Zapomniana egipska królowa. Odważyła się sięgnąć po zakazaną „magię”, by uczynić się faraonem
Anchnespepi II jako pierwsza kobieta w historii Egiptu odważyła się sięgnąć po rytuały zarezerwowane wyłącznie dla faraonów. Jej decyzja zmieniła historię królowych i odkrycia archeologów.
Spis treści: Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze „Teksty piramid” i święta magia Droga Anchnepepi do władzy Dziedzictwo królowej, która sięgnęł po władzę Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu Odtwarzanie Tekstów Piramid Anchnepepi Kobieta wyznacza standardy W cichym zakątku Brooklyn Museum w Nowym Jorku uwagę przyciąga lśniąca alabastrowa rzeźba egipskiej królowej – zdjęcie tej figurki można zobaczyć na górze tego artykułu. Rzeźba zaledwie ok. 41 cm wysokości, więc jest niewielka, a jednak niezwykle sugestywna. Królowa Anchnespepi II z czasów Starego Państwa (ok. 2700–2200 p.n.e.) siedzi na tronie, a na jej kolanach spoczywa jej syn, faraon Pepi II. Chłopiec nosi ten sam charakterystyczny królewski nakrycie głowy, które później zobaczymy u Tutanchamona – jednoznaczny symbol władzy. W tej małej rzeźbie jest jednak coś zaskakującego: Anchnespepi przedstawiono jako dwukrotnie większą od syna. To świadome złamanie egipskich reguł sztuki, według których faraon górował nad wszystkimi poza bogami. W tej scenie król Egiptu może i nosi koronę, ale to jego matka rządzi kompozycją. Rewolucyjne odkrycie w Sakkarze Wyrzeźbiony ponad 4 tys. lat temu posąg zdaje się domagać odpowiedzi na pytanie: jak kobieta mogła zdobyć taką władzę w świecie stworzonym dla królów? Przez wiele dekad nikt nie potrafił na to odpowiedzieć. Rzeźba była zagadką – pojawiła się na XIX-wiecznym rynku sztuki bez informacji o miejscu odkrycia. Oderwana od pierwotnego kontekstu i funkcji, odsłaniała jedynie kuszący przebłysk postaci niegdyś potężnej, lecz dawno znikłej: kobiety, która w schyłkowej fazie Starego Państwa rządziła Egiptem w imieniu syna. Wreszcie, w 2000 roku piaski Sakkary – rozległej nekropolii, gdzie znajduje się pierwsza egipska piramida i grobowce wielu wpływowych faraonów – udzieliły odpowiedzi. Francusko-szwajcarska Misja Archeologiczna w Sakkarze (MAFS), kierowana przez archeologów Audrana Labrousse’a i Jeana Leclanta, odsłoniła zrujnowany zespół piramidalny z imieniem Anchnespepi. Odkrycie stało się jeszcze bardziej niezwykłe, gdy badacze dotarli do podziemnych komór grobowych. W krypcie znaleźli setki zaklęć z Tekstów Piramid – religijnych inskrypcji będących dla faraonów „magicznymi kluczami” do zmartwychwstania i mocy w zaświatach. Napisy zachowały się w ponad 1600 fragmentach rozrzuconych w piasku i wymagały mozolnej rekonstrukcji. Przez ponad 20 lat francuski egiptolog i epigrafik Bernard Mathieu oraz zespół MAFS fotografowali, rysowali, numerowali, skanowali i opisywali każdy z zapisanych odłamków. Mathieu wspomina, że gdy oczyszczano kompleks pogrzebowy królowej, a zebrane fragmenty inskrypcji trafiały do opracowania w trakcie jedenastu sezonów wykopaliskowych, kluczowym zadaniem stało się odtworzenie pełnego programu tekstów na ścianach komory grobowej. „Teksty piramid” i święta magia Ta długa, żmudna praca przyniosła niedawno efekt w postaci imponującej publikacji „tekstów piramid”. Anchnespepi – po ponad czterech tysiącach lat można je znów czytać. To nowe, ważne okno na świat tej niezwykłej królowej. Zanim święte słowa Tekstów Piramid odkryto w grobowcu Anchnepepi, były one zarezerwowane wyłącznie dla męskich faraonów. Te zaklęcia należały do najświętszych rytuałów religii starożytnego Egiptu. Miały obdarzyć zmarłego króla mocami i nieśmiertelnością bogów. Sięgając po inkantacje przeznaczone dla faraonów, Anchnespepi przekroczyła religijną granicę w sposób równie radykalny, co odważny. Upomniała się o boskie życie pośmiertne faraona dla samej siebie. Labrousse, który odkrył jej piramidę, opisywał ją tak: – Była pierwszą niezależną kobietą. Nawet jeśli działała w imieniu syna, to ona miała władzę. A skoro tak – dlaczego nie wieczność? To pierwsza kobieta, która uczyniła siebie nieśmiertelną. Jej tytuły wynosiły ją do rangi istoty boskiej – ogłaszały ją „Córką dwóch bogów”. W rzeźbie z Brooklyn Museum dodatkowo wzmacniała te powiązania, pozując na wzór Izydy. To celowe nawiązanie do bogini, która po śmierci męża chroniła małego syna i torowała mu drogę do tronu. Wpływ Anchnespepi nie skończył się w grobie: inskrypcje pokazują, że przez stulecia po jej śmierci czczono ją w trwałym kulcie pogrzebowym. Ta długowieczność dowodzi, jak głęboko wplotła się w religijną i polityczną tkankę Egiptu. Zapamiętano ją nie tylko jako matkę faraona, lecz także jako kobietę, która odważyła się przyznać sobie te same magiczne zabezpieczenia i boski los pośmiertny, co królowie. Dla kobiety był to czyn rewolucyjny. Uczynił z niej innowatorkę polityczną i religijną – na całe stulecia przed słynnymi władczyniami, takimi jak Hatszepsut czy Kleopatra. Droga Anchnespepi do władzy Anchnespepi była młodą kobietą, gdy poślubiła faraona Pepiego I (panował ok. 2315–2275 p.n.e.). Politycznej władzy jednak nie musiała się uczyć od zera. Pochodziła z wpływowej rodziny z Abydos – świętej południowej prowincji czczonej jako odwieczna ojczyzna pierwszych faraonów. Dorastała w otoczeniu potężnych rodziców, a stele z jej rodzinnego miasta zachowały ich imiona i rozbudowane tytuły. Ojciec pełnił funkcję lokalnego gubernatora, pośrednika między dworem a mieszkańcami regionu. Jeszcze bardziej intrygujące jest to, że jej matka należała do nielicznych znanych kobiet, które piastowały urząd wezyra – głównego doradcy faraona i najwyższego urzędnika w rozległej administracji państwa. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/12/2025-12-23-181912-The-forgotten-Egyptian-queen-who-dared-use-forbidden-magic-to-make-herself-pha-714023f.png" width="1213" height="856" alt="Drewniana głowa, uznawana za wizerunek Ankhnespepy II, odkryta w Sakkarze, w pobliżu starożytnych piramid w Gizie, podczas prac wykopaliskowych." title="Drewniana głowa, uznawana za wizerunek Ankhnespepy II, odkryta w Sakkarze, w pobliżu starożytnych piramid w Gizie, podczas prac wykopaliskowych." /> Dla dziewczyny wychowanej w takim świecie myśl, że kobiety mogą wejść na najwyższy poziom rządzenia, nie była nie do pomyślenia. W jej rodzinie stanowiło to precedens. Nic dziwnego, że bliscy zaaranżowali małżeństwo polityczne, zacieśniając więzi z faraonem. Zarówno Anchnespepi, jak i jej starsza siostra zostały żonami Pepiego I. Faraon poślubił siostry w drugiej połowie panowania – jako doświadczony władca, który umacniał autorytet działaniami militarnymi i dyplomacją. Dwie córki wydane za mąż za faraona u szczytu jego potęgi musiały zwiększyć wpływy rodziny. Mimo to droga Anchnespepi do roli faktycznej władczyni Egiptu wydawała się mało prawdopodobna, skoro była jedną z siedmiu żon. Widać jednak, że miała ambicję. Aby uczcić małżeństwo i bliskość z królem, Anchnespepi II przyjęła imię, pod którym znamy ją dziś – można je tłumaczyć jako „ta, która żyje dla Pepiego”. Zachowała je do końca życia, nawet gdy zmieniały się okoliczności polityczne i wyszła ponownie za mąż. Była to deklaracja jej wysokiej pozycji w hierarchii dworu, a zarazem hołd dla potężnego pierwszego męża. Dziedzictwo królowej, która sięgnęła po władzę Jej syn, Pepi II, został koronowany, gdy miał zaledwie około sześciu lat (ok. 2260 p.n.e.). Szósta dynastia (ok. 2325–2175 p.n.e.) była naznaczona intrygami pałacowymi, spiskami i walką frakcji. Złoty wiek wielkich piramid minął dwa stulecia wcześniej, a rosnąca siła urzędników regionalnych stopniowo podkopywała rdzeń władzy faraonów. Jako regentka, odpowiedzialna za rządy do osiągnięcia przez syna pełnoletności, Anchnespepi poruszała się w tych burzliwych warunkach z dużą sprawnością. W samym pałacu sieć wdów, synów i powinowatych Pepiego I tworzyła napięty krajobraz polityczny – taki, w którym panowanie dziecka-króla można było łatwo obalić. Zagrożenia czaiły się też poza dworem. Nubijczycy z południa buntowali się przeciw kontroli Egiptu, a na północy wybuchały rebelie w egipskich terytoriach. Szczegółów jej regencji znamy niewiele, ale rezultat jest jednoznaczny. Pepi II panował ponad 65 lat – najdłużej ze wszystkich władców w dziejach Egiptu. To, że przetrwał i utrzymał stabilność w pierwszych latach, wskazuje na regentkę, która potrafiła prowadzić kraj po politycznym ostrzu noża. Ślady jej realnej władzy zachowały się w różnych miejscach Egiptu. Inskrypcja w kopalniach turkusu w Wadi Maghara na Synaju ogłasza ją władczynią, która zarządziła królewską wyprawę we własnym imieniu i w imieniu syna. Towarzyszący wizerunek pokazuje ją w czepcu-koronie króla, a nie w kobiecym nakryciu głowy królowej, i nazywa ją „umiłowaną przez wszystkich bogów” – określeniem zastrzeżonym dla królów. Nawet tutaj zawłaszczała święte słowa i insygnia faraonów, zmieniając sposób przedstawiania kobiecej władzy królewskiej. Odkrycie, które zmieniło obraz królowych Egiptu W 2000 roku archeolodzy dokonali odkrycia, które odmieniło historię egipskiej królewskości. Przez stulecia piaski Sakkary skrywały niewysokie, niepozorne wyniesienie w pobliżu piramidy Pepiego I. Gdy rozpoczęto oczyszczanie terenu, oczekiwania były niewielkie. Miejsce było ruiną. Przez wieki rabusie kamienia – działający już od czasów rzymskich – rozbierali wapienne mury blok po bloku i wywozili starannie obrobioną kamieniarkę do własnych budów. Zostało tylko poszarpane zagłębienie na pustyni. Pierwszy trop pojawił się w 1997 roku, gdy spod piasku wyłoniło się ogromne nadproże – 17 ton rzeźbionego kamienia z imieniem Anchnespepi. Egiptologżka Vivienne Gae Callender zauważyła, że monumentalny zapis zaprojektowano tak, by już pierwszy rzut oka skłaniał widza do postrzegania królowej jako władczyni. Kompleks okazał się tak rozległy, że zespół potrzebował kolejnych trzech lat, by zlokalizować właściwą piramidę. Gdy kopano głębiej, zarys konstrukcji stał się czytelny. Podstawa miała około 30,5 m z każdej strony – co czyni ją największą znaną piramidą wzniesioną dla egipskiej królowej, z wyjątkiem jednej – tajemniczej królowej V dynastii o imieniu Setibhor. Już sam rozmiar był zdumiewający. Ale piramida Anchnespepi zawierała też elementy kojarzone wyłącznie z faraonami: szerokie wejście z filarami, okazałą kwadratową przedsionkową komnatę oraz Salę Ofiar wyłożoną lśniącym białym alabastrem. Odłamki obelisków, które niegdyś flankowały wejście, sugerują, że ich wierzchołki pokryte złotem wznosiły się na ponad 4,6 m. Kolejnych dowodów na splendor grobowca dostarczyła spektakularna scena odsłonięta przez archeologów: królowa przepływa na swojej królewskiej łodzi, z nogami rozstawionymi w męskiej pozie zapożyczonej od faraonów, wykonując wraz z córką rytuał. Kierujący wykopaliskami Philippe Collombert natrafił również na intrygującą inskrypcję w świątyni grobowej królowej: „Jego Majestat działał za nią, gdy przebywała w [królewskiej] rezydencji”. Później zinterpretowano ją jako bezprecedensowe potwierdzenie regencji Anchnespepi. To także zabawne przypomnienie, że nawet królowie Egiptu musieli liczyć się ze swoimi matkami. Po oczyszczeniu podziemnych pomieszczeń odkryto komorę grobową, niestety splądrowaną już w starożytności. Zachował się jednak wspaniały sarkofag z czarnego bazaltu, choć jego masywna pokrywa była pęknięta na cztery ogromne fragmenty. Wewnątrz pozostały jedynie skrawki lnianych owijek i fragmenty kości, ale zewnętrzne inskrypcje przetrwały. Ogłaszały królową „cielesną córką” bogini nieba Nut oraz „córką” boga ziemi Geba – tytułami, które czyniły z niej istotę boską, część potężnej linii samych bogów. Najważniejsze odkrycie biegło długimi kolumnami hieroglifów po ścianach komory grobowej. Znaki wciąż połyskiwały śladami zielonej farby, mimo że minęło ponad 4000 lat. Dla archeologów od razu stało się jasne, że są to „ Teksty piramid”. Po raz pierwszy pojawiły się w grobowcu króla Unasa mniej więcej sześć dekad przed narodzinami Anchnespepi. Zaklęcia miały przemienić faraona w istotę boską, zapewnić mu bezpieczną podróż przez zaświaty i zagwarantować wieczne zjednoczenie z bogami. Były najświętszymi rytuałami faraonów Starego Państwa. W grobowcu Anchnespepi teksty były jednak w fatalnym stanie. Czas i rabusie zrobiły swoje. Inskrypcje zredukowano do setek rozszczepionych kamieni rozrzuconych i zasypanych piaskiem. Aby przeczytać całość, należało je najpierw zrekonstruować. Odtwarzanie „Tekstów piramid” Anchnespepi Przez dwie dekady epigrafik Mathieu i zespół MAFS wykonywali żmudną pracę składania inskrypcji z grobowca Anchnespepi. Mathieu wspomina, że po odkryciu pierwszego fragmentu w 2000 roku do 2003 roku znaleziono i zinwentaryzowano 1035 zapisanych bloków. W kolejnych sezonach Collombert odkrywał następne, aż łączna liczba fragmentów osiągnęła 1617. Każdy z tych odłamków trzeba było sfotografować, narysować, przeanalizować, opisać i zeskanować. Składanie tego wszystkiego przypominało rozwiązywanie gigantycznych trójwymiarowych puzzli: elementy miały skrajnie różne kształty i rozmiary, a część w ogóle zaginęła. Mimo to członkom zespołu udało się odtworzyć ściany – dopasowywali drobne fragmenty do większych bloków i łączyli pokruszone krawędzie, by odsłonić kolejność zapisów. Było to zadanie monumentalne, w praktyce wymagające odbudowania wnętrza komory grobowej. Na końcu ta nieustępliwa praca przyniosła efekt godny podziwu: niemal kompletny korpus Tekstów Piramid, w tym dziesięć zaklęć nieznanych z żadnego faraońskiego grobowca. Nowe zaklęcia koncentrują się na pożywieniu, ochronie i wstąpieniu królowej do grona bogów. Każdy z jedenastu władców, którzy kazali wyryć „Teksty piramid" w swoich grobowcach, wybierał nieco inną wersję – być może odzwierciedlającą osobowość i przekonania religijne. Wiele unikatowych formuł Anchnespepi oferuje jej królewskie i magiczne przedmioty. Może to wskazywać, że zależało jej na potwierdzeniu statusu „zmartwychwstałego faraona”. Jedno z zaklęć zachęca: – Weź to, twoje papirusowe berło. Inne obiecuje: – Kanały stoją przed tobą otworem, abyś mogła zanurzyć się w falach czerwonych koron. W innych fragmentach teksty opisują jej spotkanie z bogami i ogłaszają jej boskość. Jedno z zaklęć mówi, że odnajdzie bogów, zasiądzie z nimi, będzie z nimi jeść i podróżować w świętej łodzi słonecznej. Inne głosi, że niebo drży dla niej, ziemia się trzęsie, a niezniszczalne gwiazdy kłaniają się przed nią, bo to Ozyrys posadził ją na swoim tronie. Teksty dawały Anchnespepi dokładnie te same narzędzia, które otrzymywał król, by pomyślnie istnieć w zaświatach. Decyzja o wyryciu tych inkantacji była czymś więcej niż religijną ambicją. Była deklaracją władzy – stwierdzeniem, że bogowie popierają jej rządy. Za życia oddała władzę nad Egiptem synowi. Po śmierci mogła odzyskać moce i przywileje faraona – tym razem we własnym imieniu i na wieczność. Kobieta wyznacza standardy Historia Anchnespepi nie kończy się na jej śmierci, ani nawet na upadku Starego Państwa. Jej rządy stały się wzorcem dla potężnych – i lepiej znanych – egipskich królowych, które poszły jej śladem. Gdy Hatszepsut, druga kobieta rządząca Egiptem we własnym imieniu, objęła tron niemal tysiąc lat później, przywdziała insygnia królów i przedstawiła się jako boska córka boga. Powtarzała w ten sposób roszczenia, które wcześniej formułowała Anchnespepi. Również Nefertiti czerpała z jej precedensów, gromadząc władzę: przedstawiała się w charakterystycznych pozach faraonów i w rolach religijnych. Mogły to być kroki służące umocnieniu jej drogi do tronu, jeśli – jak uważają niektórzy badacze – rzeczywiście rządziła jako faraon po śmierci męża. Kiedy Kleopatra kreowała się na żywe wcielenie Izydy, wypowiadała wprost to, co Anchnespepi sugerowała ponad 2000 lat wcześniej, przywołując Izydę w rzeźbie z Brooklyn Museum. Kleopatra odwoływała się do tradycji egipskiej władzy królowych o tak odległych korzeniach, że w jej czasach była ona już „starożytnością”. Piramida Anchnespepi, jej teksty i tytuły pokazują królową, która nie zgodziła się pozostać w tle. Przesunęła granice tego, kim mogły być egipskie królowe: opiekunkami, regentkami, boskimi córkami i suwerennymi władczyniami. W półmroku komory grobowej, gdzie hieroglify wciąż lśnią po czterech tysiącleciach, jej ambicja pozostaje czytelna. To opowieść o kobiecie, która sięgnęła po rytuały królów, by zapewnić sobie miejsce wśród bogów – i pokazać, że władza do rządzenia nie musi należeć wyłącznie do mężczyzn. Źródło: National Geographic
Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pracowali w drużynach/brygadach, z których każda była odpowiedzialna za wznoszenie innego elementu zespołu grobowego. Ci, którzy nie byli zaangażowani w prace budowlane, odpowiadali za wytwarzanie i naprawę narzędzi, organizowanie zaopatrzenia, obsługę kuchni i inne czynności. Wszyscy robotnicy mieszkali w przygotowanej dla nich osadzie, na którą składały się podłużne budynki z cegły mułowej. Także tam obowiązywał podział na klasy. Nadzorcy i inne osoby o wyższej randze zamieszkiwali osobną część kompleksu. Robotnicy o wyższych kwalifikacjach mieli zapewniony lepszy kwaterunek niż ci, którzy realizowali najprostsze zadania. Z czego zbudowane są piramidy? Większość budowli egipskich wznoszono z trzciny, drewna i niewypalanej cegły. Kamień był surowcem trudnym do pozyskania i wymagającym dokładnej i czasochłonnej obróbki, więc mógł służyć wyłącznie do budowy najważniejszych obiektów. Do tej grupy zaliczały się piramidy. Kamień do produkcji bloków był pozyskiwany z różnych miejsc. Podstawą konstrukcji był wapień, który znajdował się najbliżej. Trzeba jednak podkreślić, że niektóre elementy budowli wymagały użycia innego budulca. W niektórych piramidach, wewnętrzną część grobowca wykładano czerwonym granitem, który sprowadzano z Asuanu. Czasami zachodziła też konieczność zastosowania białego wapienia, który był pozyskiwany z kamieniołomu w Tura. Na czym polegał proces budowy piramidy? Budowa piramid rozpoczynała się ceremonią, w trakcie której władca z pomocą kapłanki bogini Seszat napinał sznur w stronę gwiazd. Nie miało to wyłącznie wymiaru symbolicznego. W ten sposób wyznaczana była oś budowli. Początkowo piramidy były zorientowane na linii północ-południe. Dla Egipcjan miało to ogromne znaczenie. W ich wierzeniach, niebo było miejscem, w którym władcy egzystują po śmierci, a gwiazdy były postrzegane jako bogowie. W trakcie budowy jedynie gwiazdy okołobiegunowe nie znikały za linią horyzontu, więc według mieszkańców Egiptu były one nieśmiertelne. Gdy wzrosło znaczenie kultu solarnego, zespoły otaczające piramidy zaczęły być orientowane na linii wschód-zachód. Początkowo kamienne bloki przygotowywano przy pomocy miedzianych narzędzi, a z czasem zaczęto używać bardziej wytrzymałego brązu. Żelazo pojawiło się w Egipcie w schyłkowej fazie istnienia imperium faraonów. Dłuta, które służyły do odłupywania fragmentów kamienia, miały kształt walca z zaostrzoną końcówką. W przeciwległą uderzano drewnianym młotkiem. Do przygotowania równych powierzchni i poziomowania służył trójkątny instrument z przymocowanym do wierzchołka sznurkiem zaopatrzonym w pion. Podobne narzędzia, ale bez pionu, pozwalały wyznaczać i wygładzać pozostałe ściany. Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Transport kamiennych bloków i wnoszenie ich na kolejne poziomy budowli był najtrudniejszym etapem prac. Kamienie ciągnięto siłą ludzkich mięśni, ale do pracy było zaprzęgane także bydło. W celu ułatwienia pracy i zwiększenia efektywności transportu, najpierw przygotowywano drogę z pokruszonego wapienia, glinianej zaprawy i drewnianych belek wzmacniających konstrukcję. Dowodzi tego fragment traktu odkryty przy piramidzie Senusereta w Liszt. Bloki umieszczano na drewnianych saniach, a w celu zmniejszenia tarcia, pod płozy lano wodę. Tak bloki docierały na miejsce. Jak trafiały na kolejne poziomy piramidy? Na ten temat powstało wiele hipotez, ale najbardziej prawdopodobna zakładała, że robotnicy budowali w tym celu specjalne rampy. Najprawdopodobniej tak właśnie było. Dowodzi tego znalezisko odkryte na stanowisku Hatnub. W kamieniołomie położonym w pobliżu miasta al-Minja odkryto pozostałości rampy, która najprawdopodobniej służyła do wciągania kamieni. Po obu stronach konstrukcji znajdowały się schody i szerokie otwory, w których najprawdopodobniej umieszczano drewniane pale. Liny były owijane wokół pali, a zaparci o stopnie robotnicy po prostu wciągali blok na górę. Dlaczego budowano piramidy? Po co Egipcjanie podejmowali się tak trudnych i czasochłonnych przedsięwzięć? Rzymski historyk Pliniusz nazwał piramidy „bezużyteczną i głupią manifestacją bogactwa”. O ile okazały grobowiec rzeczywiście mógł podkreślać majestat pochowanego w nim władcy, to należy podkreślić, że nadrzędny cel był inny. Egipcjanie wierzyli, że faraonowie po fizycznej śmierci wiodą wieczną egzystencję w niebie i stają się jedną z boskich gwiazd. Pochyły kształt mógł więc być czymś w rodzaju symbolicznej drabiny lub schodów prowadzących do niebios. Ciekawostki o piramidach Powyżej wymieniliśmy najważniejsze informacje na temat budowy piramid. Na koniec zostawiliśmy kilka zaskakujących ciekawostek dotyczących tych niezwykłych obiektów. Piramida Chufu (Cheopsa), która pierwotnie mierzyła niemal 147 metrów, przez niemal cztery tysiące była najwyższym dziełem rąk ludzkich. Wyżej wzniosła się dopiero katedra w Lincoln. Piramida Dżesera i otaczające ją kaplice i dziedzińce to pierwsze kamienne budowle w Egipcie. Zespół grobowy Dżesera zajmował niemal 15 ha. Zdaniem wielu archeologów, ten obszar był równy powierzchni ówczesnego dużego miasta. W dziejach krainy nad Nilem, jej władcy wznieśli ok. 100 piramid. Zewnętrzną okładzinę piramidy Chafra wykonano z białego wapienia. Kamień zachował się jedynie w szczytowej partii budowli. Wynika to z faktu, że w XII stuleciu Saladyn rozkazał zdjąć kamień, który posłużył do budowy murów Kairu. Gdyby nie to, piramida najprawdopodobniej do dziś byłaby idealnie gładka. Żeby przyspieszyć proces budowy, Egipcjanie wykonywali wnętrze piramid z niezbyt starannie obrobionych bloków. Do budowy piramidy Chufu (Cheopsa) użyto 2,3 miliona kamiennych bloków. Badacze szacują, że budowla waży ok. 6 milionów ton. Budowa piramid była na tyle dużym przedsięwzięciem, że władcy Egiptu musieli organizować gospodarstwa rolne, których jedynym zadaniem było zapewnianie dostaw żywności na place budowy. Jak wynika z zapisów Herodota, w pewnym momencie budowy piramidy faraonowi Chufu zabrakło środków do kontynuowania prac. Miał wtedy wysłać swoją córkę do... domu publicznego. Oczywiście należy podkreślić, że podanie greckiego historyka trzeba rozpatrywać w kategoriach legendy. Więcej o tym, jak naprawdę powstawały piramidy, przeczytacie w grudniowym wydaniu National Geographic Polska. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wielkie Muzeum Egipskie zachwyca. „To uczta dla konesera”. Co robi największe wrażenie?
To nie kolejna galeria pełna nudnych gablot. Wielkie Muzeum Egipskie to monumentalna opowieść o cywilizacji faraonów. Jak mówią nasze rozmówczynie „nie sposób zobaczyć wszystkiego za jednym razem”, a całość „robi olbrzymie wrażenie”. Oficjalne i pełne otwarcie tego niezwykłego obiektu – na początku listopada.
Wielkie Muzeum Egipskie ma powierzchnię pół miliona metrów kwadratowych, czyli bliską 70 boisk do piłki nożnej. To jedno z największych na świecie muzeów właśnie otwarto, po dwudziestu latach prac budowlanych. Tyle samo czasu potrzebowali starożytni Egipcjanie na wznoszenie piramid. Zebraliśmy pierwsze wrażenia dotyczące muzeum. Oficjalna ceremonia otwarcia tego obiektu muzealnego potrwa aż trzy dni i rozpocznie się 1 listopada. Ale uwaga: będzie to wydarzenie zamknięte dla ruchu turystycznego, w którym wezmą tylko zaproszeni goście. Oczekuje się udziału przywódców z kilkudziesięciu państw. Turyści będą mogli wejść do muzeum 4 listopada, czyli we wtorek. Koszt biletu dla obcokrajowców to 1450 funtów egipskich, czyli około 110 zł dla dorosłych, a dla dzieci – ok. 60 złotych. Wielkie Muzeum Egipskie – „uczta dla konesera” Wielkie Muzeum Egipskie zostało częściowo otwarte na przełomie 2023 i 2024 roku. Co o nim sądzą pierwsi zwiedzający? – Muzeum robi ogromne wrażenie rozmiarami budynku i jego architekturą. Zarówno obelisk stojący przed muzeum, posąg Ramzesa II witający wchodzących do środka, jak i wszystkie obiekty prezentowane na klatce schodowej początkowo wydają się małe w stosunku do muzeum. Ogrom całego założenia dociera do nas nagle, kiedy staniemy obok nich i jesteśmy w stanie obiektywnie ocenić ich wielkość – powiedziała National Geographic Polska dr hab. Agnieszka Mączyńska, archeolog z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, ekspertka w dziedzinie Egiptu predynastycznego. Spore wrażenie zrobiła też na niej lokalizacja muzeum – niedaleko świetnie widocznych piramid w Gizie. – Otwarte dotychczas galerie zachwycają obiektami, ale także układem. Wszystko, co najpiękniejsze i najważniejsze jest umieszczone w gablotach i nie potrzebuje żadnej dodatkowej oprawy. A multimedia nie są nachalne i stanowią uzupełnienie całości. Okazało się, że 4 godziny zwiedzania to za mało i z pewnością jeszcze tam wrócę. Jako muzealnik jestem zachwycona – dodała dr hab. Mączyńska. „Starannie zaprojektowane” Zachwytu nie kryje również dr Aleksandra Hallmann, egiptolog z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN. – Monumentalna architektura, starannie zaprojektowane oświetlenie oraz widok na piramidy tworzą wyjątkową atmosferę. Zachwyca atrium z kolosem Ramzesa II i ekspozycja rzeźb rozmieszczonych na monumentalnych schodach – powiedziała. Według niej multimedialne prezentacje i cyfrowe rekonstrukcje pozwalają zrozumieć kontekst i funkcję eksponatów, w tym wielu obiektów nigdy wcześniej niepokazywanych. – To uczta dla konesera, który chce tam wracać gdyż nie sposób zobaczyć wszystkiego za jednym razem – podkreśliła. Co wiemy o Wielkim Muzeum Egipskim? Muzeum zaprojektowała irlandzka firma Heneghan Peng Architects. Z szacunków „Financial Times” wynika, że koszt budowy wyniósł ponad 1 miliard dolarów. Inwestycje częściowo sfinansowano z japońskich pożyczek, funduszy rządowych i dochodów z zagranicznych wystaw prezentujących egipskie artefakty. Wewnątrz można zobaczyć niezwykłe skarby starożytnego Egiptu. Wśród najciekawszych są: Niemal kompletna kolekcja artefaktów z grobowca Tutanchamona, licząca ponad 5000 obiektów Dwa statki faraona Cheopsa. Jeden z nich jeszcze nigdy nie był prezentowany publicznie Złote figury kilkaset lat starsze od piramid odkryte przez polską ekspedycję w Tell el-Farcha w Delcie Nilu Muzeum jest zorientowane na pięciu głównych osiach rozciągających się w stronę piramid, podczas gdy szósta oś przedstawia ścieżkę chronologiczną. Prowadzi ona przez tzw. wielką klatkę schodową i stopniowo wznosi się od holu wejściowego do sal wystaw stałych. Autorzy przewodnika „Lonely Planet” opisali Wielkie Muzeum Egipskie, jako największy na świecie kompleks muzealno-archeologiczny poświęcony jednej cywilizacji. Źródła: DW, SIS, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Egipcjanin pozostawił po sobie DNA sprzed 4500 lat. Naukowcy odtworzyli jego twarz
Po raz pierwszy naukowcom udało się zsekwencjonować najstarszy i najlepiej zachowany genom starożytnego Egipcjanina, odkrywając nowe tajemnice z czasów Starego Państwa.
Spis treści: Najstarsze egipskie DNA przetrwało upał, wojnę i tysiące lat Przełomowy genom sprzed 4500 lat rzuca nowe światło na Stare Państwo Odsłonięte starożytne dziedzictwo genetyczne Egipt jako tygiel starożytnych kultur i genów Rekonstrukcja twarzy i potencjalne kontrowersje Życie zapisane w kościach Czy mógł być budowniczym piramid? Zamknięty w ceramicznym naczyniu pogrzebowym, z kolanami podciągniętymi pod brodę, egipski szkielet spoczywał nietknięty przez tysiące lat. W 1902 roku brytyjscy archeolodzy wydobyli go z grobowca wykutego w wapiennym zboczu nekropolii Nuwayrat, ponad 240 kilometrów na południe od Kairu. Gdy faraonowie jego epoki wznosili monumentalne budowle, takie jak Wielka Piramida w Gizie, on – najprawdopodobniej garncarz żyjący między 4500 a 4800 lat temu – pozostawił po sobie zupełnie inny ślad: wyjątkowo dobrze zachowane DNA. Najstarsze egipskie DNA przetrwało upał, wojnę i tysiące lat W niewytłumaczalny sposób szczątki tego konkretnego mężczyzny przetrwały wieki egipskiego skwaru, a także bombardowania Anglii podczas II wojny światowej, gdy znajdowały się w Liverpoolu. Teraz naukowcom udało się zsekwencjonować pierwszy kompletny genom starożytnego Egipcjanina, wykorzystując nienaruszone DNA pozyskane z jego zębów. Badanie, opublikowane latem na łamach czasopisma „Nature”, opisuje najstarsze egipskie DNA, jakie kiedykolwiek odzyskano, datowane radiowęglowo na okres między 2855 a 2570 rokiem p.n.e. To czas przełomu między okresem wczesnodynastycznym a Starym Państwem, gdy władcy Egiptu konsolidowali swoją władzę i zapoczątkowali tzw. erę piramid. – Na świecie istnieją setki, jeśli nie tysiące, starożytnych genomów – mówi Linus Girdland-Flink, archeolog biomolekularny z Uniwersytetu w Aberdeen w Szkocji i współautor publikacji. – Dotychczas udało się pozyskać starożytne DNA od neandertalczyków, denisowian oraz Homo sapiens sprzed 45 tysięcy lat. – Egipt jednak przez długi czas pozostawał białą plamą na mapie ludzkiego dziedzictwa genetycznego – podkreśla. Przełomowy genom sprzed 4500 lat rzuca nowe światło na Stare Państwo Dotychczas najstarsze DNA pozyskane z terenów starożytnego Egiptu pochodziło z trzech mumii znalezionych na nekropolii Abusir el-Melek, datowanych na lata 787–23 p.n.e. Jednak były to jedynie fragmentaryczne sekwencje genetyczne. Nowo odkryty genom jest kompletny i pochodzi od człowieka, który żył około 1500 lat wcześniej niż wspomniane mumie. – Po raz pierwszy mamy możliwość zajrzenia w genetyczne pochodzenie osoby z okresu Starego Państwa – mówi Adeline Morez Jacobs, antropolożka, która przeprowadziła badania w trakcie doktoratu na Liverpool John Moores University. Dzięki zachowanemu materiałowi badaczom udało się również częściowo zrekonstruować wygląd twarzy tego człowieka. Daniel Antoine, kierownik działu Egiptu i Sudanu w British Museum w Londynie oraz recenzent publikacji, nie krył uznania dla pracy zespołu. – Choć badanie dotyczy jednego człowieka, ma ogromne znaczenie, ponieważ starożytne DNA rzadko może przetrwać w dolinie Nilu – zaznacza. Odkrycie to otwiera przed naukowcami możliwość śledzenia genetycznych powiązań między różnymi populacjami żyjącymi w starożytnym Egipcie. Odsłonięte starożytne dziedzictwo genetyczne Dzięki zsekwencjonowaniu DNA naukowcy mogą wreszcie postawić podstawowe pytanie: kim byli przodkowie tego starożytnego Egipcjanina? Choć to zaledwie linia jednego człowieka, jego genom może pomóc historykom zrozumieć, jak przebiegały migracje i mieszanie się populacji w starożytnym Egipcie. Jak mówi Adeline Morez Jacobs, około 80% przodków tego mężczyzny wywodziło się z neolitycznych populacji Afryki Północnej. Pozostałe 20% pochodziło od starożytnych ludów Azji Zachodniej – w tym z Mezopotamii i wschodniej części Żyznego Półksiężyca, obejmujących dzisiejszy Irak, zachodni Iran, część Syrii i południowo-wschodnią Turcję. Naukowcy nie znaleźli śladów pochodzenia wschodnioafrykańskiego ani subsaharyjskiego w genomie osobnika z Nuwayrat. Egipt jako tygiel starożytnych kultur i genów Badacze nie są w stanie dokładnie określić, kiedy doszło do zmieszania tych dwóch linii genetycznych, ale zakładają, że proces ten trwał setki, a nawet tysiące lat – i mógł zachodzić wielokrotnie w przeszłości tej rodziny. Co ważne, dane genetyczne są zgodne z dowodami archeologicznymi, które wskazują, że oprócz wymiany towarów (takich jak zboża czy zwierzęta) oraz kultury (np. systemów pisma czy koła garncarskiego), dochodziło również do realnych migracji i kontaktów między ludźmi z różnych regionów. – To badanie stanowi istotny krok milowy w dziedzinie egipskiej paleogenomiki – komentuje Yehia Gad, nadzorca naukowy laboratorium starożytnego DNA w Narodowym Muzeum Cywilizacji Egipskiej w Kairze, który nie brał udziału w badaniach. Jak podkreśla, nowe ustalenia potwierdzają rolę starożytnego Egiptu jako centrum i kulturowego tygla starożytnego świata. Zespół badawczy, jak zapowiada Linus Girdland-Flink, planuje nawiązać współpracę z egipskimi naukowcami, aby dalej odkrywać przeszłość Egiptu. Z kolei Yehia Gad, który współkieruje krajowym projektem genomowym Egiptu (obejmującym sekwencjonowanie genomów 100 tys. dorosłych Egipcjan i 200 starożytnych mumii), wyraża pełne poparcie dla tej inicjatywy. – Wspólnymi siłami możemy stworzyć pełniejszy obraz tej fascynującej cywilizacji, która stanowi ważny etap w historii ludzkości – podsumowuje. Rekonstrukcja twarzy i potencjalne kontrowersje Oprócz sekwencjonowania genomu mężczyzny z Nuwayrat, naukowcy zaprezentowali także rekonstrukcję jego twarzy, wykonaną przez antropolożkę sądową Caroline Wilkinson. Badaczka, kierująca laboratorium Face Lab na Liverpool John Moores University, wcześniej odtworzyła twarze takich postaci jak Ramzes II czy Arsinoe IV, siostra Kleopatry. Bazując na trójwymiarowym skanie czaszki, Wilkinson odwzorowała jego szczękę, nos i oczy – elementy, które można stosunkowo łatwo odtworzyć na podstawie budowy kości. Uszy i usta są znacznie trudniejsze do przewidzenia. Analiza genetyczna sugerowała, że mężczyzna prawdopodobnie miał brązowe oczy, brązowe włosy i ciemną do czarnej pigmentację skóry, według predykcji narzędzia HirisPlexS. Autorzy podkreślają jednak, że te prognozy obarczone są pewnym marginesem błędu, ze względu na ograniczoną ilość porównawczego materiału genetycznego z epoki. Aby uniknąć spekulacji co do wyglądu, Caroline Wilkinson i jej zespół zdecydowali się na render w odcieniach szarości, bez włosów i koloru skóry. Jak przyznaje, spodziewa się kontrowersji, podobnych do tych, które wywołały wcześniejsze rekonstrukcje starożytnych Egipcjan. Bywały one krytykowane za to, że wyglądały „zbyt europejsko” lub „zbyt afrykańsko”. – Ta twarz to po prostu wizerunek jednego człowieka z przeszłości – zaznacza Wilkinson. – Nie można jej traktować jako reprezentatywnej dla całej ludności Egiptu w tym okresie, tak samo jak ja nie reprezentuję całej populacji Europy dzisiaj. Życie zapisane w kościach Aby lepiej zrozumieć, kim był ten człowiek i jak wyglądało jego życie, naukowcy przyjrzeli się jego szczątkom. Stan uzębienia sugerował, że miał od 44 do 64 lat, najprawdopodobniej bliżej górnej granicy. Szkielet wykazywał objawy zapalenia stawów, zużycia stawów i kręgów, a także przeciążenia mięśni, spowodowanego częstym kucaniem i pochylaniem się. – Patrzył w dół przez większość życia – jak dzisiejsi nastolatkowie w telefony komórkowe – mówi z przymrużeniem oka Joel Irish, bioarcheolog z Liverpool John Moores University i współautor badania. Zespół badawczy doszedł na podstawie tych wskazówek oraz analizy hieroglifów przedstawiających warsztaty rzemieślnicze do wniosku, że mężczyzna był najprawdopodobniej garncarzem, a nie piekarzem, rolnikiem, kamieniarzem czy żołnierzem – choć nie wykluczono, że mógł być tkaczem. Naukowcy spekulują, że jeśli rzeczywiście był garncarzem, jego pochówek w ceramicznym naczyniu mógł mieć symboliczne znaczenie. Zastrzegają jednak, że taki sposób pochówku nie był zarezerwowany wyłącznie dla garncarzy, ani nie był charakterystyczny wyłącznie dla tego okresu czy dla Nuwayrat. Czy mógł być budowniczym piramid? Pozostaje pytanie: czy człowiek z Nuwayrat mógł należeć do grupy, która wznosiła piramidy w Gizie – oddalonej o ponad 160 kilometrów od miejsca jego pochówku? – To czysta spekulacja – odpowiada Linus Girdland-Flink. Dodaje również, że nie powinniśmy wyciągać wniosków na temat budowniczych piramid na podstawie jednego genomu. – Jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie, kto zbudował piramidy – mówi naukowiec – musimy pozyskać genomy samych robotników. Źródło: National Geographic Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jak starożytni Egipcjanie migali się od pracy? Odkryto tablicę z ich wymówkami
Odkrycie z egipskiej osady pokazuje, że 3200 lat temu pracownicy również znajdowali kreatywne sposoby na uniknięcie obowiązków. Od chorób i rodzinnych pogrzebów, po… warzenie piwa – ich usprawiedliwienia zaskakują współczesnych badaczy.
Spis treści: Egipska tabliczka dokumentująca nieobecności w pracy Jakie wymówki od pracy stosowano w starożytności? Współczesne badania pokazują, że ponad 1/3 pracowników przynajmniej raz w swojej karierze posłużyła się wymówką, by nie stawić się w pracy. Najczęściej są to symulowane choroby, fikcyjne powody wcześniejszego wyjścia z biura czy unikanie obowiązków pod pretekstem nagłych problemów rodzinnych lub wizyt lekarskich. Okazuje się jednak, że skłonność do takich praktyk wcale nie jest wynalazkiem naszych czasów. Jak radzono sobie z tym w starożytności? Egipska tabliczka dokumentująca nieobecności w pracy W 1823 roku na stanowisku archeologicznym Deir el-Medina w Luksorze w Egipcie odkryto niezwykły ostrakon, czyli wapienną tabliczkę, która – jak tłumaczyła egiptolog Jennifer Babcock – zazwyczaj „służyła jako notatnik do spisywania prywatnych listów, rejestrów zakupów czy kopii dzieł literackich”. Tym razem jednak fragment datowany na około 1250 r. p.n.e. ujawnił coś znacznie bardziej osobistego – codzienne życie i zwyczaje robotników pracujących przy monumentalnych projektach Ramzesa II. Na tej niepozornej skorupie zapisano świadectwo realiów sprzed 3200 lat, które rzuca światło na ludzi stojących za budową starożytnej cywilizacji. Ostrakon, zapisany nowoegipskim pismem hieratycznym w czerwieni i czerni, zawiera listę 40 pracowników. Przy każdym imieniu odnotowano dni nieobecności oznaczone porami roku i numerami (np. „4. miesiąc zimy, dzień 24”), a także różne przyczyny niepojawienia się w pracy – od chorób po obowiązki rodzinne. Jakie wymówki od pracy stosowano w starożytności? W ciągu 280 dni odnotowanych na 3200-letnim ostrakonie pracownik o imieniu Pennub wielokrotnie opuszczał pracę z powodu choroby matki. Inni mieli swoje własne kłopoty zdrowotne – Huynefer często „cierpiał na oko”, a Seba kurował się po ukąszeniu przez skorpiona. Kilku robotników wzięło natomiast wolne, by zabalsamować ciała zmarłych krewnych, co w tamtych czasach było postrzegane jako nieodzowny rodzinny obowiązek. Jedną z najciekawszych przyczyn absencji było jednak „warzenie piwa”. Choć współcześnie może to brzmieć zaskakująco, w starożytnym Egipcie piwo stanowiło podstawowy napój, uważany za wzmacniający i niemal rytualny. Było ono ściśle związane z kultem bogini Hathor, której święto Tekh – będące rodzajem zbiorowej libacji – miało przypominać mit. Według niego bogini powstrzymała swój gniew wobec ludzkości, upijając się specjalnie przygotowanym piwem. Nic więc dziwnego, że jego warzenie traktowano jako ważną czynność rodzinną i społeczną. Wśród powodów nieobecności pojawiały się również zapisy w rodzaju „krwawienie żony/córki”. Choć może brzmieć to niepokojąco, w rzeczywistości odnosi się do menstruacji. – Mężczyźni byli wtedy potrzebni w domu, by wspierać kobiety w tym okresie. Choć dziś takie usprawiedliwienie nie funkcjonuje w miejscu pracy, pokazuje ono, że już w starożytności ludzie zmagali się z podobnym dylematem: jak pogodzić życie prywatne z obowiązkami zawodowymi – wyjaśniają badacze. Źródła: British Museum, Open Culture, Softworks, My Modern Art Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nowe badania wskazują, że koty udomowili starożytni Egipcjanie. Powód był makabryczny
Badania genetyczne wskazują, że koty domowe pochodzą od dzikich starożytnych kotów północnoafrykańskich. Były specjalnie hodowane w Egipcie, ale nie do łapania myszy. Koty zabijano, mumifikowano i składano w ofierze bogom.
Spis treści Po co Egipcjanie masowo hodowali koty? Inne teorie o pochodzeniu kota Mumifikacja w starożytnym Egipcie powszechnie kojarzona jest z ludźmi. Konserwacja doczesnych szczątków miała umożliwić zmarłym życie pozagrobowe. Jednak liczne wykopaliska dowodzą, że mumifikowano także zwierzęta. Uwagę badaczy zwracają szczególnie tysiące mumii kotów. Nowe badania dowodzą, że hodowla kotów w starożytnym Egipcie była masowa. Po co Egipcjanom było tyle kotów? Przyczyny okazują się makabryczne. Po co Egipcjanie masowo hodowali koty? Dwa nowe artykuły opublikowane w serwisie preprintów bioRxiv rzucają nowe światło na pochodzenie i rozprzestrzenianie się kota domowego (Felis catus). Analizy morfologiczne i genetyczne wskazują na afrykańskie pochodzenie kotów domowych od dzikich kotów nubijskich (Felis lybica). Analiza genetyczna 70 starożytnych szczątków kotów z Europy, Anatolii, Afryki Północnej, Bułgarii i Włoch sugeruje, że obecne koty domowe pochodzą z Afryki Północnej. Ich rozprzestrzenienie po Europie nastąpiło w dwóch falach: pierwsza w I tysiącleciu p.n.e. zaowocowała populacją kotów na Sardynii. A druga, rozleglejsza, dała początek współczesnym europejskim kotom domowym i nastąpiła około 2 tysięcy lat temu. Dużo później koty trafiły do Chin. Co jednak było przyczyną tej populacyjnej eksplozji? Najstarszym genetycznie potwierdzonym kotem domowym jest zmumifikowany osobnik z Egiptu z około 500 roku p.n.e. Naukowcy sugerują, że współczesne koty domowe mogą wywodzić się z praktyk rytualnych starożytnych Egipcjan, którzy masowo mumifikowali koty jako ofiary dla bogów. Szacuje się, że Egipcjanie zmumifikowali nawet 70 milionów zwierząt, z czego znaczna część to koty. „Zapotrzebowanie” na koty do mumifikacji było ogromne, co doprowadziło do ich celowej hodowli na potrzeby religijne. Preferowano oczywiście osobniki łagodniejsze i towarzyskie, co mogło sprzyjać ich udomowieniu i dalszemu rozpowszechnieniu poza Egiptem. Na ofiarę mumifikowano też m.in. ibisy, krokodyle, małpy, lwy, psy, szakale, a nawet ryby. Wiele zwierząt reprezentowało egipskie bóstwa. W przypadku kotów była to ważna bogini Bastet. Przedstawiana była z głową kota i uważana za patronkę nie tylko tych zwierząt, ale i miłości, radości, płodności i muzyki. Bastet początkowo przedstawiano jako lwicę. Z czasem jej wizerunek uległ ewolucji i przybrała postać bliższą kotu domowemu. Inne teorie o pochodzeniu kota Dotychczas udomowienie kota wiązano przede wszystkim z upowszechnieniem rolnictwa i osiadłego trybu życia w epoce neolitu (10 tys. lat temu). Koty miały zbliżyć się do ludzkich siedzib częściowo z własnej woli, częściowo z woli człowieka, który zauważył ich zdolności do polowania na gryzonie i wykorzystał je. Dowodem miały być znaleziska, takie jak pochówek na Cyprze sprzed 9500 lat, zawierający szczątki człowieka i kota. Jednak DNA współczesnych kotów oraz wspomniane dwa nowe badania dowodzą, że koty rozprzestrzeniły się w Europie później, a ich kod genetyczny różni się od neolitycznych znalezisk. Zatem choć relacje między ludźmi a kotami istniały wcześniej, to właśnie praktyki religijne starożytnych Egipcjan miały odegrać kluczową rolę w procesie ich udomowienia. Źródła: bioRxiv (1), bioRxiv (2) Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pierwszy kompletny genom ze starożytnego Egiptu właśnie został odczytany
Naukowcy po raz pierwszy w historii odczytali pełny genom człowieka żyjącego w epoce budowniczych piramid. Jeden ząb, który przetrwał tysiące lat, wystarczył, by na nowo napisać historię Egiptu.
Spis treści: Historia Egiptu zapisana w zębie Kim był pochowany Egipcjanin? Naukowcy osiągnęli kolejny kamień milowy w badaniach nad starożytnym Egiptem. To efekt pierwszego w historii sekwencjonowania kompletnego genomu człowieka żyjącego w epoce budowniczych pierwszych piramid. Badane szczątki pierwotnie odkryto w 1902 roku w miejscowości Nuwayrat położonej na południe od Kairu. Nieboszczyk „czekał” ponad 100 lat na moment, w którym nauka dogoni technologiczne ambicje archeologów. Wreszcie, dzięki postępowi, poznaliśmy genetyczne dziedzictwo człowieka, który żył w okresie przejściowym między Wczesnym Państwem a Starym Państwem Egiptu, a więc około 4500–4800 lat temu. Historia Egiptu zapisana w zębie Z badań opisanych na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” dowiadujemy się, że około 80% materiału genetycznego tego człowieka pochodziło od starożytnych mieszkańców Afryki Północnej. Pozostałe 20% genów miało swoje korzenie wśród ludów Bliskiego Wschodu. W większości byli to mieszkańcy terenów dawnej Mezopotamii i dzisiejszego Iraku, Iranu oraz Jordanii. To pierwsze tak jednoznaczne dowody genetyczne na kontakt i mieszanie się populacji między Egiptem a obszarem Żyznego Półksiężyca. Do tej pory takie teorie potwierdzały jedynie znaleziska archeologiczne, w tym ceramika czy narzędzia. Sekwencjonowanie DNA było możliwe dzięki dobrze zachowanemu zębowi, a to jedno z najcenniejszych źródeł materiału genetycznego w ludzkim ciele. Mężczyzna został pochowany w glinianym naczyniu, które znajdowało się wewnątrz grobowca wykutego w skale. Taka nietypowa forma pochówku stworzyła niemal idealne warunki do przetrwania DNA przez tysiące lat, chroniąc je przed upałem i wilgocią. Kim był pochowany Egipcjanin? Dzięki analizie szczątków wiadomo też, że nieboszczyk miał około 160 cm wzrostu i dożył około 60 lat. Jak na ówczesne standardy, taki wiek był rzadkością. Jego kości nosiły ślady intensywnej pracy fizycznej. Prawdopodobnie dużo czasu spędzał w pozycji siedzącej z rękami wysuniętymi do przodu. To sugeruje, że mógł zajmować się garncarstwem. Za jego życia rzemiosło to zyskiwało na znaczeniu dzięki wprowadzeniu koła garncarskiego. Niezwykle uroczysty charakter pochówku wskazuje jednak, że mógł być kimś więcej niż tylko rzemieślnikiem. Być może pochowany to mistrz w swoim fachu. Odkrycie to może stanowić punkt zwrotny w badaniach nad pochodzeniem starożytnych Egipcjan. Przez dekady toczono spór o to, czy początki cywilizacji egipskiej należy przypisywać wyłącznie rdzennej ludności północnoafrykańskiej, czy też była ona wynikiem migracji z Lewantu i Mezopotamii. Dzięki temu pojedynczemu genomowi wiemy dziś, że mieszkańcy starożytnego Egiptu już w III tysiącleciu p.n.e. stanowili złożoną mieszankę genetyczną, co świadczy o intensywnych kontaktach między cywilizacjami. Źródło: Nature Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Grobowce okazały się mieszkaniami mnichów. Nowe odkrycia w mieście faraona heretyka
Achetaton – miasto założone przez faraona heretyka Echnatona – miało zniknąć z mapy na zawsze. Tymczasem nowe odkrycia pokazują, że jego historia trwała znacznie dłużej, niż sądzono.
Spis treści: Co naprawdę wydarzyło się w Achetaton? Faraon, Nefertiti i zapomniane odkrycie Czy koptyjscy mnisi zamieszkali w nekropolii faraona heretyka? Chrześcijański kościół w grobowcu kapłana Atona? Nowe odkrycia z Achetaton Faraon egipski Echnaton, który żył 3300 lat temu, postanowił zerwać z dawnymi tradycjami. Uczynił słońce, pod postacią tarczy słonecznej, jedynym obiektem kultu. Nazywano je Atonem. Innych bogów – obalił. Rewolucja dotyczyła też stolicy. Echnaton przeniósł ją do zbudowanego od podstaw miasta Achetaton (po egipsku „Horyzont Atona”). To było jedno z najbardziej niezwykłych miast starożytnego świata. Teraz grupa egipskich archeologów dokonała ciekawego ustalenia dotyczącego dziejów tej osady. Wnioski opublikowano na łamach „Minia Journal of Tourism and Hospitality Research”. Co naprawdę wydarzyło się w Achetaton? Faraon, Nefertiti i zapomniane odkrycie W Achetaton faraon rewolucjonista mieszkał wspólnie ze swoją małżonką, Nefertiti. To tutaj odkryto słynne popiersie tej królowej, które dzisiaj znajduje się w Neues Museum w Berlinie. Królewskie małżeństwo stało się przedmiotem kultu poddanych. To oni byli pośrednikami między zwykłymi ludźmi a Atonem. Po śmierci Echnatona miasto opuszczono. Władza powróciła do Teb w Górnym Egipcie. Przywrócono też kult dawnych bogów i na powrót otwarto zamknięte świątynie. Archeolodzy długo uważali, że później prawie nikt w tym miejscu nie mieszkał. Tymczasem zdaniem badaczy z Uniwersytetu w Minii w Egipcie, nie jest to prawdą. Czy koptyjscy mnisi zamieszkali w nekropolii faraona heretyka? W pierwszych wiekach naszej ery w Egipcie zaczęło rozprzestrzeniać się chrześcijaństwo. Szczególnie aktywny był ruch pustelniczy. W wielu miejscach mnisi adaptowali dawne skalne grobowce do swoich potrzeb. Egipskich chrześcijan określa się mianem Koptów. Okazuje się, że podobnie mogło być w przypadku miasta Echnatona. Tutaj też znajdowała się nekropola. Naukowcy mają dowody na jej wykorzystanie od V do IX wieku naszej ery, a więc ponad 2100 lat pod czasach faraona heretyka. Był późny okres rzymski i bizantyjski. Mnisi najchętniej korzystali ze skalnych grobowców znajdujących się na wzniesieniach na obrzeżach miasta Achetaton. Przekształcali je w mieszkania, kościoły i klasztory. Starożytne świątynie i domostwa nie spotkały się z ich zainteresowaniem. Jednak nie wszyscy wiedli pustelnicze i odizolowane od reszty świata życie. Archeolodzy namierzyli fragmenty naczyń ceramicznych, pochodzących z miejsc tak odległych jak Tunezja i Syria. Ta pustynna lokalizacja była odosobniona od współczesnych osad, więc jak najbardziej predestynowana dla ruchu monastycznego. Chrześcijański kościół w grobowcu kapłana Atona? Nowe odkrycia z Achetaton Przykładem adaptacji przez chrześcijan jest grobowiec Panahesiego w Achetaton, który pełnił ważną rolę w świątyni Atona. W pierwszych wiekach naszej ery zaadoptowano go na kościół. Ślepe wrota przez które zmarły w symboliczny sposób spozierał z zaświatów, stały się apsydą świątyni. Aby było więcej przestrzeni, zniszczono jedną z wewnętrznych ścian. Pojawiły się też malowidła, w tym takie z krzyżami i innymi chrześcijańskimi motywami. Co prawda niektóre ślady po Koptach w stolicy Echnatona znane były badaczom wcześniej, to w wyniku najnowszych analiz okazało się, że ich obecność była znacznie bardziej rozległa i trwała, niż tradycyjnie zakładano. Źródło: Minia Journal of Tourism and Hospitality Research Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kanał Sueski z polskimi akcentami. Ma 193 km i zmienił bieg historii
Kanał Sueski to nie tylko historia Ever Given. To także polski epizod w budowie jednego z najważniejszych szlaków żeglugowych świata.
Spis treści: Budowa Kanału Sueskiego Jakie znaczenie gospodarcze ma Kanał Sueski? Kanał Sueski – turystyka i atrakcje Ciekawostki o Kanale Sueskim Już w starożytności podejmowano próby stworzenia połączenia między Morzem Śródziemnym a Morzem Czerwonym. Faraon Necho II w VI wieku p.n.e. rozpoczął budowę kanału łączącego Nil z Morzem Czerwonym, jednak projekt ten nie został ukończony. Podobne inicjatywy podejmowali również Persowie i Rzymianie. Z różnych przyczyn nie przetrwały one próby czasu. Budowa Kanału Sueskiego Współczesny Kanał Sueski został zbudowany w latach 1859–1869 pod kierownictwem francuskiego inżyniera Ferdinanda de Lessepsa. Budowa była ogromnym przedsięwzięciem inżynieryjnym, angażującym tysiące robotników, w tym wielu Egipcjan pracujących w trudnych warunkach. Polacy także odegrali istotną rolę w historii Kanału Sueskiego. Józef Łazowski, generał brygady, uczestniczył w kampanii egipskiej Napoleona i zaproponował przebicie kanału przez Przesmyk Sueski. W XIX wieku inżynierowie tacy jak Stanisław Janicki, Mieczysław Geniusz i Cyprian Kuczewski brali udział w budowie kanału, wnosząc swój wkład w to monumentalne przedsięwzięcie. Kanał został uroczyście otwarty 17 listopada 1869 roku, skracając drogę morską między Europą a Azją o około 7 tysięcy kilometrów. W 1956 roku prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser znacjonalizował Kanał Sueski, co wywołało konflikt znany jako kryzys sueski. W odpowiedzi Wielka Brytania, Francja i Izrael przeprowadziły interwencję militarną. Pod presją międzynarodową musiały się jednak wycofać. Kanał został ponownie otwarty w 1957 roku. Blokada kanału w latach 1967–1975 Podczas wojny sześciodniowej w 1967 roku Kanał Sueski został zablokowany i pozostał zamknięty na osiem lat. Wówczas 14 statków, w tym dwa polskie drobnicowce – „Bolesław Bierut” i „Djakarta” – utknęły na Wielkim Jeziorze Gorzkim, tworząc tzw. Żółtą Flotę. Załogi statków zorganizowały własne społeczności, a nawet igrzyska sportowe, aby przetrwać długą izolację. Wydarzenia z 2021 roku – kontenerowiec Ever Given W marcu 2021 roku kontenerowiec Ever Given utknął w Kanale Sueskim, blokując ruch morski przez sześć dni. Incydent ten uwidocznił globalne znaczenie kanału dla handlu międzynarodowego oraz konieczność dalszych inwestycji w jego modernizację. Jakie znaczenie gospodarcze ma Kanał Sueski? Kanał Sueski jest kluczowym szlakiem żeglugowym. Przepływa przez niego około 12–15% światowego handlu. Skraca on trasę między Europą a Azją, eliminując konieczność opływania Afryki. To znacząco obniża koszty i czas transportu towarów. Kanał sam w sobie jest ważnym źródłem dochodów dla Egiptu. W 2021 roku przychody z opłat tranzytowych wyniosły około 6,3 miliarda dolarów. Środki te są wykorzystywane na rozwój infrastruktury oraz modernizację kanału. W 2015 roku Egipt otworzył nową, równoległą nitkę Kanału Sueskiego. To zwiększyło jego przepustowość i skróciło czas tranzytu. Planowane są kolejne inwestycje mające na celu dalsze pogłębienie i poszerzenie kanału. Polska współpracuje z Egiptem w dziedzinie żeglugi i transportu morskiego. Polskie statki regularnie korzystają z Kanału Sueskiego, a polscy marynarze są obecni na międzynarodowych szlakach żeglugowych. Kanał Sueski – turystyka i atrakcje W miastach położonych wzdłuż Kanału Sueskiego, takich jak Port Said, Ismailia i Suez, znajdują się liczne muzea i zabytki związane z historią kanału. Warto odwiedzić Muzeum Narodowe w Port Saidzie oraz Muzeum Ismailii, które prezentują bogatą historię regionu. Turyści mają możliwość odbycia rejsów wzdłuż Kanału Sueskiego, podziwiając imponujące statki przepływające przez ten strategiczny szlak. Rejsy pozwalają lepiej zrozumieć znaczenie kanału dla światowego handlu. Przyroda i ekoturystyka Rejon Kanału Sueskiego oferuje również atrakcje przyrodnicze, takie jak rafy koralowe w Zatoce Sueskiej, które przyciągają miłośników nurkowania i snorkelingu. Obszar ten jest również siedliskiem wielu gatunków ptaków, co czyni go atrakcyjnym miejscem dla obserwatorów przyrody. Kanał Sueski umożliwił migrację gatunków morskich między Morzem Czerwonym a Morzem Śródziemnym, co miało wpływ na ekosystemy obu mórz. Niektóre gatunki inwazyjne, takie jak ryba Fistularia commersonii, przedostały się do Morza Śródziemnego. Intensywny ruch statków przez Kanał Sueski niesie ze sobą ryzyko zanieczyszczeń, takich jak wycieki ropy naftowej czy zrzuty ścieków. Egipt podejmuje działania mające na celu minimalizację negatywnego wpływu żeglugi na środowisko, w tym monitorowanie jakości wód i wprowadzanie regulacji dotyczących ochrony środowiska morskiego. Kanał Sueski stoi przed wieloma wyzwaniami. Od potencjalnych blokad spowodowanych awariami statków, przez zagrożenia terrorystyczne, aż po zmiany klimatu wpływające na poziom wód. Ryzyko zakłócenia globalnych łańcuchów dostaw sprawia, że Egipt oraz społeczność międzynarodowa muszą inwestować w zabezpieczenia, monitoring i alternatywne rozwiązania logistyczne. Ciekawostki o Kanale Sueskim Kanał Sueski ma długość około 193 kilometrów i nie posiada śluz, co czyni go jednym z najdłuższych kanałów żeglugowych bez sztucznych progów wodnych. Obecnie Kanał Sueski może obsługiwać jednostki o zanurzeniu do 20 metrów. W 2023 roku przez kanał przepłynęło ponad 25 tysięcy statków. W czasie wojen arabsko-izraelskich Kanał Sueski był wielokrotnie polem konfliktów zbrojnych, a jego kontrola miała strategiczne znaczenie dla stron. Nadal jest to miejsce rywalizacji mocarstw i przedmiot międzynarodowego zainteresowania. Źródła: SCA Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Nie tylko Tutanchamon. Te skarby z egipskich grobowców niesłusznie pozostają w cieniu
Psusennes I mógłby być dzisiaj tak sławny jak Tutanchamon. Jednak jego grobowiec odkryto w niewłaściwym czasie. Inni pechowcy – Yuya i Tuya – byli z kolei „tylko” teściami faraona.
Spis treści: Para z rydwanem Faraon w srebrnej trumnie Kwestia szczęścia Z egipskimi grobowcami, skarbami i mumiami faraonów od razu kojarzy się imię Tutanchamona. Jego grobowiec odkryto w 1922 roku w Dolinie Królów i uznano za archeologiczne znalezisko wszech czasów. Dziś związane z Tutanchamonem zabytki i wystawy przyciągają miliony turystów. Dzieje się tak nie tylko za sprawą artystycznego kunsztu grobowej maski władcy, jego sarkofagu i trumien, w które zmumifikowane ciało złożone zostało jak w matrioszce. Nie tylko za sprawą wartości odnalezionych w grobowcu Tutanchamona przedmiotów. Swoje dołożyła też legenda, jakoby nad odkrywcami pod wodzą brytyjskiego archeologa i egiptologa Howarda Cartera ciążyła klątwa – w efekcie umierali jak muchy, jeden po drugim. Nie jest to prawda: jeden z badaczy wyliczył, że z 26-osobowej ekipy biorącej udział w otwarciu grobowca przez 11 lat zmarło sześć osób, co trudno uznać za porażająca statystykę. Dziś legendę Tutanchamona podgrzewa jeszcze osoba jego ojca – faraona Echnatona, reformatora i heretyka, usiłującego wprowadzić w Egipcie religię monoteistyczną. Żoną Echnatona była zaś przepiękna Nefretete (Nefertiti), której olśniewające starożytne popiersie znajduje się w berlińskim Neues Museum-Muzeum Egipskim. Nefertiti nie była wprawdzie matką Tutanchamona, jednak dziesięć lat temu pojawiły się podejrzenia, że do jej nieodkrytego jeszcze miejsca pochówku prowadzi tajne przejście właśnie z komory grobowej Tutanchamona. Sensacja nie została potwierdzona, pochówku szuka się jeszcze gdzie indziej. Jednak wokół Tutanchamona i jego krewnych wciąż panuje szum. A co by było, gdyby jego grobowca do dziś nie odnaleziono? Jakim innym egipskim znaleziskiem byśmy się tak zachwycali? Para z rydwanem Niemal równie niesamowitego odkrycia dokonał w roku 1905 w Dolinie Królów brytyjski egiptolog James E. Quibell. Pracował pod patronatem amerykańskiego milionera Theodore’a M. Davisa (notabene znajomego Howarda Cartera i innych badaczy zaangażowanych później w poszukiwania grobowca Tutanchamona). W grobowcu znanym jako KV46 Quibell znalazł miejsce spoczynku egipskiego arystokraty imieniem Yuya i jego żony Tuyi. Pochówek nie był nienaruszony: brakowało w nim klejnotów, perfum i ozdób z cennych kruszców, skradzionych przez złodziei w starożytności. Lecz i bez tego grobowiec zawierał nieotwarte monumentalne sarkofagi z mumiami, ozdobne krzesła, pięknie wykonane łóżka, lustro, urny, skrzynki, sandały, perukę, a nawet rydwan. Yuya i Tuya żyli w XIV wieku p.n.e. Yuya nie był faraonem, lecz dworzaninem i urzędnikiem wysokiej rangi. Mieli córkę Tiye, która została żoną faraona Amenhotepa III oraz matką Echnatona. A zatem Yuya i Tuya to pradziadkowie Tutanchamona. Część egiptologów uważa, że Yuya nie był rodowitym Egipcjaninem, lecz pochodził z terenów Syrii. Ba, niektórzy marzyli nawet, że to biblijny Józef, żydowski doradca faraona! W rzeczywistości Yuya był królewskim teściem i dowódcą jego rydwanów, czołgów tamtej epoki. Z tego powodu w grobowcu znalazł się wóz bojowy. Dziś mumie obojga, jak też eksponaty z ich grobowca znajdują się w kairskim Muzeum Egipskim. Pozostają jednak w cieniu wspaniałości Tutanchamona, choć wcześniej uważano je za jedne z najdonioślejszych znalezisk w dziejach egiptologii. Faraon w srebrnej trumnie Podobnie jest ze znaleziskami z Tanis. To miejsce dobrze znają fani Indiany Jonesa z filmu „Poszukiwacze zaginionej arki”. Spektakularnych odkryć dokonał tam francuski egiptolog Pierre Montet. Sęk w tym, że do najważniejszych doszło w roku 1939 – a więc 17 lat po odkryciu grobowca Tutanchamona i u zarzewia II wojny światowej. Świat miał wtedy już swój ikoniczny egipski skarb, a w obliczu międzynarodowego konfliktu zbrojnego wszystko schodziło na dalszy plan. Tymczasem Montet znalazł trzy nietknięte grobowce faraonów z XI–IX wieku p.n.e. – Psusennesa I, Amenemope i Szeszonka II – oraz kilka wcześniej naruszonych przez złodziei. Największe wrażenie robił ten pierwszy. „Wejście do komnaty zagradzały drzwi z granitowego bloku, które przesuwały się na rolkach wykonanych z brązu. Po ich otwarciu oczom badaczy ukazało się długie, wąskie pomieszczenie, wystarczająco duże, aby zmieścić trumnę z różowego granitu z wyrzeźbioną na wieku figurą Psusennesa jako boga Ozyrysa. U stóp sarkofagu znajdowały się naczynia wypełnione złotem i srebrem oraz urny kanopskie zawierające wewnętrzne organy króla. W zewnętrznym sarkofagu znajdował się sarkofag antropoidalny z czarnego granitu, a w nim srebrna trumna i – jak w przypadku Tutanchamona – złota maska. Ciało króla było chronione ozdobnymi amuletami z cennych metali i kamieni półszlachetnych” – opisywał brytyjski egiptolog dr Steven Snape w „Dziejach archeologii”. Także te skarby można obecnie podziwiać w Muzeum Egipskim w Kairze. I zastanawiać się, czy słusznie znajdują się w cieniu Tutanchamona i jego grobowca… Kwestia szczęścia Rzuca się w oczy, że ani Psusennes I, ani Yuya i Tuya nie byli pierwszoplanowymi postaciami z historii starożytnego Egiptu. Lecz nie był nią także Tutanchamon, a nie przeszkodziło mu to stać się bohaterem w zbiorowej wyobraźni miłośników historii i turystów. Tak się składa, że mumie, skarby, grobowce i skrytki najważniejszych dla historii Egiptu faraonów – jak choćby Ramzesa II, Totmesa III czy Amenhotepa III – znajdowano najczęściej w różnych miejscach, częściowo złupione, uszkodzone. Także prezentowane są w różnych instytucjach, np. mumie ponad dwudziestu starożytnych faraonów znajdują się na specjalnej ekspozycji w otwartym w 2021 roku Narodowym Muzeum Cywilizacji Egipskiej w Kairze. Nie ma jednak wraz z nimi ich grobowych skarbów, nie ma opowieści i legend o odkryciach. Archeolodzy jednak wciąż pracują i sporo pozostało w Egipcie do odkrycia. Są nawet tacy, którzy wierzą, że mumie Cheopsa czy Chefrena – twórców gigantycznych piramid na płaskowyżu w Gizie – wcale nie przepadły, lecz wciąż można je odnaleźć. Nawet bez złotych skarbów, byłaby to historia przebijająca opowieści z Tutanchamonem. Źródła: Paul G. Bahn (red.), „Dzieje archeologii. 100 wielkich odkryć”, Videograf, Katowice 1996 Maria Sole Croce, Alessandro Bongioanni (red.), „The illustrated guide to the Egyptian Museum in Cairo”, The American University in Cairo Press, 2001 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
W Anglii znaleziono walizkę Howarda Cartera, odkrywcy grobowca Tutanchamona. Leżała pod łóżkiem
Świetnie zachowana walizka należąca do Howarda Cartera – odkrywcy grobowca Tutanchamona – przeleżała wiele lat pod łóżkiem w Anglii. Archeolog używał jej w czasie prac przy swoim słynnym znalezisku.
Spis treści: Walizka Cartera pod łóżkiem Podróż w czasie z walizką archeologa Kim był Howard Carter? Odkrycie grobowca faraona Tutanchamona w Egipcie w 1922 roku jest uznawane za jedno z najważniejszych znalezisk archeologicznych wszech czasów. To wówczas Howard Carter natknął się w Dolinie Królów na niemal nietknięty przez rabusiów skalny grobowiec egipskiego władcy. Walizka Cartera pod łóżkiem Wbrew pogłoskom o klątwie Tutanchamona, Howard Carter żył jeszcze wiele lat po odkryciu miejsca spoczynku faraona. Zmarł w 1939 roku. Kilka lat przed śmiercią jedną ze swoich walizek przekazał mechanikowi Johnowi Healeyowi, z którym współpracował w Egipcie. John Healey pracował dla archeologów w Egipcie aż do 1970 roku, kiedy to przeszedł na emeryturę. Aż do tego momentu korzystał z walizki otrzymanej od Cartera. Później trafiła w ręce jego syna Derka Healeya. To u niego przeleżała kilka dekad pod łóżkiem w Bishop Auckland w hrabstwie Durham. Teraz Derek postanowił sprzedać ją na aukcji. Obiektem zainteresował się pisarz, artysta i pośrednik w obrocie antykami David Harper. Walizka zachowała się do naszych czasów w świetnym stanie, chociaż widać ślady jej późniejszego użycia, w postaci naklejek. Z zewnątrz pokryta jest skórą. Widoczne na niej inicjały H. C. dodatkowo potwierdzają, że należała do Cartera. Podróż w czasie z walizką archeologa – Moje zasięgi na YouTubie są takie, że ludzie z całego świata kontaktują się ze mną w sprawie przedmiotów, o których wiedzą, że byłbym zainteresowany nakręceniem o nich filmów, a w wielu przypadkach – ich sprzedażą. Walizka Howarda Cartera jest tego doskonałym przykładem – powiedział National Geographic Polska David Harper. Ostatnio pośredniczył na przykład w sprzedaży etui na cygara należącego jednego z królów Syjamu. – Przedmiot będący własnością Howarda Cartera jest jednak dla mnie szczególnie fascynujący. Uważam, że ten okres w historii, odkrycie Tutanchamona, romans i intrygi tego okresu są nadzwyczaj interesujące. Ta walizka była tam podczas tego wszystkiego, a jej posiadanie jest najbliższe podróży w czasie, aby spotkać Howarda Cartera – dodał Harper. Howard Carter używał tej walizki w czasie podróży do i z Egiptu. Przewoził w niej do Anglii nie tylko dokumentację związaną z badaniem grobowca Tutanchamona, ale również zabytki. Walizka trafi na aukcję 27 lutego. Wstępnie wyceniana jest na 1000-1500 funtów, ale, jak przyznał Harper, to rynek zadecyduje, ile jest naprawdę warta. Kim był Howard Carter? Howard Carter (1874-1939) pochodził z Kensington w Anglii. Jego ojciec był malarzem. Ta pasja udzieliła się także Howardowi. Już w wieku 17 lat jako rysownik udał się do Egiptu, gdzie pracował przy dokumentowaniu odkryć archeologicznych. Działał na przykład w obrębie świątyni Hatszepsut w Deir el-Bahari. Szybko awansował. W 1899 roku został generalnym inspektorem zabytków w Górnym Egipcie. To wówczas dzięki jego działaniom zamontowano w Dolinie Królów i w Abu Simbel elektryczne oświetlenie. W 1907 roku zaczął współpracować z brytyjskim arystokratą, Lordem Carnarvonem, który finansował nowe wykopaliska. Carter jako jeden z niewielu archeologów wierzył, że w Dolinie Królów jest jeszcze jeden nieodkryty grobowiec królewski. Szczęście uśmiechnęło się do niego w 1922 roku, po latach poszukiwań. Odkryto tam setki przepięknych zabytków, które obecnie znajdują się w Wielkim Muzeum Egipskim w Kairze. Ostatnie 17 lat życia Carter spędził na badaniu i opracowywaniu swojego znaleziska, chociaż nigdy nie udało mu się opublikować poświęconej mu monografii. Rejon Egiptu, w którym odkryto grobowiec Tutanchamona, nadal skrywa wiele niespodzianek. Niedawno władze egipskie ogłosiły odkrycie grobowca Thotmesa II niedaleko Doliny Królów. Zapewne nie jest to ostatnie takie znalezisko, chociaż lista nieznanych królewskich grobowców konsekwentnie się zmniejsza. Źródło: National Geographic Polska, David Harper Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polacy zrekonstruowali egipski grobowiec. Jego lokalizacja przepadła bez wieści
Spektakularną rekonstrukcję grobowca dostojnika egipskiego wykonali polscy naukowcy. Na ostatnią drogę zmarły otrzymał nie tylko sporo pożywienia, ale też dwa statki i zagadkowy posąg.
Spis treści: Zaginiony grobowiec pojawił się w… internecie Co świadczy o wyjątkowości grobowca Iniego Wirtualna rzeczywistość w służbie archeologii Archeolodzy są zgodni – wiele kolejnych pokoleń naukowców będzie mogło jeszcze prowadzić owocne wykopaliska w Egipcie. Zabytków pod piaskami pustyni są tam jeszcze tysiące. Fakt, że jakiś grobowiec został już odkryty i przebadany nie oznacza, że przestał interesować naukowców. Przeciwnie, w miarę rozwoju archeologii zmieniają się zainteresowania i pytania, które badacze stawiają. Dlatego archeolodzy do nich powracają. Niektóre z nich jednak zaginęły. Taki właśnie los spotkał grobowiec Iniego z Gebelein. Gebelein to zespół stanowisk archeologicznych położonych ok. 30 km na południowy-zachód od Luksoru. Polscy naukowcy badają ten obszar od 2013 roku. Celem jest między innymi próba rekonstrukcji wyglądu i historię znajdującej się tam nekropolii lokalnej elity. Dotychczasowe badania rzucają nowe światło na zwyczaje pogrzebowe na staroegipskiej prowincji. – Miejsce to było już badane przez wielu archeologów, ale na ogół nie publikowali wyników swojej pracy. Polska misja prowadzi więc „wykopaliska” w archiwach, jak i prace terenowe na samym stanowisku – wyjaśnia National Geographic Polska kierownik ekspedycji, dr Wojciech Ejsmond z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN. Zaginiony grobowiec pojawił się w… internecie Zespołowi dr. Ejsmonda udało się namierzyć kilka zaginionych grobowców wykutych w skałach w III tysiącleciu p.n.e. – Mimo lat poszukiwań lokalizacja jednego z nich pozostaje jednak nadal nieznana. Mowa o miejscu spoczynku Iniego – nadzorcy kapłanów w lokalnej świątyni boga Sobka, który nosił również tytuł nomarchy, czyli gubernatora prowincji – opowiada archeolog National Geographic Polska. Nie mogąc odnaleźć tego grobowca w terenie, ale chcąc podjąć analizy tam gdzie zakończyli je poprzedni egiptolodzy, polscy naukowcy postanowili podejść do problemu od zupełnie nowej strony – cyfrowo zrekonstruować monument. View oEmbed on the source website Dysponując jego opisami i znając zabytki z niego pochodzące, archeolodzy wykonali trójwymiarową wirtualną rekonstrukcję. Zaprezentowali ją właśnie na łamach czasopisma „Polish Archaeology in the Mediterranean”. Według dr. Ejsmonda taka rekonstrukcja z jednej strony pozwala lepiej zrozumieć wygląd grobowca, co może pomóc w jego odnalezieniu. A z drugiej strony – umożliwia wgląd w życie Iniego i jego czasy. Co świadczy o wyjątkowości grobowca Iniego Zrekonstruowany cyfrowo grobowiec jest wyjątkowy z kilku powodów. – Jest to chyba jedyny odkryty nieobrabowany grób tak wysokiego dostojnika z Pierwszego Okresu Przejściowego, czyli z końca III tysiąclecia p.n.e. – zauważa dr Ejsmond. Uwagę zwraca nietypowe wyposażenie grobowca. W ocenie badacza może to sugerować, że Ini nie był typowym Egipcjaninem. Gebelein było zamieszkałe przez Egipcjan i Nubijczyków, czyli mieszkańców obecnego Sudanu, którzy żyli również na południu Egiptu. Jak dotąd postrzegano Nubijczyków jako napływową ludność, która chciała integrować się z egipskim społeczeństwem. Obecne badania pokazują jednak, że było to bardziej skomplikowane zjawisko. Nubijczycy nie rezygnowali ze swojej kultury po osiedleniu się w Egipcie. Dr Ejsmond uważa, że Ini mógł być mieszanego pochodzenia. Pochowano go według egipskiego obrządku. Jego zabalsamowane ciało złożono do drewnianej trumny. Ale figurkę przedstawiającą zmarłego umieszczono na skórze byka albo krowy. Skórę na posążku Iniego pomalowano na czerwono, jak było w zwyczaju w przedstawieniach egipskich mężczyzn, ale od pasa w górę położono dodatkową warstwę czarnej farby, tak, że Ini ma dwa współistniejące kolory skóry. – Co to może oznaczać? Nubijczyków przedstawiano z czarną skórą. Byli oni także chowani spowici skórą krów i byków. Możliwie więc, że poprzez wyposażenie grobu i współistnienie dwóch kolorów karnacji próbowano pokazać podwójną etniczność zmarłego – rozważa archeolog. Tematyka przeplatania się wątków nubijskich i egipskich w Gebelein była przedmiotem projektu badawczego na stażu podoktorskim naukowca realizowanego w ramach programu Bekkera ufundowanego przez NAWA na Uniwersytecie w Bonn. Wśród darów grobowych były też modele statków, miniaturowe worki ze zbożem, a nawet przedstawienie produkcji chleba. Wszystko po to, aby zmarły w zaświatach nigdy nie było głodny. Wirtualna rzeczywistość w służbie archeologii Rekonstrukcję grobowca przygotował Jakub Stępnik – doktorant na Wydziale Archeologii Uniwersytet Warszawskiego. Oparł ją o opis odkrywcy – włoskiego egiptologa Virginio Rosy, który odnalazł grobowiec w 1911 roku. – Rekonstrukcja pozwoli lepiej zrozumieć i przedstawić szerszemu gronu odbiorców, w tym egiptologów, ten wyjątkowy obiekt. Mimo że jego opis był znany, to prawie nigdy nie wszedł do dyskursu naukowego i nie był przytaczany przez badaczy mimo unikatowego charakteru pochówku – uważa dr Ejsmond. Również dla niego było to praktycznie narzędzie służące do analizy grobowca. Według niego trójwymiarowe rekonstrukcje są znakomitą pomocą nie tylko w popularyzacji. – Podczas procesu ich przygotowania zwraca się uwagę na szczegóły, które mogą umknąć w czasie zwykłej lektury raportów wykopaliskowych – zauważa naukowiec. Według niego samo przygotowanie rekonstrukcji pozwala uchwycić nieścisłości bądź niedopowiedzenia, poprzez wizualizacje np. relacji pomiędzy darami grobowymi czy wymiarów poszczególnych części grobowca. Być może dokładna rekonstrukcja przyczyni się też do zidentyfikowania tego zaginionego grobowca wśród rozlicznych skał w Gebelein? Nawet jeżeli nie, to już samo posiadanie jego trójwymiarowej rekonstrukcji jest pomocne w jego analizach. Źródła: PAM, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Hyksosi – obcy nomadzi faraonami Egiptu. Ich okupacja była traumą
Stulecie panowania Hyksosów – nomadycznego ludu, który napłynął do Egiptu blisko 4 tysiące lat temu – było okresem zamętu. Królowa Hatszepsut pisała, że wówczas wszystko „rozpadło się na kawałki”.
Spis treści: Nieszczelna granica Egiptu Hyksosi i ich rządy w Egipcie Egipt pod rządami Hyksosów Nowinki militarne od najeźdźców Odrodzenie w Egipcie po czasach Hyksosów Granica Egiptu była najbardziej nieszczelna na północy. Rozległa delta Nilu i równina nad Morzem Śródziemnym były łatwo dostępne od strony Libii na zachodzie i dzisiejszej Gazy w Palestynie na wschodzie. To, że nomadzi od dawna przemieszczali się tą drogą, potwierdza choćby starotestamentowa opowieść o patriarsze Jakubie, który wysłał swoich synów do Egiptu. Nieszczelna granica Egiptu Na początku drugiego tysiąclecia p.n.e. Egipcjanie zbudowali łańcuch twierdz wzdłuż wschodniej granicy w celu monitorowania ruchu w tamtym regionie oraz zapewniania wsparcia Egipcjanom, którzy wyruszali na pustynię Synaj, by wydobywać turkusy. Pozostałe pogranicza były wszakże otwarte – nie broniły ich mury ani rowy. Nomadzi i kupcy swobodnie podróżowali i migrowali wzdłuż wybrzeża i w głąb Doliny Nilu. Około 1900 roku p.n.e. przywędrowała tamtędy grupa koczowniczych pasterzy zwanych Hyksosami. Pochodzenie tego ludu, podobnie jak wielu innych najdawniejszych grup nomadów, jest nadal przedmiotem spekulacji. Nazwa „Hyksosi” jest grecką formą staroegipskiego określenia hekau-chasut, „władcy obcych ziem”. Wielu spośród ich wodzów nosiło jednak semickie imiona, możliwe więc, że przywędrowali ze stepów na teren Żyznego Półksiężyca. Osiedli w Mezopotamii lub Palestynie i żyli tam, dopóki inne napierające plemiona nie wypchnęły ich w głąb ziemi faraonów. W pewnym okresie nazywano ich „królami pasterzami”, co potwierdza teorię o ich koczowniczym rodowodzie. Przez długi czas zakładano, że w 1638 roku p.n.e. Hyksosi dokonali najazdu na Egipt i podbili jego północną część. Jednak najnowsze badania bioarcheologiczne wskazują na to, że Hyksosi napłynęli do Egiptu, podobnie jak ludy indoeuropejskie do doliny Indusu, nie w wyniku błyskawicznej inwazji, lecz na skutek długiej, powolnej migracji. Przemierzali oni deltę na zaprzężonych w konie rydwanach, pędzili swoje stada, prowadzili wymianę handlową, a po pewnym czasie osiedli w Dolinie Nilu. Na początku XVII wieku p.n.e., upadała cywilizacja doliny Indusu, mieszkańcy Anglii eksportowali do Europy cynę, a Olmekowie rozszerzali swoje wpływy w Ameryce Środkowej. Tymczasem słabość władzy centralnej w Egipcie umożliwiła Hyksosom przejęcie kontroli nad północną częścią tego terytorium i zapoczątkowanie jedynego w dziejach kraju, trwającego półtora stulecia okresu obcych rządów. Hyksosi i ich rządy w Egipcie Obca okupacja była traumą i pozostawiła po sobie niezatarte piętno. Maneton, egipski kapłan, który spisywał dzieje swego kraju ponad tysiąc lat później, zanotował, że „pokonawszy władców tych ziem, bezlitośnie spalili nasze miasta, zrównali z ziemią świątynie bogów i potraktowali wszystkich mieszkańców z bezwzględnym okrucieństwem, masakrując jednych i biorąc w niewolę żony i dzieci innych”. Pięćdziesiąt lat po wyparciu Hyksosów za wschodnią granicę i przywróceniu władzy faraonów w całej dolinie, potężna egipska królowa Hatszepsut stwierdzała z dumą w inskrypcji umieszczonej na ścianie jej świątyni grobowej w Luksorze jako rodzaj testamentu: „Odbudowałam to, co zostało zburzone. Wzniosłam to, co dawniej rozpadło się na kawałki za przyczyną Azjatów, którzy przebywali w pośrodku ziem północnych i włóczęgów w pośrodku nich, którzy burzyli wszystko, co było zbudowane”. Być może takie były odczucia Egipcjan z południa po wypędzeniu Hyksosów. Ale to spuścizna Hyksosów pomogła Egiptowi w stworzeniu imperium Ramzesa, Tutanchamona i innych, które nie przestaje nas zachwycać. Egipska biurokracja, zazwyczaj skrupulatna i godna zaufania, jest zdumiewająco enigmatyczna w kwestii tożsamości pierwszego hyksoskiego władcy Egiptu. Mógł nim być Yakbim Sekhaenre około 1800 roku p.n.e. lub Semqen sto pięćdziesiąt lat później. Niezależnie od tego, kiedy Hyksosi przejęli władzę, wcześniej przez tysiąc pięćset lat w Egipcie panował dosyć stabilny ustrój dynastyczny. Dzięki owej stabilizacji w kraju ukształtowały się silna gospodarka, wyrazista tożsamość narodowa, bogate tradycje i sprawna biurokracja. Egipt pod rządami Hyksosów Życie w Egipcie zapewne wydawało się godne pozazdroszczenia przybyszom z Mezopotamii, gdzie gleby były żyzne, ale rzeki nie tak hojne jak Nil. Stabilizacja była jednak źródłem specyficznych problemów. Rodziła poczucie samozadowolenia, sprzyjała konserwatyzmowi i wykluczeniu kulturowemu. W rezultacie Egipcjanie stracili orientację w tym, co się dzieje w innych zakątkach świata. Nie bez powodu prorok Izajasz powiada, że „ich moc jest siedzieć w pokoju”. Z punktu widzenia Egipcjan stulecie panowania Hyksosów było z pewnością okresem zamętu. Wtedy, jak to ujęła królowa Hatszepsut, wszystko „rozpadło się na kawałki”, krajem zaś rządziło równocześnie dwóch, a czasami nawet trzech królów – hyksoski w delcie, egipski w głównej części Doliny i nubijski na południu, w pobliżu Asuanu. Naturalnie jakakolwiek obca okupacja świętej doliny, zwierciadła niebios i siedziby bogów, była dla Egipcjan nie do przyjęcia. Rządy Hyksosów okazywały się przynajmniej łagodne. Cudzoziemcy bowiem oddawali cześć egipskim bóstwom, szanowali egipskie obyczaje, a nawet przejęli wiele z nich, w tym kult Seta, boga bezdroży i wędrowców, który cieszył się zupełnie zrozumiałą popularnością za panowania nomadów. Nowinki militarne od najeźdźców Wymiana kulturowa była obustronna i podczas gdy Hyksosi adaptowali egipskie wierzenia, Egipcjanie uczyli się od koczowniczych intruzów. Przede wszystkim przyswoili umiejętność posługiwania się ich bronią. Wcześniej używali łuków wykonanych z jednego kawałka gałęzi. Hyksosi zaznajomili ich z łukami kompozytowymi pochodzenia indoeuropejskiego, które miały większy zasięg i zapewniały lepszą celność strzału. Drugim, równie ważnym nabytkiem był rydwan ciągnięty przez konie. Egipska armia po raz pierwszy wykorzystała rydwany, kiedy książęta Teb wysłali swoje okręty wojenne na północ, by wyprzeć Hyksosów z delty. Rydwany były taką nowością, że nie miały jeszcze nazwy w języku egipskim. Kiedy więc mężczyzna imieniem Paheri zapragnął uczcić pamięć swego dziadka, weterana licznych wojen admirała Ahmosego, umieszczając na ścianie jego grobowca inskrypcję z opisem bohaterskich dokonań przodka w zwycięskiej wojnie z Hyksosami, skryba, któremu powierzono to zadanie, musiał umieścić rysunek rydwanu w miejscu, gdzie powinien się znajdować hieroglificzny zapis jego nazwy. Odrodzenie w Egipcie po czasach Hyksosów Rządy Hyksosów więcej korzyści przyniosły Egipcjanom niż im samym. Hyksosi zostali wyparci z Egiptu do coraz gęściej zaludnionego Żyznego Półksiężyca. Tam po pewnym czasie zmiotła ich kolejna fala nomadów, którzy napłynęli ze stepów. W Egipcie z kolei po stuletnim panowaniu Hyksosów nastał najwspanialszy okres w długiej historii państwa. W okresie Nowego Państwa faraon Ahmose i jego następcy, pokrzepieni zwycięstwem nad nomadami, pewni siebie za sprawą ulepszonej broni, którą zyskali dzięki cudzoziemcom, i pobudzeni do działania pod wpływem interakcji – zarówno pokojowych, jak i bardzo krwawych – z królestwami Hetytów, Amorytów i innymi sąsiednimi państwami, stworzyli imperium rozciągające się od dzisiejszej Syrii na północy do Nubii/Sudanu na południu. Przez trzy stulecia, poczynając od około 1500 roku p.n.e., kiedy w Grecji zaczynała się rozwijać wczesna kultura mykeńska, a indoeuropejscy nomadzi migrowali na subkontynent indyjski, Egipt przeżywał złoty wiek. Amon, lokalne bóstwo Teb, został najważniejszym bogiem w egipskim panteonie. Ośrodek jego kultu w Karnaku (w pobliżu Luksoru) był jednym z największych i najwspanialszych kompleksów sakralnych na świecie. Faraonowie, między innymi Hatszepsut, Seti I i Ramzes II, wznieśli monumentalne świątynie. Podjęto nawet próbę wprowadzenia monoteizmu, która zakończyła się niepowodzeniem. Miarą bogactwa egipskiego imperium jest zawartość grobowca faraona Tutanchamona. Młodziutki, przedwcześnie zmarły władca został pochowany z oszałamiającym przepychem. Ponadto w jego komorze grobowej umieszczono sześć rydwanów i dwanaście łuków kompozytowych. Nie sposób stwierdzić, czy bez ingerencji nomadów wydarzenia potoczyłyby się zupełnie inaczej. Niewątpliwie jednak innowacyjność zanikła nad Nilem na długo, zanim Hyksosi wjechali do doliny na swoich rydwanach. Egipcjanie od dawna się bali, że wraz z przybyciem nomadów w kraju zapanują chaos i zniszczenie, ale, jak wiemy, owocem współistnienia i współdziałania żywiołów koczowniczego i osiadłego był okres bezprecedensowych osiągnięć. W tym samym czasie, gdy faraonowie Nowego Państwa podejmowali dzieło przywracania świetności swego kraju, przybycie Indoeuropejczyków zmieniało oblicze starożytnej Grecji. To jest przedruk z książki autorstwa Anthony'ego Satina pt. „Nomadzi. Wędrowni twórcy cywilizacji”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Bo.wiem w przekładzie Barbary Gutowskiej-Nowak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Takiego Egiptu jeszcze nie znacie. Ta podróż całkowicie zmieniła moje postrzeganie tego kraju
W czasie czterech dni spędzonych na kameralnym statku sunącym po Nilu, zobaczyłem całkiem inny Egipt. Na pokładzie najlepiej skupić się na teraźniejszości i pięknym otoczeniu, a opuszczając go – zagłębić w fascynującą przeszłość kraju faraonów.
Czterodniowy rejs wystarczy Egipska świątynia, w której króluje krokodyl Z wizytą w starożytnych grobowcach Dom Nubijczyków Abu Simbel i bogowie z kamienia Opierając się o szezlong, patrzę na ptaki. Czaple purpurowe z długimi, zdobnymi w pasy szyjami brodzą po płyciznach Nilu. Biało-czarne rybaczki srokate, o sylwetkach podobnych do naszych zimorodków, wypatrują z gałęzi zdobyczy. Ibisy o długich, wygiętych w łuk dziobach tuptają w trawie. Próbuję spojrzeć na nie okiem starożytnych Egipcjan. Sprowadzić ich sylwetki do hieroglifów – kaczki, ibisy, sokoły, sępy, sowy i wiele innych gatunków przez setki lat wykuwane były w kamieniach lub rysowane na papirusowych kartach. Wraz z setkami innych graficznych wzorów tworzyły język, dzięki któremu faraonowie i ich świta sprawowali kontrolę nad ludem, prowadzili księgowe zapisy i tworzyli plany, budując jedną z najbardziej ikonicznych cywilizacji świata. Sposób zapisu tego języka brał się z obserwacji otoczenia. Nad brzegiem Nilu ibisy przechadzały się tysiące lat temu, i przechadzają się nadal. Czterodniowy rejs wystarczy By je zobaczyć, ale też poznać jedną z najważniejszych rzek starożytnego świata, wybrałem się na czterodniowy rejs drewnianym statkiem napędzanym przed trójkątne żagle zawieszone na dwóch solidnych masztach na dziobie i rufie. Nieco uogólniając, są dwie opcje rejsów turystycznych po Nilu. Możesz wsiąść na kilkupiętrowy statek przypominający pływający blok mieszkalny (lub hotel), który zabiera na pokład kilkaset osób lub zdecydować się na tradycyjne żaglowce dahabija. Ich nazwa pochodzi od arabskiego określenia na „złoto” odnoszącego się do królewskiego pochodzenia tego typu łodzi. Dziś przewożą one nie faraonów, lecz turystów, ich podstawowy projekt niewiele się jednak zmienił od tysiącleci. Dahabija to wybór droższy, ale zapewniający kameralność – mój statek może zabrać 12 osób, dla których przygotowano sześć podwójnych kajut z prywatnymi łazienkami. Mniejsze rozmiary i większa zwrotność żaglowca gwarantują nam swobodę w planowaniu rejsu. Płyniemy co prawda na tym samym odcinku co duże statki – startując w Esnie i kończąc w Asuanie (można też podążać w przeciwnym kierunku) – jednak nasza załoga bez trudu może skierować łódź do małych przystani, zacumować w zaułkach rzeki lub zaimprowizować pikniki na nabrzeżu. Wi-fi okazuje się iluzoryczne, zasięg telefonu sukcesywnie zanika, a o telewizorze na pokładzie na szczęście nikt nie pomyślał. Szybko się więc okazuje, że czas rejsu najlepiej spędzić czytając, popijając herbatę, testując kolejne posiłki i, przede wszystkim, obserwując otoczenie. Gigantyczne trzciny, szerokie korony papirusów, sterczące w niebo palmy. Za nimi rozległe pola arbuzów i melonów, wreszcie osiołki stąpające po zakurzonych drogach. Co jakiś czas wpływamy w plamy unoszącego się nad wodą dźwięku – śpiewnych wezwań do modlitwy dochodzących z minaretów w wioskach pełnych niskich domów. Nawet posiłki, oznajmiane przez członka załogi miedzianym dzwonkiem, serwowane są na pokładzie. Przegryzając jagnięcinę, kaczkę, okonia nilowego czy gulasz pełen warzyw, możemy więc nadal patrzeć na to, co się dzieje za burtami żaglówki. Egipska świątynia, w której króluje krokodyl – Czas wyjść na ląd – Mahmoud, jeden z członków załogi, przerywa moje ornitologiczne kontemplacje. Statek zmienia kurs, żagle opadają z masztów, furkocząc, i dobijamy do nabrzeża niedaleko miasteczka Kom Ombo. Stoi tu starożytna świątynia Ptolemeuszów, która okazuje się dziś niemal opustoszała. Większość zabytków w Egipcie przyciąga tłumy, tę samotność przyjmuję więc jako kolejny podarunek losu. Mahmoud omiata skały laserowym wskaźnikiem, ujawniając podstawowe informacje historyczne, i po chwili zostawia nas, byśmy mogli pokręcić się po okolicy. Dla dwóch triad bóstw wzniesiono tu osobne pomieszczenia, z licznymi drzwiami prowadzącymi do środka. Wchodzę do ciężkiego, masywnego budynku i zatrzymuję się przy ścianie zalanej rzeką hieroglifów przedstawiających ludzkie postacie z krokodylą głową – Kom Ombo to jedyna znana egipska świątynia, w której czczono boga krokodyla Sobka. Kult był ponoć sposobem na wkupienie się w łaski tych pływających w Nilu gadów, śmiertelnego zagrożenia dla ówczesnych żeglarzy czy rolników. Nie mam pojęcia, na ile okazał się skuteczny, w niewielkim muzeum na zewnątrz świątyni odnajduję jednak ponad 40 zmumifikowanych krokodyli. Najwyraźniej zadbano o ich życie pozagrobowe, które wedle ówczesnych wierzeń możliwe było tylko przy zachowaniu fizycznego ciała. Z wizytą w starożytnych grobowcach Zejścia na ląd pozwalają nam swobodnie przesuwać się w czasie. Na statku jesteśmy zanurzeni w teraźniejszości, zwiedzając zabytki, cofamy się o tysiące lat. Liczba mijanych świątyń, grobowców i pozostałości miast pokazuje, jak ważny dla funkcjonowania Egiptu był Nil. Budynki stawiano w pobliżu rzeki, gdyż spływały nią wszystkie potrzebne do życia artykuły. Wodą transportowano też bloki skalne potrzebne do wznoszenia coraz większych budowli. Przekonuję się o tym przedostatniego wieczoru, gdy cumujemy w zwężeniu rzeki. Schodzimy po trapie do pozostałości świątyni Gebel el-Silsila poświęconej faraonom: Horemhebowi, Setiemu I, Ramzesowi II i Merenptahowi. Oprócz miejsca kultu znajdował się tu także jeden z większych w kraju kamieniołomów. Z piaskowca wycinano bloki potrzebne do postawienia m.in.: słynnych budowli w Luksorze. W wieczornym świetle przechadzam się po wykutych w skale korytarzach, mając nad sobą wysokie ściany, zaglądam do podziemnych galerii i wpatruję się w hałdy odpadów z kamieniołomu. Dłuta trzymane tysiące lat temu przez robotników zostawiły na skalnych ścianach sieć linii. Na przestrzeni stuleci zmieniały się technologia wydobycia oraz dostępne narzędzia, a każda modyfikacja umożliwiała pracownikom inny sposób pracy. Przy odrobinie uwagi da się odczytać te zmiany po głębokości i szerokości zagłębień zostawionych przez dłuta. Gdzieniegdzie można też znaleźć napisy i graffiti, a archeolodzy co jakiś czas wydobywają kolejne artefakty – kilka lat temu spod piachu wychynął niedokończony kriosfinks (lew z głową barana) mający ponad 3 tys. lat i 3,5 m wysokości. Rzeźba powstawała za panowania Amenhotepa III. Jego śmierć najwyraźniej skłoniła kamieniarzy do porzucenia pracy, a niedokończona figura pozostała na zawsze w kamieniołomie. Dom Nubijczyków Ostatniego dnia dopływamy do Asuanu, miasta, którego gwar po kilku dniach spędzonych na pokładzie brzmi dla mnie niczym kakofonia dźwięków dudniących w głowie. Portowe miasto to dom Nubijczyków pochodzących od plemion Kenzi i Faadicha, na ulicach ponadpółmilionowej metropolii można więc usłyszeć dialekt niosący w sobie elementy staroegipskie i suahili. Asuan znany jest jednak przede wszystkim jako dobra baza wypadowa do Wysokiej Tamy, która grodzi w tym miejscu Nil. Jej postawienie bezpowrotnie zmieniło krajobraz Egiptu. Budowa zakończyła się w 1971 r., kosztowała astronomiczną kwotę 1,2 mld dol. i wymagała pracy ponad 24 tys. robotników. Betonowy gigant – 120 m wysokości, 3600 m długości – pozwolił krajowi zyskać potężne źródło energii oraz ponad tysiąc hektarów pól uprawnych. Stworzone przez spiętrzenie Jezioro Nasera miało jednak zalać sporą część terenów, na których stały starożytne świątynie i grobowce. Zanim skończono napełnianie zbiornika, podjęto więc bezprecedensową akcję ratowania zabytków – część z nich postanowiono rozebrać i zrekonstruować w miejscach zabezpieczonych przed wodą. Największym wyzwaniem okazało się przeniesienie świątyń wybudowanych przez Ramzesa II w Abu Simbel. Leżą one ok. 230 km na południe od Asuanu i choć można się tam dostać statkiem, z braku czasu wybieram transport drogą lądową. Abu Simbel i bogowie z kamienia Główna świątynia w Abu Simbel została wykuta w litej skale, a u jej wejścia ustawiono cztery kamienne postacie poświęcone bogom: Amonowi, Horusowi, Ptahowi i samemu Ramzesowi. Mają po 20 m wysokości, a same ich twarze liczą w przekroju poziomym ponad 4 m. W 1968 r. kamienny zabytek został pocięty na ogromne bloki i przeniesiony w nowe miejsce, znajdujące się 60 m wyżej od pierwotnego położenia świątyni. Konstrukcję pieczołowicie złożono na sztucznie usypanym i podpartym filarami wzgórzu. Udało się nawet zachować takie samo ustawienie budynku względem słońca, aby – jak chcieli starożytni – w dwa dni w roku światło padało na płaskorzeźby wewnątrz. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/GettyImages-1198233965-003efe3.jpg" width="1024" height="676" alt="Abu Simbel składa się z dwóch masywnych świątyń skalnych. Zbudowane około 1265 r. p.n.e. są obecnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO fot: Frédéric Soltan/Corbis via Getty Images" title="Abu Simbel składa się z dwóch masywnych świątyń skalnych. Zbudowane około 1265 r. p.n.e. są obecnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO fot: Frédéric Soltan/Corbis via Getty Images" /> Jadąc na miejsce, zastanawiam się, czy zmiana lokalizacji nie uczyniła z tego miejsca jedynie teatralnego rekwizytu – kamienne bloki przestały przecież być czystym śladem przeszłości, to nie starożytni je ostatecznie postawili, lecz współcześni specjaliści. Jednak gdy staję przed kamiennymi kolosami, przestaje mieć to znaczenie. Kunszt architektoniczny i artystyczny twórców tych dzieł rozwiewa wszelkie wątpliwości – Abu Simbel wciąż pozostaje wrotami do świata starożytnego Egiptu. Ruszam więc przed siebie, by je przekroczyć.
Czy starożytni Egipcjanie świętowali przesilenie zimowe? Odkryty niedawno grobowiec wskazuje, że było dla nich ważne
Najkrótszy dzień w roku był celebrowany w różnych kulturach na całym świecie. Istnieją przesłanki sugerujące, że czczono go również w starożytnym Egipcie. Dwa lata temu archeolodzy odkryli w okolicach dzisiejszego miasta Asuan grobowiec, który został precyzyjnie zwrócony w stronę wschodu Słońca w przesilenie zimowe.
Spis treści: Czy przesilenie zimowe świętowano w starożytnym Egipcie? Odkrycie najstarszego grobowca związanego z pozycją Słońca w grudniu Czy przesilenie zimowe było ważne dla starożytnych Egipcjan? Dwukrotnie w roku zdarza się, że jeden z biegunów Ziemi jest najbardziej odchylony od Słońca. Raz dotyczy to bieguna północnego, raz południowego. Dla każdej z półkul dzień jest wówczas najkrótszy, noc zaś – najdłuższa. To właśnie jest przesilenie zimowe. Na półkuli północnej przypada ono na 21 lub 22 grudnia. Z kolei przesilenie letnie przypada na drugą połowę czerwca. Dzień przesilenia zimowego od dawna była bardzo ważny dla ludzi z różnych kultur. Wcześnie w historii cywilizacji zauważono, że od niego licząc, dni stają się coraz dłuższe, Słońce zaś osiąga coraz wyższy punkt na niebie. Dlatego właśnie przesilenie zimowe był w wielu cywilizacjach okazją do świętowania. W starożytnym Rzymie w tym okresie odbywały się Saturnalia, w Persji – Noc Jalda. Swoje święta mieli Germanie oraz Słowianie (w przypadku tych ostatnich były to tzw. Szczodre Gody). Po pojawieniu się chrześcijaństwa zaś to właśnie w okolicach przesilenia zimowego obchodzi się Boże Narodzenie. Czy przesilenie zimowe świętowano w starożytnym Egipcie? Nie ma powodów przypuszczać, że tak ważny dzień nie był również celebrowany przed wiekami nad Nilem. O corocznym festiwalu poświęconym bogowi Horusowi w jednym ze swoich dzieł wspomina Makrobiusz, rzymski filozof i pisarz żyjący w IV w. n.e. Makrobiusz dodaje, że święto przypadało na okres przesilenia zimowego. Podobną informację przytacza Epifaniusz z Salaminy, żyjący w podobnym okresie chrześcijański biskup. On z kolei wspomina poświęcone Horusowi święto w swoim najważniejszym dziele zatytułowanym „Panarion”. Horus, jedno z najważniejszych bóstw egipskich, przedstawiany był jako sokół albo człowiek z głową sokoła. W mitologii był synem Ozyrysa i Izydy, bogiem nieba, łączonym z Księżycem i Słońcem. Horus w mitach egipskich walczy z Setem, bogiem pustyni i zabójcą swojego ojca. Narodziny Horusa oznaczają odrodzenie, co może wiązać to bóstwo z symbolizującym zwycięstwo nad ciemnością najkrótszym dniem w roku. Przekazy o grudniowym święcie Horusa nie pochodzą jednak ze źródeł egipskich. Odkrycie najstarszego grobowca związanego z pozycją Słońca w grudniu Nie ma wątpliwości, że starożytni Egipcjanie uważali przesilenie zimowe za bardzo ważny moment. Dowodzi tego m.in. ich architektura. Dwa lata temu naukowcy ogłosili ważne odkrycie. Dotyczyło grobowca mającego 3800 lat, jaki odkopano w okolicach współczesnego miasta Asuan. Grobowiec ten, jak się okazało, został precyzyjnie ustawiony – tak, by w dzień przesilenia zimowego promienie słoneczne docierały aż do jego kaplicy i padały na posąg poświęcony złożonemu tam zmarłemu. Grobowiec został odkryty w nekropolii Qubbet el-Hawa. Pochodzi z czasów XII dynastii, z okresu tzw. Średniego Państwa. Pochowano w nim dwóch namiestników pobliskiego miasta Elephantine. Imię pierwszego – który wzniósł grobowiec – się nie zachowało, drugim zaś był Heqaib III. Niestety, grobowiec został splądrowany jeszcze w starożytności, nie znaleziono więc w nim żadnej mumii. Grobowiec miał kaplicę, ona zaś niszę, w której miał stanąć posąg budowniczego grobowca. Cała konstrukcja nie został ukończona, podobnie jak posąg – archeolodzy znaleźli go poza grobowcem. Nie wiadomo, dlaczego budowa została porzucona. Jednak gdyby ją sfinalizowano, Słońce 21 grudnia oświetlałoby właśnie posąg nieznanego namiestnika Elephantine. Czy przesilenie zimowe było ważne dla starożytnych Egipcjan? Grobowiec z Qubbet el-Hawa wskazuje, że tak. – Po przesileniu zimowym dni zaczynają być dłuższe, co interpretowano jako odrodzenie. Koncepcja ta została przeniesiona do świata fizycznego, a konkretnie do posągu, który reprezentował zmarłego namiestnika – powiedział portalowi „Live Science” Alejandro Jiménez-Serrano. Jiménez-Serrano jest egiptologiem z hiszpańskiego University of Jaén i jednym z autorów artykułu o grobowcu opublikowanego w czasopiśmie „Mediterranean Archaeology and Archaeometry”. „Badanie to pokazuje, że Egipcjanie potrafili obliczyć położenie Słońca i orientację jego promieni, projektując swoje monumenty. Grobowiec w Qubbet el-Hawa jest najstarszym znalezionym tego przykładem, ale z pewnością niejedynym” – napisali naukowcy w swojej pracy. Źródła: phys.org, Live Science, Mediterranean Archaeology and Archaeometry
Pierwszy taki znak zodiaku znaleziony w Egipcie. Pochodzi z Mezopotamii
W starożytnym Egipcie symbolika zodiakalna nie była elementem rodzimej tradycji. Mimo to nowe odkrycie w el-Hosh ukazuje znak Koziorożca, wyryty w piaskowcu, jako świadectwo kulturowej wymiany w okresie grecko-rzymskim.
Spis treści: Petroglif Koziorożca w el-Hosh Wpływy mezopotamskie w Egipcie Astrologia w Egipcie i wymiana kulturowa Starożytni Egipcjanie zostawili po sobie bogatą spuściznę. Kolejne odkrycia archeologiczne potwierdzają, jak bardzo ich cywilizacja była złożona i zaawansowana. Pierwsze skojarzenia ze starożytnym Egiptem, jakie przychodzą na myśl, to piramidy, mumifikowanie zmarłych oraz hieroglify. I to właśnie ze sztuki naskalnej dowiadujemy się więcej nie tylko o codzienności Egipcjan, ale też o ich wierzeniach. A te, oprócz licznych bóstw, z czasem objęły również zodiak. Petroglif Koziorożca w el-Hosh Więcej o tym aspekcie wierzeń starożytnych Egipcjan mówi ostatnie odkrycie z miejscowości el-Hoshna na zachodnim brzegu Nilu. Według ekspertów może to być pierwszy znany przykład starożytnego egipskiego petroglifu przedstawiającego znak zodiaku. Mowa o prostym rycie stworzenia z głową kozy i ciałem ryby. Co to może być? Intrygujące zwierzę zidentyfikowano jako... Koziorożca. Dr Frederick Hardtke, autor odkrycia, wraz ze współpracownikami opisuje petroglif następująco: „[...] wydaje się przedstawiać głowę ssaka z dwojgiem uszu lub rogami umieszczonymi na czubku i małą brodą, do której przyczepiona jest łuska; rybi tułów z wachlarzowatym ogonem, z którego wychodzą jedna lub ewentualnie dwie krótkie nogi. Te połączone cechy ściśle odpowiadają cechom Koziorożca”. Wpływy mezopotamskie w Egipcie Petroglif Koziorożca znaleziono obok rytu przedstawiającego kameleona. To dodatkowo podkreśla różnorodność symboliki w tym miejscu. W el-Hosh odkryto także inne liczne petroglify i inskrypcje z różnych okresów, od predynastycznych po grecko-rzymski i islamski. Jak Koziorożec trafił do Egiptu? Badacze zauważyli, że symbol będący hybrydą kozy i ryby po raz pierwszy pojawił się w ikonografii Mezopotamii około 2112 roku p.n.e. Była to postać boga Enki. Sumerowi i Akadyjczycy traktowali go również jako interpretację konstelacji Koziorożca. Astrologia w Egipcie i wymiana kulturowa Astrologia została przyjęta w starożytnym Egipcie dopiero pod koniec okresu ptolemejskiego w I wieku p.n.e. Zainteresowanie znakami zodiaku pojawiło się na skutek kontaktów z Grekami lub Rzymianami. Zaowocowało powszechną produkcją horoskopów dla Egipcjan w całym okresie grecko-rzymskim. Badacze sugerują, że Koziorożec mógł symbolizować zarówno konstelację, która była istotna dla nawigacji, jak i astrologiczny znak zodiaku. To podwójne znaczenie wskazuje na wielowymiarowe zastosowanie symboliki w sztuce starożytnej. Przypuszcza się, że artysta wykonał rysunek z pamięci, inspirując się wcześniej widzianymi przedstawieniami Koziorożca w świątyniach, na monetach lub w grobowcach. Jego prymitywny styl sugeruje brak formalnego przeszkolenia, co może świadczyć o popularnym, a nie elitarnym pochodzeniu dzieła. Dotychczas w Egipcie nie znaleziono innych przykładów petroglifów zodiakalnych. To czyni to odkrycie wyjątkowym. Może ono rzucić światło na sposób, w jaki Egipcjanie postrzegali zodiak oraz na praktyki artystyczne w okresie grecko-rzymskim. Odkrycie podkreśla też, jak dynamiczna była wymiana kulturowa w starożytnym Egipcie. Koziorożec jako petroglif pokazuje, że Egipcjanie w okresie grecko-rzymskim nie tylko adaptowali obce systemy wierzeń, ale także włączali je w swoją własną sztukę i codzienne życie. Źródło: The Journal of Egyptian Archaeology
Egipcjanie używali podczas rytuałów halucynogennych koktajli. „Mikstura miała wyglądać jak krew”
Po raz pierwszy znaleziono fizyczny dowód potwierdzający, że starożytni Egipcjanie sięgali po mikstury zawierające substancje halucynogenne. Dowodem tym są pozostałości znalezione w naczyniu poświęconemu bożkowi Besowi, opiekunowi ciężarnych i rodziny.
Spis treści Jakie naczynie wzięli pod lupę naukowcy Po jakie środki sięgali starożytni Egipcjanie Staroegipskie rytuały z halucynogenami Jak wyglądały rytuały starożytnych Egipcjan? W jaki sposób oddawali cześć swoim bogom i co robili, prosząc ich o opiekę? Na ten temat narosło wiele mitów. Jeden z nich głosi, że Egipcjanie regularnie używali halucynogenów. Miały im one zapewniać mistyczne doznania i kontakt ze światem duchowym. Prawda czy fantazje? Dotychczas zdania naukowców były podzielone. Co prawda istniały teorie sugerujące sięganie przez Egipcjan po mandragorę czy bielunia dziędzierzawę, jednak brakowało dowodów. Czyli śladów substancji, które przetrwałyby dwa milenia i jednoznacznie rozstrzygnęłyby wątpliwości. Brakowało – aż do teraz. W czasopiśmie „Scientific Reports” ukazał się właśnie artykuł sygnowany przez zespół Davide’a Tanasiego z Uniwersytetu Południowej Florydy. Tanasi przeprowadził zaawansowane analizy chemiczne jednego z egipskich naczyń sprzed naszej ery. I, jak twierdzi, odkrył w nim po raz pierwszy ślady halucynogenów. Jakie naczynie wzięli pod lupę naukowcy Przebadanym naczyniem jest kubek pochodzący ze zbiorów Tampa Museum of Art na Florydzie. Ma kształt głowy egipskiego bóstwa o imieniu Bes. Naczynie liczy około 2,2 tys. lat. Naukowcy pobrali sproszkowaną próbkę z jego wewnętrznej ścianki. Następnie przeprowadzili jej analizy chemiczne i genetyczne. Rezultat okazał się sukcesem. – Po raz pierwszy udało się zidentyfikować wszystkie chemiczne sygnatury składników mikstury z kubka poświęconego Besowi. W tym rośliny używane przez Egipcjan, które mają właściwości psychotropowe i lecznicze – powiedział Tanasi. Po jakie środki sięgali starożytni Egipcjanie W kubku znaleziono ślady ruty stepowej (Peganum harmala), lotosu błękitnego (Nymphaea nouchali var. Caerulea) oraz rośliny należącej do rodzaju Cleome. Wszystkim tradycyjnie przypisuje się „właściwości psychotropowe i medyczne” – jak napisali autorzy artykułu. W naczyniu znajdowały się również nasiona sezamu, orzeszki piniowe, lukrecja i winogrona. Jak stwierdzili naukowcy w oświadczeniu prasowym, ta kombinacja składników była powszechnie używana, by „mikstura wyglądała jak krew”. To nie wszystko. W kubku Besa znaleziono również ślady ludzkiej śliny i krwi. Może to być dowód, że zawartość naczynia wypijali ludzie (a nie np. zwierzęta). Jednak ślina i krew mogły być również celowo dodane do mikstury, jako jedne z jej składników. Staroegipskie rytuały z halucynogenami W jakim rytuale wykorzystywano miksturę o tak bogatym składzie? Naukowcy podejrzewają, że może być on związany z tzw. mitem o słonecznym oku. W micie tym oprócz Besa – niskiego i grubego bożka, przedstawianego jako brzuchaty karzeł o zwierzęcych cechach wyglądu – występuje Hathor, egipska bogini nieba. Według tego mitu Bes „powstrzymał gniew krwiożerczej bogini Hathor, podając jej napój alkoholowy wzbogacony roślinnym narkotykiem, który miał wyglądać jak krew” – piszą naukowcy w artykule. Po jego wypiciu Hathor zapadła w głęboki sen. Być może naczyń z wizerunkiem Besa używano, by odtworzyć ten mit w celach rytualnych. Możliwe jednak również, że halucynogenny napój pito, by zyskać zdolności przepowiadania przyszłości. Trzecie wytłumaczenie odnosi się zaś do funkcji opiekuńczych Besa. Był on patronem kobiet spodziewających się potomstwa – być może w ciąży udawały się do jego miejsc kultu, by wypić „magiczny” napój i zapewnić sobie przychylność bożka. Czy tak było w istocie? Jeszcze nie wiadomo. Kubki Besa, jakie przetrwały i znajdują się w muzeach oraz prywatnych kolekcjach na całym świecie, pochodzą z Egiptu i Bliskiego Wschodu. Znajdowano je w nekropoliach, ale też w domostwach czy świątyniach. Co jednak zaskakujące, żadnego nie odkryto w jedynym znanym miejscu kultu Besa – tzw. Komnatach (Chambers ) w Sakkarze. Źródła: Scientific Reports, University of South Florida, Live Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy zidentyfikowali sarkofag faraona. To jeden z najwybitniejszych władców Egiptu
Francuscy archeolodzy odkryli, do kogo należał starożytny egipski sarkofag. Okazało się, że pochowano w nim Ramzesa II, trzeciego faraona z XIX dynastii. Udało się to ustalić dzięki hieroglifom, które wcześniej zostały przeoczone.
W tym artykule: Zaginiony sarkofag Ramzesa II Co się stało z mumią egipskiego faraona? Rabunki egipskich trumien Kim był Ramzes II? Sarkofag faraona Ramzesa II zidentyfikowano po ponownym zbadaniu zdobionej trumny odnalezionej w 2009 roku w starożytnym Abydos w Górnym Egipcie. Odkrycia dokonali wówczas archeolodzy Aymana Damarani i Kevin Cahail. Przez lata nie było jasne, do kogo należała ta trumna, aż do czasu, gdy badań podjął się naukowiec z Uniwersytetu Paryskiego, Frédéric Payraudeau. Zaginiony sarkofag Ramzesa II Był to właściwie fragment dawnego sarkofagu. Ukryty został pod podłogą koptyjskiego budynku. Znajdowały się w nim dwie osoby, ale datowanie wykazało, że zostały pochowane w różnym czasie. Naukowcom udało im się jednak zidentyfikować tylko tego ostatniego. To Mencheperre, wielki kapłan XXI dynastii, który sprawował władzę w latach 1045–992 p.n.e. Był nazywany Boskim Ojcem Pierwszym Prorokiem Amona. To syn wielkiego kapłana Pinodżema I i Duathathor Henuttaui II. Jego żoną została bratanica, Isetemchabit III, córka Psusennesa I. W końcowych latach swego panowania w Tebach przyjął tytuły królewskie, panując jako król Górnego i Dolnego Egiptu, ale w rzeczywistości jego panowanie rozciągało się tylko na obszary Górnego Egiptu. Jednak pierwszy właściciel sarkofagu wciąż pozostawał tajemnicą. – Wiedzieliśmy, że należał on do bardzo wysokiej rangi osobistości egipskiego Nowego Państwa – podkreślił Payraudeau. Zespół archeologa od kilku lat prowadził poszukiwania, które miały doprowadzić do odpowiedzi. W pewnym momencie badacze natknęli się na rycinę, której nikt wcześniej nie zauważył. Co się stało z mumią egipskiego faraona? Znajdowała się na ozdobnym elemencie, który był mocno podniszczony. Naukowcy zidentyfikowali tam owalną inskrypcję, która zawierała imię Ramzesa II. – To odkrycie jest nowym dowodem na to, że w tamtym czasie Dolina Królów była przedmiotem nie tylko grabieży, ale także ponownego wykorzystania obiektów grobowych przez kolejnych władców – napisali badacze w oświadczeniu. Faraonowie Egiptu. Poznaj władców wielkiej cywilizacji Wznosili niebosiężne piramidy i wspaniałe świątynie. Podbili dużą część Bliskiego Wschodu i Nubię, czyli dzisiejszy Sudan. Kim byli faraonowie Egiptu - królowie kraju położonego nad N... Grobowiec Ramzesa znajduje się nieopodal wejścia do Doliny Królów, w jej głównej części, po jej zachodniej stronie. Po śmierci faraona ostatniego rytuału Otwarcia Ust dokonał kapłan Merenptah. Po ceremonii kamienny sarkofag wniesiono do jednej z komór grobowych, którą nazywano Domem Złota. Grobowiec wówczas zapieczętowano. Rabunki egipskich trumien Problem polega na tym, że już w początkach XXI dynastii władze Egiptu obawiały się profanacji i rabunków królewskich grobów. To prawdopodobnie Pinodżem I nakazał potajemnie przenieść mumie Ramzesa II i innych faraonów w bezpieczne miejsce. Wtedy po raz pierwszy mumia Ramzesa została poddana zabiegom konserwacyjnym. Ponownie owinięto ją bandażami i nasączono środkami zabezpieczającymi. Najpierw złożono ją w grobowcu Setiego I, a później, w wyniku dalszych obaw, w tajemnym grobowcu królowej Inhapi. Gdy został odkryty w 1881 roku, wszystkie znajdujące się w niej królewskie mumie zostały przewiezione do Muzeum Egipskiego w Kairze. Jednak losy pierwotnego sarkofagu Ramzesa II pozostawały niejasne. Kim był Ramzes II? Ramzes II nazywany był również Wielkim. Był trzecim faraonem z XIX dynastii oraz synem i następcą Setiego I. To jeden z najwybitniejszych i najdłużej żyjących władców starożytnego Egiptu okresu Nowego Państwa. Kontynuował dzieło ojca i dążył do umocnienia i rozbudowy Imperium. Naukowcy są zgodni, że czasy jego panowania były okresem dobrobytu i stabilizacji w Egipcie. Panował aż ponad 66 lat i uważa się, że zmarł w wieku ponad 91 lat. Miał mieć nawet 100 synów i 50 córek. Był współtwórcą pierwszego w historii traktatu pokojowego, zawartego pomiędzy Egiptem i Hetytami. Źródło: <a data-analytics-id="inline-link" data-component-tracked="1" data-custom-tracking-id="1291186929299540253" data-google-interstitial="false" data-hawk-tracked="hawklinks" data-hl-processed="none" data-label="Revue D'Égyptologie" data-url="https://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&id=3292985&journal_code=RE" href="https://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=article&id=3292985&journal_code=RE" referrerpolicy="no-referrer-when-downgrade" rel="nofollow noopener" target="_blank">Revue D'Égyptologie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Oto, jak poważane były koty w starożytnym Egipcie
Były rozpieszczane, czczone, a nawet przedstawiane jako bóstwa. Koty w starożytnym Egipcie cieszyły się niezwykłą popularnością. Niektóre obyczaje z nimi związane mogą zadziwiać.
W tym artykule: Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Bastet – bogini z kocią twarzą Nie tylko Bastet i Sechmet. Inne bóstwa-koty Mumie kotów i kocie nekropolie Koty w starożytnym Egipcie: ukochani pupile Czy koty udomowiono w Egipcie? Cywilizacja starożytnego Egiptu jest fascynująca. Dzięki temu, że dla dawnych Egipcjan życie pozagrobowe było ważniejsze niż doczesne, wiedza o ich kulturze przetrwała do dziś, w bogato wyposażonych grobowcach. W egipskiej obyczajowości nie brakowało wierzeń i rytuałów dotyczących zwierząt. A jednym z najbardziej poważanych zwierząt były koty. Co golili Egipcjanie po śmierci kota? Podobno golili brwi, a informację tą znajdziemy w dziele greckiego historyka Herodota pt. „Dzieje”. Herodot napisał „Dzieje” około roku 450 p.n.e. Mimo, że jest nazywany „ojcem historii” to nie możemy traktować informacji przedstawionych w „Dziejach” jako sprawdzonych naukowo faktów, choć dzieło to jest niewątpliwie ważnym źródłem. Fragment „Dziejów” o kotach w Egipcie brzmi tak: W którym zaś domu kot zdechnie naturalną śmiercią, tego mieszkańce wszyscy golą sobie brwi tylko, u których pies padnie, całe ciało i głowę. Nieżywe koty wynoszą pod uświęcone pokrycia, gdzie grzebią je namaściwszy, w mieście Bubastis; psy zaś każdy w swojem mieście chowa w poświęconych skrzyneczkach. Symbole egipskie i ich znaczenie – co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? Symbole egipskie towarzyszyły właściwie każdemu etapowi rozwoju cywilizacji nad Nilem. Jakie znamy symbole egipskie? Znaczenie najważniejszych z nich rozszyfrowujemy poniżej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/symbole-egipskie-i-ich-znaczenie-co-zdobilo-egipskie-swiatynie-i-obeliski-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-1ffce78.jpeg" width="938" height="651" alt="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Nie wiemy, czy obyczaj golenia brwi, a nawet głowy i ciała po śmierci zwierząt, był praktykowany poza okresem opisywanym przez Herodota. Ale wiemy na pewno, że koty w starożytnym Egipcie odgrywały ogromną rolę w wierzeniach, symbolice i codziennym życiu ówczesnych ludzi. Bastet – bogini z kocią twarzą Wspomniane przez Herodota miasto Bubastis znajdowało się w Delcie Nilu. Było ważnym ośrodkiem kultu bogini Bastet. To bogini przedstawiana z głową kota. Była uważana za patronkę nie tylko tych zwierząt, ale i miłości, radości, płodności i muzyki. Bastet początkowo była przedstawiana jako lwica. Z czasem jej wizerunek uległ ewolucji i przybrała postać bliższą kotu domowemu. W zamożniejszych egipskich domostwach koty były powszechne. Pełniły ważną rolę w zwalczaniu szkodników, takich jak szczury i węże, co wpłynęło na ich postrzeganie jako symbol ochrony i dobrobytu. Jak wiele egipskich bóstw, Bastet oprócz dobrego oblicza miała także to złe i groźne. Wysunięto teorię, że wczesna bogini-lwica była siostrą Bastet – Sechmet. Symbolizowała ona potężną, bezwzględną wojowniczkę, a Bastet, którą coraz częściej przedstawiano jako kota, reprezentowała aspekt łagodniejszy. Ostatecznie Bastet i Sechmet zlały się w jedno bóstwo. Bastet była przedstawiana nie tylko jako ludzka postać z głową kota lub lwa, ale także po prostu jako kot. W Bubastis odprawiano doroczne wielkie święto Bastet, również opisywane przez Herodota. Obchodzone w kwietniu i maju, mogło gromadzić setki tysięcy ludzi. Odkryto tam także m.in. ruiny świątyni Bastet i cmentarz zmumifikowanych kotów. Nie tylko Bastet i Sechmet. Inne bóstwa-koty Pierwszym znanym bóstwem o kociej głowie była Madfet. W czasach I dynastii, czyli około 3000 lat p.n.e. uważano ją za obrończynię komnat faraona przed wężami, skorpionami i złem. Często była przedstawiana także z głową lamparta lub geparda. Także ważna bogini-matka Mut była przedstawiana z głową kota. W różnych okresach egipskiej historii wierzono, że Mut była matką stworzycielką świata lub żoną stwórcy – Amona-Ra. Podobnie jak Sechmet, czasem jest przedstawiana także jako lwica. Mumie kotów i kocie nekropolie Mumie kotów archeolodzy znajdują po dziś dzień, nie tylko w Bubastis. Także i stanowisko archeologiczne Bubasteion w Sakkarze jest ich pełne. Znaleziono tam też unikatowe mumie lwiątek – być może mają one związek z tą wojowniczą twarzą bogini Bastet. Mumifikowano nie tylko zmarłe domowe koty. Zwierzęta te, podobnie jak przedmioty używane w doczesnym życiu, były czasem grzebane razem ze zmarłymi właścicielami. Życie pozagrobowe było bowiem dla ówczesnych Egipcjan wiernym odbiciem doczesnego. Znaleziska archeologiczne wskazują też, że koty były składane w ofierze i w tym celu mumifikowane. Większość z tysięcy odkrytych w Sakkarze kocich mumii nosi ślady uderzeń w głowę. Prawdopodobnie były hodowane w świątyniach specjalnie jako zwierzęta ofiarne. Liczba kocich mumii świadczy o tym, że był to proceder powszechny, prawdopodobnie mumiami także handlowano. Niektóre kocie mumie mają własne sarkofagi, wyposażone w rzeźby i amulety. Skąd się bierze charakterystyczne kocie mruczenie? Naukowcy wpadli na nowy trop Każdy kociarz dobrze zna tę chwilę, gdy po krótkiej chwili pieszczot pupil zaczyna wydawać charakterystyczne gardłowe dźwięki, przypominające odgłos niewielkiego, wibrującego silnika. Ok... Koty w starożytnym Egipcie: ukochani pupile Kult Bastet i mumifikacja kotów to tylko jeden, religijny aspekt kociej obecności w starożytnym Egipcie. Koty z pewnością były też po prostu domowymi pupilami. Były też użytecznymi drapieżnikami, chroniącymi domostwa nie tylko przed gryzoniami, ale i niebezpiecznymi wężami i skorpionami. Na długo przed tym, jak mumie zwierząt zaczęto wykorzystywać jako religijne wota, tworzono je z osobistych powodów. Ukochane zwierzęta miały dotrzymywać towarzystwa zmarłemu w zaświatach. Najpopularniejszymi zwierzętami domowymi Egipcjan były: koty, psy, mangusty, małpy, gazele, ptaki. Nadawano im imiona tak samo jak dzisiaj, o czym świadczy ponad siedemdziesiąt imion odczytanych z kocich i psich mumii. Zwierzęta domowe i scenki z ich udziałem to także częsty motyw na grobowcach Egipcjan. Czy koty udomowiono w Egipcie? Warto pamiętać, że w początkach starożytnego państwa egipskiego kot był jeszcze zwierzęciem właściwie dzikim. Dowody genetyczne wskazują, że kota udomowiono właśnie na Bliskim Wschodzie, a jego przodkiem jest kot nubijski. Występuje on – oprócz Egiptu – w północnej Afryce, na Półwyspie Arabskim, Korsyce, Sardynii i Krecie. Starożytny Egipt był z pewnością pierwszą cywilizacją, w której na tak masową skalę trzymano koty w domach. Gdyby nie Egipcjanie, dziś kot może nie byłby jednym z naszych ukochanych pupili.
Czy Napoleon spędził noc w piramidzie Cheopsa? O tym doświadczeniu nie chciał ponoć rozmawiać
Po spędzeniu nocy w komorach piramidy Cheopsa w Egipcie Napoleon był blady i roztrzęsiony. O swoim doświadczeniu nie chciał z nikim nigdy rozmawiać. Tajemnicę miał zdradzić na łożu śmierci. Taka krąży legenda. A jaka jest prawda?
W tym artykule: Napoleon w Wielkiej Piramidzie Fakty o pobycie Bonapartego w Gizie Zasługi Napoleona dla egiptologii Cesarz Francuzów, Napoleon Bonaparte (1769–1821) uznawany jest za jednego z najwybitniejszych dowódców wojskowych w dziejach. A także za jedną z najważniejszych postaci w historii świata. Do kin trafia właśnie nowa amerykańska superprodukcja w reżyserii Ridleya Scotta, która opowiada historię Napoleona. W jednym z trailerów uwagę zwracają kadry z Płaskowyżu Giza, gdzie znajdują się egipskie piramidy. View oEmbed on the source website Napoleon w Wielkiej Piramidzie Nie jest jeszcze jasne, czy w najnowszym filmie Napoleon wchodzi do piramidy, bo pokazano tylko kilka kadrów. Jednak krąży legenda, że „mały kapral” miał w piramidzie Cheopsa spędzić noc. To doświadczenie miało odmienić jego życie. Pytany o to, co się stało, nie chciał nic powiedzieć. Na łożu śmierci, zapytany o to, co tam zaszło, rzekł: „Nie ma sensu. I tak mi nikt nie uwierzy”. Legenda o pobycie Bonapartego w grobowcu Cheopsa jest żywa do dziś. Motyw ten wykorzystano w powieściach, na przykład w „Nieśmiertelnej piramidzie”. Jej autor, Javier Sierra w epilogu i we wstępie sugeruje, że chociaż powieść jest wytworem wyobraźni, to jednak Napoleon faktycznie spędził noc w piramidzie. A co wiemy tak naprawdę o Napoleonie i jego wizycie wśród piramid? Fakty o pobycie Bonapartego w Gizie Nie mamy żadnych wiarygodnych źródeł potwierdzających nocleg Napoleona w Wielkiej Piramidzie. W biografii Bonapartego jego osobisty sekretarz, Louis Antoine Fauvelet de Bourrienne napisał, że cesarz nigdy nawet nie wszedł do niej, nie mówiąc o noclegu w komorach. Napoleon był jednak bardzo zainteresowany dziedzictwem archeologicznym Egiptu. Piramida Cheopsa go intrygowała. Dlatego wysłał kilka osób do piramidy Cheopsa. Następnie opisały one cesarzowi swoje wrażenia. Bonaparte nie wspomniał ani słowem na łożu śmierci o wizycie w piramidzie. Co prawda w zależności źródła zachowało się kilka wersji ostatnich słów Bonapartego. Jednak żadna nie dotyczyła piramid ani nawet Egiptu. W internecie krąży opowieść o paranormalnych przeżyciach Napoleona w grobowcu faraona, ale trudno jest wskazać, kiedy po raz pierwszy się ona pojawiła. Być może już w XIX wieku, kiedy nastąpiło zjawisko egiptomanii. Było ono podsycane niestworzonymi historiami, generującymi jeszcze większe zainteresowanie wszechpotężnymi faraonami i przerażającymi mumiami. Zasługi Napoleona dla egiptologii Napoleon wkroczył do Egiptu w 1798 roku. Rozgromił Mameluków w czasie Bitwy pod Piramidami. Nigdy jednak nie udało się Francuzom przejąć władzy nad całym Egiptem. Wyprawa była militarnym niepowodzeniem, mimo początkowych zwycięstw. Bonaparte pozostawił swoich żołnierzy na pastwę losu w 1799 roku. Wrócił do Europy i zajął się jej podbojem. Francuzi wycofali się z Egiptu ostatecznie w 1801 roku. Uważa się, że wyprawa Napoleona do Egiptu przyczyniła się do powstania nowej nauki: egiptologii. Wraz z kilkudziesięciotysięczną armią cesarz zabrał na pokład statków również 167 naukowców: astronomów, matematyków, inżynierów, rysowników czy biologów. W czasie tej wyprawy odkryto na przykład Kamień z Rosetty, który posłużył do odszyfrowania hieroglifów. Trafił jednak w ręce Brytyjczyków i obecnie znajduje się w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Naukowcy towarzyszący Napoleonowi zjechali Egipt wzdłuż i wszerz. Opisali kraj w „Description de l'Égypte”. Dzieło składające się z 12 tomów wydano w 1809–1822. Mimo że fragmenty dotyczące archeologii nie są zbyt obszerne, to wzbudziły wielkie zainteresowanie. W XIX wieku do Egiptu przyjechało mnóstwo turystów, chcących zobaczyć cuda świata starożytnego. Źródła: Bret P., Egipt w czasach Napoleona, Poznań 2002 Zdziebłowski S., Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności, Poznań 2023. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nubijczycy wybudowali więcej piramid niż Egipcjanie. Słynęli ze świetnego władania jedną bronią
Nubijczycy zdołali stworzyć królestwo, które w szczytowym okresie swojego rozwoju, pod względem wielkości i wpływów, dorównywało Egiptowi, a nawet na pewien czas zdołało zawładnąć krainą faraonów. W swojej epoce zyskali sławę jako zręczni rzemieślnicy i wybitni wojownicy, z których odwagą i umiejętnościami bojowymi musieli liczyć się wszyscy. Co jeszcze wiemy na temat Nubii i Nubijczyków? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Historia i pochodzenie Nubijczyków Nubia i Egipt Powstanie królestwa Kusz Kultura i sztuka Nubijczyków Osiągnięcia Nubijczyków Nubijczycy jako wojownicy Upadek Nubii Nubia to starożytna kraina, która swoim zasięgiem obejmowała środkowy bieg Nilu, między VI a I kataraktą. Obecnie obszar ten pokrywają pustynne tereny północnego Sudanu i południowego Egiptu. Jednak na długo przed nastaniem naszej ery w Nubii panował wilgotniejszy klimat, a jej terytorium porastała roślinność charakterystyczna dla sawanny. Bogactwo zasobów naturalnych dawało jej mocną pozycję w regionie, ale sprawiło też, że Nubia stawała się obiektem zakusów swojego sąsiada. Sama nazwa krainy ukuła się w okresie rzymskim. Wywodzi się od egipskiego nb i oznacza „Kraj Złota”. Historia i pochodzenie Nubijczyków Pierwsze ślady osadnictwa na terenie Nubii (pozostałości wyrobów ceramicznych) pochodzą z okresu mezolitu. Między 4000 a 3000 r. p.n.e. ludy zamieszkujące ten obszar zaczęły uprawiać ziemię. Zapoczątkowało to powstanie pierwszej kultury na terenie Nubii, nazywaną Grupą-A, zgodnie z klasyfikacją George'a Reisnera, amerykańskiego archeologa. Grupa-A prawdopodobnie pozostawała pod wpływami kształtującej się kultury egipskiej. Należy jednak podkreślić, że istnieje teza, według której cywilizacja nubijska była kolebką cywilizacji starożytnego Egiptu. Około 2200 roku p.n.e. w Dolnej Nubii zaczęła rozwijać się kolejna kultura nubijska – Grupa-C. A równolegle z nią, na obszarze Górnej Nubii, kultura Kerma, której nazwa pochodzi od miasta położonego na południe od III katarakty. Nubia i Egipt Początkowo, dwie kształtujące się kultury – nubijska i egipska – utrzymywały ze sobą poprawne relacje. W starożytnym okresie Grupy-A (od 3700 r. p.n.e. do 3250 r. p.n.e.) rozpoczęła się wymiana handlowa między obiema krainami. Nubijczycy dostarczali Egipcjanom złoto, heban, kadzidło, skóry zwierząt, żywe zwierzęta i kość słoniową. W zamian otrzymywali miedź, narzędzia, zboża, oliwę i wino. Kleopatra – „pierwsza celebrytka świata” i królowa pośród królowych. Jakie tajemnice skrywa życiorys egipskiej przywódczyni? Trudno o inną postać historyczną, która, tak jak Kleopatra, wzbudza zarówno pozytywne, jaki negatywne emocje. Krytyk literacki Harold Bloom nazwał ją „pierwszą celebrytką świata”. By.. Z czasem nubijsko-egipskie stosunki zaczęły się psuć. Mniej więcej w 2500 r. p.n.e. Egipcjanie zdołali podbić część terenów Górnej Nubii. Sytuacja ustabilizowała się ok. 2160 r. p.n.e., gdy w Egipcie nastał Pierwszy Okres Przejściowy. W wyniku upadku scentralizowanej władzy i wewnętrznych walk królestwo Kerma mogło wyzwolić się spod egipskich wpływów. Sytuacja zmieniła się, gdy tron objęli władcy z XII dynastii. Senuseret I zdołał podbić znaczną część obszaru Nubii. Ekspansywną politykę kontynuował Senuseret III, jednak podjęta przez niego próba zdobycia nubijskiej wyspy na Nilu zakończyła się fiaskiem. W rezultacie musiał wycofać się do Semny. Obszary na południe od II katarakty zostały wówczas nazwane Kuszem. W okresie Nowego Państwa Nubia utraciła swoją niezależność. Przez ok. 500 lat faktyczną władzę w królestwie sprawowali Egipcjanie. Powstanie królestwa Kusz W XI wieku p.n.e. Nubia odrodziła się jako niezależne państwo, gdy pod koniec okresu Nowego Państwa Egipt stracił na znaczeniu. Zarządcy Kusz zerwali stosunki z krainą faraonów i stali się samodzielnymi władcami. Pierwszy potwierdzony historycznie król Kusz – Alara – ustanowił stolicę państwa w Napacie. Miasto pozostawało administracyjnym centrum królestwa do 590 r. p.n.e., gdy zostało podbite przez faraona Psametycha II. Wówczas stolicę przeniesiono do Meroe. W latach 790–656 p.n.e. Egipt znalazł się pod panowaniem kuszyckim. Ekspansja rozpoczęła się w czasie panowania Kaszty. Jego syn – Pianchi – zdołał przejąć tron. Tak rozpoczęła się historia XXV dynastii, która panowała nad Nilem do czasu najazdu Asyryjczyków. Kultura i sztuka Nubijczyków Starożytni Nubijczycy, reprezentujący najstarsze kultury, nie pozostawili po sobie zbyt wielu pamiątek. Najprawdopodobniej nie znali pisma, a nawet jeżeli, to jego zabytki przepadły bezpowrotnie. Na terenie Nubii archeolodzy odkryli jednak pewne artefakty nubijskiej kultury, m.in. ceramiczne figurki i misy ofiarne. O ile istnieją pewne podobieństwa między nubijską a egipską sztuką, to należy podkreślić, że pod wieloma względami kultura Nubijczyków była unikatowa. dowodem tego jest choćby świątynia pogrzebowa odkryta w Kermie, której ściany zdobią malowidła przedstawiające afrykańską faunę, m.in. zebry i żyrafy. W czasie istnienia królestwa Kusz nubijscy władcy byli chowani pod piramidami. Zwyczaj ten najprawdopodobniej zapoczątkował Pianchi. Należy jednak podkreślić, że nubijskie piramidy różniły się nieco od egipskich. Nie dotyczyło to wyłącznie grobowców. W okresie Kusz Nubijczycy zdołali wykształcić własną kulturę, niezależną od egipskiej. Osiągnięcia Nubijczyków Lud Nubii słynął w regionie z kunsztownej obróbki kości słoniowej, hebanu i złota. O tym, jak kunsztowne były wykonywane przez nich ozdoby, najlepiej świadczy fakt, że egipscy rzemieślnicy kopiowali ich styl. Nubijczycy do perfekcji opanowali sztukę wytwarzania broni cięciwowej. Ich łuki charakteryzowały się dużym naciągiem. Żeby móc w pełni wykorzystać ich potencjał, produkowali specjalne metalowe pierścienie, chroniące palce łuczników. Wiedli też prym w dziedzinie produkcji przedmiotów z żelaza. W czasie istnienia Kusz, Meroe było jednym z najważniejszych ośrodków produkcji narzędzi rolniczych i broni. Nubijczycy jako wojownicy Egipcjanie określali Nubię Górną jako Ta-Setiu, czyli „Kraj Łuczników”. Nie bez przyczyny. Nubijscy wojownicy byli znani ze swych wybitnych umiejętności władania bronią cięciwową. Z tego powodu byli wcielani do armii egipskiej jako najemnicy lub przymusowo, zależnie od sytuacji politycznej. O ich kunszcie w tej dziedzinie najlepiej świadczy fakt, że jeden z egipskich fortów wzniesionych na terenie Nubii określano mianem „tarczy przeciwko strzałom”. O tym, jak bardzo cenionym fachem w nubijskim społeczeństwie było łucznictwo, najlepiej świadczą nubijskie zwyczaje pogrzebowe. Wojowników grzebano wraz z ich orężem, a władców przedstawiano z łukami lub pierścieniami łuczniczymi. Nubijscy wojownicy biegle władali też włócznią i innymi rodzajami broni z tamtego okresu, ale to właśnie łucznicy stanowili o sile armii starożytnej krainy. Z ich umiejętnościami bojowymi musieli liczyć się nawet Rzymianie. W czasie panowania w Egipcie, nubijskie wojska zdobyły Elafantynęm Syene i File. Choć po pewnym czasie dobrze uzbrojone i sprawnie dowodzone oddziały rzymskie zdołały zająć Napatę, to finalnie wycofały się z Nubii na mocy zawartego traktatu. Upadek Nubii Pod koniec III wieku dominującą pozycję w Nubii zyskała Grupa-X (według klasyfikacji Reisnera). Tworzyło ją nomadyczne plemię Nobadów. Do II połowy V wieku toczyli walki z plemieniem Blemiów, które finalnie zakończyły się porażką tych drugich. Powstało wówczas królestwo Nobatia, a cała Nubia zaczęła ulegać stopniowej chrystianizacji. W VI stuleciu obszar Nubii był już podzielony na 3 chrześcijańskie królestwa: Nobatię, Makurię i Alodię. W VII wieku Nubię najechali Arabowie. Od tego czasu obszar ten był izolowany od innych krajów chrześcijańskich, ale ostateczna islamizacja nastąpiła dopiero między XIV a XVI stuleciem. Nubia została włączona do sułtanatu Sennar, a w XIX wieku dostała się pod panowanie paszów Egiptu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pawiany „wskazują”, gdzie położona była legendarna kraina starożytnych Egipcjan. Pomogły analizy DNA
Z legendarnej krainy Punt starożytni Egipcjanie sprowadzali nie tylko kość słoniową i drzewa kadzidlane, ale też pawiany. Naukowcy przebadali DNA zachowane w mumiach tych zwierząt. W ten sposób dowiedzieli się, skąd je sprowadzono.
W tym artykule: Bóg zaklęty w małpie DNA pawianów – klucz do poznania zagadki lokalizacji Puntu Erytrea i sąsiadujące z nią regiony Od dziesiątków lat egiptolodzy dyskutują o tym, gdzie znajdowała się legendarna kraina starożytnych Egipcjan, Punt. To stamtąd sprowadzali cenne dla produkty i zwierzęta: drzewa kadzidlane, heban, kość słoniową, małpy, charty czy skóry lampartów. Bardzo długo naukowcy nie mieli narzędzi, które postawiły by kropkę nad i w kwestii wskazania lokalizacji Puntu. Pomógł postęp w badaniach genetycznych. Bóg zaklęty w małpie Starożytni Egipcjanie sprowadzali do swojego kraju pawiany. Było to związane z ich religią. Boga mądrości, Thota ukazywano między innymi właśnie pod postacią pawiana. Jednak te zwierzęta nie występowały w Egipcie również w czasach starożytnych. Z tego powodu Egipcjanie postanowili je sprowadzać z głębi Afryki. Z zapisków wiadomo, że właśnie z krainy Punt. Z badań szkieletów wynika, że usunięto im niebezpieczne kły. Były one potrzebne Egipcjanom do oddawania czci bogowi egipskiemu, Thotowi. DNA pawianów – klucz do poznania zagadki lokalizacji Puntu Aby określić, skąd Egipcjanie sprowadzali pawiany, dr Gisel Knopp z Uniwersytetu w Konstancji w Niemczech wraz z międzynarodowym zespołem, postanowiła przebadać DNA zachowane w mumiach tych zwierząt. Wyniki analiz opublikowano w czasopiśmie naukowym „eLife”. Obszar, z którego sprowadzono te małpy, można określić na podstawie genomu mitochondrialnego. Pomocne w analizach porównawczych było to, że wcześniej inni badacze dobrze poznali rozmieszczenie pawianów na kontynencie afrykańskim i ich różnorodność genetyczną. – Mamy próbki porównawcze z niemal wszystkich regionów, w których obecnie żyją pawiany – mówi dr Kopp. Tą bazę uzupełniono o okazy ze zbiorów muzealnych. Erytrea i sąsiadujące z nią regiony Na potrzeby najnowszych badań przeanalizowano m.in. mumię pawiana odkrytą w 1905 roku w tzw. Dolinie Małp w Egipcie. Szczątki przechowywane w Musée des Confluences w Lyonie, wydatowano na 800–500 rok p.n.e., a zatem Okres Późny. Kolejno porównano jej materiał genetycznych z pawianami z obszaru Afryki. Okazało się, że „egipski” pawian pochodził z obszaru Erytrei, Etiopii lub wschodniego Sudanu. To wynik zbieżny z poprzednimi badaniami mumii pawianów z XVI–XI wieku p.n.e. Wygląda na to, że kierunek, z którego pozyskiwano mumie nie uległ na przestrzeni stuleci większym zmianom. Zmianie uległa jednak nazwa regionu. W II tysiącleciu mowa była o krainie Punt, ale w Okresie Późnym już o tej krainie nie pisano. Jednak skądś sprowadzano pawiany i inne ważne dla Egipcjan surowce. Badacze przypuszczali, że był to ten sam region, ale nie mieli na to dowodów. Starożytni historycy grecko-rzymscy pisali o tym, że z portu Adulis (obecna Erytrera) sprowadzano pawiany. Jednak mumia przebadana ostatnio była o kilkaset lat starsza od tych doniesień. Okazuje się zatem, że port ten musiał funkcjonować zdecydowanie wcześniej. Świadczą o tym wyniki analiz DNA. Wygląda na to, że Adulis było wrotami do Puntu. Adulis było to ważnym ośrodkiem przeładunkowym, łączącym Egipt, Półwysep Arabski i Indie. Port osiągnął swoje apogeum między IV a VII wiekiem n.e. Jednak jego historia sięga co najmniej pierwszego tysiąclecia p.n.e. Źródła: <a href="http://Od%20dziesi%C4%85tk%C3%B3w%20lat%20egiptolodzy%20dyskutuj%C4%85%20o%20tym,%20gdzie%20znajdowa%C5%82a%20si%C4%99%20legendarna%20kraina%20staro%C5%BCytnych%20Egipcjan,%20Punt.%20To%20stamt%C4%85d%20sprowadzali%20cenne%20dla%20produkty%20i%20zwierz%C4%99ta:%20drzewa%20kadzidlane,%20heban,%20ko%C5%9B%C4%87%20s%C5%82oniowa,%20ma%C5%82py,%20charty%20czy%20sk%C3%B3ry%20lampart%C3%B3w.%20%20Bardzo%20d%C5%82ugo%20naukowcy%20nie%20mieli%20narz%C4%99dzi,%20kt%C3%B3re%20postawi%C5%82y%20by%20kropk%C4%99%20nad%20i%20w%20kwestii%20wskazania%20lokalizacji%20Puntu.%20Pom%C3%B3g%C5%82%20post%C4%99p%20w%20badaniach%20genetycznych.%20B%C3%B3g%20zakl%C4%99ty%20w%20ma%C5%82pie%20Staro%C5%BCytni%20Egipcjanie%20sprowadzali%20%20do%20swojego%20kraju%20pawiany.%20By%C5%82o%20to%20zwi%C4%85zane%20z%20ich%20religi%C4%85.%20Boga%20m%C4%85dro%C5%9Bci,%20Thota%20ukazywano%20mi%C4%99dzy%20innymi%20w%C5%82a%C5%9Bnie%20pod%20postaci%C4%85%20pawiana.%20Jednak%20te%20zwierz%C4%99ta%20nie%20wyst%C4%99powa%C5%82y%20w%20Egipcie%20r%C3%B3wnie%C5%BC%20w%20czasach%20staro%C5%BCytnych.%20Z%20tego%20powodu%20Egipcjanie%20postanowili%20je%20sprowadza%C4%87%20z%20g%C5%82%C4%99bi%20Afryki.%20Z%20zapisk%C3%B3w%20wiadomo,%20%C5%BCe%20w%C5%82a%C5%9Bnie%20z%20krainy%20Punt.%20Z%20bada%C5%84%20szkielet%C3%B3w%20wynika,%20%C5%BCe%20usuni%C4%99to%20im%20niebezpieczne%20k%C5%82y.%20By%C5%82y%20one%20potrzebne%20Egipcjanom%20do%20oddawania%20czci%20bogowi%20Thotowi.%20DNA%20pawian%C3%B3w%20%E2%80%93%20klucz%20to%20zagadki%20lokalizacji%20Puntu%20Aby%20okre%C5%9Bli%C4%87,%20sk%C4%85d%20Egipcjanie%20sprowadzali%20pawiany%20dr%20Gisel%20Knopp%20z%20Uniwersytetu%20w%20Konstancji%20w%20Niemczech%20wraz%20z%20mi%C4%99dzynarodowym%20zespo%C5%82em,%20postanowi%C5%82a%20przebada%C4%87%20DNA%20zachowane%20w%20mumiach%20tych%20zwierz%C4%85t.%20%20Obszar,%20z%20kt%C3%B3rego%20sprowadzono%20te%20ma%C5%82py,%20mo%C5%BCna%20okre%C5%9Bli%C4%87%20na%20podstawie%20genomu%20mitochondrialnego.%20Pomocne%20w%20analizach%20por%C3%B3wnawczych%20by%C5%82o%20to,%20%C5%BCe%20wcze%C5%9Bniej%20inni%20badacze%20dobrze%20poznali%20rozmieszczenie%20pawian%C3%B3w%20na%20kontynencie%20afryka%C5%84skim%20i%20ich%20r%C3%B3%C5%BCnorodno%C5%9B%C4%87%20genetyczn%C4%85.%20%E2%80%93%20Mamy%20pr%C3%B3bki%20por%C3%B3wnawcze%20z%20niemal%20wszystkich%20region%C3%B3w,%20w%20kt%C3%B3rych%20obecnie%20%C5%BCyj%C4%85%20pawiany%20%E2%80%93%20m%C3%B3wi%20dr%20Kopp.%20T%C4%85%20baz%C4%99%20uzupe%C5%82niono%20o%20okazy%20ze%20zbior%C3%B3w%20muzealnych.%20Erytrea%20i%20s%C4%85siaduj%C4%85ce%20z%20ni%C4%85%20regiony%20Na%20potrzeby%20najnowszych%20bada%C5%84%20przeanalizowano%20mumi%C4%99%20pawiana%20odkryt%C4%85%20w%201905%20roku%20w%20tzw.%20Dolinie%20Ma%C5%82p%20w%20Egipcie.%20Szcz%C4%85tki%20przechowywane%20w%20Mus%C3%A9e%20des%20Confluences%20w%20Lyonie,%20wydatowano%20na%20800-500%20rok%20p.n.e.,%20a%20zatem%20Okres%20P%C3%B3%C5%BAny.%20%20Kolejno%20por%C3%B3wnano%20jej%20materia%C5%82%20genetycznych%20z%20pawianami%20z%20obszaru%20Afryki.%20Okaza%C5%82o%20si%C4%99,%20%C5%BCe%20%E2%80%9Eegispki%E2%80%9D%20pawian%20pochodzi%C5%82%20z%20obszaru%20Erytrei,%20Etiopii%20lub%20wschodniego%20Sudanu.%20%20To%20wynik%20zbie%C5%BCny%20z%20poprzednimi%20badaniami%20mumii%20pawian%C3%B3w%20z%20XVI-XI%20wieku%20p.n.e.%20Wygl%C4%85da%20na%20to,%20%C5%BCe%20kierunek,%20z%20kt%C3%B3rego%20pozyskiwano%20mumie%20nie%20uleg%C5%82%20na%20przestrzeni%20stuleci%20wi%C4%99kszym%20zmianom.%20%20Zmianie%20uleg%C5%82a%20jednak%20nazwa%20regionu.%20W%20II%20tysi%C4%85cleciu%20mowa%20by%C5%82a%20o%20krainie%20Punt,%20ale%20w%20Okresie%20P%C3%B3%C5%BAnym%20pisano%20raczej%20o%20porcie%20Adulis,%20z%20kt%C3%B3rego%20sprowadzono%20cenne%20materia%C5%82y.%20Naukowcy%20uwa%C5%BCaj%C4%85,%20%C5%BCe%20by%C5%82%20to%20ten%20sam%20region.%20Adulis%20by%C5%82o%20usytuowane%20nad%20morzem%20w%20Erytrei.%20Adulis%20by%C5%82o%20wa%C5%BCnym%20o%C5%9Brodkiem%20prze%C5%82adunkowym,%20%C5%82%C4%85cz%C4%85cym%20Egipt,%20P%C3%B3%C5%82wysep%20Arabski%20i%20Indie.%20Port%20osi%C4%85gn%C4%85%C5%82%20swoje%20apogeum%20mi%C4%99dzy%20IV%20a%20VII%20wiekiem%20n.e.,%20ale%20jego%20historia%20si%C4%99ga%20co%20najmniej%20pierwszego%20tysi%C4%85clecia%20p.n.e." rel="nofollow noopener" target="_blank">Science Daily, eLife Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Historia Egiptu – pierwsi władcy, piramidy, konflikty. Co wiemy o Egipcie w czasach starożytnych?
Stare Państwo istniało niemal 1000 lat. Znamy jego kulturę, sztukę, religię. Mimo tego historia Egiptu nadal pozostaje tajemnicą.
W tym artykule: Zjednoczenie Egiptu w silne imperium Między faktami a mitami Pierwsi władcy i rozwój Egiptu Egipt za czasów Dżesera i Imhotepa Epoka budowania piramid Historia Egiptu za czasów Cheopsa Schyłek potęgi Egiptu Prawo dziedziczenia Kryzys państwowy w starożytnym Egipcie Upadek państwa Od pierwszej katarakty pod Asuanem do wybrzeża Morza Śródziemnego ciągnie się długa na 1200 km wyspa zieleni otoczona bezkresną pustynią. Tutaj zaczyna się historia Egiptu. Już 5000 lat p.n.e. koczownicy wędrujący od oazy do oazy dostrzegli, że nigdzie nie będzie im lepiej jak w dolinie Nilu. Upewniła ich w tym regularność, z jaką wielka rzeka wylewała, nanosząc na przylegające do niej ziemie wodę i życiodajny muł. Osiedlenie się na jej brzegach pozwalało na zmianę trybu życia. Można je już było planować, dostosowując porę siewu i zbioru zbóż do rytmu wyznaczanego przez Nil. Chętnych do zamieszkania w żyznej dolinie przybywało. Zjednoczenie Egiptu w silne imperium Zauważono, że rozlewające się wody Nilu można doprowadzić dalej i powiększyć nawadniany obszar. Wystarczyło wykopać kanały. Ale już nie na jednym poletku, lecz na obszarze tak rozległym, by każdy na tym skorzystał. Do wykonania tego zadania niezbędna była zbiorowa praca całej wspólnoty, którą ktoś musiał pokierować. Tym kimś mogli być tylko wodzowie klanów. Najambitniejsi z nich stopniowo poszerzali strefy swych wpływów, podporządkowując sobie lub likwidując słabszych rywali. Po dwóch tysiącach lat na placu boju pozostało tylko kilkunastu udzielnych książąt, którzy połączyli się w dwie federacje rodowe panujące nad Dolnym (delta Nilu) i Górnym Egiptem (dolina Nilu). Kto je zjednoczył? Około 3100 r. p.n.e. Horus Narmer lub Horus Aha (niewykluczone, że była to jedna osoba) ogniem i mieczem zjednoczył obie części Egiptu i utworzył pierwsze w dziejach scentralizowane państwo narodowe. W tym czasie cywilizacje zachodniej i środkowej Azji były wyżej rozwinięte od egipskiej: budowały potężne miasta, udoskonalały rolnictwo, używały lepszych narzędzi. Tworzyły je jednak skłócone ze sobą miasta-państwa. Egipt przeskoczył ten etap rozwoju, przekształcając się od razu w imperium o tak solidnych fundamentach, że przetrwało trzy tysiące lat. Między faktami a mitami Jak zwykle w przypadku założycieli dynastii, legenda miesza się z faktami. Pojawiały się więc teorie, że Narmer jest postacią mityczną. Są jednak dowody, że istniał. W 1898 r. brytyjscy archeolodzy James Quibell i Frederic Green odkryli w świątyni boga Horusa w Hierakonpolis dedykowaną bóstwu paletę wotywną. Relief na jednej stronie przedstawia władcę w białej koronie Południa, zabijającego maczugą wroga. Na odwrocie wyryto trzy sceny z życia władcy w czerwonej koronie Północy, w tym przemarsz przez usłane trupami pole zwycięskiej bitwy. Zapisane hieroglifami sylaby nar (ryba) i mer (dłuto) tworzą jego imię: Narmer. Pierwsi władcy i rozwój Egiptu Z późniejszych przekazów wynika, że pierwszy król pochodził z miasta Tinis. Założoną przez niego dynastię nazywa się więc tynicką. Egiptologom nie udało się dotąd odnaleźć żadnych śladów pozwalających zlokalizować tę miejscowość. Około 200 lat później władzę przejęła II dynastia tynicka. Jej założycielem był zięć lub adoptowany syn króla, który nie doczekał się męskiego potomka. W czasach tynickich ukształtowały się podstawowe zasady ustroju, ekonomii i religii Egiptu. Rozbudowano sieć kanałów, udoskonalono system pisma hieroglificznego, opanowano technologię wytopu miedzi i złota, opracowano podstawowe zasady kanonu sztuki. Odtąd już zawsze głowę i kończyny portretowanych postaci przedstawiano z profilu, tułów i oko – en face. Od Narmera zaczyna się lista władców historycznych. Nie nazywano ich wówczas faraonami. Ten tytuł pojawi się kilkanaście wieków później, gdy zwyczajowe określenie królewskiego pałacu Per-aa (Wielki Dom) tak się upowszechni, że stanie się synonimem głowy państwa. Pierwszym, który posłużył się nim jako oficjalnym tytułem, był Echnaton (XIV w. p.n.e.). Dotąd używano wyrażeń: nesu (król), ity (władca), neb (pan), hem (majestat). Tytulatura mogła się zmieniać, natomiast zakres władzy pozostawał taki sam. Jako potomek bogów, król sprawował władzę absolutną. Był żywym bóstwem, które opiekuje się mieszkańcami Egiptu. Najwyższym kapłanem, sędzią, wodzem armii i właścicielem całego państwa, w tym i ludzi. Sprzeciw wobec jego decyzji oznaczał bunt przeciw bogu. Po śmierci tylko on, ewentualnie z grupą niezbędnych urzędników i służących, powracał do swych niebiańskich przodków. Egipt za czasów Dżesera i Imhotepa Gdy wygasła dynastia tynicka, przekazanie podwójnej korony zjednoczonego Egiptu komuś, kto nie legitymował się boskim pochodzeniem, raczej nie wchodziło w grę. Ale krew Ozyrysa i Horusa płynęła nie tylko w żyłach królewskich synów, lecz i córek. Starczyło więc, by urodziły męskiego potomka, i wszystko wracało do normy. Założyciel III dynastii Sanacht był prawdopodobnie zięciem ostatniego władcy tynickiego. W historii zachowało się po nim jedynie imię. Człowiekiem zupełnie innego formatu okazał się jego następca Dżeser. Od niego zaczyna się najświetniejszy okres w dziejach Egiptu nazywany Starym Państwem. Ze spokojnego rolniczego państwa wyrosło wówczas imperium zadziwiające do dziś wielkością realizowanych przedsięwzięć. Pozostały po nim budowle, które wciąż budzą podziw – monumentalne piramidy. Dżeser przeniósł stolicę do Memfis, a królewską nekropolię, czyli cmentarz, na którym składano ziemskie powłoki boskich władców, do pobliskiej Sakkary. Tam też rozpoczął budowę grobowca godnego siebie. Projekt opracował Imhotep – jego kanclerz, kapłan boga Słońca Ra (Re), architekt i nadworny lekarz. Tradycyjny grób (mastabę) powiększył do monstrualnych rozmiarów, wznosząc nad nim kolejne segmenty. Tak powstała piramida schodkowa wysokości 62 m. W ukrytej we wnętrzu komorze ustawiono posąg króla, który przez okienka w ścianie obserwował składanie darów ofiarnych. Duet Dżeser-Imhotep przeprowadził reformę kalendarza, armii, a przede wszystkim systemu zarządzania, wzmacniając odpowiedzialność lokalnych zarządców przed władzą centralną. Sam Imhotep też umiejętnie zadbał o swą pozycję. Podziw, jaki wzbudzała jego piramida i wiedza medyczna, sprawiły, że również jego zaczęto podejrzewać o boskie pochodzenie. Jako najwyższy kapłan potężnej świątyni w Heliopolis nie zaprzeczał. Po śmierci podziw dla jego dokonań jeszcze wzrósł. Pisarze i lekarze uznali go za swego patrona, prosty lud zaczął się do niego modlić, składać mu w ofierze wotywne posążki. W końcu ogłoszono go synem boga Ptaha, czczonego pod postacią byka Apisa. Grecy utożsamili Imhotepa ze swoim bogiem medycyny Asklepiosem. Epoka budowania piramid Po śmierci Dżesera w Starym Państwie panowało jeszcze czterech królów z III dynastii i władza płynnie przeszła na jej boczną linię, którą zapoczątkował wyjątkowo dobrze zapamiętany przez poddanych Snofru. Przeświadczenie, że monarcha jest bogiem na Ziemi, było już wówczas tak silne, że lubianemu władcy przypisano nawet zdolność wywoływania wylewów Nilu. Nie było to tak absurdalne, jak się może wydawać, gdyż Snofru zbudował pierwszą w historii Egiptu tamę, chroniąc przed zalewaniem nekropolię w Sakkarze. Budowanie było jego największą pasją. Na kamiennej stelli, znanej dziś jako kamień z Palermo, wyryto informację, że co rok wznosił nową świątynię, pałac lub twierdzę. Eksperymentował też z kształtem i wielkością piramid. Zaczął od budowli wzorowanej na dziele Imhotepa w Sakkarze, ale jej nie ukończył, gdyż szukał doskonalszej formy. Kolejna próba to piramida łamana (w Dahszur), nazwana tak od zwiększającego się w połowie wysokości kąta nachylenia ścian. Dzięki temu Snofru zdołał ją wywindować do wysokości 101 m. Ale i to nie zaspokajało jego ambicji, bo całość wyglądała dość pokracznie. U schyłku panowania wreszcie osiągnął cel: zbudował w Dahszur pierwszą piramidę w kształcie stożka. W niej został pochowany. Syn Snofru nie musiał już zastanawiać się nad kształtem własnego grobowca. A dzięki swej konsekwencji stał się najbardziej znanym egipskim władcą. Jego imię to Cheops. Wzniesienie budowli złożonej z 2,3 mln kamiennych bloków o łącznej wadze ponad 6 mln ton było przy ówczesnym poziomie techniki przedsięwzięciem na niewyobrażalną skalę. Według greckiego historyka Herodota przy piramidzie Cheopsa pracowało 100 tys. robotników. Pragmatycznemu Grekowi nie mieściło się w głowie, że można tak marnotrawić wysiłek ludzi i bogactwo państwa na bezużyteczną w sumie inwestycję. Przedstawił więc Cheopsa jako hulakę, despotę i religijnego fanatyka, który doprowadził swój lud do nędzy. Dopiero niedawne odkrycia archeologiczne dowodzą, że mogło być zupełnie inaczej. Kodeks rycerski nigdy nie został spisany. Jednak wywarł ogromny wpływ na kulturę średniowiecza Przynależność do stanu rycerskiego wiązała się nie tylko z przywilejami, ale także z obowiązkami. Rycerz, czyli szlachetnie urodzony wasal, miał świecić przykładem jako wzorzec chrześc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kodeks-rycerski-jakie-byly-najwazniejsze-zasady-i-wartosci-rycerzy-ryc-engelmann-et-graf-wikimedia-commons-public-domain-19522a3.jpg" width="566" height="504" alt="Kodeks rycerski – jakie były najważniejsze zasady i wartości rycerzy? (ryc. Engelmann et Graf, Wikimedia Commons, public domain)" title="Kodeks rycerski – jakie były najważniejsze zasady i wartości rycerzy? (ryc. Engelmann et Graf, Wikimedia Commons, public domain)" /> Historia Egiptu za czasów Cheopsa Cheops odziedziczył po ojcu nie tylko dobrze urządzone i zasobne państwo, ale także wiedzę o tym, jak powiększać jego bogactwo. Snofru finansował swoje przedsięwzięcia zyskami z wypraw wojennych do Libii i Nubii, eksploatacji kopalń miedzi i kamieni szlachetnych na półwyspie Synaj oraz z handlu zagranicznego. Zbudował potężną flotę, która przywoziła z Bliskiego Wschodu i wybrzeży Morza Czerwonego drewno, kadzidło oraz inne cenne surowce. Nowy władca wiedział więc, skąd czerpać środki na zaspokojenie nieokiełznanych ambicji. Gdyby faktycznie – jak pisze Herodot – zrujnował państwo, w Gizie stałaby dziś jedna, a nie trzy piramidy. To dowód, że funduszy starczyło także następcom. Z odkrytych pozostałości osiedla dla budowniczych piramidy nie wynika, by traktowano ich jak niewolników. Prof. Dieter Kessler, egiptolog z uniwersytetu w Monachium, twierdzi wręcz, że praca była dla nich dobrodziejstwem. W większości rekrutowali się bowiem spośród chłopów, których ściągano na plac budowy w czasie wylewu Nilu, gdy ustawały prace polowe. Zamiast czekać bezczynnie i zjadać ostatnie zapasy, dostawali nowe zajęcie i wyżywienie, dzięki czemu łatwiej im było przetrwać trudny okres. Czyli budowa piramid przypominała współczesne wielkie roboty publiczne podczas kryzysu. Nie można też zapominać o religijności prostych Egipcjan. Król-bóg miał zapewnione wieczne życie w zaświatach, więc logika podpowiadała, że być może będzie tam potrzebował wiernych robotników. Nadzieja na to sprawiała, że do pracy wcale nie trzeba ich było zapędzać batem. Są to jednak tylko spekulacje, bo chociaż Cheops jest najbardziej znanym faraonem, o jego rządach nie wiadomo prawie nic. Nawet tego, jak długo trwały (od 25 do 63 lat). Jeszcze bardziej zagadkową postacią jest budowniczy kolejnej znanej piramidy – Chefren. Nie zdołano nawet ustalić, czy był synem, czy bratem Cheopsa. Na szczycie jego grobowca zachował się fragment wapiennego wykończenia, który pozwala sobie wyobrazić, jak wyglądały piramidy w czasach świetności Starego Państwa. Były idealnymi ostrosłupami o gładkich, białych ścianach. Trwałym śladem po Chefrenie jest ponadto wyrzeźbiony w pobliżu jego grobowca Sfinks. Głowa człowieka-lwa należy właśnie do tego władcy. Na wzniesienie grobowca dorównującego przodkom stać jeszcze było Mykerinosa. Potem w budżecie pojawiła się dziura. Schyłek potęgi Egiptu Po stuletnich rządach budowniczych wielkich piramid, w Starym Państwem panowało kilkunastu królów z V i VI dynastii. Ich imiona mówią dziś cokolwiek już tylko wytrawnym znawcom historii Egiptu. Wycieńczone megalomańskimi inwestycjami imperium pogrążało się bowiem w kryzysie, jego władcy tracili znaczenie. Siłą rozpędu wciąż jeszcze budowano nowe świątynie i niezbyt okazałe piramidy, rozwijał się handel zagraniczny, płynęły daniny ze zmuszonych do uległości sąsiednich krajów, organizowano pierwsze wyprawy do na wpół legendarnego Puntu. Ale machina państwowa coraz częściej się zacinała. Z każdym rokiem rosła natomiast potęga nomarchów – urzędników, którzy po zjednoczeniu państwa zastąpili wodzów plemiennych. Reformy ustrojowe Dżesera całkowicie podporządkowały ich władzy centralnej. Gdy ta osłabła, nie przespali okazji do uniezależnienia się od stolicy. Nomarcha stał na czele prowincji nazywanej przez Egipcjan sepat, przez Greków – nom. Dżeser podzielił Egipt na 38 nomów, z czasem ich liczba doszła do 42. W każdym znajdowało się główne miasto, ze świątynią opiekującego się nim bóstwa i pałacem lokalnego władcy. Początkowo głównym obowiązkiem nomarchy był nadzór nad budową i utrzymaniem w dobrym stanie systemu kanałów. Jego kompetencje jednak systematycznie się poszerzały – przejął funkcję pierwszego kapłana swojego nomu, odpowiadał za sprawny przebieg prac rolnych, płacenie podatków, pobór do wojska, bezpieczeństwo i wymiar sprawiedliwości. Powoływał go król, na czas określony lub dożywotnio, i teoretycznie mógł w każdej chwili pozbawić urzędu. Wiązało się to jednak ze sporym ryzykiem. Nomarchowie dysponowali już bowiem nie tylko ogromnymi majątkami, ale również własnymi armiami. Ogromne koszty budowy piramid uszczuplały ich dochody, co rodziło coraz silniejszy opór i skłonność do buntu. Z bezwzględnie egzekwującymi swoje prawa Cheopsem czy Chefrenem nie odważyli się zadzierać. Ale z ich słabymi następcami już tak. Prawo dziedziczenia Pierwszym sukcesem urzędników było uzyskanie zgody na dziedziczenie funkcji. Potem wymusili kolejne przywileje i u schyłku V dynastii stali się samowładnymi książętami. Sprawne, silne państwo zaczęło się rozpadać. Upadek Król-bóg był ze zrozumiałych względów nieusuwalny. Oznaczało to, że możliwość przeprowadzenia głębszych reform przez nowego władcę zależy od długości panowania poprzednika. No i stało się. Pepi II okazał się człowiekiem wyjątkowo długowiecznym. Tron odziedziczył w wieku 6 lat i panował przez co najmniej 64 lata. Tak długie rządy doprowadziły do kompletnego skostnienia centralnej administracji. A ponieważ wraz z faraonem trwali na urzędach jego współpracownicy, dla co najmniej dwóch pokoleń zostały zamknięte drogi awansu. Próbując rozbroić tę tykającą bombę, Pepi II tworzył nowe urzędy. Nie osiągnął niczego – poza rozbudowaniem biurokracji do monstrualnych rozmiarów. Kryzys państwowy w starożytnym Egipcie W końcu popełnił katastrofalny błąd i podzielił najważniejszy w państwie urząd wezyra między dwóch dostojników, rezydujących w Memfis i Tebach. Wezyr, uważany za oczy i uszy faraona, był faktycznym zarządcą państwa. Skupiał w swym ręku uprawnienia dzisiejszego premiera oraz ministrów finansów, sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Dwuwładza jeszcze nikomu nie wyszła na dobre. Po feralnej decyzji Pepiego II konflikt na samym szczycie egipskiej hierarchii był nieuchronny. Szukając sojuszników, wezyrowie zawierali dwuznaczne sojusze z nomarchami. Ci z kolei, korzystając z tak potężnej protekcji, zaczęli dążyć do przejęcia kontroli nad nomami sąsiadów. To już nie był kryzys, lecz chaos i anarchia. Oliwy do ognia dolewali kapłani, walczący o prymat dla swoich bogów. A co za tym idzie – o większe wpływy i dochody dla siebie. Upadek państwa Gwóźdź do trumny Starego Państwa wbiły klęski naturalne. Dokumenty z epoki niewiele o nich mówią, ale w 2003 r. brytyjscy geolodzy Richard Bates i Henry Lamb przebadali pokłady mułu zalegające na dnie jeziora Tana, z którego wypływa Nil Błękitny. Stwierdzili, że w latach 2150–2100 p.n.e., a więc u schyłku VI dynastii, jezioro niemal zupełnie wyschło. Oznacza to, że Nil nie wylał i Egipt nawiedziła długotrwała susza. Wraz z nią przyszedł głód, epidemie i bezlitosna walka o przetrwanie. W końcu zbuntował się potulny lud. Wybuchła rewolucja. Tylko krew i śmierć W oficjalnych papirusach i inskrypcjach nie ma o niej wzmianek. Ale zachowały się fragmenty tekstów literackich z późniejszych czasów, które pokazują skalę dramatu. „Zbuntował się kraj, cały kraj (...) dzieci możnych są wyrzucane na ulice, dzieci książąt rozbijane o mury. Ziemia pełna jest plugastwa i nigdzie nie widać białych szat (...) zmarłych wrzuca się do rzeki i Nil staje się ich grobowcem (...) widać jedynie krew i śmierć. Wszystko zmierza ku ruinie” – pisał bohater „Nauk mędrca egipskiego” (pochodzących prawdopodobnie z pierwszych lat tzw. Średniego Państwa). Zamęt trwał przez półtora wieku. Nomarchowie zachowywali się jak plemienni kacykowie, lud szalał. Agitatorzy i pospolici kryminaliści przekonywali, że skoro królowie byli bogami, to nieszczęścia dotykające kraj są ich dziełem. Zasługują więc na odwet. Nie było skuteczniejszej zemsty jak zniszczenie ich zabalsamowanych ciał, co miało spowodować uśmiercenie (a przynajmniej skazanie ma męki) ich dusz w zaświatach. Do grobowców wdarli się wandale. Jedni po to, by tylko niszczyć, inni – by kraść. W ogołoconych piramidach nie pozostało praktycznie nic, posągi rozbito, dary ofiarne zrabowano. Skaczący sobie do gardeł nomarchowie też się jednak w końcu wykrwawili. Przegrani musieli się podporządkować silniejszym. Ostatecznymi zwycięzcami okazali się nomarchowie z Teb, którzy ok. 2050 r. p.n.e. doprowadzili do ponownego zjednoczenia kraju. Po tzw. Pierwszym Okresie Przejściowym nastały czasy Średniego Państwa. Faraon znów stał się bogiem, nomarchowie posłusznymi urzędnikami, lud pokorną siłą roboczą. Tyle że według zasad odrodzonej religii – na życie pośmiertne mógł odtąd liczyć już nie tylko faraon, ale każdy z jego poddanych. Kazimierz Pytko, publikował we „Wprost”, „Życiu Warszawy” i „Sukcesie”. Laureat Nagrody Kisiela.
Imhotep to pierwszy na świecie znany architekt. Kiedy żył i co o nim wiadomo?
Imhotep był nie tylko pierwszym znanym architektem, ale też lekarzem. To on tworzył pierwszą schodkową piramidę w Egipcie, czyli piramidę Dżesera. Po śmierci został wywyższony do rangi boskiej.
W tym artykule: Zawód architekta w starożytnym Egipcie Kim był Imhotep? Dzieło Imhotepa i jego znaczenie Kult Imhotepa Od czasów starożytnych poznajemy autorów najbardziej imponujących budowli. Pierwszym bardziej znanym architektem był Imhotep. Jego twórczość stała się bardzo ważna dla przyszłej tradycji budowlanej w starożytnym Egipcie. To właśnie on zapoczątkował wielkie monumentalne założenia. Po śmierci Imhotep sam stał się patronem uczonych i pisarzy. Starożytni Grecy utożsamiali go nawet z Asklepiosem. Jego kult trwał niemalże 2000 lat. Zawód architekta w starożytnym Egipcie W mitologii egipskiej bóg Ptah był patronem architektów. Miał on przy sobie doradców w postaci siedmiu innych boskich architektów. Sam zawód architekta również był uważany za szczególny. A to dlatego, że osoba uprawiająca go odpowiadała za budowle będące symbolem wiecznego trwania i nieśmiertelności. Samych architektów czasem rzeźbiono. Wówczas ukazywano ich ze zwojem mierniczego sznura. Podobnie jak wiele innych zawodów w tamtym czasie, ten też zwyczajowo był dziedziczny. W starożytnym Egipcie architekt nosił tytuł „mistrza rzeczy tajemnych”. Państwo faraonów było dobrze zbiurokratyzowane. Dzięki temu wiemy, że istniała zróżnicowana hierarchia wśród architektów. Ten o najniższym statusie w źródłach nazywany był np. „kierownikiem prac w świątyni”. Z kolei ten z najwyższym tytułem to „kierownik wszystkich prac”. Wielki Sfinks i zagadka jego kształtu. Kluczową rolę w rzeźbieniu posągu odegrał wiatr Wielki Sfinks na Płaskowyżu Giza obok piramidy Cheopsa to jedna z najbardziej znanych rzeźb starożytności. Naukowcy już wiedzą, dlaczego Egipcjanie zdecydowali się wykonać ten monument. Ok... Kim był Imhotep? Pierwszy sławny architekt, Imhotep, żył w czasach III dynastii, za panowania faraona Dżosera (2650 – 2600 r. p.n.e.). Jego imię tłumaczy się: „przychodzący w pokoju”. Pochodził on z Heliopolis i był synem architekta. Poza architekturą zajmował się też rzeźbiarstwem, produkcją kamiennych naczyń oraz administrowaniem. Przypisuje mu się również stworzenie podstaw egipskiej medycyny. Z inskrypcji wiemy, że Imhotep był osobą ważną w polityce państwa. Piastował następujące stanowiska: Kanclerz Króla Dolnego Egiptu Pierwszy po królu Dolnego Egiptu Administrator Wielkiego Pałacu Dziedziczny książę Arcykapłan z Heliopolis Imhotep był nie tylko pierwszym znanym architektem, ale też największym w całej historii Egiptu. Niespotykanym później faktem jest umieszczenie obok imienia króla także imienia Imhotepa na postumencie wielkiego królewskiego posągu. Było to najwyższe, niedostępne dla zwykłego śmiertelnika i jedyne wyróżnienie, jakie mógł uzyskać zwykły człowiek w stosunku do ubóstwionego króla. Dzieło Imhotepa i jego znaczenie Najważniejszym dziełem Imhotepa jest zespół grobowy faraona Dżesera (Dżosera). Znaczącą innowacją, którą wprowadził dopiero Imhotep, było zastąpienie nietrwałej cegły suszonej na cegły z kamienia. Materiał ten miał zapewnić nieśmiertelność postawionej budowli. Dzięki temu pisano później, że Imhotep odkrył sposób cięcia kamienia dla budowli monumentalnych. Najbardziej reprezentatywnym elementem grobowca jest piramida schodkowa. Była to nowa forma, która symbolicznie nawiązywała do drogi do nieba. Prawdopodobnie odnosiło się to do symbolu bogini Maat. Jego przekaz głosił, że prawda i sprawiedliwość są jedyną drogą do nieba. Kolejną nową rzeczą w architekturze, był rozdział właściwego grobowca króla od zespołu kultu grobowego. Zespół grobowy w Sakkarze był wzorowany na wcześniejszych założeniach, ale sam Imhotep dokonał też od siebie pewnych innowacji. Stworzył dekorację rzeźbiarską z kolumn na zwieńczeniach w postaci kwiatu lotosu, a także fryzy ozdobione przedstawieniami zwierząt. Bardzo możliwe, że królewski architekt przeżył swojego patrona i zaczął pracować nad grobowcem dla następnego faraona, Sechemcheta. Miał to być kolejny kompleks zwieńczony podobną piramidą schodkową jak w przypadku grobowca Dżesera. Z pewnych powodów piramidy nigdy jednak nie dokończono. Sam faraon Sechemchet rządził zaledwie 6 lat. Wykorzystanie cegły z kamienia i stworzenie nowej formy piramidy schodkowej nadało architekturze egipskiej nowy tor rozwoju. Szczytową formą tych zmian były późniejsze piramidy o regularnej formie. Kult Imhotepa Po śmierci pamięć o Imhotepie wzrosła i to do rangi boskiej. Już na przełomie Starego i Średniego Państwa był on postrzegany jako syn boga mądrości i boskiego architekta Ptaha. W późniejszych czasach Grecy i Rzymianie nazwali Imhotepa Imuthes. Utożsamili go w ten sposób z Asklepiosem, bogiem medycyny. Imhotep był opiekunem sztuki medycznej, patronem uczonych i pisarzy. Oto niektóre miejsca kultu Imhotepa: Asklepion w Sakkarze, Deir el-Bahari, Deir el-Medina, Wyspa File, Krnak. Źródła: Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, 1996, Warszawa Ernest Niemczyk 1997, Architekt w starożytnym Egipcie i Grecji. Cieśla – geometra – kapłan, Architectus, nr 1 - 2 Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
Grobowiec Tutanchamona. Gdzie jest, jak go odkryto, jakie krył tajemnice? Czy istniała klątwa Tutenchamona?
To zaledwie jeden z kilku niesplądrowanych grobowców faraonów egipskich. Zawierał nietkniętą mumię i liczne skarby. Poznajcie historię i tajemnice otaczające grobowiec Tutanchamona, określanego czasem również jako Tutenchamon.
W tym artykule: Tutanchamon – kim był? Grobowiec Tutanchamona – gdzie jest? Sarkofag Tutanchamona Maska Tutanchamona Klątwa Tutanchamona Nie tylko grobowiec Tutanchamona. Odkryto więcej grobowców faraonów Grobowiec Tutanchamona (KV62) to jeden z najsłynniejszych zabytków na świecie. Pochowano w nim Tutanchamona, faraona z XVIII dynastii. Tutanchamon rządził starożytnym Egiptem od 1333 do 1323 r. p.n.e. Grobowiec został odkryty przez Howarda Cartera (1874-1939) 4 listopada 1922 roku. Prace sfinansował Lord Carnarvon, który był angielskim arystokratą i wielkim amatorem wykopalisk i archeologii. Tutanchamona określa się czasem Tutenchamonem, ale poprawna wersja brzmi Tutanchamon. Elementem imienia faraona jest słowo anch, oznaczające po egipsku życie. Jego symbolem jest popularny hieroglif, tzw. krzyż anch (ankh). To hieroglif wyobrażający dwa związane ze sobą kawałki sznura. Egipscy bogowie ofiarowywali anch, czyli nieśmiertelność faraonom. Tutanchamon – kim był? 3400 lat temu Amenhotep, drugi z synów faraona Amenhotepa III, później znany jako faraon Echnaton, porzucił swoje rodowe imię oraz religię. Opuścił ówczesną stolicę Egiptu – Teby (dzisiejszy Luksor). Zbudował nowe miasto Achet-Aton (Horyzont Atona), dziś noszące nazwę Amarna. Miało ono być stolicą jego nowego państwa i głównym ośrodkiem nowej religii. Echnaton wraz ze swoją żoną Teje wznieśli tam wielką świątynie poświęconą Atonowi – bogu słońca. Opiekowała się faraonem, czczono ją jak boginię. Egipski minister otworzył jej grobowiec dla turystów Turyści będą mogli wejść do grobowca kobiety, któta opiekowała się Tutanchamonem. Po śmierci Echnatona jego 10-letni syn Tutanchamon został władcą Egiptu. Powrócił do tradycyjnego egipskiego politeizmu. W wieku 12 lat musiał poślubić księżniczkę Anchesenaton, swoją przyrodnią siostrę. Przeniósł stolicę Egiptu do Memfis. Początkowo nosił imię Tutanchaton, ale w czwartym roku panowania zmienił je jednak na Tutanchamon. Jego żona Anchesenaton zmieniła imię na Anchesenamon. Badania genetyczne mumii wykazały, że Tutanchamon chorował na malarię i miał płaskostopie prawej nogi i końsko-szpotawą lewą stopę. Przebył też skomplikowane złamanie nogi. Te czynniki doprowadziły do śmierci władcy Egiptu w młodym wieku. W chwili śmierci Tutanchamon miał 19 lat. Grobowiec Tutanchamona – gdzie jest? Odkrycie grobowca Tutanchamona było jednym z największych odkryć archeologicznych początku XX wieku. W egipskiej Dolinie Królów wykopaliska prowadzono od końca XVIII wieku. Jednak większość znajdujących się tam grobowców została obrabowana. Egipski minister: "W grobowcu Tutanchamona są ukryte pomieszczenia" W grobowcu Tutanchamona w Dolinie Królów niemal na pewno znajdują się jeszcze dwie nieodkryte komory; jedna z nich może być miejscem pochówku macochy faraona, pięknej Nefretete - podał w c... Dolina Królów znajduje się w pobliżu egipskiego miasta Luksor. Carter i Carnarvon dostali w 1914 r. koncesję na wykopaliska w tej lokalizacji. Archeolodzy postanowili usunąć znane od dawna pozostałości antycznych baraków dla robotników zatrudnionych przy wykonywaniu grobowców i kopać pod nimi. W 1922 r. trafili tam na kamienne schody i drzwi. 26 listopada otworzyli komorę grobowca Tutanchamona. Tego dnia padło słynne zdanie, które wypowiedział Carter, zaglądając ze święcą do wnętrza grobowca: „Widzę cudowne rzeczy!". Badania grobowca były wielkim przedsięwzięciem i trwały 8 lat. Przed wyniesieniem zabytków wszystko dokładnie udokumentowano. Wykonane też liczne fotografie prezentujące oryginalne położenie obiektów. Obecnie w grobowcu znajduje się tylko mumia faraona. Natomiast większość zabytków przeniesiono do Wielkiego Muzeum Egipskiego na Płaskowyżu Giza obok piramid. Co ciekawe, rabusie dostali się do grobowca już w starożytności, jednak nie udało im się ukraść zbyt wiele kosztowności. Grobowiec krótko potem opieczętowano i dotrwał do naszych czasów. Sarkofag Tutanchamona Na odkrywcach wielkie wrażenie zrobiło wyposażenie grobowca Tutanchamona. Znaleziono w nim m.in. trzy łoża, posąg i tron. Wszystkie te obiekty wykonano ze szczerego złota. Wśród znalezisk były też cztery pozłacane rydwany, skrzynie grobowe, trzy trumny w kształcie postaci faraona, włożone jedna w drugą, a także złota maska pośmiertna. Słynny sztylet Tutanchamona wcale nie pochodził z Egiptu? Przełomowe odkrycie archeologów Zagadka słynnego „kosmicznego” sztyletu króla Tutanchamona w końcu została rozwiązana. Najnowsze badania udowodniły, że broń nie została wykuta w Egipcie. Najcenniejszym znaleziskiem była dobrze zachowana mumia Tutanchamona. Jej badania rozpoczęły się w 1925 r. Mumia była pochowana w sarkofagu wykonanym z kwarcytu, ale jego pokrywa była granitowa. Według naukowców sarkofag pierwotnie był przeznaczony dla innej osoby, ale po śmierci Tutanchamona zmieniono rzeźbienia. Łącznie w grobowcu Tutanchamona znaleziono ponad 5 tys. obiektów. Maska Tutanchamona Do cennych zabytków znalezionych w grobowcu Tutanchamona należy też złota maska faraona. Znajdowała się ona na twarzy mumii. Jej waga to 10 kg, a długość to 54 cm. Maska Tutanchamona była bogato zdobiona: barwionym szkłem, fajansem, kwarcem, karneolem, obsydianem, lapis lazuli. Na ramionach maski znajdują się hieroglify z zaklęciem z egipskiej „Księgi umarłych”. Maska obecnie znajduje się w muzeum w Kairze. Klątwa Tutanchamona Śmierć archeologa George’a Carnarvona dała początek plotkom o klątwie Tutanchamona. Odkrywca zmarł wskutek zainfekowania ranki na policzku, która powstała kilka miesięcy wcześniej po ukąszeniu komara. Powieściopisarka Marie Corelli opublikowała wówczas w kilku gazetach artykuł. Twierdziła w nim, że dotarła do starożytnego arabskiego tekstu mówiącego o tym, iż intruzów zakłócających spokój zmarłych faraonów czeka śmierć z powodu zatrucia truciznami umieszczonymi w grobowcach. Odnaleziono 2 olbrzymie sfinksy w starożytnej egipskiej świątyni "milionów lat" Archeolodzy znaleźli dwa wapienne posągi z wizerunkiem faraona Amenhotepa III. Figury przypominają sfinksy i mają ok. 8 metrów długości. W ciągu ośmiu lat po odkryciu grobowca z klątwą Tutenchamona powiązano śmierć ok. 20 osób. Pojawiały się domysły, że może to być spisek lub efekt działania ukrytych w grobowcu bakterii. Howard Carter ogłosił jednak, że grobowiec Tutanchamona nie zawierał żadnych niebezpiecznych bakterii. Nad wejściem do grobowca nie było też żadnej inskrypcji z klątwą. Z badań naukowych wynika, że członkowie ekipy odkrywców grobowca Tutanchamona żyli średnio po 70 lat. Howard Carter zmarł 17 lat po otwarciu komory grobowej. Aż do 1934 roku domniemana klątwa nie zabiła żadnej osoby asystującej przy odwijaniu mumii królewskiej. Wygląda na to, że żadnej klątwy lub tajemniczej choroby, której źródłem miał być grobowiec po prostu nie było. Nie tylko grobowiec Tutanchamona. Odkryto więcej grobowców faraonów Panuje powszechne przekonanie, że grobowiec Tutanchamona jest jedynym nieobrabowanym grobowcem faraońskim. Nie jest to jednak prawda. Francuski archeolog Pierre Montet przebadał w czasie II wojny światowej kilka grobowców królewskich w egipskiej Delcie Nilu, w miejscowości Tanis. Były to pochówki władców XXI i XXII dynastii: Psusenesa, Amenemopego, Osorkona II i Szeszonka III. Władali Egiptem około 3 tysiące lat temu. W grobowcach były wspaniałe kamienne sarkofagi, niektóre wykonane ze srebra, złote maski i biżuteria. Sukces ten przyćmiła jednak wojna i niewiele na ten temat donosiły światowe media, mimo że ranga odkrycia była porównywalna do grobowca Tutanchamona. Nieznane grobowce są nadal odkrywane w Dolinie Królów, w sąsiedztwie grobowca Tutanchamona. W ostatnich latach archeolodzy natknęli się na dwa, ale nie były tak spektakularne jak ten, należący do młodego faraona.