Grzędziński pisał o niepokoju wśród piłsudczyków na wieść o tym, że powstanie nowa wersja Chjeno-Piasta: „Z nami – będzie zrobiony »porządek«” – podkreślał. Można było przypuszczać, że ci, którzy ostatnio awansowali na stanowiska dowódcze, mogą je utracić. Pierwsze sygnały już się pojawiły po 10 maja. Z gabinetu ministra spraw wojskowych usunięto pułkownika Bolesława Pierackiego, a Orlicz-Dreszerowi kazano się zameldować we wrogiej piłsudczykom Komendzie Miasta. Strach przed represjami wobec piłsudczyków Komendant czuł się zawsze odpowiedzialny za swoich, jak ojciec rodziny, a jego przyjaciele i sympatycy rysowali mu perspektywę omalże nocy Świętego Bartłomieja, która nastąpi, jak tylko rząd Witosa się umocni. Niektórzy na wieść o jego powstaniu obawiali się nocować w swoich mieszkaniach i noc spędzali u znajomych. Żeligowski pisał we wspomnieniach, że: „zwycięstwo legalnego Rządu byłoby w danym momencie największym nieszczęściem dla Polski; od ludzi mających w danej chwili władzę nad wojskiem »rządowym« na próżno oczekiwalibyśmy jakiejś wielkoduszności dla zwyciężonych. […] W wypadku zwycięstwa nie zawahaliby się na wytępienie Piłsudczyzny – ołowiem”. Wiara Piłsudskiego w autorytet i własne zwycięstwo Piłsudski nie mógł pozostać obojętny na wielki ruch społecznego protestu, który się pojawił na wieść o powstaniu rządu. To także motywowało go do działania. Mogło się wydawać, że kolejna dobra okazja tak szybko się nie pojawi, a miał już pięćdziesiąt dziewięć lat. Z jego perspektywy akcja, którą planował, nie wyglądała na ryzykowną. Miał prawo sądzić, że skoro w przeszłości osiągał sukcesy, to i tym razem też tak będzie, tym bardziej że był pewny, iż żołnierze nie będą strzelać do Naczelnego Wodza, Naczelnika Państwa, Marszałka. Wierzył w swoją wielkość, w swoją gwiazdę i siłę nazwiska. „Gdyśmy opuszczali 11-go Sulejówek i zapytali Piłsudskiego, czy uderzy rankiem, powiedział – nie, chcę im dać czas, żeby zobaczyli własną bezsilność, i że się porywać przeciwko mnie nie mogą” – miał powiedzieć do Miedzińskiego, który o tym wspomniał w 1957 roku. „Wszystkie relacje wskazują, że był święcie przekonany, że wystarczy mu wejść do Warszawy, by wszystko padło plackiem i by kwiatami obsypany stawić się na zapowiedzianym na wieczór raucie” – komentował Zdanowski 18 maja 1926 roku. Polska tuż przed przewrotem – zwyczajny dzień W przeddzień przewrotu majowego Polacy nie żyli perspektywą czegoś nadzwyczajnego. Było tak jak wczoraj, przedwczoraj, jak miesiąc i dwa miesiące wcześniej. Żyli w swoim rytmie i w kręgu codziennych, prywatnych i zawodowych spraw. Jedynie politycy w większych miastach i oficerowie w garnizonach śledzili stołeczne nastroje, w tym dalsze losy rządu Witosa. Tylko w Warszawie stan podniecenia udzielił się zwykłym ludziom. Warszawa 11 maja – miasto plotek, demonstracji i napięcia Już od godzin rannych 11 maja Warszawiacy zbierali się w grupkach i dyskutowali między innymi na temat tego, jak odpowie Piłsudski na wycofanie wywiadu. Aktywni byli piłsudczycy z PPS, młodzi robotnicy, strzelcy ze Związku Strzeleckiego, legioniści i peowiacy. Gromadzili się i wznosili okrzyki potępiające nowy rząd, a chwalące Piłsudskiego: „Nie damy rozkradać Polski”, „Niech żyje Naczelny Wódz Józef Piłsudski”, „Nie damy frymarczyć wojskiem”, Precz z Chjeno-Witosem”. „Czuć było w powietrzu zbliżające się ważne wydarzenia, machina spiskowa została puszczona w ruch” – wspominał Herman Lieberman. Ale inni odczytywali to inaczej: że lewica mobilizuje ludzi przed masowymi manifestacjami, a może i strajkiem generalnym. „Nad Warszawą zbierała się wiosenna burza” – wspominał Kajetan Dzierżykraj-Morawski. Kawiarnie jako centrum politycznych plotek Na wieść o konfiskacie „Kuriera Porannego” piłsudczycy wpadli w furię. Współorganizowali manifestacje, a także buńczucznie zachowywali się w popularnych lokalach, takich jak Ziemiańska, Europejska czy Astoria. „Nastrój w kawiarni był w tym dniu wyjątkowo gorący. Dyskutowano przebieg przesilenia w rządzie (…) usiłowano odgadnąć, co zrobi Marszałek, mówiono o ulotkach, które jakoby krążą po mieście. Oczekiwano nadzwyczajnych zdarzeń” – pisał pułkownik Kazimierz Sawicki, dowódca 36 Pułku Piechoty. W kawiarniach i cukierniach orkiestry grały „My, Pierwsza Brygada”, wznoszono okrzyki, tu i ówdzie ostro się spierano i przepychano. Kolportowano antyrządowe ulotki i na gorąco komentowano treść wywiadu. Do kawiarni przybywali liczni spragnieni świeżych informacji, a choćby i plotek, w tym czołowi piłsudczycy, którzy nie wiedzieli, czy i co się szykuje, co planuje Komendant. Do Astorii dotarli między innymi Michał Sokolnicki i Leon Wasilewski, bliscy Marszałkowi, „żeby – jak pisał w Dziennikach Wasilewski – tam zaciągnąć języka, bo telefonował Birkenmajer z »Polski Zbrojnej«, że są wiadomości nienadające się do komunikowania telefonicznego”. Sokolnicki widocznie uznał, że nic szczególnego nie może się wydarzyć, i następnego dnia rano pojechał do Łodzi, gdzie prowadził wykłady. Rząd nie przewidywał zamachu 11 maja zebrał się gabinet Witosa. Ministrowie dyskutowali o sytuacji w Warszawie i o planowanych demonstracjach antyrządowych, ale nie podjęli decyzji o zastosowaniu nadzwyczajnych środków zapobiegawczych. Minister spraw wewnętrznych Stefan Smólski dostał nawet krótki urlop. Z kolei minister Malczewski uznał, że powinien reagować na polityczne manifestacje oficerów piłsudczyków, czego robić nie było im wolno, i nakazał aresztować bardziej krewkich i krzykliwych, o czym zameldował Witosowi. Akcję tę przeprowadził major Marian Ocetkiewicz, zastępca komendanta miasta. Nie były natomiast prawdą plotki o przygotowaniach do aresztowania Piłsudskiego. Jednocześnie Malczewski zapowiedział wprowadzenie zarządzeń podnoszących poziom bezpieczeństwa w stolicy. Wieczór 11 maja – rosnące podejrzenia władz Jeszcze w południe 11 maja rząd obawiał się nie tyle akcji ze strony Piłsudskiego, ile antyrządowych demonstracji lewicy. Jednak intensywność propiłsudczykowskich manifestacji urządzanych wieczorem spowodowała, że skorygowano wcześniejszą opinię i zaczęto doszukiwać się uwertury czegoś poważniejszego. „Nowa próba rokoszu przygotowana przez piłsudczyków” – podsumował dzień 11 maja „Kurier Poznański”. I była to trafna ocena. Źródło: Tekst pochodzi z książki Andrzeja Chwalby „Maj 1926. Zamach, którego miało nie być”, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, 2023. Tytuł, lead i śródtytuły fragmentu zostały przygotowane przez redakcję National-Geographic.pl.
Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
Czy w średniowieczu pito wyłącznie piwo, a biesiady trwały tygodniami? W najnowszym podcaście National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa kulisy dawnej kuchni, gier i turniejów.
Słynna uczta u Wierzynka, turnieje rycerskie i huczne świętowanie to tylko niektóre z obrazów, jakie przychodzą na myśl, gdy mówimy o późnym średniowieczu. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego opowiada o tym, co faktycznie trafiało na stoły, jakie napoje towarzyszyły biesiadom i dlaczego polskie turnieje tak bardzo różniły się od tych znanych z zachodnioeuropejskich eposów. Tajemnice słynnej uczty u Wierzynka Jednym z najbardziej znanych wydarzeń w polskiej historii jest uczta wydana w Krakowie w XIV wieku przez Mikołaja Wierzynka. Choć wydarzenie to ma w sobie elementy legendy, zwyczaj organizowania wystawnych przyjęć był w tamtym okresie rzeczywistością. Długie, trwające nawet tydzień uroczystości (na przykład wesela) kończyły się bankietami, które dla zamożnych mieszczan czy rycerzy były kwestią ogromnego prestiżu. Podobną ucztę, po zaślubinach Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską, wyprawił również sam Zawisza Czarny. Turnieje rycerskie – teatr polityczny, a nie sport Wbrew wyobrażeniom o romantycznych pojedynkach znanych z zachodniej literatury turnieje rycerskie w Polsce nie cieszyły się wielką popularnością ani dobrą renomą. Brak tradycji: polski rycerz nie miał wielu okazji do walki w kraju. Sławny Zawisza Czarny musiał jeździć na dwór Zygmunta Luksemburskiego, aby móc uczestniczyć w renomowanych turniejach. Rozrywka dla gawiedzi: jak zauważa prof. Czwojdrak, turnieje były na ziemiach polskich postrzegane raczej jako element sztuczny lub sposób władcy na wydawanie pieniędzy i rozrywkę dla tłumu niż jako szlachetny sport. Preferencje władców: Władysław Jagiełło zdecydowanie bardziej wolał spędzać czas na polowaniach niż na organizacji turniejów. „Rozchodniaczek” i podsumowanie uczty Biesiady miały swoje własne, stałe reguły i sekwencję serwowanych dań. Ciekawym zwyczajem było podawanie na sam koniec posiłku dania, które jednoznacznie informowało gości, że spotkanie dobiegło końca. Była to potrawa z przecieranego grochu gotowanego ze słoniną, tłuszczem lub skwarkami. Pełniła funkcję sycącego „rozchodniaczka”, po którego zjedzeniu biesiadnicy rozchodzili się do domów. W ten sposób zamykano ucztę bez konieczności serwowania kolejnych dań. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
Czy średniowiecze to epoka mroku, zacofania i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego historycy sprzeciwiają się takiemu obrazowi i jak wyglądała rzeczywistość tamtych czasów.
Wyobrażenie o średniowieczu jako epoce ponurej, pozbawionej intelektualnych osiągnięć i kultury, to jeden z największych mitów w historii. Jak przekonuje prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w rzeczywistości był to okres niezwykle barwny, dynamiczny i stanowiący fundament pod późniejszy renesans. W rozmowie z Łukaszem Załuskim historyczka obala krzywdzące opinie i przybliża codzienne realia, kulinarne zwyczaje oraz rozrywki dawnych Polaków. „Ciemne wieki” – niesprawiedliwy stereotyp Pojęcie „ciemnych wieków” wcale nie odnosi się do ponurego nastroju epoki ani braku inteligencji. Prof. Czwojdrak wskazuje, że określenie to dotyczy wczesnego średniowiecza – konkretnie VI i VII wieku po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Wówczas starano się odciąć od zdobyczy antyku, co zaowocowało mniejszą liczbą zachowanych źródeł pisanych z tamtego okresu. – Na hasło ciemne średniowiecze wszyscy mediewiści dostają białej gorączki. Cały czas walczymy z tym przekonaniem. – przyznaje z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, płynnie przechodząc do rozkwitu renesansu. Huczne życie na dworach i rozrywki Przekonanie o powszechnej ascezie i religijności wszystkich ówczesnych ludzi również mija się z prawdą. Choć na dworach pojawiali się władcy spędzający dużo czasu na modlitwie, życie codzienne tętniło rozrywką. Leszek Biały i Henryk Brodaty – ich spotkania towarzyskie w łaźniach nierzadko kończyły się tragicznie z powodu zaskoczenia przez wrogów lub po prostu hucznej zabawy. Porwanie Przemysła II – władca został wyciągnięty przez Brandenburczyków z Rogoźna, podczas gdy jego otoczenie spało po udanej zabawie na jarmarku. Gry i hazard: na dworach chętnie grano w kości, karty (będące pierwowzorem współczesnego mariasza) oraz szachy. W tę ostatnią grę z synami grywał m.in. Kazimierz Jagiellończyk. Kulinaria i codzienne smaki Życie codzienne w średniowieczu było głośne i pełne smaków. Choć dieta różniła się w zależności od stanu społecznego – od chłopskich kasz i strączków po arystokratyczne mięsa – posiłki miały dostarczać energii do całodziennej pracy. Dzień rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem, która miała zapewnić siłę na wiele godzin. Pito głównie piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze niż woda, a wino – zwłaszcza węgierskie – spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
Czy średniowiecze to epoka ciemności i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obala popularne mity o życiu codziennym, zwyczajach i kulinariach naszych przodków sprzed setek lat.
Wyobraźmy sobie średniowieczny jarmark – zapach pieczonego mięsa, gwar rozmów i stukot kości do gry. To nie jest epoka ciszy i nudy – to świat barwny, głośny i pełen smaków. W najnowszej rozmowie Łukasz Załuski pyta prof. Bożenę Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego o to, jak naprawdę wyglądało codzienne życie, co jedzono i pito oraz jak wyglądały rozrywki na dworach. Mroki średniowiecza – mit czy prawda? Prof. Bożena Czwojdrak zdecydowanie sprzeciwia się nazywaniu średniowiecza „wiekami ciemnymi”. Jak tłumaczy, termin ten nie odnosi się do ponurej atmosfery czy braku rozwoju, lecz do ograniczonej liczby źródeł, którymi dysponujemy z okresu wczesnego średniowiecza. Historyczka przyznaje, że na hasło „ciemne średniowiecze” badacze dostają „białej gorączki”. Podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, dając podwaliny pod późniejszy renesans. Zamiast ciągłej ascezy i modlitwy, życie na dworach tętniło życiem, a władcy i szlachta chętnie korzystali z uciech, w tym gier takich jak karty czy kości. Piwo zamiast wody i sekrety uczt Jednym z najciekawszych tematów poruszonych w podcaście są średniowieczne nawyki kulinarne. Jak wyjaśnia ekspertka, podstawowym napojem było wówczas piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze od wody. W miastach niemal każdy dom miał własny, mały browar. Na dworach natomiast pito piwo o różnej zawartości alkoholu, a także miód sycony, do którego produkcji wyłączne prawo (regale) miał władca. Wino, zwłaszcza węgierskie, spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki, tworząc modę, która przetrwała przez wieki. Od polewki piwnej po bobrowe ogony Podczas gdy elity mogły cieszyć się białym pieczywem i mięsem, dieta chłopska opierała się na kaszach, strączkach i chlebie. Ciekawostką jest średniowieczny post, podczas którego jadano ogony bobrowe, uważane wówczas za potrawę postną. Prof. Czwojdrak obala też mit, że w tamtych czasach używano ogromnych ilości przypraw w celu zamaskowania zepsutego mięsa. Średniowieczna kuchnia była po prostu inna od współczesnej, a dzień często rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kobiety, intrygi i śmiertelne toasty. Co ukrywają średniowieczni kronikarze?
Średniowieczni władcy Polski nie tylko walczyli o terytoria, ale mierzyli się z nietypowymi problemami osobistymi i politycznymi skandalami. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa pikantne kulisy życia polskich Piastów.
Spis treści: Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Kobiety, które pociągały za sznurki Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozbicie dzielnicowe często kojarzy się z nudnymi lekcjami historii i ciągłymi wojnami. Tymczasem za chłodnymi kartami kronik kryją się niezwykłe ludzkie dramaty, sekrety alkowy oraz intrygi, które mogłyby zawstydzić niejeden współczesny serial. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego zabiera nas w podróż po mniej znanych, ale niezwykle fascynujących zakątkach polskiego średniowiecza. Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Zaskakującym wątkiem w historii Piastów są ich relacje małżeńskie, a właściwie ich brak. Dwoje ważnych władców krakowskich, Bolesław Wstydliwy oraz Leszek Czarny, zmagało się z problemami w sferze intymnej. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na specyficzny charakter relacji Bolesława z żoną Kingą (późniejszą świętą). – Mamy też przekazy że kiedy był proces beatyfikacyjny Kingi, to Władysław Łokietek, który przecież był spokrewniony... jako dziecko miał wielokrotnie bawić się w łożnicy księżnej i cytuję przekaz: „po wiadomych oznakach wiedział że została do końca życia dziewicą” – opowiada z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Z kolei Leszek Czarny otwarcie zmagał się z impotencją. Jego żona Gryfina publicznie wyznała na wiecu, że jej mąż jest niezdolny do pożycia, co było wówczas ogromnym skandalem i stawiało pod znakiem zapytania legalność małżeństwa. Władca próbował się leczyć, stosując specyfiki ze sproszkowanych żab i jaszczurek, jednak bez rezultatu. Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Choć zamachy na władców nie były w Polsce tak powszechne jak na Zachodzie, polscy książęta bywali ofiarami własnych słabości. Jak zauważa ekspertka podcastu, zgubą dla wielu z nich okazywał się alkohol. Najlepszym tego przykładem jest śmierć Kazimierza Sprawiedliwego. – Kazimierz siedział sobie w Wiślicy i było mu tam dobrze. Wyciągnęli go do tego Krakowa, ale ani uczty go nie interesowały i tamtejsza filozofia. Kadłubek starannie ukrywa, że Kazimierz był chyba alkoholikiem, bo rzeczywiście też umarł w sposób typowy – podczas uczty, wychylając kubek wina i padając na ziemię – opowiada historyczka. Podobnie hulaszczy tryb życia i brak ostrożności doprowadziły do tragicznej śmierci Leszka Białego w Gąsawie. Wraz z Henrykiem Brodatym relaksował się w łaźni i pił alkohol, gdy nagle zostali zaskoczeni przez najeźdźców. Kobiety, które pociągały za sznurki Początek rozbicia dzielnicowego to także wielka polityka tworzona za zamkniętymi drzwiami. Prof. Czwojdrak podkreśla rolę Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, która aktywnie dbała o interesy swoich młodszych synów, snując intrygi przeciwko najstarszemu Władysławowi Wygnańcowi. – Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym i matka młodszych synów... zaczyna knuć z synami, żeby pozbawić Władysława tej głównej roli. Ona ich pod pretekstem wydania za mąż ich siostry Agnieszki zwołuje do swoich dóbr oprawnych pod Łęczycą – wyjaśnia ekspertka. Dzięki temu sprytowi młodsi bracia zyskali czas i pretekst do zajęcia ziem. To ostatecznie doprowadziło do wygnania Władysława i pogłębienia kryzysu. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Fryderyk August I to zapomniany „król” Polski. Został władcą dzięki Konstytucji 3 Maja
Fryderyk August nie jest dziś zaliczany w poczet władców Polski. Zniknął z kart historii i z pamięci Polaków, choć sami chcieli go na króla. Stało się tak, bo był „tylko” porządnym administratorem, a naród czekał na bohatera.
W tym artykule: Kim był Fryderyk August? Skutki Konstytucji 3 Maja Niewielkie znaczenie władcy Sytuacja Księstwa Warszawskiego Oszczędny król Działania propagandowe Ucieczka z kraju czy ruch strategiczny? Władca traci poparcie Negocjacje i sojusze Fryderyk August zrzeka się tytułu Rządy wymazane z kart historii Ostatnim królem Polski wcale nie był Stanisław August Poniatowski. I to nie tylko dlatego, że władcami Królestwa Polskiego zostali po kongresie wiedeńskim rosyjscy carowie. Przecież między Stanisławem Augustem a carami ktoś zasiadał na tronie Księstwa Warszawskiego! Nie Napoleon i nie książę Józef Poniatowski. Tym władcą był dziś zapomniany Fryderyk August, król Saksonii z dynastii Wettynów, wnuk Augusta III. Czy słusznie został przez Polaków wyrzucony z pocztu władców? Kim był Fryderyk August? „Formalnie nie był królem Polski, tylko władcą Księstwa Warszawskiego. Ale to było państwo polskie z polskimi: konstytucją, armią, urzędami itd., nawet jeśli moderowanymi na francuskie. Co więcej, sam monarcha dokonał wielkiego wysiłku, bo (z poczucia obowiązku i przyzwoitości wobec poddanych) nauczył się języka polskiego. Inna rzecz, że krępował się go używać” – opowiadał dr Andrzej Nieuważny, specjalista od epoki napoleońskiej. „Powody oczywistego zapomnienia są co najmniej dwa – stwierdza z kolei prof. Andrzej Chwalba z Uniwersytetu Jagiellońskiego. – Po pierwsze, trudno pamiętać o kimś, kto o nas zapomniał. Był trzykrotnie w Księstwie Warszawskim. Niczym się nie zapisał poza tym, że z radością oddał władzę polskim nowym elitom. Powód drugi: był monarchą kraju niesuwerennego, zależnego od Paryża. Częścią francuskiej Europy i stale niespełnioną nadzieją na więcej”. Jeszcze inne argumenty wysuwa pasjonat Tomasz Maciej Klauza, organizator Muzeum Wojen Napoleońskich w Witaszycach: „Myślę, że zapomnienie Fryderyka Augusta jako władcy Polski wynika z kilku powodów. Najważniejszy to ten, że był Sasem, czyli Niemcem. To w propagandzie porozbiorowej, a szczególnie w PRL grało najważniejszą rolę. Dodatkowy argument stanowiła próba usprawiedliwienia upadku I Rzeczypospolitej zrzucaniem częściowej winy na czasy saskie”. Klauza podkreśla też, że „w szkole nie podaje się podstaw wiedzy, dlaczego Sas był księciem warszawskim. A przecież jest to konsekwencja naszej dumy narodowej – Konstytucji 3 maja. Znoszono w niej wolną elekcję i powoływano Wettynów na tron”. Skutki Konstytucji 3 Maja „Dynastia przyszłych królów polskich zacznie się na osobie Fryderyka Augusta, dzisiejszego elektora saskiego, którego sukcesorom de lumbis [naturalnie poczętym – przyp. red.] z płci męskiej tron polski przeznaczamy” – głosił punkt VII wspomnianej Konstytucji 3 maja. Czyli Fryderyk August szykowany był na następcę Stanisława Augusta Poniatowskiego jeszcze „za życia” Rzeczypospolitej szlacheckiej. Mało tego. To Sasowi już w 1771 r. konfederaci barscy proponowali objęcie władzy w miejsce „króla Stasia”. Jednak Fryderyk August takiej woli nie wykazał. Podobnie 20 lat później, po przyjęciu przez Sejm Konstytucji 3 maja, gdy pojawiła się bardziej realna szansa na polski tron. Jak pisze prof. Henryk Kocój w pracy o Sasie, jego decyzja była wtedy negatywna z kilku powodów: militarnej słabości Saksonii i Polski, nacisku Rosji, braku rozeznania w planach Prus i Austrii, oporu saskiej opinii publicznej, krytycznego stosunku samego władcy do niektórych postanowień konstytucji. Sytuacja zmieniła się, gdy w 1807 r. Napoleon powołał Księstwo Warszawskie. Jego konstytucja głosiła: „Korona książęca warszawska jest dziedziczną w osobie króla saskiego, jego potomków, dziedziców i następców, podług porządku następstwa ustanowionego w domu saskim”. Zdaniem dr. Nieuważnego Bonaparte świadomie nawiązywał do dawnej unii polsko-saskiej i politycznego testamentu Rzeczypospolitej szlacheckiej, jaką stanowiła Konstytucja 3 maja. I choć Sas był „tylko” księciem warszawskim, to miejscowe elity uważały księstwo za wstęp do odbudowy państwa polskiego. Więc Fryderyka Augusta uznawały de facto za polskiego króla. Był też tak nazywany w pamiętnikach z epoki, np. u Kajetana Koźmiana. Niewielkie znaczenie władcy To wszystko dowodziłoby, że pod względem prawnym i moralnym saski monarcha jak najbardziej zasługiwałby na umieszczenie w poczcie polskich władców. Pamiętamy przecież w nim o czeskich Przemyślidach czy książętach piastowskich, wśród których nie brakowało nieudaczników, a nawet postaci wręcz groteskowych. Problem w tym, że Fryderyk August mentalnie nie pasował do zadania, jakie stawiali przed nim Polacy. Według biografa Juliusza Willaume był to „pracownik wytrwały, lecz powolny, z trudem zdobywający się na decyzję, w życiu kierował się fatalizmem przypominając pod tym względem swego brata ciotecznego Ludwika XVI”. „Fryderyk August został wyznaczony przez Napoleona na władcę Księstwa Warszawskiego, jednak jego wpływ na zachodzące nad Wisłą wydarzenia był niemal symboliczny” – podkreśla Rafał Małowiecki, autor cenionych książek o epoce napoleońskiej. Istotnie, władca był w swoim księstwie raptem trzy czy cztery razy. Niezbyt przypadł poddanym do gustu. „Względna obojętność Polaków wynikała z dwóch rzeczy. Po pierwsze. doświadczenia saskie sprzed 1764 r. nie były już po rozbiorach dobrze wspominane. Druga rzecz: to był człowiek zamknięty w etykiecie, który chciał panować »po staremu«, nawet jeśli otwierał się na nowe czasy” – podkreślał dr Nieuważny. Jego zdaniem Fryderyk August był rozsądny, ale brakowało mu charyzmy. Sytuacja Księstwa Warszawskiego Władca ten dobrze rozumiał, że Saksonia musi dopasować się do systemu napoleońskiego, inaczej zginie lub osłabnie. Dlatego, choć najpierw był sprzymierzeńcem Prus, po klęsce pod Jeną w 1806 r. przeszedł pod skrzydła Napoleona. Dzięki niemu elektor saski mógł się koronować na króla, dostał też Księstwo Warszawskie. W efekcie, choć w praktyce zależny od Francji, Fryderyk August stał się na europejskiej arenie władcą o niepoślednim znaczeniu. Jak szacował dr Nieuważny, Saksonia liczyła wtedy ponad 2 mln mieszkańców, zaś Księstwo Warszawskie (po zdobyczach w 1809 r.) 4,3 mln, co w sumie stanowiło potencjał zbliżony do jednej czwartej Francji. Księstwo Warszawskie, choć demograficznie i militarnie mocniejsze od Saksonii, miało jednak kłopoty gospodarcze (efekty blokady kontynentalnej, zmiany celne, sumy bajońskie do spłacenia Francji). Właśnie na tym aspekcie skupiał się praktyczny Fryderyk August. I to w czasach, gdy Stanisław Staszic wołał o „króla-bohatyra”, Sas zajmował się palącymi kwestiami administracyjnymi, finansowymi etc. A kiedy Polacy sarkali „Księstwo warszawskie, a pieniądz pruski / Wojsko polskie, król saski, a kodeks francuski”, on w Warszawie wypędzał benonitów z powodu antyfrancuskiego zajścia w ich kościele i z wiernopoddańczym zapałem zmieniał nazwę ul. Miodowej na Napoleona. Oszczędny król Kochany przez Sasów, przez Polaków traktowany był coraz chłodniej. „Na Uniwersytecie Jagiellońskim zapamiętano go, gdy podczas uczonego wykładu natychmiast zasnął. Czyli jest w obszarze co najwyżej, i to lokalnej, anegdoty” – komentuje prof. Andrzej Chwalba. Sarkano też z powodu rzekomego skąpstwa władcy. Jednak publicysta i polityk Kajetan Koźmian wspominał to inaczej: „Jechał, jak widziałem, w lecie w otwartym pojeździe, w płaszczyku płóciennym na mundurze kadeckim, w kapeluszu, którym z uśmiechem kłaniał się biegnącemu i wołającemu »vivat!« pospólstwu. Byli tacy, co taki wjazd króla znajdowali zbyt skromnym i przypisywali go wygórowanej oszczędności. Wystawa Polakom zawsze się podoba i ujmuje. Odpowiadali im rozsądniejsi: dziękujcie Bogu, że macie takiego króla, który dla siebie żałuje wydatków, dlatego siedem milionów należącej mu ze skarbu pensji nie dotyka się i zostawia ją na potrzeby kraju; nie otacza go służba ugalonowana i bogata”. Działania propagandowe Sas nie zapominał też o prostych symbolach i działaniach propagandowych. Nową monetę Księstwa Warszawskiego zdobiło oczywiście polsko-saskie godło i wizerunek monarchy. Fryderyk August, wzorem swego dziada Augusta III, zarządził też naprawę kolumny Zygmunta. Odpowiedni dokument stanowił: „Za panowania Fryderyka Augusta Króla Saskiego Książęcia Warszawskiego, Rząd tegoż Xięstwa dostrzegłszy, iż Statua Króla Zygmunta III przez ruszenie się Postumentu z miejsca swego pochyliła się, rozkazał uczynić tego reperacją, iakoż po zdjęciu Statuy i dorobieniu Postumentu z nowego marmuru oraz wyreparowaniu Gzemsu Kolumny Piedestału i Gradusów Statua ta w swojem mieyscu na powrót obsadzona została w roku 1810 dnia 24 listopada”. Co z tego, skoro ewidentnie nie był „królem-bohatyrem”. Niechętni mu Polacy rozdmuchali to podczas wojny Księstwa z Austrią w 1809 r. W polskich szkołach, nawet jeśli wspomina się o Fryderyku Auguście, to w kontekście tego, że uciekł wtedy z kraju. Natomiast książę Józef dzielnie stawiał czoło Austriakom pod Raszynem. Prawda nie jest jednak taka prosta. Ucieczka z kraju czy ruch strategiczny? Po pierwsze, także rodzinna Saksonia władcy została zaatakowana. Po drugie, Fryderyk August wydał odpowiednią odezwę do Polaków. Pisał m.in.: „Bierzcie się tedy do broni zemścić się napaści [na] Waszego Wskrzesiciela, Króla was kochającego i waszych swobód”. Po trzecie, 59-letni wówczas władca chyba trafnie ocenił swoje predyspozycje. „Nikt nie oczekiwał od starego króla saskiego, że będzie stał na czele armii. Uciekł przed Austriakami do Frankfurtu nad Menem, ale z Drezna, nie z Warszawy. Stamtąd zagrzewał do oporu tak saskich, jak polskich poddanych. Wycofał się na zaplecze, to normalna rzecz. Władysław Jagiełło też dowodził z górki, a nie z pierwszego szeregu. Nie jest rolą starego króla udawanie podporucznika. To był człowiek ze sprawami wojennymi niezwiązany i nie miał w tym kierunku ambicji” – argumentował dr Nieuważny. Podkreślał, że gdyby Sas dostał się do niewoli, stałby się elementem politycznego szantażu, więc w gruncie rzeczy zrobił mądrze! Nie da się jednak ukryć, że polscy żołnierze nie mieli o swym monarsze najwyższego zdania. „Z pewnością nie był osobą, za którą gotowi byli przelewać krew. W pamiętnikach z epoki bardzo rzadko możemy znaleźć jakiekolwiek wzmianki o Fryderyku Auguście. Nasi rodacy za naczelnych wodzów zawsze uważali Napoleona i księcia Józefa Poniatowskiego – podkreśla Rafał Małowiecki, autor książek o kampaniach napoleońskich. – Król saski może był dla nich kimś więcej niż nieistotną marionetką, ale z pewnością jego osoba nie była postrzegana jako łącznik pomiędzy Księstwem Warszawskim a Rzecząpospolitą Obojga Narodów”. Władca traci poparcie Na korzyść Fryderyka Augusta działa jednak fakt, że w obliczu wojny Napoleona z Rosją zgłosił akces do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. I to wbrew pełnemu rezerwy stanowisku Bonapartego. Zawiązano konfederację pod koniec czerwca 1812 r. na sesji Sejmu Księstwa Warszawskiego, w celu restauracji Królestwa Polskiego (mającego objąć kolejne ziemie odzyskiwane podczas wojny z Rosją) oraz odnowienia związków z wyzwalaną Litwą. Jednak mimo poparcia konfederacji Fryderyk August przestał już być dla Polaków idealnym kandydatem na „prawdziwego” króla. Także Napoleon uważał, że „król saski jest człowiekiem zacnym, ale to starzec bez energii”, więc chętnie dałby Królestwu Polskiemu „innego zupełnie króla”. W tej atmosferze i sam władca, lękając się o przyszłość tronu w Warszawie i zazdrosny o swą władzę, sprzeciwiał się ambitnym inicjatywom Konfederacji Generalnej. Negocjacje i sojusze O ciekawym wątku w sprawie następstwa tronu w Warszawie wspomina „Encyklopedyja powszechna” Orgelbranda z 1862 r.: „Mówią, że księżniczka [Maria Augusta Nepomucena, córka Fryderyka Augusta – przyp. red.], która zawsze z ojcem i z matką zwiedzała Warszawę, kochała się w księciu Józefie Poniatowskim i że najdroższem było jej życzeniem wyjść za księcia. Podobno nie byli od tego i rodzice. Z tą myślą wiązała się myśl druga. Król Saksonię oddałby braciom i potomstwu ich z męskiej linii podług praw kardynalnych Saksonii. Księstwo Warszawskie miał oddać córce, jako wybranej infantce polskiej. Księżniczka męża swego wyniosłaby na tron; taki los uśmiechał się księciu Józefowi i przez niego dynastia Poniatowskich, o której marzył czasami król Stanisław August, może by się utrzymała na tronie”. Jednak nie było na to szansy. Wielka Armia Napoleona poniosła klęskę, a Fryderyk August – by utrzymać się u władzy i ograniczyć straty Saksonii – zaczął lawirować i negocjować. Czyli robić coś, czego Polacy (przyzwyczajeni do honorowej śmierci u boku sojusznika, niczym książę Józef w falach Elstery) szczerze nienawidzą! Fryderyk August nie zdradził wprawdzie Napoleona, ale jako praktyk otwarty był na różne opcje. Przez moment Saksonia zaczęła skłaniać się ku Austrii. Ostatecznie jednak opowiedziała się po stronie koalicji napoleońskiej. I zaczynała w niej podczas feralnej „bitwy narodów” pod Lipskiem w październiku 1813 r. Niestety, sascy żołnierze, mając strzelać do Prusaków i Austriaków, do swych niemieckich ziomków po drugiej stronie, zmienili front. Powiadomiony, że jego wojsko przechodzi na stronę koalicji antynapoleońskiej, Fryderyk August wysłał pismo, aby „wypełniało ściśle swe obowiązki”. Dowódcy zrozumieli to dwuznacznie i kontynuowali swoją zdradziecką robotę. To przyczyniło się w pewnym stopniu do porażki Napoleona. Fryderyk August zrzeka się tytułu Po ostatecznej klęsce Francji Fryderyk August stał się jedynie pionkiem w rękach zwycięskich mocarstw. Trzymany pod kluczem docenił wtedy, ile znaczył dla Polaków. „W starości mojej wielką odebrałem naukę. Szkoda, że już za późno z niej skorzystać. Przez lat blisko 50 pracowałem nad szczęściem Sasów, wydobyłem ich z długów, kraj zakwitnął. Jakąż odbieram wdzięczność? Opuściło mnie wojsko i cywile. W Ks. Warszawskim nie pozwolił mi czas, bardziej jeszcze wojny, nic dla Polaków uczynić, przecież wierni i wdzięczni, jak gdybym ich dobrodziejstwami okrył” – stwierdził. Jego refleksja sama w sobie zasługuje na pamięć potomnych. Ponoć car Aleksander groził mu, że jeśli nie zechce abdykować, to zostanie sprowadzony do Rosji. I tam umrze jak pewien inny król (czyżby miał na myśli Stanisława Augusta Poniatowskiego?). Ważyły się też losy samej Saksonii, po której ziemie wyciągali ręce Prusacy. W efekcie w 1815 r. Fryderyk August zrzekł się tytułu księcia warszawskiego. Po kongresie wiedeńskim na tronie w Warszawie mieli zasiadać Romanowowie – carowie. Prof. Andrzej Chwalba uważa, że Sas zasługuje na zapomnienie. „Nie pamiętamy i nie chcemy też pamiętać o królach polskich z dynastii Romanowów” – argumentuje. Biograf pechowego władcy Juliusz Willaume przywoływał jednak oceny, że „Fryderyk August wbrew wszelkim oczekiwaniom wywiązał się poprawnie z roli monarchy konstytucyjnego”. Oraz że „łagodny, pracowity, rozsądny, byłby jednym z najlepszych monarchów, gdyby nie okoliczności!”. Historyk ten podkreślał, że mimo wszystko razem z czasami Księstwa Warszawskiego Sas pomógł wyrwać narodowego ducha Polaków z odrętwienia, co w przyszłości zaowocowało odzyskaniem niepodległości. Co więcej, Fryderyk August o Polsce nie zapomniał. W 1824 r., trzy lata przed swoją śmiercią, władca Saksonii odmówił wydania Rosjanom niewygodnego dla nich gen. Karola Kniaziewicza, jednego z przywódców polskiej emigracji. Rządy wymazane z kart historii Dziś próżno jednak szukać w naszym kraju choć drobnego śladu po monarsze, który przez osiem lat łączył swe losy z Polakami. Brak go np. w Muzeum Wojen Napoleońskich. Jego szef Tomasz Maciej Klauza tłumaczy: „Nie ma ekspozycji ukazującej postać Fryderyka Augusta, ale przy oprowadzaniu wycieczek zawsze podkreślamy, że tworzenie księstwa odbywało się z poszanowaniem polskiej tradycji i z odwołaniem się do czasów I Rzeczypospolitej, czego konsekwencją była jego nominacja”. Dziś, gdy często powtarza się „warto być przyzwoitym”, jakoś razi fakt, że Sas – może pechowiec, nieudacznik i biurokrata pozbawiony energii, ale na pewno człowiek przyzwoity – nie może doczekać się obiektywnej oceny. W Ślesinie pod Koninem stoi łuk triumfalny wzniesiony prawdopodobnie na cześć Fryderyka Augusta. Ale ponieważ książę warszawski nie jest postacią zbyt popularną, łuk nazywa się „bezpiecznie” Bramą Napoleona. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Testament, który podzielił Polskę. Początek 200 lat chaosu w Polsce
Czy śmierć Bolesława Krzywoustego w 1138 roku rzeczywiście skazała Polskę na wieki upadku? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak rozprawia się z mitem „testamentu” i tłumaczy, dlaczego rozbicie dzielnicowe, choć skomplikowane, było fascynującą grą o władzę.
Spis treści: Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W powszechnej świadomości śmierć Bolesława Krzywoustego kojarzy się z dramatycznym podziałem państwa, który na 200 lat pogrążył Polskę w chaosie. Czy jednak system senioratu był rzeczywiście przyczyną zguby, czy może jedynie ramą, której nie zdołały wytrzymać ludzkie ambicje? W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego analizuje meandry polskiego średniowiecza wskazując, że historia naszych władców to nie tylko daty i bitwy, ale przede wszystkim polityczne intrygi, które do dziś potrafią zaskakiwać. Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Wielu z nas w szkole uczyło się, że testament Bolesława Krzywoustego miał uratować jedność państwa, a w rzeczywistości stał się przyczyną rozbicia dzielnicowego. Prof. Czwojdrak proponuje spojrzenie z innej perspektywy: podziały terytorialne między synów były w tamtym czasie normą, a nie rewolucją. – To nie jest żadne novum, to funkcjonowało w Polsce wcześniejszej, ale także i poza granicami państwa polskiego. To była całkowicie naturalna sprawa – wyjaśnia historyczka. Jak zauważa ekspertka, problemem nie był sam dokument, lecz fakt, że system senioratu przegrał starcie z realiami politycznymi. Synowie Krzywoustego nie czekali na śmierć ojca, by zacząć ze sobą rywalizować – kłótnie wybuchały już za jego życia. Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Słuchając o rozbiciu dzielnicowym, łatwo się pogubić w gąszczu imion. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że historycy również mają z tym problem. Przyczyną jest niezwykła popularność kilku imion wśród Piastów, co tworzyło logistyczny koszmar. – Załatwili nas w cudzysłowie nasi Piastowie, bo mieli swoje ulubione imiona i wszystkim synom dawali tak samo na imię. Jak przejdziemy sobie na Śląsk, to mamy tam praktycznie samych Henryków – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak. Ten rodzinny zwyczaj w połączeniu z rozdrobnieniem dzielnicowym sprawia, że śledzenie losów poszczególnych linii dynastycznych – od Śląska po Mazowsze – przypomina próbę rozwiązania labiryntu bez wyjścia. Podcast przybliża sylwetki tych, którzy zasiadali na tronie krakowskim, często zmieniając go w wyniku przewrotów, a nie dziedziczenia. Poznamy m.in. historię Kazimierza Sprawiedliwego, którego postać – zgodnie z relacją mistrza Wincentego Kadłubka – bywa kontrowersyjna, czy postać Leszka Białego, którego tragiczny koniec w Gąsawie był jednym z kluczowych momentów epoki. Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walki braci, ale też ciągłe poszukiwanie stabilności. W odcinku prof. Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego Małopolanie w pewnym momencie zaczęli spoglądać w stronę czeskich władców, szukając u nich gwarancji bezpieczeństwa, której nie potrafili zapewnić lokalni książęta. – Przez cały wiek XIII dookoła Krakowa cały czas latają różne wojska i się biją o ten Kraków. Małopolanie widzą jedno – Czesi dali stabilność Śląskowi – podsumowuje ekspertka. Ta fascynująca opowieść o ambicjach, politycznych sojuszach i dynastycznych dramatach pokazuje, że okres rozbicia dzielnicowego był czasem dojrzewania polskiej państwowości. Zachęcamy do wysłuchania całej rozmowy, aby zrozumieć, co naprawdę działo się w kuluarach władzy naszych średniowiecznych przodków. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy Piastowie byli „majordomusami”? Jak nowoczesna nauka zmienia naszą historię
Od lat uczymy się historii o „piastowskich początkach”, w których Piast Kołodziej zakładał podwaliny pod potęgę dynastii. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego przekonuje, że za romantycznymi legendami kryje się chłodna, polityczna kalkulacja, a dzisiejsza nauka pozwala nam przejrzeć na oczy i dostrzec w naszych przodkach coś znacznie ciekawszego niż tylko plemienną tradycję.
Spis treści: Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Język zdradza nasze sekrety Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Historia pisana na nowo Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Wszyscy znamy tę historię – Piast, skromny kołodziej, który dzięki boskiej opatrzności kładzie podwaliny pod najsłynniejszą polską dynastię. Ta malownicza legenda od pokoleń kształtuje naszą wyobraźnię, skutecznie maskując brutalną, polityczną rzeczywistość tamtych czasów. Co jeśli za tym mitem nie kryje się pokora, lecz wyrachowany polityczny przewrót, przypominający walki o wpływy na wielkich dworach średniowiecznej Europy? Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Jedna z najstarszych polskich legend opowiada o Piaście, który zajmował się kołami wozów. Tymczasem historycy coraz częściej wskazują na bardziej prozaiczną, choć fascynującą interpretację. Słowo „piast” prawdopodobnie nie wywodzi się od koła, lecz od funkcji piastuna – opiekuna, zarządcy dworu. – Jest duża szansa, że ten praprzodek naszych Piastów był po prostu takim majordomusem na dworze [...] być może Popielidów – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Historia zna takie przypadki – podobny mechanizm zadziałał w dynastii Karolingów, którzy jako zarządcy dworu Merowingów stopniowo przejęli pełnię władzy. Czy zatem nasza pierwsza dynastia to historia „dyplomatycznego przewrotu” na dworze poprzedników? Język zdradza nasze sekrety Czy zastanawialiście się kiedyś, skąd w naszym języku wzięło się słowo „lekarz”? Choć wydaje się ono rdzennie słowiańskie, kryje w sobie ślad prastarych kontaktów. Nasza polszczyzna, wbrew mitom o czystej izolacji, od zawsze była językiem „wymiany”. – Bardzo proste słowo „lekarz” jest pochodzenia gockiego, języka, który już nie istnieje – zdradza historyczka. To tylko wierzchołek góry lodowej. Słownictwo, którym posługujemy się na co dzień – od „dziękuję” (wywodzącego się z niemieckiego dankes), po nazwy urzędów i pojęć religijnych – to mozaika wpływów, która świadczy o tym, jak otwarte na świat było wczesne państwo Piastów. Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Okazuje się, że wczesne państwo Piastów nie było odizolowaną słowiańską wyspą, lecz tętniącym życiem europejskim tyglem, w którym krzyżowały się losy wikingów, Gotów i przybyszów z różnych stron świata. Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Podręczniki często rysują mapę wczesnej Polski jako mozaikę odizolowanych, „czystych” plemion – Polan, Wiślan czy Opolan. Dziś historycy i archeolodzy patrzą na to zupełnie inaczej. Zamiast hermetycznych wspólnot mamy do czynienia z wielkim europejskim konglomeratem. – Te wszystkie kultury, które tutaj mieliśmy... Mamy teraz dodatkowe elementy badań. Jesteśmy w stanie na podstawie DNA wytworzyć, skąd pochodzili dani ludzie – podkreśla prof. Czwojdrak. Badania genetyczne ostatecznie rozprawiają się z wizją „czystej Słowiańszczyzny”. Na naszych ziemiach krzyżowały się szlaki wikingów, Skandynawów, Gotów i Germanów. To, co z tego miksu wyłoniło się później jako państwo polskie, nie było efektem izolacji, lecz wynikiem przenikania się kultur i ludzi z całej Europy. Historia pisana na nowo Jeszcze kilkadziesiąt lat temu interpretacje wykopalisk były ściśle podporządkowane polityce. Dziś, dzięki nowoczesnym technologiom, nie musimy już „naciągać” faktów do z góry założonych tez. – Te badania, które teraz są, pokazują, że tutaj był wielki konglomerat, że nie możemy mówić tylko i wyłącznie o Słowiańszczyźnie – podsumowuje badaczka. To zmiana paradygmatu, która sprawia, że historia wczesnych Piastów staje się fascynującym śledztwem. Nie szukamy już mitycznych „początków”, ale próbujemy zrozumieć, jak w tyglu różnorodnych wpływów, języków i ambicji narodziła się tożsamość, którą dziś nazywamy polską. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Stolnik, Rataj i postne podstępy Dobrawy. Jak naprawdę wyglądało życie w Polsce 1000 lat temu?
Cofnijmy się o tysiąc lat. Nie ma kamiennych miast, brukowanych ulic ani szkół. Jest dym unoszący się z palenisk, zbrojni wojowie i chłopi pracujący na polach. Prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego w rozmowie z Łukaszem Załuskim zdradza, że nasze wyobrażenia o życiu w początkach państwa Piastów często mijają się z prawdą.
Spis treści: Drużyna, czyli przyjaciele, a nie tylko wojsko Mit o uciśnionym chłopie i sześć tygodni pracy Osady służebne – ślady historii w twoim nazwisku Chrześcijaństwo? Tak, ale tylko dla elit Jak Dobrawa „zmanipulowała” Mieszka? Posłuchaj całej rozmowy o życiu w czasach pierwszych Piastów W powszechnym wyobrażeniu początki polskiej państwowości to mglista, niemal baśniowa kraina – czas tajemniczych pogańskich obrzędów, pierwszych grodów i wielkich przemian, o których wiemy często tylko tyle, ile przekazali nam średniowieczni kronikarze. Zbyt często patrzymy na ten okres wyłącznie przez pryzmat królewskich insygniów i wielkiej polityki, zapominając, że fundamentem tego państwa byli ludzie, których życie toczyło się w zupełnie innym rytmie. Jak zatem naprawdę wyglądała rzeczywistość w cieniu pierwszych piastowskich umocnień? Czy nasi przodkowie faktycznie żyli w strachu przed „pańszczyźnianym batem”, a chrzest kraju był rewolucją, która zmieniła wszystko z dnia na dzień? W rozmowie z prof. Bożeną Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego odkrywamy prawdziwą twarz Polski sprzed tysiąca lat – kraju, w którym dieta władcy zależała od sprytnych manewrów jego żony, a społeczeństwo wcale nie składało się wyłącznie z uciemiężonych chłopów. Drużyna, czyli przyjaciele, a nie tylko wojsko Współczesne skojarzenie ze słowem „drużyna” kieruje nasze myśli ku oddziałom elitarnych wojowników. Jednak u progu państwowości termin ten miał znacznie szersze, niemal rodzinne znaczenie. Wywodzi się on ze starosłowiańskiego pojęcia oznaczającego najbliższe otoczenie i przyjaciół. – Dla nas drużyna to są woje. Drużyna w starosłowiańskim [...] oznaczało po prostu najbliższe otoczenie przyjaciół. Druzja to jest przyjaźń. Drug to jest przyjaciel, towarzysz – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. To z tej grupy z czasem wykształcił się dwór, którego głównym zadaniem było dbanie o to, by władca mógł skupić się wyłącznie na rządzeniu. Pierwsi urzędnicy, o których wspominają źródła, to nie ministrowie, lecz specjaliści od prozaicznych potrzeb: stolnicy i cześnicy. Ich rolą było zapewnienie prowiantu oraz napitków – piwa i miodu, bo wino było wówczas produktem luksusowym i niemal nieosiągalnym. Mit o uciśnionym chłopie i sześć tygodni pracy Obraz średniowiecznego chłopa w dybach, biczowanego przez okrutnego pana, to w dużej mierze pokłosie edukacji z czasów PRL. Rzeczywistość wczesnopiastowska była znacznie mniej drastyczna, a zależność chłopa od władcy – bardziej sformalizowana i, co zaskakujące, niezbyt obciążająca. – Ta pańszczyzna miała sześć tygodni. Dwa tygodnie wiosną, dwa tygodnie latem i dwa tygodnie jesienią. I to było wszystko. Reszta – chłop pracował na własnym polu, na własny użytek – tłumaczy historyczka. Co więcej, w państwie Piastów nie istniał klasyczny zachodni feudalizm, a bogaty kmieć nierzadko dysponował dworem lepszym niż uboższy szlachcic. Osady służebne – ślady historii w twoim nazwisku Państwo Piastów było organizmem niezwykle praktycznym. Zamiast scentralizowanych fabryk tworzono osady służebne, w których całe wioski specjalizowały się w jednej dziedzinie. To właśnie tam rodził się polski przemysł i rzemiosło. – Jedna wioska, załóżmy, zaczyna się specjalizować w jakimś rzemiośle i oni, załóżmy, szyją buty albo szyją jakieś ubrania albo zajmują się wypasem trzody dla księcia – mówi prof. Czwojdrak. Pamiątką po tym systemie są dzisiejsze nazwy miejscowości: Szewce, Grotniki (produkcja grotów), Szczytniki (wytwarzanie tarcz) czy Piekary. Specjalizacja była tak głęboka, że jeśli ktoś urodził się w wiosce kowali, rzadko miał szansę na inną drogę życiową. Chrześcijaństwo? Tak, ale tylko dla elit Chrzest Polski w 966 roku często przedstawia się jako moment, w którym cały naród nagle zmienił wyznanie. Nic bardziej mylnego! Przez kolejne 200 lat Polska pozostawała w dużej mierze krajem pogańskim, a nowa religia była domeną wyłącznie najbliższego otoczenia księcia. – Mieszko I później przez prawie 40 lat nie wykonuje żadnego gestu, żeby utworzyć organizację kościelną. To wygląda tak, że on przyjął chrzest i właściwie na tym zakończył sprawę – podkreśla badaczka. Pod koniec X wieku w całym kraju istniało zaledwie około 40 parafii, co przy ogromnych dystansach sprawiało, że chrystianizacja była procesem powolnym i często powierzchownym. Jak Dobrawa „zmanipulowała” Mieszka? W procesie przyjmowania nowej wiary kluczową rolę odegrała Dobrawa. Według kronikarza Thietmara, jej największym wyzwaniem nie było przekonanie męża do chrześcijańskiej etyki, lecz do... rygorystycznej diety. W ówczesnym systemie kościelnym posty zajmowały nawet 2/3 roku, co dla księcia przyzwyczajonego do mięsnych uczt było barierą niemal nie do przejścia. – Dobrawa, żeby przekonać Mieszka, łamała posty. To jest bardzo interesująca informacja. Popatrz – ja złamię post i nic się nie stanie. To nie jest najważniejszy argument w religii chrześcijańskiej – interpretuje zachowanie księżniczki prof. Czwojdrak. Czeska księżniczka pokazała Mieszkowi, że nowa wiara to przede wszystkim polityczny prestiż i wejście do zachodniej elity, a kwestie rygoru pokarmowego można odpowiednio „oswoić”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu w czasach pierwszych Piastów Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Hubal do końca wierzył w godność walki mundurowej. Niezłomny oficer nie złożył broni
Hubal nie był jedynie dowódcą partyzanckim. Major, a pośmiertnie pułkownik Henryk Dobrzański ucieleśniał ducha polskiej kawalerii, a oprócz tego był też wybitnym sportowcem o międzynarodowej sławie i człowiekiem, którego bezkompromisowość doprowadziła do konfliktu nie tylko z okupantem, ale także z rodzącymi się strukturami konspiracyjnymi. Można powiedzieć, że łączył etos dziewiętnastowiecznych powstańców z tragicznym heroizmem żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego.
Spis treści: Młodość w Jaśle Szlak legionowy Walka o granice Dobrzański na salonach Europy Walki 1939–1940 Ostatnia walka pod Anielinem Jako jeden z najbardziej znanych oficerów regularnej armii, który nie złożył broni, Henryk „Hubal” Dobrzański stał się wyrzutem sumienia dla tych, którzy skapitulowali. Z kolei dla przyszłych pokoleń partyzantów stanowił największą inspirację. Choć pacyfikacje hubalowskie pozostają bolesną kartą w jego historii, sam major do końca wierzył, że walka mundurowa jest jedynym godnym sposobem reprezentowania Rzeczypospolitej. Młodość w Jaśle Henryk Dobrzański urodził 22 czerwca 1897 roku w Jaśle. Dom, w którym się wychował, od pokoleń był przesiąknięty wartościami patriotycznymi. Rodzina Dobrzańskich pieczętowała się herbem Leliwa, co w ówczesnej Galicji niosło ze sobą konkretne zobowiązania społeczne i moralne. Jego rodzice, Henryk i Maria z hrabiów Lubienieckich, dbali o to, by syn dorastał w atmosferze szacunku do historii Polski i tradycji rycerskiej. Jasło przełomu wieków było miastem, w którym wspomnienia powstań narodowych wciąż były żywe, co ukształtowało w młodym Henryku poczucie obowiązku wobec ojczyzny. Edukacja Dobrzańskiego była typowa dla sfery społecznej, z której się wywodził. Rozpoczął od nauki domowej w ramach czteroklasowej Szkoły Ludowej, by później, po przeprowadzce rodziny do Krakowa, kontynuować edukację w tamtejszych szkołach realnych. Należy jednak wspomnieć, że bardziej niż przedmioty ścisłe i humanistyczne interesowała go kultura fizyczna. W sprawozdaniach szkolnych figurował jako uczeń „uzdolniony”, choć jego ścieżka edukacyjna była przerywana. Ostatecznie zaliczył sześć klas siedmioletniej szkoły realnej. To właśnie w Krakowie, sercu polskiej kultury i kolebce ruchów niepodległościowych, Henryk zetknął się z Polskimi Drużynami Strzeleckimi. Wstąpienie do nich w 1912 roku, w wieku zaledwie 15 lat, było pierwszym krokiem na jego długiej drodze żołnierskiej. Szlak legionowy Gdy wybuchła I wojna światowa, Dobrzański był gotowym do walki siedemnastolatkiem. Nie czekając na formalne wezwania, w grudniu 1914 roku zameldował się na stacji zbornej Legionów Polskich w Krakowie. Został przydzielony do 2. Pułku Ułanów, formacji, która szybko zyskała miano jednej z najbitniejszych w polskim wojsku. Już w kwietniu 1915 roku otrzymał stopień kaprala, co świadczyło o jego szybkich postępach i naturalnych predyspozycjach dowódczych. Służba w Legionach była dla niego doskonałą szkołą kunsztu kawaleryjskiego. Uczestniczył w krwawej bitwie pod Rarańczą, gdzie ułani musieli wykazywać się niezwykłą mobilnością i odwagą w starciu z regularnymi armiami mocarstw zaborczych. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku i buncie polskich oddziałów pod Rarańczą w lutym 1918 roku, Dobrzański znalazł się w grupie żołnierzy internowanych przez Austriaków. Trafił wówczas do obozu na Węgrzech. Należy jednak podkreślić, że ze swoją buntowniczą naturą nie mógł znieść życia w niewoli. Zdołał uciec. Po przedostaniu się do kraju kontynuował walkę. Walka o granice W listopadzie 1918 roku Dobrzański przeszedł do regularnej armii odrodzonej Rzeczypospolitej. W następnym miesiącu włączył się do walki o Lwów w dywizji płk. Władysława Sikorskiego. Dla młodego oficera był to prawdziwy chrzest bojowy, podczas którego musiał wykazać się samodzielnością w dowodzeniu odizolowanymi pododdziałami. Jeszcze większym sprawdzianem okazała się wojna polsko-bolszewicka. Henryk Dobrzański służył wówczas w 2. Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich i brał udział w ofensywie kijowskiej. Na polu bitwy wykazał się ogromną odwagą, za co został czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych. Kulminacją uznania dla jego zasług bojowych było nadanie mu w 1921 roku Srebrnego Krzyża Orderu Wojennego Virtuti Militari. Wojnę zakończył w stopniu porucznika, pełniąc funkcję adiutanta pułku. Był to czas, kiedy polska kawaleria święciła ostatnie wielkie triumfy. Dobrzański na salonach Europy W latach międzywojennych nie tylko pełnił służbę garnizonową, ale także rozpoczął błyskotliwą karierę sportową. W 1922 roku, już jako rotmistrz, zaczął intensywnie startować w krajowych zawodach hippicznych. Szybko okazało się, że jego talent jeździecki wykracza daleko poza przeciętność. Dwa lata później wszedł w skład reprezentacji Polski, która odniosła historyczny sukces w Nicei, zdobywając po raz pierwszy dla kraju Puchar Narodów. Sam Dobrzański wywalczył wówczas siedem nagród w różnych konkurencjach. W kolejnych latach odnosił sukcesy na wszystkich najważniejszych arenach Europy. W 1925 roku, w Londynie, zajął pierwsze miejsce, zostawiając za sobą najlepszych jeźdźców świata. W swojej sportowej karierze zdobył łącznie 22 złote medale, 3 srebrne i 4 brązowe. Był zawodnikiem rezerwowym polskiej ekipy na Igrzyskach Olimpijskich w Amsterdamie w 1928 roku. Jego sukcesy sportowe miały ogromne znaczenie prestiżowe dla młodej Rzeczypospolitej. Należy podkreślić, że dla Dobrzańskiego, sport nie był jedynie formą rozrywki. Trenując i startując w zawodach de facto doskonalił rzemiosło wojenne. Wyrażał przekonanie, że doskonałe opanowanie konia jest kluczem do sukcesu w kawaleryjskim starciu. Służba pokojowa Mimo intensywnej działalności sportowej, Dobrzański piastował ważne funkcje w strukturach Wojska Polskiego. W 1927 roku awansował na stopień majora. Służył kolejno w 18. Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu i 20. Pułku Ułanów w Rzeszowie, gdzie dowodził szwadronem. W latach 30. jego kariera zaczęła jednak zwalniać. Choć był doskonałym frontowcem i sportowcem, biurokracja wojskowa nie zawsze była jego mocną stroną. W 1934 roku został odkomenderowany do 2. Pułku Strzelców Konnych w Hrubieszowie na stanowisko kwatermistrza. Funkcja ta, polegająca na zarządzaniu logistyką i finansami jednostki, wydawała się obca naturze zagończyka, jednak Dobrzański wywiązywał się z niej rzetelnie przez dwa lata. Następnie objął to samo stanowisko w 4. Pułku Ułanów w Wilnie. To właśnie w tym okresie, 31 lipca 1939 roku, w atmosferze zbliżającej się wojny, major Henryk Dobrzański został przeniesiony w stan spoczynku. Walki 1939–1940 Gdy wybuchła II wojna światowa, Dobrzański nie zamierzał stać z boku i bezradnie przyglądać się rozwojowi wydarzeń. Już we wrześniu został zmobilizowany jako zastępca dowódcy 110. Rezerwowego Pułku Ułanów. Jednostka ta, pod dowództwem ppłk. Jerzego Dąbrowskiego, brała udział w walkach z sowieckim agresorem w rejonie Grodna i Wołkowyska. Po 17 września i agresji ZSRR sytuacja stała się beznadziejna. Pułkownik Dąbrowski wydał rozkaz rozwiązania pułku, jednak major Dobrzański podjął decyzję, która zaważyła na jego wiecznej sławie. Wraz z grupą ok. 180 ułanów odmówił złożenia broni. Podjął wówczas marsz w kierunku oblężonej Warszawy. Oddział Wydzielony Wojska Polskiego Po drodze, w okolicach Krubina, dotarła do nich wieść o kapitulacji stolicy. Wówczas Dobrzański wygłosił słynne słowa: „Broni nie złożę. Munduru nie zdejmę. Tak mi dopomóż Bóg!”. W gajówce Podgórze w Górach Świętokrzyskich, na początku października 1939 roku, przyjął pseudonim „Hubal” i sformował OWWP – Oddział Wydzielony Wojska Polskiego. Pod wieloma względami była to formacja unikatowa. OWWP nie przypominało klasycznej partyzantki. Oddziałowi bliżej było do regularnej jednostki Wojska Polskiego, operującej w warunkach okupacji. Hubalczycy nosili mundury, przestrzegali regulaminów i zachowywali strukturę wojskową. Major wierzył, że jego oddział jest „nieprzerwanym ciągiem Armii Rzeczypospolitej” i musi dotrwać do wiosennej ofensywy aliantów w 1940 roku, która miała przynieść wolność. Wkrótce oddział rozrósł się do ponad 300 żołnierzy, budząc podziw cywilów i wściekłość Niemców. Konflikt z ZWZ Działalność Hubala szybko stała się problemem dla rodzącego się dowództwa Związku Walki Zbrojnej. Generał Stefan Rowecki „Grot” uważał, że istnienie umundurowanego oddziału w środku okupowanego kraju jest przedwczesne, niepotrzebnie prowokuje Niemców do represji i naraża siatkę konspiracyjną. Do „Hubala” wysłano ppłk. Leopolda Okulickiego z rozkazem rozwiązania oddziału. Do spotkania doszło 13 marca 1940 roku, w Gałkach Krzczonowskich. Dobrzański stanowczo odmówił wykonania rozkazu. Ostatecznie doszło do kompromisu – oddział miał zostać zmniejszony, a przy majorze mieli pozostać jedynie ochotnicy niemogący wrócić do domów. Pacyfikacje hubalowskie Wiosna 1940 roku była czasem najbardziej intensywnych walk OWWP. Niemcy rzucili przeciwko Hubalowi ogromne siły – od 5 do 8 tys. żołnierzy SS i policji. 30 marca 1940 roku pod Huciskiem doszło do największej bitwy, w której hubalczycy pokonali niemiecki batalion policji i wyrwali się z okrążenia. Kolejne starcie nastąpiło 1 kwietnia pod Szałasami. Niestety, sukcesy militarne Hubala miały swoją straszną cenę. Niemcy, w odwecie za pomoc udzielaną oddziałowi, rozpoczęli tzw. pacyfikacje hubalowskie. Między 30 marca a 11 kwietnia 1940 roku zaatakowali kilkadziesiąt wsi, mordując ok. 700 cywilów. Wsie były palone, a mężczyźni rozstrzeliwani w stodołach lub pod ścianami domów. Ostatnia walka pod Anielinem 30 kwietnia 1940 roku, w pobliżu wsi Anielin, oddział liczący ok. 70 żołnierzy został wytropiony przez oddziały Wehrmachtu. Wróg otoczył zagajnik trzema pierścieniami wojsk. Podczas próby przedarcia się przez linię wroga, major Henryk Dobrzański został trafiony serią z karabinu maszynowego MG-34. Wraz z nim zginął jego luzak, kpr. Antoni Kossowski „Ryś”, i, według niektórych relacji, także wierny koń Demon. Miejsce pochówku Henryka Dobrzańskiego jest jedną z największych niewiadomych polskiej historii współczesnej. Niemcy, chcąc uniknąć stworzenia miejsca kultu narodowego, postąpili ze zwłokami majora w sposób wyjątkowo perfidny. Ciało przewieziono do Tomaszowa Mazowieckiego, wystawiono na widok publiczny w koszarach, a następnie pochowano w nieznanym miejscu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Triumf czy polityczny hazard? Kulisy koronacji, która zmieniła wszystko
Dla jednych – ukoronowanie potęgi pierwszych Piastów. Dla innych – ryzykowny ruch na krawędzi politycznej przepaści. Rok 1025 w podręcznikach jawi się jako moment chwały, ale prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym podcaście National Geographic stawia sprawę jasno: to była gra o najwyższą stawkę. Czy Bolesław Chrobry, sięgając po koronę tuż przed śmiercią, świętował zwycięstwo, czy ratował sypiące się dziedzictwo?
W polskiej świadomości narodowej Bolesław Chrobry to postać pomnikowa. Jednak patrząc na wydarzenia sprzed tysiąca lat okiem historyka, obraz ten staje się znacznie bardziej dynamiczny i... niepewny. Kiedy w 1024 roku zmarli niemal jednocześnie papież i cesarz, w Europie powstała próżnia, którą polski władca postanowił bezwzględnie wykorzystać. Czy była to jednak przemyślana strategia, czy „ucieczka do przodu” człowieka, który wiedział, że kończy mu się czas? Pokerowa zagrywka Piasta: dlaczego 1025 rok był ryzykiem? Sytuacja geopolityczna Bolesława Chrobrego wcale nie była tak stabilna, jak mogłoby się wydawać. Po latach wojen z Henrykiem II Polska była wyczerpana, a relacje z nowym cesarzem, Konradem II, pozostawały chłodne. Koronacja Chrobrego bez wyraźnej, aktualnej zgody papiestwa (lub przy wykorzystaniu niejasnych pełnomocnictw sprzed lat) była ruchem, który mógł ściągnąć na kraj gniew potężnych sąsiadów. – Musimy uciekać od sformułowania, że na 100% Bolesław Chrobry koronował się w roku 1025 tylko jako król-senior. Jeśli, jak sugerują niektórzy historycy, koronował wtedy także swojego syna Mieszka II, był to polityczny hazard mający na celu zabezpieczenie dynastii przed wewnętrznym rozpadem – zauważa prof. Bożena Czwojdrak. Chrobry grał o „wszystko albo nic”. Korona miała być barierą ochronną dla jego następcy, namacalnym dowodem na to, że Polska nie jest już tylko trybutariuszem cesarstwa, ale pełnoprawnym królestwem. Propaganda i milczenie: co ukryli przed nami kronikarze? Fascynujące jest to, jak różnie o tym „triumfie” opowiadają źródła. Niemiecki kronikarz Thietmar, który szczerze nienawidził Chrobrego, z bólem odnotowywał wzrost jego potęgi, podczas gdy nasz Gall Anonim budował legendę „Bolesława Wielkiego”. Jednak to, czego w kronikach nie ma, jest równie ciekawe jak to, co w nich zapisano. Brak szczegółowego opisu ceremonii z 1025 roku sugeruje, że mogła ona odbyć się w pośpiechu lub w warunkach, które nie sprzyjały wielkiej pompie. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt tego hazardu: kwestię legitymizacji władzy. – W tamtym czasie władza królewska znaczyła najwięcej na zewnątrz. Dla poddanych to, czy rozkaz wydawał książę czy król, nie miało większego znaczenia – tłumaczy ekspertka. Korona była więc narzędziem w polityce zagranicznej – tarczą, która miała osłonić młode państwo przed roszczeniami sąsiadów. Czy skutecznie? Historia pokazuje, że triumf Chrobrego był krótkotrwały, a hazardowa stawka, o którą grał, została wystawiona na ciężką próbę już kilka lat po jego śmierci. Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wyklęty syn i kronikarz z zagranicy. Mroczne cienie złotego wieku Chrobrego
Bolesław Chrobry przeszedł do historii jako władca potężny i bezwzględny, ale jego prywatne życie i kulisy budowania państwowej propagandy kryją dramaty, o których rzadko wspomina się na lekcjach historii. W najnowszym podcaście National Geographic prof. Bożena Czwojdrak rzuca nowe światło na postać Bezpryma – syna, którego król próbował wymazać z pamięci – oraz na sensacyjne odkrycia dotyczące pochodzenia Galla Anonima.
Spis treści: Bezprym: syn pozbawiony prymatu Gall Anonim nie był Galem? Sensacja w polskiej kronice Gdzie była stolica? Polska na kołach Posłuchaj całej rozmowy o czasach Bolesława Chrobrego Budowa państwa polskiego w XI wieku nie była jedynie pasmem zwycięskich bitew, ale przede wszystkim bezwzględną grą o przetrwanie dynastii. Podczas gdy my celebrujemy wielkość Chrobrego, prof. Bożena Czwojdrak przypomina, że za fasadą złotych tkanin i wystawnych uczt kryły się rodzinne tragedie i brutalne decyzje o tym, kto ma prawo do korony, a kto musi zniknąć w mroku dziejów. Bezprym: syn pozbawiony prymatu Jednym z najbardziej intrygujących wątków poruszonych przez prof. Czwojdrak jest postać Bezpryma, pierworodnego syna Chrobrego, który został całkowicie pominięty w sukcesji na rzecz młodszego Mieszka II. Czy jego imię było jedynie przydomkiem nadanym przez złośliwych? – Niektórzy historycy tłumaczą imię Bezprym jako „ten, który jest pozbawiony prymu, prymatu”, czyli pierwszeństwa – po prostu tego, którego „wykolegowano” z drogi do tronu – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Według ekspertki Bolesław Chrobry mógł dokonać odnowienia swojej koronacji w 1025 roku właśnie po to, by przy okazji namaścić Mieszka II i jednoznacznie wskazać go jako swojego jedynego następcę, łamiąc przy tym prawo pierworodztwa. To był polityczny hazard, który po śmierci króla doprowadził kraj na skraj upadku. Gall Anonim nie był Galem? Sensacja w polskiej kronice Kolejnym mitem, który prof. Czwojdrak dekonstruuje w rozmowie z Łukaszem Załuskim, jest tożsamość naszego pierwszego kronikarza. Choć od stuleci nazywamy go Gallem Anonimem, współczesna nauka wskazuje na zupełnie inny kierunek niż Francja. – Określenie „Gal” jest już bardzo mocno nieadekwatne. Badania prof. Tomasza Jasińskiego wskazują ewidentnie na basen Morza Śródziemnego. To na pewno Włochy, być może mnich z Lido – tłumaczy prof. Czwojdrak. Ta zmiana perspektywy rzuca nowe światło na to, jak powstawała „historia oficjalna” Polski. Anonim nie pisał suchej kroniki, lecz tworzył propagandowy epos na zamówienie Bolesława Krzywoustego, w którym Chrobry miał być niedoścignionym wzorem, a niewygodne fakty – jak choćby upadek Bolesława Śmiałego – zręcznie pomijano dyplomatycznym zwrotem: „wiele by o tym mówić”. Gdzie była stolica? Polska na kołach Dla współczesnego człowieka pojęcie stolicy jest nierozerwalnie związane z konkretnym miastem. Jednak w czasach Chrobrego Polska była „państwem na kołach”. Prof. Czwojdrak studzi zapał tych, którzy szukają jednej kolebki państwa w Gnieźnie czy Poznaniu. – Słowo „stolica” w naszym rozumieniu funkcjonuje dopiero od XIV wieku. Wcześniej stolica jest tam, gdzie jest książę. On był mobilny, wszędzie jeździł – zauważa mediewistka. Choć Gniezno miało znaczenie symboliczne ze względu na relikwie św. Wojciecha, a Poznań był siedzibą biskupa, kluczowe decyzje mogły zapadać na Ostrowie Lednickim, w Gieczu czy Kaliszu. Każdy z tych grodów pełnił funkcję „stolicy”, gdy tylko w jego bramach pojawiał się królewski orszak. Posłuchaj całej rozmowy o czasach Bolesława Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koronacja, której mogło nie być? Tajemnice politycznego hazardu Bolesława Chrobrego
Każdy uczeń potrafi wskazać datę 1025 r. jako moment narodzin Królestwa Polskiego. Jednak dla historyków to dopiero początek pytań. Czy Bolesław Chrobry rzeczywiście czekał na koronę aż do śmierci, czy może nosił ją na skroniach od ćwierćwiecza? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic prof. Bożena Czwojdrak zagląda za kulisy najważniejszej ceremonii w dziejach wczesnej Polski, obnażając luki w naszej wiedzy i fascynujące gry dyplomatyczne średniowiecza.
Spis treści: 1025 czy rok 1000? Zagadka dwóch koronacji Złote obrusy i polityczny teatr: jak Piastowie imponowali Europie Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Większość z nas wyobraża sobie koronację Bolesława Chrobrego jako uroczysty, niemal filmowy moment, który ostatecznie scalił państwo Piastów. Tymczasem rzeczywistość roku 1025 jest pełna białych plam. Nie znamy dokładnego miejsca ceremonii, nie dysponujemy opisem liturgii, a co więcej – niektórzy badacze poddają w wątpliwość samą datę. Czy celebrowana hucznie rocznica tysiąclecia królestwa opiera się na kruchych fundamentach? Prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego sugeruje, że to, co bierzemy za fakt, może być jedynie zgrabną narracją kronikarzy. 1025 czy rok 1000? Zagadka dwóch koronacji Największy spór historyków dotyczy tego, kiedy Bolesław Chrobry faktycznie stał się królem. Choć podręczniki stawiają na rok 1025, sławny Gall Anonim konsekwentnie nazywa Bolesława królem już od zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku. Według kronikarza to wtedy cesarz Otton III miał zdjąć z głowy diadem i nałożyć go na skronie Piasta. – Gdybyśmy chcieli zaczynać od tajemnic, musimy zacząć od tego, czy rok 1025 nie jest przypadkiem drugą koronacją Bolesława Chrobrego – zauważa w podcaście prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka wskazuje na zagadkowe monety bite przez władcę na długo przed 1025 rokiem, na których widnieje napis „Rex” (król), a nie „Dux” (książę). Czy Chrobry uprawiał polityczny marketing, zanim jeszcze oficjalnie otrzymał zgodę od papieża? Wszystko wskazuje na to, że dla ówczesnych władców prestiż płynący z gestu cesarza był ważniejszy niż formalne rzymskie dekrety. Złote obrusy i polityczny teatr: Jak Piastowie imponowali Europie Jeśli do koronacji Chrobrego doszło w 1025 roku, uroczystość mogła wyglądać zupełnie inaczej, niż sądzimy. Możliwe, że nie był to tylko akt wywyższenia ojca, ale sprytny zabieg sukcesyjny. – Wszystko na to wskazuje, że w 1025 roku Chrobry koronował jednocześnie swojego syna, Mieszka II, wykorzystując prawo inwestytury – tłumaczy prof. Czwojdrak. Był to polityczny majstersztyk: zabezpieczenie tronu dla wybranego potomka, z pominięciem pierworodnego Bezpryma, którego imię może oznaczać właśnie tego, którego „wykolegowano z pierwszeństwa”. Średniowieczna kronika Thietmara, choć niechętna Słowianom, oraz zapiski Galla Anonima dają nam wgląd w niesamowitą oprawę piastowskiej władzy. Chrobry potrafił olśnić zachodnich gości przepychem, o jakim w Niemczech krążyły legendy. – Mamy opis tej niesamowitej uczty, gdzie wszyscy noszą tylko złote tkaniny, bo srebro to było coś nędznego, najwyżej do podbicia – mówi prof. Czwojdrak. Złote puchary i wyszywane złotem obrusy nie były tylko fanaberią, ale elementem twardej dyplomacji, która miała udowodnić, że „ten książę ze środkowej Europy” jest równy cesarzom. Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.