Wśród bogów i ludzi Fascynacja Grecją, a właściwie kulturą antyczną, towarzyszyła mi od dziecka. Mity greckie były jedną z pierwszych lektur, które przeczytałam. Losy bogów rozpalały moją wyobraźnię, podobnie jak herosów i innych antycznych bohaterów. Wszyscy na nich wyrośliśmy i zapewne większość z nas po cichu marzyła, żeby w dorosłym życiu zobaczyć te wspaniałe i przesiąknięte historią miejsca. Starożytne świątynie uznawane za cuda świata, marmurowe posągi uchodzące za rzeźbiarski kanon. Grekom zawdzięczamy igrzyska olimpijskie, demokrację, najlepszy z możliwych systemów politycznych, rozwój medycyny i filozofii, do którego przyczynili się Platon, Sokrates czy Arystoteles. Postęp w naukach matematycznych i astronomii. Położyli też podwaliny pod rozwój literatury, poezji i dramatu. To w Grecji wybudowano dziesiątki amfiteatrów, które dostarczały rozrywki jej mieszkańcom. Ale Grecja to też tysiące wysp na Morzu Śródziemnym, które kuszą białymi miasteczkami, pysznym jedzeniem, doskonałym winem i oliwą oraz tysiącami piaszczystych plaż. I ciepłym morzem. A jak wiadomo, my, mieszkańcy północy Europy, bardzo potrzebujemy słońca, szczególnie podczas wakacji. Stąd pomysł na to greckie wydanie Travelera przesiąknięte mitami, legendami, historiami i wyjątkowymi miejscami, które warto rozważyć, planując swój urlop. Zarówno aktywny, jak i ten bardziej stacjonarny, bo dobrze jest zatrzymać się na dłużej w jednym miejscu, by zobaczyć, jak odpoczywają i bawią się Grecy. I odrobić tę lekcję po powrocie do domu. Agnieszka Franus zastępczyni redaktora naczelnego Spis treści PLANETA TRAVELERA 10 | Wieści ze świata 14 | Kierunek kultura Miejsce miesiąca 16 | Krynica-Zdrój. Śladami Nikifora i Jana Kiepury 22 | Kowno. To tutaj bije serce litewskiej kultury i sztuki TEMAT NUMERU – GRECJA 30 | CYKLADY Wielki błękit i wielka biel 38 | MILOS Perła Morza Egejskiego 44 | EUBEA Miód, plaże i gwiazdy 50 | MESENIA I LAKONIA Cuda Peloponezu 56 | PÓŁWYSEP MANI Kamienne wieże i puste plaże 62 | MACEDONIA Śladami starożytnej historii 68 | KRETA Surowe piękno dzikiej natury 74 | TOP 6 MNIEJ ZNANYCH WYSP Astypalea, Karpatos, Ikaria, Elafonisos, Kefalinia, Kithira DOOKOŁA EUROPY 82 | SZWAJCARIA Kolejowa podróż Ekspresem Złotej Przełęczy 88 | NIEMCY Wyspy Fryzyjskie. Na styku ziemi i morza 94 | CZECHY Na szlaku romantycznych zamków ADVENTURE 100 | Test Travelera Lekkie plecaki na górski szlak i miejskie wędrówki
Tadż Mahal, Niebieskie Miasto, Ganges. Czy znasz wszystkie atrkacje Indii?
Indie to jeden z największych i najliczniejszych krajów na świecie. Nieodłącznie kojarzy się z barwnymi strojami, świątynią Tadż Mahal i festiwalem światła Diwali. To także Niebieskie Miasto, święta rzeka, barwne musicale Bollywood i niespotykane nigdzie indziej mieszanki przypraw. Co jeszcze Indie mają do zaoferowania?
W tym artykule: Podstawowe informacje o Indiach Z czego słyną Indie? Miasta turystyczne i atrakcje Indii Bezpieczeństwo z Indiach Ciekawostki o Indiach Co warto kupić w Indiach? Podstawowe informacje o Indiach Indie usytuowane są w Południowej Azji. Graniczą z Chinami, Pakistanem, Bangladeszem, Nepalem, Birmą (dziś Mjanma) i Bhutanem. Oprócz tego, Indie otoczone są przez wody Oceanu Indyjskiego, Morza Arabskiego oraz Zatoki Bengalskiej. Największą rzeką w Indiach jest Ganges, wypływający z lodowca w Himalajach i należący do zlewiska Oceanu Indyjskiego. Ganges uznawany jest przez hinduistów za świętą rzekę. Skoro już mowa o religii, warto wspomnieć o tym, że Indie to w większości kraj hinduistyczny. Hinduiści stanowią ponad 80 proc. populacji tego kraju. Silne wpływy religii można zauważyć w architekturze Indii, a także obserwując wciąż istniejący system kastowy. Liczni są również muzułmanie oraz chrześcijanie (głównie protestanci). Można pokusić się o stwierdzenie, że Indie to jedno z najbardziej zróżnicowanych językowo państw, ponieważ w Indiach obowiązuje aż 21 języków. Podstawowymi, którymi posługuje się większość mieszkańców, są język angielski i hindi. Indie leżą w większości w strefie klimatu zwrotnikowego. Najcieplejszym miesiącem jest maj, w którym temperatury sięgają nawet 40°C. Najchłodniejszym natomiast styczeń, w którym możemy spodziewać się temperatury na poziomie 14°C. Odrębnej klasyfikacji podlegają góry Karakorum i Himalaje, w obrębie których jest zimno przez cały rok. Zimą temperatury spadają nawet do minus 40°C. Z czego słyną Indie? Myślę, że kuchnia indyjska, przemysł filmowy i poznany na lekcjach historii Vasco da Gama to pierwsze skojarzenia, które przychodzą do głowy większości z nas, kiedy tylko myślimy o Indiach. Kuchnia indyjska charakteryzuje się wielością przypraw i wpływem wielu różnych kultur. Jest dość popularna w Polsce. Smakując dań kuchni indyjskiej możemy natrafić na sporą dozę intensywnych przypraw, ogrom warzyw i mięso, najczęściej wołowinę i kurczaka. Dodatek do dań przeważnie stanowi ryż, lub wywodzący się z kultury islamskiej pszenny placek. W Indiach potrawy często podawane są na świeżo zerwanych liściach bananowca i spożywane za pomocą rąk. Nieużywanie sztućców nie jest tam żadnym faux pas. Odpowiednik amerykańskiego Hollywood, czyli tak zwane Bollywood, kino przepełnione tańcem i pieśniami, jest znane na całym świecie. Głównym centrum produkcyjnym w hinduskiej kinematografii jest opisany już Bombaj, jednak termin „Bollywood” używany jest w odniesieniu do całego indyjskiego przemysłu kinowego. Hindusi jednak nie lubią tej nazwy, preferują określenie „Hindi Cinema”. Miasta turystyczne i atrakcje Indii Mumbaj (Bombaj) Nazwa miasta wywodzi się od imienia hinduskiej bogini Mumba. Mieści się ono na wyspie Salsette. Bombaj to stolica indyjskiej kinematografii i zagłębie wytworów indyjskiej kultury. Jest szalenie zatłoczony, liczy kilkanaście milionów mieszkańców. W porównaniu do polskiej rzeczywistości, w Bombaju na jednego mieszkańca przypada o 725 razy mniejsza powierzchnia, co w pierwszej chwili może zaszokować. Będąc w Bombaju warto odwiedzić miejsce poświęcone jednemu z największych indyjskich autorytetów – muzeum Mahatma Ghandiego. Ghandi był działaczem społecznym, propagatorem pacyfizmu politycznego, a także przyczynił się on do stworzenia wizji państwowości współczesnych Indii. Muzeum powstało w domu Ghandiego, przy Laburnum Road i możemy tam podziwiać pamiątki z jego życia. Odwiedzający często opisują atmosferę panującą w muzeum jako idealną do chwili zadumy. Bombaj oferuje również rejsy na wyspę Elephant, znajdującą się na Morzu Arabskim. Jest to zespół siedmiu świątyń, które zostały wykute w skale i od 1987 roku znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Najpopularniejszym obiektem w Grotach Elefanty jest trzygłowe popiersie Śiwy Mahesiamurti. Owe trzy głowy są symbolem trzech aspektów boga: po prawej stronie znajduje się miłosierna i dobrotliwa Śiwa Uma, po lewej groźna postać Śiwy – Bhajrawa, a w samym środku Mahadewa, czyli Wielki Bóg. Agra Agrę śmiało można uznać za najpopularniejsze wśród turystów miejsce w Indiach, bo któż z nas nie słyszał o słynnym Tadż Mahal? Tadż Mahal, zwany świątynią miłości, powstał ponad 350 lat temu, a od 2007 roku uznawany jest za jeden z siedmiu cudów świata. Świątynia została wybudowana za czasów panowania dynastii Mogołów, na polecenie Szahdżahana, aby upamiętnić jego zmarłą żonę. Legendy głoszą, że to ona sama poprosiła go o to przed śmiercią. Budowla powstawała przez ponad 20 lat. Jest to jeden z najpiękniejszych dowodów miłości, o jakim można usłyszeć. Jodhpur Jodhpur inaczej zwane jest niebieskim miastem, ze względu na wielość znajdujących się w nim niebieskich budowli. Zważając na bliskie sąsiedztwo pustyni Thar, gdzie panuje klimat podobny do tego na Saharze, najlepiej wybrać się tam między październikiem a marcem – w pozostałych miesiącach temperatura może być bardzo trudna do zniesienia. W Jodhpur znajduje się Pałac Umaid Bhawan, czyli iście polski pierwiastek w Indiach. Umaid Bhawan jest jedną z najbardziej okazałych prywatnych rezydencji na świecie. Jego budowa została zakończona zaledwie 77 lat temu. W pałacu znajdziemy ślady działalności Stefana Norblina, polskiego malarza, projektanta i architekta wnętrz. Jest on autorem malowideł ściennych w holu, a także w Sali Tronowej – Orientalnej. Wykonał również malowidła na szkle w jednej z sypialni. Umaid Bhawan podzielony jest na trzy człony – znajduje się tam muzeum, luksusowy hotel i rezydencja byłej rodziny królewskiej. Nowe Delhi Nowe Dehli jest stolicą Indii, a także jednym z największych miast na świecie. W mieście tym znajdziemy skarby indyjskiego dziedzictwa kulturowego i historyczne okazy indyjskiej architektury. Podobnie jak w przypadku Bombaju, będąc w stolicy, trzeba przygotować się na niesamowity tłok, zgiełk, hałas i nieco natrętnych ludzi, chcących na nas trochę zarobić. Nie zmienia to faktu, że będąc w Indiach trzeba odwiedzić Nowe Delhi, zahaczając o Grobowiec Humajuna, władcy Indii z dynastii Mogołów, który zginął w niewyjaśnionych okolicznościach, mając 48 lat. Kompleks ten nazywany jest miniaturową wersją Tadż Mahal i łączy w sobie elementy sztuki indyjskiej oraz perskiej, co jest charakterystyczne dla architektonicznego stylu Mogołów. Stolica Indii słynie również z Czerwonego Fortu, odwiedzanego każdego roku przez miliony turystów. Fort jest ważną budowlą w kulturze Hindusów, ponieważ jest symbolem odzyskania niepodległości przez Indie w 1947 roku. W 2003 roku Czerwony Fort został otwarty dla turystów i podobnie jak świątynie Elefanty znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Varanasi Varanasi uznawane jest za religijną stolicę Indii, ze względu na swoje położenie nad świętą rzeką Ganges. Jeśli już o tej rzece mowa, w Varanasi znajdują się Ghaty, czyli schody położone wzdłuż rzeki, a także częściowo znajdujące się w wodzie, które mogą budzić kontrowersje. Dlaczego? Ghaty to cel pielgrzymek wielu Hindusów. Według wierzeń, zanurzając się w wodzie zmywają z siebie grzechy i gwarantują sobie lepsze życie. Natomiast do tej samej wody codziennie, w publicznych obrzędach wrzucane są prochy zmarłych, a nawet nieskremowane zwłoki noworodków, kobiet w ciąży czy przedstawicieli najniższej kasty. Ganges jest najbardziej zanieczyszczoną rzeką w Indiach. Ze względu na powyższe czynniki zaleca się, aby poważnie przemyśleć kąpiel w tej wodzie, najlepiej kilka razy. Bezpieczeństwo z Indiach Zachowując pewną dozę ostrożności i stosując się do podstawowych i standardowych również w Polsce zasad bezpieczeństwa, nie musimy czuć niepokoju w Indiach. O jakich zasadach mowa? W środkach transportu publicznego należy pilnować swoich osobistych rzeczy, ponieważ kieszonkowców, łasych na okazje niestety nie brakuje. Pozycja kobiet w Indiach wciąż jest słaba, dlatego warto unikać dwuznacznych sytuacji w kontaktach z mężczyznami, którzy nie są przyzwyczajeni do otwartości kobiet z zachodu i nasze zachowanie mogą mylnie zinterpretować. Ważną kwestią jest także sposób ubioru. Odwiedzając kraj hinduistyczny, z silnymi wpływami islamu wypada założyć ubrania, które zakrywają ramiona i dekolt. Będzie to zbawienne również w zetknięciu z wysoką temperaturą, typową dla tego regionu. Ciekawostki o Indiach Stolicą Indii jest Nowe Delhi, jednak największym miastem Mumbaj, zwany też Bombajem. Poprzednią stolicą była Kalkuta. Na rok w Indiach składa się aż sześć pór roku: wiosna, lato, monsun, jesień, zima oraz przedświt. Zabronione jest wywożone rupii indyjskich poza granice kraju, również przez turystów. Co warto kupić w Indiach? Mówi się, że odwiedzając Indie, trzeba zostawić pół walizki pustej, aby w drodze powrotnej zmieścić zakupy. W Indiach warto zaopatrzyć się w produkty dostępne tylko tam, na przykład przyprawy, czy przeróżne rodzaje herbat. Kupowanie tradycyjnego hinduskiego stroju, nie byłoby rozważne, ponieważ w Polsce prawdopodobnie jedynie zalegałby nam w szafie. Dlatego warto pokusić się o kaszmirowy szal lub pięknie zdobioną, wzorzystą apaszkę. Wbrew pozorom, nie łatwo takie dostać w Europie.
Goa: "W hotelowym pokoju wita mnie gekon". Kraina stworzona przez bogów
Paraśurama, szóste wcielenie boga Wisznu, wypuścił strzałę w stronę Morza Arabskiego, nakazując falom, by się rozstąpiły. Miejsce, na które padła strzała, stało się nowym królestwem, które z czasem zaczęto nazywać Goa
Chłodna słodycz soku z arbuza rozkosznie gasi pragnienie. Jest 30°C, więc ukryłam się w cieniu na tarasie restauracji. I wcale nie myślę o tym, że w Warszawie jest minus 10. Prawie w ogóle nie myślę, trwając w absolutnym błogostanie. Patrzę na spokojne dziś morze, na gładki piasek plaży, na gęstwę palm i zaczynam rozumieć magię tych plaż. Jeszcze nie tak dawno masowo kwitły tu dzieci kwiaty, a dziś ściągają ci, co dość mają pośpiechu, wielkomiejskiego życia i nadmiaru dobrodziejstw cywilizacji. Zwyczajni turyści, ale i wszelkiego rodzaju oryginały z całego świata przyjeżdżają do Arambolu i innych miejsc na Goa, by leżeć w słońcu, popijać piwo w barach na plaży, a noce spędzać w stojących na niej bambusowych chatach, gdzie co prawda jest zakaz palenia trawki, ale przecież można wyjść na zewnątrz. Absolutnie wolni. Dzieci kwiatów prawie już nie ma, przetrwały jedynie najbardziej konsekwentne w wyborze takiej życiowej drogi okazy, które przybyły na Goa na przełomie lat 60. i 70., gdy setki tysięcy hipisów wyruszyło na wyprawę do Indii w poszukiwaniu love, peace and freedom. Droga z zaśnieżonego Okęcia do tego raju zajęła mi dziesięć godzin lotu i „postarzyła” mnie o cztery i pół godziny – o tyle w przód należy tu przesunąć zegarek. Ledwie dwa dni temu powitałam Nowy Rok. Po wyjściu z samolotu jak najszybciej pozbywam się swetra. Powietrze jest gorące i wilgotne. Na szczęście w busie, który wiezie mnie do hotelu w miejscowości Cavelossim, działa klimatyzacja. Za oknem migają kolorowe naszyjniki świateł rozpiętych na domach, hotelikach, restauracjach. Niemal przed każdym z tych budynków świecą białe gwiazdy betlejemskie, które znikną dopiero po 4 stycznia. Wielu mieszkańców Goa to chrześcijanie i Boże Narodzenie obchodzi się tu bardzo uroczyście. Położone na południowo-zachodnim wybrzeżu kraju Goa to najmłodszy z indyjskich stanów. Przez 450 lat był prowincją portugalską. 18 grudnia 1961 r. indyjska armia w ciągu kilku godzin dokonała inwazji na jego terytorium, a nazajutrz rząd ofi cjalnie ogłosił przyłączenie Goa do Indii. Portugalskiedziedzictwo widoczne jest tu na każdym kroku, także jako liczne kaplice, kościoły. Chrześcijanie stanowią obecnie około 30 proc. populacji. Wyznawców hinduizmu jest blisko 65 proc., muzułmanów – 3 proc. W hotelowym pokoju wita mnie gekon. Przyklejony nieruchomo do ściany pod sufi tem wygląda jak żółta broszka. Witaj! Liczę na to, że uwolnisz mnie od komarów i innych insektów, które dobrze się mają w tym wilgotnym, gorącym klimacie. Rano szybki chłodny prysznic stawia mnie na nogi, ale już za progiem czuję, że jestem w tropikach. To dzień na aklimatyzację – zatem plaża! Jedna z najpiękniejszych na Goa. Cicha, spokojna, czysta. Szeroki pas drobnego, białego piasku ciągnie się przez 10 km. Idę na spacer brzegiem ciepłego morza. W pobliżu mego hotelu skupiły się bary serwujące owoce morza i piwo o nazwie Kingfisher – zimorodek. Ten ptak o bajecznie kolorowym upierzeniu to jakby znak firmowy Goa. Tak nazywają się piwo i lokalne linie lotnicze. Grupa chłopców gra na piasku w krykieta – sport popularny w Indiach, ale nie tu – na Goa gra się w piłkę nożną! Przecież jeszcze 50 lat temu to była Portugalia… Zesztywniałe od ślęczenia przy komputerach, blade europejskie ciała przywracają do formy indyjscy masażyści. Za stosunkowo niewielką opłatą 700 rupii (około 14 dolarów) oferują turystom godzinny zabieg na plażowym łóżku. Czemu nie? Poddaję się ugniataniu i rozciąganiu całego ciała, od palców stóp po czubek głowy, i podnoszę się jak nowo narodzona. Pachnę kokosowym olejkiem, którym masażysta natarł mi nawet głowę. Teraz dopada mnie jego żona. Nim zdążyłam zaprotestować, rozłożyła wokół mnie cały swój kram: bransoletki i pierścionki na ręce i stopy, kolorowe puzderka. Wszystko very good price. Sąsiednie łóżka osaczyły jej koleżanki. „Może henna na dłonie? Amoże wzorek na paznokcie? Od tamtej kupiłaś biżuterię, a jeszcze nie oglądałaś mojej! Very good price…”. Niełatwo odmówić. Nazajutrz w planie kolejna plaża – słynna, bo filmowa. Odkąd Palolem Beach zagrała w filmie Krucjata Bourne’a, turyści muszą ją koniecznie zaliczyć. Już dawno wypłoszyli stąd hipisów, którzy, uciekając przed nimi, przenoszą się z jednej plaży na drugą. A na wybrzeżu Goa mają ich do dyspozycji kilkadziesiąt. Jazda na południe stanu do Palolem trwa półtorej godziny i dostarcza specjalnych emocji. Dopiero teraz widzę, jak wąska i kręta jest szosa, po której pędzą samochody, skutery i rowery, przechodzą ludzie, przebiegają psy i flegmatycznie snują się krowy. Portugalczycy podbili Goa w XVI w. W 1498 r. Vasco da Gama postawił stopę na plaży na Wybrzeżu Malabarskim, w pobliżu portu Kalikat, gdzie Arabowie i Chińczycy handlowali przyprawami, i założył tu faktorię. Handel pieprzem i innymi bezcennymi korzeniami stanowił dla Portugalii źródło ogromnych dochodów. W tym czasie Goa było pod rządami sułtana Bijapuru. W 1510 r. Portugalczycy pod wodzą komendanta Afonso de Albuquerque pokonali sułtana i przejęli całkowitą władzę nad stanem. Za żołnierzami podążyli misjonarze, z czasem coraz bardziej siłą wprowadzając chrześcijaństwo, ale przy okazji budując liczne kościoły, dzięki którym Goa zaczęto nazywać „Rzymem Wschodu”. Dziś chrześcijanie i hinduiści żyją tu w harmonii, wspólnie obchodząc swoje święta, a świątynie są odwiedzane przez wyznawców obu religii. Przy drodze, którą jadę, przed domami stoją bożonarodzeniowe szopki. Mijam stare portugalskie domy. Charakterystyczna architektura łączy cechy orientalne i europejskie. Urokliwe werandy porośnięte kwitnącymi bugenwillami, z kolumnami pokrytymi barwną ceramiką, balkony otoczone balustradami, czerwona dachówka. Ściany domów są różowe, fioletowe, zielone, czerwone, pomarańczowe. Niedawne monsunowe deszcze jak zwykle na wszystkich pozostawiły swój niszczący ślad. Jedne wyglądają dostatnio, inne są odrapane, ale nie należy dać się zwieść pozorom – wewnątrz często jest wręcz luksusowo. Goa to najmniejszy, ale najbogatszy stan w Indiach, a koszty utrzymania są niskie. Chętnie spędzają tu wolny czas coraz liczniejsi indyjscy milionerzy, którzy nie muszą się zadręczać wyrzutami sumienia, patrząc na slumsy. Przed wejściem na słynną plażę w Palolem siwowłosa Hinduska w sari za kilka rupii maluje czerwoną kropkę – bindi – na czole europejskiej turystki. W sanskrycie słowo bindu oznacza „trzecie oko”. Dziś to na ogół element dekoracyjny, ale w dawnych Indiach znak miał wymiar symboliczny – nosiły go zamężne kobiety, które podkreślały w ten sposób swój społeczny status. Niewielka, ale malownicza plaża otoczona jest bujną zielenią chylących się ku niej kokosowych palm. Liczne bary obsiedli turyści, racząc się homarami, krewetkami czy rekinem i gasząc pragnienie sokiem ze świeżych owoców mango, pomarańczy, arbuza lub chłodnym piwem. Wielu z nich spędza tanie wakacje w krytych palmowymi liśćmi bambusowych szałasach przy plaży, gdzie warunki są spartańskie, ale niewygody warte egzotycznych wrażeń. Te prawdziwie egzotyczne można znaleźć niedaleko Palolem, w rezerwacie przyrody, gdzie żółwie przypływają, by składać jaja na dziewiczej wciąż jeszcze plaży Galgibaga. Jest gorąco, więc dla orzeźwienia zamawiam lassi, słonawy napój wytwarzany z jogurtu i przypraw. A na lunch kawałki kurczaka w sosie doprawionym popularną w Indiach pikantną, intensywnie pachnącą masalą. Pora wracać. Po drodze mijam zielone pola ryżowe, na których brodzą czaple. Tych pól jest coraz mniej. Mieszkańcy Goa wolą żyć z turystyki. W rozległych stawach kwitną różowe lotosy. Jak barwne kwiaty wyglądają indyjskie kobiety. Patrzę na nie z zachwytem i zazdrością. Niemal wszystkie – dziewczyny i staruszki – noszą sari: intensywnie kolorowe, często wyszywane błyszczącymi dżetami. Nawet te najuboższe wyglądają w nich jak księżniczki. Kolejny ranek wita mnie mgłą, która szybko opada, gdy pokonuję busem drogę do stolicy stanu Goa – Panadźi. Sielski dotąd krajobraz zmienia charakter – pojawiają się fabryki leków i komputerów, salony samochodowe. Mijam rzekę Zuari i spinający ją most kolejowy. Sieć kolei w Indiach ma 62 tys. km, podróżują nią codziennie miliony pasażerów. Miasto, położone na lewym brzegu rzeki Mandavi, wspina się na wzgórza, na których stoją okazałe, przypominające pałace apartamentowce. Z ich tarasów indyjscy bogacze patrzą na swoje zacumowane na wodzie jachty. Wiele z tych statków to pływające kasyna. Liczne domy gry stoją też na brzegu. Rejsy statkami po rzece Mandavi są jedną z atrakcji Panadźi. To ich światła widziałam parę dni temu, gdy mój samolot wieczorem lądował na Goa. Panadźi w 1843 r. oficjalnie została administracyjną stolicą Indii Portugalskich, zastępując Goa, nazywane dziś Starym. W XVII w., podczas epidemii cholery i malarii, wicekról przeniósł swoją rezydencję do odległej o kilka kilometrów wioski Pangim. Pierwotna stolica jest dziś wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Tam właśnie teraz ruszam i już po chwili jestem pod jej urokiem. Wędruję zaułkami, zadzierając głowę ku piętrowo stojącym domom. Turyści o niewielkim budżecie szukają tu niepowtarzalnej atmosfery dawnych Indii Portugalskich, świetnej kuchni i tanich pokoi. Atrakcją Starego Goa iPanadźi są też kościoły. Barokowa bazylika Bom Jesus w Starym Goa, cel licznych pielgrzymek, kryje relikwie św. Franciszka Ksawerego, patrona misjonarzy. Katedra Sé, dedykowana św. Katarzynie, to największy kościół w Azji. Z kolei w Panadźi osobliwą sławą cieszy się kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia stojący przy głównym placu w centrum miasta. Jego podwójne, białe zygzakowate schody dobrze znają wielbiciele bollywoodzkich filmów, w których służą za scenę tancerzom. Chwila odpoczynku na tych schodach i ruszam w drogę. Dziś środa, a więc legendarny pchli targ w Anjuna Beach. Zasłynął w latach 60., kiedy hipisi, gdy zabrakło im gotówki, sprzedawali na nim swoje markowe ubrania, buty i inne atrakcyjne dla miejscowych towary. Dziś handlują tu tylko Hindusi. Obcokrajowcy natomiast pozbywają się motocykli, na których objeżdżali Indie. Docieram na plac. Trudne do ogarnięcia wzrokiem kolorowe morze straganów i wielotysięczny tłum. Nawoływania kupców i turystów, którzy oglądają, mierzą, targują się i poszukują swoich zagubionych towarzyszy. W powietrzu intensywny zapach przypraw. Muzyka z lat 70., epoki dzieci kwiatów, prowadzi mnie ku plaży, nad którą w cieniu usadowiły się zatłoczone bary. Zanim wrócę do samochodu, zajrzę jeszcze do małej i cichej enklawy Tybetańczyków, gdzie kuszą wyroby ze srebra i półszlachetnych kamieni. Nazajutrz wyruszam do dżungli na spotkanie ze słoniami w wiosce Szanti. Czy mają coś przeciw temu, że występują w przedstawieniu dla spragnionych egzotyki turystów? Mam nadzieję, że chłopcy, którzy na nich teraz siedzą, doceniają inteligencję i dumę tych zwierząt. Jeźdźcy trzymają stopy za uszami olbrzymów i w ten sposób nimi kierują. Słonie tańczą, grają w piłkę, w kręgle, a na koniec malują obrazy. Nie zdecydowałam się na przejażdżkę na grzbiecie króla dżungli ani nie wykąpałam się z nim w jeziorze. Mam wrażenie, że polewając widzów trąbą jak prysznicem, zwierzęta rekompensują sobie upokorzenie. Shahakari Spice Farm to jedna z większych plantacji, na których uprawia się przyprawy. Umundurowany strażnik przy bramie pilnuje tutejszych skarbów. Naterenie plantacji rosną najdroższe na świecie dodatki do potraw: goździki, kardamon, gałka muszkatołowa i wanilia. Najcenniejszy jest szafran. Ruszam ścieżką pod baldachimem palm. Wilgoć w gorącym powietrzu wzmagają spryskiwacze. Na ziemi leżą owoce wielkości śliwki. To betel. Jego orzech żuje się, by zapobiec zmęczeniu. Obok na gałęzi kwitną drobne kwiatki goździków. Dalej rośnie muszkatołowiec. Gałkę muszkatołową z szafranem dodawano kiedyś do mleka młodej parze w noc poślubną. Dziś używa się jej do produkcji viagry. Nagryzam ziarenko pieprzu z kiści zerwanej z drzewa i prędko je wypluwam! Tymczasem pracownik farmy wspina się na czubek palmy kokosowej. Zrzuca teraz owoce, które z łoskotem spadają na ziemię. Za chwilę przekonam się, jak lekko cierpkie mleczko kokosowe wspaniale gasi pragnienie! Na koniec zaopatrzona w przyprawy i aromatyczne olejki opuszczam farmę. W planie mam dziś jeszcze wyprawę łódką po kanale łączącym rzeki Zuari i Mandavi. Mam nadzieję, że zobaczę mieszkające tu krokodyle. Łódź płynie powoli wzdłuż bagnistych brzegów, ale poza pstrymi zimorodkami nie dostrzegam tu żadnych oznak życia. Krokodyle zaszyły się głęboko i nie mają zamiaru się pokazać. Moi współpasażerowie mają coraz bardziej zawiedzione miny. Żartujemy, że trzeba by poświęcić kogoś na przynętę… Sternik chyba jest przygotowany na takie okoliczności. – Jest jeden mały! – krzyczy i kieruje łódź w stronę mulistego brzegu. Niczego nie widzimy. W końcu rzeczywiście – jest! Ukryty pod krzakami leży półmetrowej wielkości gad. I ani drgnie. Czekamy jeszcze chwilę, po czym odpływamy, nie bez pewnych podstaw podejrzewając, że pokazano nam dyżurnego krokodyla „made in China”. Gdy następnego wieczoru będę siedziała w samolocie do Warszawy, odpędzę od siebie myśli o śniegu i mrozie. Wrócę na plażę w Arambolu. Goa nadal pozostaje słonecznym rajem, a rozwój turystyki nie zniszczył jego charakteru. Choć nie brak tu luksusowych hoteli, wybrzeża nie szpecą wieżowce, a zapędy deweloperów zostały w porę powstrzymane. Na plaże wróciły zagrożone jeszcze niedawno przez nielegalne polowania żółwie, które od listopada do marca składają tu jaja. Co rok małe żółwiki wyłaniają się z piasku, by podążyć do morza. Pięć rezerwatów przyrody i jeden park narodowy pozwalają obserwować setki gatunków fauny i flory. Magia Goa trwa. Danuta Śmierzchalska
"Chcę, żeby się uczyły i wyjechały stąd." Prawdziwa cena złota
Cena złota mierzona w dolarach i cierpieniu – nigdy dotąd nie była tak wysoka.
Jest opętany żądzą złota, jak wielu jego inkaskich przodków. Juan Apaza schodzi w głąb tunelu na wysokości 5 100 m n.p.m., ponad najwyżej położonym miastem świata La Rinconada. Wpycha do ust zwitek liści koki, który pomoże mu pokonać głód i zmęczenie. 44-letni górnik haruje przez 30 dni w miesiącu w wydrążonej pod lodowcem kopalni w peruwiańskich Andach. Od materiałów wybuchowych, toksycznych gazów czy zawałów stropu zginęło wielu jego towarzyszy. Dzisiaj, ostatniego dnia miesiąca, Apaza odbierze wynagrodzenie, które jest wielką niewiadomą. Górnicy przez cztery godziny pracują tylko dla siebie i mogą wówczas wynieść tyle skały, ile uniosą. Biorą w ten sposób udział w prastarej loterii zwanej cachorreo. Wynoszony przez nich legalnie worek kamieni może skrywać albo niezłą sumkę w złocie, albo (co zdarza się znacznie częściej) nie jest wart prawie nic. Apaza ciągle czeka na łut szczęścia. – Może dzisiaj będzie wielki dzień? – uśmiecha się, błyskając złotym zębem. By zwiększyć swoje szanse, złożył już w pobliżu wejścia do kopalni „opłatę należną Ziemi” – butelkę pisko, miejscowego alkoholu, a pod skałę wepchnął kilka liści koki. Parę miesięcy wcześniej szaman złożył w ofierze na szczycie świętej góry podarowanego przezeń koguta. Teraz wchodząc do tunelu, modli się do bóstwa, które włada górą i całym jej złotem. – To nasza Śpiąca Królewna – górnik skinieniem głowy wskazuje esowaty kształt na śnieżnym polu wysoko ponad kopalnią. – Bez jej błogosławieństwa nie znaleźlibyśmy żadnego złota. Moglibyśmy w ogóle nie wyjść stąd żywi. Z pewnością nie jest to Eldorado. Tym niemniej te błyszczące, przykryte lodowcem pokłady leżące 5 km nad poziomem morza przyciągają ludzi od ponad 500 lat. Jednymi z pierwszych byli Inkowie – oni w lśniącym metalu widzieli „krople potu Słońca”. Potem przybyli Hiszpanie, gnani żądzą złota i srebra, która doprowadziła do podboju Nowego Świata. Lecz dopiero teraz, kiedy cena kruszcu poszybowała w górę (w ciągu ostatnich ośmiu lat wzrosła o 235 proc.), do La Rinconady napłynął tłum ludzi. Blisko 30 tys. przybyszów zmieniło samotne obozowisko poszukiwaczy w miasto slumsów. Dziś roi się tam od marzycieli. Są żądni bogactwa i nie zważają na jego cenę – zrujnowane środowisko i własne zdrowie. Żaden z pierwiastków chemicznych nie rozpalał i nie drażnił ludzkiej wyobraźni tak jak ten połyskujący metal o symbolu Au. Złoto nie jest nam niezbędne do życia, a jego praktyczne zastosowania są bardzo ograniczone. Jednak gęstość i kowalność oraz blask uczyniły zeń jedno z najbardziej pożądanych dóbr, symbol piękna, bogactwa i nieśmiertelności. Od faraonów (którzy żądali, by grzebano ich w „ciele bogów”), przez poszukiwaczy z 1849 r. (którzy trawieni szaloną złotą gorączką zbudowali amerykański Zachód), po finansistów (którzy uczynili złoto fundamentem światowej gospodarki) – przez wieki społeczeństwa przypisywały złotu wręcz mityczną moc. Chorobliwe uczucie, jakie człowiek żywi do złota, nie powinno było przetrwać do naszych czasów. Niewielu ludzi jeszcze wierzy, że złoto może dać życie wieczne, a wszystkie państwa świata (USA jako ostatnie, w 1971 r.) odstąpiły od walutowego parytetu złota, który John Maynard Keynes wyśmiał jako „barbarzyński relikt”. A jednak blask tego metalu nie słabnie, niepewna sytuacja światowej gospodarki tylko go podsyca. Cena kruszcu, która 10 września 2001 r. wynosiła 271 dolarów za uncję, w marcu 2008 r. osiągnęła 1 023 dolary i niewykluczone, że ten rekord też zostanie pobity. Złoto powraca do tradycyjnej roli bezpiecznej lokaty na ciężkie czasy. W 2007 r. popyt przewyższył produkcję górniczą o 57 proc. – Złoto zawsze miało taką magię – mówi Peter L. Bernstein, autor książki Historia złota: Dzieje obsesji. – Jednak nigdy nie było oczywiste, czy to my posiadamy złoto, czy złoto posiadło nas. Inwestorzy lokują majątek w nowych, zabezpieczonych złotem funduszach, lecz dwie trzecie popytu na kruszec wciąż stanowi biżuteria. Światowa sprzedaż złotych ozdób osiągnęła w 2007 r. rekordowy poziom 53,5 mld dolarów. Powab złota jest ogromny, jednak społeczne i środowiskowe koszty jego wydobycia nigdy dotąd nie były tak wysokie. Złota jest niewiele. W całej historii wydobyto go zaledwie 161 tys. ton – ilość z trudem wystarczającą do wypełnienia dwóch pływackich basenów olimpijskich rozmiarów. Z tego ponad połowę pozyskano w ciągu ostatnich 50 lat. Najbogatsze złoża świata są na wyczerpaniu, a nowych odkrywa się niewiele. Nie ma już długich na 160 km pokładów złota w RPA czy kalifornijskich samorodków rozmiarów wiśni. Większość nadających się do eksploatacji złóż jest uboga i ukryta w odległych zakątkach planety. Są jak zaproszenie do dewastacji środowiska, a chętnych do przyjęcia go nie brakuje. Na jednym biegunie ogarniętych gorączką złota są masy biednych robotników, których drogi prowadzą do niewielkich kopalń, takich jak La Rinconada. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO) rzemieślniczym górnictwem zajmuje się 10–15 mln ludzi – od Mongolii po Brazylię. Prymitywnymi metodami produkują ok. 25 proc. światowego uzysku złota. Zapewniają utrzymanie 100 mln osób. Praca ta pozwala im przeżyć, choć często też zabija. W ciągu ostatnich 10 lat w Demokratycznej Republice Konga powszechne stały się terror i torturowanie górników stosowane przez zbrojne ugrupowania, które walczą o kontrolę nad kopalniami i szlakami transportu złota. W indonezyjskiej prowincji Borneo Wschodnie siły rządowe wespół z ochroną angielsko-australijskiej spółki wydobywczej przymusowo wysiedliły drobnych górników i spaliły ich wioski, żeby zrobić miejsce dla wydobycia na wielką skalę. Śmiertelnym zagrożeniem dla zdrowia drobnych górników jest też rtęć, której większość z nich używa do oddzielania złota od skały. UNIDO szacuje, że trzecia część rtęci uwalnianej przez człowieka do środowiska jest produktem „rzemieślniczego” pozyskiwania złota. Na drugim „biegunie wydobywczym” znajdują się olbrzymie kopalnie odkrywkowe. Używają gigantycznych rozmiarów maszyn i dostarczają trzy czwarte światowej produkcji kruszcu. Wskutek ich działań powstaje więcej odpadów na kilogram pozyskanego złota niż przy eksploatacji jakiegokolwiek innego metalu. Drążone przez nie głębokie dziury widać z kosmosu, a drobiny wydobywanego z nich metalu są tak mikroskopijne, że na główce szpilki może się ich zmieścić i 200. Nawet we wzorcowych kopalniach, jak Batu Hijau w Indonezji (własność korporacji Newmont), gdzie na złagodzenie negatywnego wpływu na środowisko przeznaczono 600 mln dolarów, nie da się przeoczyć brutalnej kalkulacji: uzyskanie jednej uncji złota (tyle trzeba na ślubną obrączkę) wymaga wydobycia 250 ton skał i rudy. Nur Piah dorastała na indonezyjskiej wyspie Sumbawa, słuchając opowieści o olbrzymich ilościach złota ukrytych pod górskimi lasami równikowymi. To były baśnie. Pewnego razu jednak geolodzy z amerykańskiego Newmont Mining Corporation odkryli dziwny zielony kamień nieopodal drzemiącego wulkanu 12 km od domu Nur Piah. Zielony jak mech odcień skały oznaczał, że zawiera miedź, która czasem występuje ze złotem. Wkrótce kompania Newmont rozpoczęła budowę kopalni Batu Hijau, co znaczy „Zielona skała”. 24-letnia wówczas Nur Piah, licząc na pracę telefonistki, odpowiedziała na ogłoszenie kompanii poszukującej „operatora”. W ofercie zaznaczyła, że ma miły głos. Gdy przybyła na szkolenie, szef wskazał jej... kabinę Caterpillar 793, jednego z największych pojazdów ciężarowych na świecie. Mierząca sześć metrów wysokości i 13 m długości maszyna była większa od rodzinnego domu Nur Piah. Same koła były dwukrotnie wyższe od dziewczyny. – Wystraszyłam się tego potwora – wspomina. Kolejnego szoku doznała, gdy ujrzała pierwszy wykop kopalni. – Oni zdarli skórę z Ziemi – mówi. – Pomyślałam sobie: Czymkolwiek ta siła jest, musi być niezmiernie potężna. 10 lat później Nur Piah sama stała się częścią tej siły. Matka dwojga dzieci owija wokół twarzy różową chustę, po czym uśmiecha się nieznacznie, podkręcając obroty silnika o mocy 2 337 koni mechanicznych. Z hukiem wjeżdża do odkrywki Batu Hijau. Jej wywrotka należy do złożonej ze 111 maszyn flotylli, która co roku wyrywa z ziemi blisko 100 mln ton skał. Gdzie się podział 550-metrowy wulkan, który stał tu przez miliony lat? Nie ma po nim śladu. Przestrzeń, którą niegdyś zajmował, przeobraziła się w szeroki na 1,5 km dół, który sięga 105 m poniżej poziomu morza. Zanim złoża w Batu Hijau się wyczerpią (za jakieś 20 lat), dziura osiągnie 450 m p.p.m. Nur Piah nie przejmuje się środowiskiem. – Myślę tylko o mojej pensji – mówi. Mimo to pewna rzecz nurtuje Nur Piah. W ciągu 10 lat pracy w Batu Hijau nigdy nie widziała nawet okruchu złota, w wydobywaniu którego bierze udział. Inżynierowie nadzorujący proces wykrywają jego obecność w związkach miedzi. Jako że złoto wysyłane jest do hut za granicą w formie miedziowego koncentratu, nikt na Sumbawie nigdy nie ogląda ukrytego skarbu przeobrażającego wyspę. Wzrost cen złota i wyczerpywanie się zasobów w USA, RPA oraz w Australii skłaniają największe kompanie górnicze do dalszej eksploracji. Trudno znaleźć bardziej aktywnego poszukiwacza niż Newmont, gigant z siedzibą w Denver, który obecnie prowadzi wydobycie metodą odkrywkową na pięciu kontynentach, od nizin Ghany po górskie szczyty Peru. Przyciągana profitami z operacji w krajach rozwijających się (niższe koszty, mniej regulacji prawnych) kompania stworzyła tam dziesiątki tysięcy miejsc pracy. Jednocześnie stała się przedmiotem oskarżeń m.in. o niszczenie środowiska i przymusowe przesiedlenia wieśniaków. W związku z tym w Batu Hijau, gdzie Newmont dysponuje większością udziałów, podjęła przedsięwzięcia wspierające rozwój regionu, programy ekologiczne. – Jak to jest, że aktywiści tysiące kilometrów stąd podnoszą wrzawę, a żaden z mieszkańców okolic kopalni nie narzeka? – pyta Malik Salim, w Batu Hijau dyrektor ds. kontaktów zewnętrznych. – To złoto wszystkim pada na mózg. Większość mieszkańców Sumbawy to rolnicy i rybacy. Mieszkają w drewnianych chałupkach postawionych na palach; ich życie właściwie pozostało nietknięte przez nowoczesny świat. Ale już w środku dżungli, na terenie należącym do kopalni Batu Hijau, powstało osiedle w amerykańskim stylu dla 2 z 8 tys. pracowników firmy. Gładko wybrukowane ulice, bank, międzynarodowa szkoła, nawet centrum nadawcze zakładowej telewizji. Do restauracji z widokiem na luksusowe pole golfowe przybywają swoimi SUV-ami całe rodziny, żeby spędzić razem wieczór i zjeść darmową pizzę. Przy tej samej ulicy jest też hala do koszykówki. Wyższe ceny skupu i zaawansowane technologie umożliwiają kompaniom górniczym opłacalną eksploatację mikroskopijnych drobin złota. W Batu Hijau, by oddzielić złoto i miedź od skały, Newmont stosuje wyrafinowaną technologię flotacji, która nie jest toksyczna, w przeciwieństwie do „ługowania hałdy” cyjankiem – metody stosowanej przez kompanię w innych kopalniach. Tak czy inaczej, żadna technologia nie sprawi, że olbrzymie ilości odpadów produkcyjnych w magiczny sposób znikną. W 16 godzin w Batu Hijau gromadzi się więcej odpadów niż masa całego złota wydobytego przez człowieka od zarania dziejów. Część to odpady skalne, których hałdy tworzą góry o płaskich wierzchołkach usypane w miejscu dziewiczego lasu. Resztę stanowią odpady flotacyjne – powstające w czasie obróbki chemicznej ścieki odprowadzane rurami na dno morza. Metody „podwodnej utylizacji” odpadów flotacyjnych już się nie stosuje w większości krajów wysoko rozwiniętych, bo zanieczyszczone metalami ścieki są groźne dla środowiska morskiego. Newmont nie wykorzystuje tej metody nigdzie poza Indonezją. Cztery lata temu do indonezyjskiego sądu trafiło oskarżenie spółki zależnej Newmont o wpompowywanie zanieczyszczeń do morza w sąsiedztwie nieczynnej już kopalni „Zatoka Buyat” na wyspie Celebes (Sulawesi). Pięciu pracowników firmy na miesiąc trafiło do więzienia. W 2007 r. Newmont uwolniono od wszystkich zarzutów. Krytycy twierdzą, że sąd ugiął się przed lobby przemysłu górniczego. Jednak spółka broni metody podmorskiej utylizacji. – Składowanie na lądzie byłoby tańsze, ale bardziej szkodliwe dla środowiska – argumentuje Rachmat Makkasau, dyrektor produkcji w Batu Hijau. Ścieki z kopalni są odprowadzane 3,4 km od brzegu i zrzucane na głębokości 125 m, poza krawędź stromego stoku, którym opadają ponad 3 000 m. – Na takiej głębokości możemy zaszkodzić tylko jakimś „morskim insektom”. Głębiny oceanu mają niewielu obrońców; ma ich jednak las deszczowy. Dział ochrony środowiska przedsiębiorstwa Newmont przedstawia metody rekultywacji hałd. Otóż są one przykrywane trzymetrową warstwą gleby, w której zapuszcza korzenie nowa dżungla. Dziewiczego lasu deszczowego oczywiście nie da się już odtworzyć, a kompanii dziesięć lat po rozpoczęciu operacji zaczyna brakować miejsca na kolejne hałdy. Trzy lata temu wystąpiła więc o wznowienie pozwolenia na wykarczowanie następnych 32 ha puszczy. Ekolodzy zaś ostrzegają przed niemal całkowitym wyginięciem kakadu żółtolicej na Sumbawie. Dżakarta jeszcze nie podjęła decyzji. Na ograniczonej przestrzeni ciężarówki w Batu Hijau utykają w korkach, przez co spada wydajność produkcji. Newmont ostrzega, że jeżeli nie otrzyma dodatkowego terenu, będzie musiał zwolnić setki indonezyjskich pracowników. Batu Hijau miała być wzorcową kopalnią. Newmont lubi podkreślać korzyści, jakie przyniosła Indonezji: 391 mln dolarów wpłaconych przez firmę w 2007 r. w formie lokalnych opłat i podatków; ponad 8 tys. miejsc pracy dla Indonezyjczyków; 600 mln dolarów (wg Newmont) wydanych na zminimalizowanie szkód w środowisku naturalnym. Do tego jeszcze ponad 3 mln rocznie na rozwój lokalnej infrastruktury. To może niewiele w porównaniu z rocznymi dochodami kompanii, niemniej wystarcza, by pięciu wsiom położonym najbliżej kopalni zapewnić: energię elektryczną, ośrodek zdrowia, system irygacyjny i inwestycje rolne. Ale nie wszyscy miejscowi są zadowoleni. Poza granicami pięciu subsydiowanych wiosek kopalnia obudziła w ludziach zazdrość (nie wszyscy dostali tam pracę) i frustrację (bo napływ pieniędzy w postaci pensji wypłacanych przez kompanię podniósł lokalne koszty utrzymania). Jeden z wybuchów niezadowolenia nastąpił w 2006 r. Ktoś spalił obóz geologów na wschodzie Sumbawy, wstrzymując prace badawcze w miejscu planowanej nowej kopalni. Władze lokalne i rządy prowincji, których uprawnienia zwiększyły się po upadku dyktatury Suharto w 1998 r., teraz zaczynają dochodzić swoich praw i próbują przejąć części udziałów kopalni. Chcą też uzyskać prawo głosu przy podziale dochodów z produkcji. – Za rządów Suharto, kiedy podpisano te kontrakty, nie mieliśmy wpływu na nasz los – mówi przedstawiciel miejscowej Rady Ludowej Manimbang Kahariyai. – Musimy zabezpieczyć swoją przyszłość. Co pozostanie z naszej przyrody, gdy kopalnia zakończy działalność? Nur Piah bardziej koncentruje się na tym, co jest, niż na tym, co będzie. – Tak wielu ludzi zależy ode mnie – mówi. Jej mąż trochę zarabia, handlując drewnem, lecz ich dwukondygnacyjny betonowy dom we wsi Jereweh został zbudowany z pensji Nur Piah – 650 dolarów miesięcznie. Na jednej ze ścian powiesiła wielkie malowidło przedstawiające żółtą ciężarówkę Caterpillar 793. Praca Nur bywa niebezpieczna. Manewrowanie gigantycznym pojazdem przez 12 godzin jest szczególnie stresujące podczas deszczu – opowiada. – Wtedy strome drogi w odkrywce stają się śliskie. Wieczorem, po długim dniu pracy, uśmiecha się z zadowoleniem, gdy sześcioletnia córka zasypia na jej kolanach. Drugie imię dziewczynki? – Higrid. Pochodzi od angielskiego high-grade („wysokiej klasy”) – tak się mówi o najlepszym gatunku rudy w kopalni. Złote ozdoby kolejno opuszczają aksamitne pudełeczka. Nagavi, 23-letnia panna młoda, córka właściciela plantacji kawy w indyjskim stanie Karnataka, od dziecka podziwiała uroczystości ślubne towarzyszące połączeniu zamożnych indyjskich rodzin. Ale dopiero w dniu jej własnego, aranżowanego ślubu z jedynym synem właściciela innej plantacji Nagavi w pełni czuje, jak boleśnie piękna jest ta złota tradycja. Zwykle ubrana w dżinsy i T-shirt dziewczyna przed ceremonią przeobraża się w kapiącą złotem księżniczkę. Kunsztowny złoty stroik do włosów waży dwa i pół kilo i ciągnie głowę do tyłu. Ale trzy złote naszyjniki i tuzin bransolet działają jak przeciwwaga. Zawinięta w 5,5-metrowe sari, tkane z nici maczanej w złocie, Nagavi powoli wychodzi z domu. Stara się utrzymać równowagę, gdy – w tradycyjnym geście pożegnania – rzuca garść ryżu nad głową. Złote skarby, które Nagavi ma na sobie – oraz biżuteria i liczne sari wypełniające bagażnik wiozącego ją na ślub SUV-a – nie są tradycyjnym posagiem. Wśród plantatorów kawy pod miastem Ćikmangalur (inaczej niż w licznych biedniejszych częściach kraju) konkretne żądania finansowe ze strony rodziny pana młodego uważa się za niestosowne. – To jest moja część, którą wkładam w dorobek rodziny – mówi Nagavi, wpatrując się w wartą miliony dolarów biżuterię. Jak na każdym indyjskim weselu, złoto ma pokazać, jaką wartość panna młoda wnosi do związku. – Jeśli masz córki, musisz zacząć gromadzić oszczędności w złocie od dnia ich narodzin – mówi C.P. Ravi Shankar, ojciec Nagavi. – Ważne, by dobrze wydać je za mąż. W żadnym innym kraju świata złota obsesja nie jest tak głęboko zakorzeniona w kulturze. Choć w zamieszkanych przez miliard ludzi Indiach dochód na mieszkańca wynosi 2 700 dolarów, od dziesiątków lat są one liderem w rankingu nabywców złota. W 2007 r. zakupiono tam 773,6 tony tego kruszcu, co stanowiło 20 proc. światowego rynku i ponad- dwukrotnie przewyższało udział każdego z dwóch największych konkurentów: Chin (363,3 tony) i USA (278,1 tony). Same Indie produkują mało złota, lecz masa metalu zgromadzonego przez obywateli tego kraju sięga 18 tys. ton – ponad 40 razy więcej niż ilość przechowywana w skarbcach ich banku centralnego. Stosunek Hindusów do złota nie wynika po prostu z umiłowania rozrzutnego stylu życia czy rosnącej zamożności. Wśród muzułmanów, hindusów, sikhów czy chrześcijan złoto gra główną rolę w przełomowych etapach ich życia. W Indiach co roku odbywa się 10 mln ślubów. Złoto nadaje im widowiskowość i stanowi ważną część kulturowej transakcji między rodzinami i pokoleniami. – Jest zapisane w naszym DNA – mówi K.A. Babu, kierownik sklepu jubilerskiego w mieście Koczin. – Złoto oznacza powodzenie w życiu. Widać to szczególnie podczas święta Akshaya Tritiya, najlepszego, według hinduskiego kalendarza, dnia na zakup złota. Liczba złotej biżuterii nabywanej wówczas przez mieszkańców Indii (w 2008 r. – 49 ton) istotnie przewyższa zakup kruszcu jakiegokolwiek innego dnia na całym świecie, często wywołując skok cen metalu. Centrum konsumpcji złota mieści się na południowym krańcu Indii, w stanie Kerala. Choć mieszka tam zaledwie 3 proc. Hindusów, Kerala szczyci się 7–8-procentowym udziałem w krajowym rynku złota. Co ciekawe, region ten – jako jeden z niewielu na świecie – ma marksistowski, demokratycznie wybrany rząd. Historia Kerali od wieków splata się ze złotem. Był tam jeden z głównych portów handlowych. Już Rzymianie złotymi monetami płacili tam za pieprz, kardamon i cynamon. Podobnie Portugalczycy, Holendrzy, Anglicy. Ale tutejsi historycy twierdzą, że to lokalna rewolta przeciwko hinduskiemu systemowi kastowemu (zanim ona nastąpiła, obywatele z niższych kast mogli przyozdabiać ciała wyłącznie wyrobami ze szlifowanych kamieni lub kości) oraz masowe przejścia na chrześcijaństwo lub islam zmieniły złoto w wykraczający poza dobro materialne symbol niezależności i możliwości awansu społecznego. W długiej historii Kerali nigdy nie było większego głodu złota niż obecnie. Wzdłuż szosy z lotniska do Koczinu stoi ciąg billboardów z wizerunkami kobiet przyozdobionych złotą ślubną biżuterią. Wszyscy najwięksi sprzedawcy detaliczni złota w Indiach pochodzą z Kerali. Tłumy gapiów blokują trzykilometrowy odcinek ulicy Mahatmy Gandhiego, głównej arterii Koczinu, przystając przy 13 wielkich wystawach jubilerskich. (Co pomyślałby o tym ascetyczny Mahatma?) Chociaż wśród wyższych kast oraz młodszych konsumentów z Delhi czy Bombaju złoto zaczynają zastępować mniej rzucające się w oczy (i droższe) materiały, jak platyna czy diamenty, w Kerali przywiązanie do tego metalu trwa. I to niezależnie od wzrostu zamożności (dzięki emigracji zarobkowej do Zatoki Perskiej) i wykształcenia mieszkańców (stan Kerali szczyci się zaledwie 9-procentowym wskaźnikiem analfabetyzmu). Mimo urzędowego zakazu żądania posagu tradycja ta silnie zaznacza się w większości ślubnych ceremonii w Indiach, a w Kerali przeważającą częścią przekazywanych przez rodzinę panny młodej dóbr jest zazwyczaj złoto. – Dorastamy w złotej atmosferze – mówi Renjith Leen, redaktor The Week, ogólnokrajowego magazynu z centralą w Koczinie. Kiedy w Kerali rodzi się dziecko, babka macza złotą monetę w miodzie i umieszcza kroplę złotego płynu na języku noworodka – na szczęście. We wszystkich istotnych momentach pierwszych sześciu miesięcy życia, od chrztu po strawienie pierwszego kęsa stałego pokarmu, dziecko otrzymuje dary: złote kolczyki, naszyjniki, pasy. Gdy malec ukończy trzy lata, wykształcony członek rodziny na jego języku kreśli złotym pieniążkiem słowa, aby obdarzyć go elokwencją. Żadna z tych ceremonii nie daje jednak wyobrażenia, jak mocno złoto wpisane jest w gospodarkę Indii. – Złoto jest podstawą naszego systemu finansowego – mówi Babu, kierownik sklepu z biżuterią. – Ludzie uważają je za najlepszą formę zabezpieczenia. Gromadzenie złota jako międzypokoleniowego rodzinnego skarbu na trudne czasy to stary hinduski zwyczaj. Podobnie jak pożyczki w nagłej potrzebie pod zastaw biżuterii, a potem jej wykup, oferowane też przez banki komercyjne. Próba odejścia od tej praktyki w latach 90. XX w. doprowadziła do zamieszek i samobójstw pogrążonych w długach klientów, a w końcu do rządowego nakazu kontynuowania tradycji. A jednak wielu rolników z Kerali woli „prywatnych finansistów”. Zapewniają szybkość transakcji i są łatwo dostępni. George Varghese prowadzi interes w swoim domu, trzy godziny na południe od Koczinu. Ten łysiejący mężczyzna po siedemdziesiątce twierdzi, że w ciągu miesiąca obraca około pół milionem dolarów w złocie; suma jest jeszcze większa w porze żniw lub ślubów. To niemal idealny interes, bo nawet przy odsetkach rzędu jednego procenta dziennie, jakie stosuje się w pożyczkach krótkoterminowych, rzadko się zdarza, by zastaw nie został wykupiony. Żaden Hindus nie chce rozstać się ze swym złotem. – Nawet gdy cena metalu sięgnęła tysiąca dolarów za uncję, nikt nie sprzedał swojej biżuterii – mówi Varghese. – Ufają, że jej wartość będzie rosnąć. Ceny kruszcu idą w górę, więc biednym hinduskim rodzinom coraz trudniej gromadzić złoto na posag i wiano. Odkrywa to ciemną stronę tradycji. W sąsiednim stanie Tamilnad chęć powiększenia rodzinnego skarbu doprowadziła do przemocy (rodzina pana młodego bije pannę młodą za zbyt skromne wiano) i selektywnych aborcji (by uniknąć finansowego obciążenia związanego z wychowaniem córki). Nawet w Kerali presja bywa dla ubogich zbyt wielka. Rajam Chidambaram, 59-letnia wdowa mieszkająca w slumsach Koczinu, niedawno znalazła kawalera chętnego do poślubienia jej jedynej 27-letniej córki. Ale rodzina pana młodego zażądała posagu, na który jej absolutnie nie stać: 25 suwerenów, czyli w sumie 200 g złota (8 lat temu warte było 1 650 dolarów, a dziś – ponad 5 200). Chidambaram, pracująca jako sprzątaczka, ma tylko dwa kolczyki i nosi je na sobie. Złoty naszyjnik poszedł na pokrycie rachunków za pobyt w szpitalu jej nieżyjącego już męża. – Musiałam przystać na te żądania – mówi kobieta, ocierając łzy. – Jeżeli odmówię, córka na zawsze zostanie w domu. W końcu miejscowi „finansiści” udzielili Chidambaram pożyczki na posag. W ten sposób zapewne uniknęła wstydu staropanieństwa córki, ale została obarczona długiem, z którego spłatą będzie się borykać do końca życia. Rosemery Sánchez Condori ma zaledwie 9 lat, lecz skóra jej rąk wygląda jak wytarta tapicerka. Taki jest los dziewczynki, która łupie kamienie w andyjskim słońcu. Od kiedy przed ośmiu laty zachorował ojciec pracujący w peruwiańskich kopalniach La Rinconady, matka haruje, zbierając kamienie w pobliżu kopalń i rozbijając je na drobniejsze kawałki w poszukiwaniu przegapionych okruchów złota. W czasie szkolnych wakacji Rosemery czasem pomaga matce. Dla dziewczynki, której rodzina żyje z dnia na dzień, jej praca jest też powodem do dumy: – Ostatniego lata znalazłam dwa gramy złota. Wystarczyło na moje książki i mundurek! W małych kopalniach na całym świecie poszukiwanie złota jest zajęciem rodzinnym. Szacuje się, że spośród 12–15 mln drobnych górników 30 proc. stanowią kobiety i dzieci. W La Rinconadzie mężczyźni znikają w głębi wznoszącej się ponad miastem góry, a ich żony, ubrane w tradycyjne długie spódnice i meloniki, siadają przy kupkach odrzuconej skały, wystukując dwukilogramowymi młotkami synkopowy rytm. Czasem przychodzą z dziećmi, bo nie mają z kim ich zostawić. Do pracy zmusza je loteryjny system wynagrodzeń w kopalni ich mężów oraz ich zachowanie. Przynajmniej mogą być pewne, że te sześć czy osiem gramów złota (warte ok. 200 dolarów), które znajdują każdego miesiąca, pójdą na potrzeby rodziny, zamiast trafić do obskurnych barów i burdeli. Tylko złoto – źródło pożądania i destrukcji – mogło stworzyć miejsce tak jaskrawych kontrastów, jakim jest La Rinconada. W odosobnionym i niegościnnym mieście na wysokości 5 100 m n.p.m. nawet tlenu nie ma pod dostatkiem, a jednak rozwija się ono w szalonym tempie. Podróżni zbliżający się do La Rinconady od strony wysokich równin najpierw dostrzegają błysk dachów poniżej wspaniałego lodowca, udrapowanego niczym welon wokół górskiego szczytu. Potem dochodzi do nich smród. W dół zbocza zrzuca się śmieci, a ulice zalane są fekaliami i ściekami przemysłowymi. Mimo gwałtownego rozrostu miasta (liczba dziurawiących lodowiec sztolni w ciągu sześciu lat skoczyła z 50 do ok. 250) w La Rinconadzie brak wodociągów, kanalizacji, poczty, nie ma nawet posterunku policji. Najbliższy znajduje się o godzinę drogi w dół. La Rinconada to miejsce, które żyje, najzupełniej dosłownie, ponad prawem. Wzrost cen złota i elektryfikacja w 2002 r. spowodowały gwałtowny rozwój miasta. Tradycyjne, napędzane siłą mięśni nóg młyny do kruszenia skały ustąpiły miejsca niewielkim elektrycznym maszynom. Górnictwo jednak nie stało się przez to bardziej ekologiczne – przeciwnie, teraz więcej rtęci i innych toksycznych substancji przedostaje się do środowiska. Ale La Rinconada nigdy przedtem nie produkowała tak dużo złota. Szacunki wahają się od dwóch do dziesięciu ton rocznie, co daje 60–300 mln dolarów. Nikt naprawdę nie wie, bo dużo z tego złota oficjalnie nie istnieje. Złoto to główny towar eksportowy Peru, obecnie piątego producenta kruszcu na świecie. Wielkość wydobycia – 187,5 ton – jest ośmiokrotnie większa niż w 1992 r. Jednak w La Rinconadzie nikt nie liczy dokładnie, ile złota opuszcza tutejsze kopalnie. Wynika to po części z tego, że ich zarządcy rutynowo zaniżają wartość produkcji, by uniknąć podatków. – Wszyscy jesteśmy bankrutami! – żartuje jeden z nich. – Albo przynajmniej tak mówimy. Znika też część nieprzerobionej rudy. 19-letni górnik Leo z uśmiechem przyznaje, że 1,9 g kruszcu, które wymienia na gotówkę w jednym ze sklepów, pochodzi z kamieni wyniesionych z magazynu. Strażnikiem składu jest jego ojciec. – Robimy to cztery albo pięć razy w tygodniu, po czym dzielimy się zyskiem – mówi Leo. – Nikt się jeszcze nie zorientował. Oficjalnie nie istnieje też wielu górników z La Rinconady. Nie mają regularnych wynagrodzeń, tylko „loterię” w postaci wynoszonych na plecach jednego dnia w miesiącu worów kamieni. Niektórzy zarządcy kopalń nawet nie zawracają sobie głowy zapisywaniem nazwisk zatrudnionych. Ten półniewolniczy stosunek pracy umożliwia szefowi szybkie wzbogacenie się. Kierownik jednego z większych przedsięwzięć w La Rinconadzie twierdzi, że jego kopalnia w ciągu trzech miesięcy produkuje 50 kg złota, co daje ponad 5 mln dolarów rocznie. Pracownicy z przysługującego im co miesiąc cachorreo wyciągają średnio 10 g złota, co daje ok. 3 tys. dolarów rocznie. Dysproporcja jest rażąca, lecz górnicy się nie buntują. Wydaje się, że naprawdę wolą znikomą szansę dużej wygranej raz w miesiącu od monotonii pewnych, lecz bardzo niskich zarobków oraz ubóstwa rolników. – To okrutna loteria – mówi Juan Apaza, wspomniany na wstępie górnik ze złotym zębem. – Ale daje nam nadzieję. W tym miejscu reguły gry o przetrwanie są brutalne. Przeciętna długość życia w La Rinconadzie wynosi zaledwie 50 lat, czyli 21 lat mniej niż średnia krajowa. Śmiertelne wypadki w kopalniach są na porządku dziennym. Ich główna przyczyna to prymitywne materiały wybuchowe w rękach niedoświadczonych lub pijanych górników. Zdarzają się też zatrucia tlenkiem węgla. W Peru bezpieczeństwo w kopalniach regulują surowe przepisy, lecz mało kto ich przestrzega. – Spośród 200 tutejszych górniczych przedsiębiorstw tylko pięć wymaga pełnego zestawu środków bezpieczeństwa – mówi Andrés Paniura Quispe, inżynier BHP jednej z tych kilku firm, które dbają o standardy. Niestety, od pracowników wymagają zakupu odpowiedniego sprzętu na własną rękę. Górnicy bliskość śmierci oswajają refleksyjnym fatalizmem. Mawiają Al labor me voy, no sé si volveré, czyli: Idę do pracy, nie wiem, czy wrócę. Śmierć w kopalni jest nawet postrzegana jako dobry znak dla pozostałych przy życiu. Ofiary z ludzi, praktykowane w Andach przez stulecia, wciąż są uważane za najlepszy sposób obłaskawienia góry. Według lokalnych wierzeń proces chemiczny, w którym góra wchłania ludzki mózg, prowadzi do wyniesienia rudy złota bliżej powierzchni, ułatwiając jej wydobycie. Lecz bogowie pewnie nie są szczęśliwi: ścieki i śmieci na ulicach to drobnostka w porównaniu z tonami rtęci uwalnianej do środowiska w procesie oddzielania złota od skały. UNIDO szacuje, że na każdy gram złota pozyskanego w ramach małoskalowej eksploatacji przypada 2–5 g rtęci. To szokujące dane, zważywszy że zatrucie rtęcią powoduje ciężkie uszkodzenia układu nerwowego i wielu organów ciała. Według ekologów rtęć z La Rinconady i pobliskiego górniczego miasteczka Ananea zatruwa wody aż po odległe o 250 km jezioro Titicaca. Ojciec Rosemery, Esteban Sánchez Mamani, pracuje tu od 20 lat, choć obecnie rzadko wchodzi do kopalni z powodu chronicznej choroby, która wyssała z niego siły i podniosła ciśnienie krwi. Sánchez do dziś nie jest pewny, co to za schorzenie – pojedyncza wizyta u lekarza nie dała odpowiedzi. Przypuszcza jednak, że jest to skutek skażenia środowiska. – Wiem, że te kopalnie zabrały mi całe lata – mówi przygarbiony czterdziestolatek. – Nie znamy innego życia. Los całej rodziny zależy teraz od rudy, którą żona Sáncheza, Carmen, przytaszczy z góry. Mężczyzna spędza większość dnia, siedząc na podłodze rodzinnej kamiennej chaty i roztłukując skałę na drobniejsze kawałki. Odłamki połyskujące drobinami złota trzyma w niebieskiej filiżance. Rosemery odrabia zadanie domowe na worku ryżu i zasypuje mnie pytaniami o życie poza La Rinconadą: – Czy w twoim kraju żujecie liście koki? Hodujecie alpaki? Chociaż chodzi dopiero do pierwszej klasy, już zdecydowała, że chce zostać księgową i mieszkać w USA: – Chcę wyjechać daleko stąd. Rosemery przyłącza się do ojca, który z dwoma workami rudy (tygodniowa porcja) wybiera się do malutkiego młyna. Za każdym razem odżywa w nim nadzieja na fortunę. A przynajmniej że wystarczy złota, by jego dwoje dzieci mogło dalej chodzić do szkoły. – Chcę, żeby się uczyły i wyjechały stąd – mówi. Ojciec i córka obserwują, jak młynarz gołymi rękami wprowadza ciekłą rtęć do drewnianej kadzi, a skażone odpady wyrzuca do strumienia pod szopą. Dziesięć metrów niżej jakaś dziewczynka napełnia wodą butelki. Oczy wszystkich utkwione są w srebrzystym samorodku wielkości wiśni w ręku młynarza. Rtęciowa otoczka skrywa złoto. Ale ile? Wepchnąwszy samorodek do kieszeni, Sánchez idzie pod górę, do punktu skupu. Kupiec, jeden z kilkuset w mieście, palnikiem gazowym usuwa rtęć – przez rurę wydechową do chłodnego powietrza przedostaje się toksyczny gaz. W tym czasie Sánchez, miętosząc czapkę w dłoni, chodzi tam i z powrotem po izbie. Po 10 minutach z płomienia wyłania się maleńkie ziarenko złota. Sánchez marszczy brwi. Samorodek waży zaledwie 1,1 g. Kupiec wręcza Sánchezowi sumę, która – po odliczeniu zapłaty dla młynarza – przyniesie rodzinie niecałe 20 dolarów. – Więcej szczęścia następnym razem! – rzuca handlowiec na pożegnanie. Może w przyszłym miesiącu. A może jeszcze za miesiąc. Sánchez wie, że na tym podniebnym lodowcu szczęście to jedyna rzecz, na którą może liczyć. Brook Larmer, 2009
"Co jest dobre dla kupców, jest dobre dla Dubaju." Ale czy dla wszystkich? [REPORTAŻ]
Był sobie szejk, który miał wielkie marzenia. Jego królestwo na wybrzeżu Zatoki Perskiej było senną, spieczoną przez słońce wioską, zamieszkaną przez poławiaczy pereł, rybaków i kupców, którzy cumowali swoje rozklekotane stateczki i łodzie w wąskim strumieniu wijącym się przez miasteczko.
Lecz tam, gdzie inni widzieli tylko strumień ze słonawą wodą, ów szejk, Raszid ibn Sa'id al-Maktum, dostrzegał drogę prowadzącą w świat. Pewnego razu, w 1959 roku, pożyczył wiele milionów dolarów od swego bogatego w ropę sąsiada - Kuwejtu i wybagrował strumień, aby mogły weń wpływać statki. Zbudował nabrzeża i magazyny, zaprojektował drogi, szkoły i domy mieszkalne. Jedni myśleli, że oszalał, drudzy że tylko się pomylił, ale szejk Raszid wierzył w potęgę rzeczy nowych. Czasem o świcie, ze swoim młodym synem Muhammadem u boku, przechadzał się po pustym nabrzeżu i malował w powietrzu swoje marzenia, używając słów i gestów. I w końcu stało się tak, jak mówił. Jego syn, szejk Muhammad ibn Raszid al-Maktum, rządzi teraz Dubajem i wokół tamtego strumyka zrealizował własne marzenia, przekształcając snute o wschodzie wizje ojca w zalaną światłem, zabudowaną wieżowcami, klimatyzowaną krainę fantazji dla miliona ludzi. Swą sylwetką, przywodzącą na myśl Manhattan, światowej klasy portem i kolosalnymi wolnocłowymi centrami handlowymi mały Dubaj przyciąga dziś więcej turystów niż całe Indie, więcej statków niż Singapur i więcej zagranicznego kapitału niż wiele europejskich krajów. Obywatele 150 państw przenieśli się tutaj, by żyć i pracować. Dubaj zbudował nawet sztuczne wyspy, niektóre w kształcie palm, by pomieścić najbogatszych z nich. Jego tempo wzrostu gospodarczego, 16 proc., jest prawie dwukrotnie wyższe niż w Chinach. Budowlane żurawie sterczą w niebo jak wykrzykniki. Dubaj to także rzadki przykład sukcesu na Bliskim Wschodzie, w regionie porażek i stagnacji. Czy stanowi tylko efektowny przypadek, czy też jest wzorem wartym naśladowania przez inne kraje arabskie - to pytanie, które warto zadać dziś, gdy świat islamski ma problemy z modernizacją. Abd ar-Raman ar-Raszid, saudyjski dziennikarz i dyrektor kanału informacyjnego Al Arabija, ujmuje to tak: - Dubaj wywiera nacisk na resztę świata arabskiego i muzułmańskiego. Ludzie zaczynają zadawać swym rządom pytanie: Skoro Dubaj potrafi, dlaczego my nie? Dubaj, trzeba to stwierdzić, nie przypomina żadnego innego miejsca na Ziemi. To światowa stolica ekstrawaganckiego życia; w powietrzu iskrzy od wybuchowej mieszaniny nadmiaru i możliwości. To miejsce, w którym gwiazdy tenisa, takie jak Andre Agassi i Roger Federer, rozgrywają pokazowe mecze na lądowisku helikopterów na dachu megahotelu "Burdż al-Arab" ("Wieża Arabów"); miasto, gdzie inkrustowane brylantami telefony komórkowe po 10 tys. dolarów za sztukę sprzedają się jak świeże bułeczki. W ciągu minionej dekady bywałem w Dubaju dość często i zacząłem doceniać dziwaczną wielokulturowość miasta, w którym można zjeść posiłek we włoskiej restauracji prowadzonej przez Egipcjanina, z indyjskim szefem kuchni i filipińskimi kelnerami. Albo obserwować przed świtem, jak tłum angielskich ekspatriantów zataczając się, wraca do domu z pubu, podczas gdy muzułmańskie wezwania do modlitwy odbijają się echem w ulicach. Dubaj stworzył jedno z najbardziej dynamicznych środowisk biznesowych na świecie. - Nie chodzi tylko o budynki, wyspy i hotele - twierdzi Ali asz-Szihabi, wykształcony w Princeton dyrektor jednego z czołowych banków inwestycyjnych. - To sprawa tego, co niewymierne: prawa, przepisów, liberalnego środowiska społecznego. Przy braku podatków od osób prawnych i od dochodów, doskonałym systemie bankowym i prawodawstwie faworyzującym majątek i własność, Dubaj ucieleśnia stare motto szejka Raszida: "Co jest dobre dla kupców, jest dobre dla Dubaju." No i jest jeszcze jego syn, szejk Muhammad, 57-letni władca Dubaju, którego Edmund O'Sullivan, redaktor naczelny Middle East Economic Digest (Bliskowschodniego Przeglądu Gospodarczego), nazywa "radykalnym modernizatorem" oraz "najbardziej znaczącą postacią w Arabii od czasów króla Abd al-Aziza" - założyciela współczesnej Arabii Saudyjskiej, który dzięki zasobom ropy naftowej swego kraju stał się jednym z głównych graczy na światowej arenie. Szejk Muhammad (przez wielu nazywany szejkiem Mo) nie przypomina tradycyjnego bliskowschodniego autokraty i zarządza Dubajem jak dobry dyrektor generalny. Bywa często widywany za kierownicą samochodu, kiedy objeżdża obrzeża Dubaju, oglądając swoje place budów, tak jak jego ojciec, o brzasku. Czasem pojawia się niezapowiedziany w takim miejscu pracy, by zadać kilka trudnych pytań, wylać od ręki kiepskich kierowników i nagrodzić najofiarniejszych pracowników. Wybiera spośród nich następne pokolenie Dubajskiego kierownictwa, w tym wiele kobiet. Ale ten sukces ma też swoje drugie oblicze. Od strony demograficznej Dubaj nie jest arabskim miastem-państwem - obywatele ZEA to niespełna jedna ósma jego mieszkańców, a 60 proc. ludności stanowią południowoazjatyccy gastarbeiterzy. Wielu wykształconych Hindusów żyje tu wygodnie, a kilku zbiło majątek. Jednak dla innych jest to ślepy zaułek. Przeciętny robotnik zarabia ok. pięć dolarów dziennie, pracując po 12 godzin w dotkliwym upale. (Human Rights Watch podała, że w 2004 roku w budownictwie miało miejsce prawie 900 wypadków śmiertelnych, w tym także z powodu udaru cieplnego.) Wielu robotników tkwi tu przymusowo, bo w swoich krajach zostali wciągnięci w pułapkę zadłużeniową przez agentów pobierających niebotyczne opłaty za wizy zezwalające na pracę. - Gdybym nie musiał spłacić długu, jeszcze dziś wróciłbym do domu - powiedział mi pewien człowiek. - Nie mamy nic - oświadczył Kutty, niski 25-latek o zapadniętych policzkach, pochodzący z indyjskiego stanu Kerala. - Przeżywamy tu koszmar i nikogo to nie obchodzi. Afshin Molavi, 2009
Hawaje, Bretania, Podhale... Na Hawajach, w najmłodszym stanie USA (przyłączony w 1959 r.) panuje multikulturowość – istny miks spuścizny ludów Polinezji, obyczajów imigrantów z Azji i wpływów amerykańskich. Najważniejszą częścią kultury Hawajów jest jednak surfing (więcej w artykule "Hawaje z krwi i kości"). Poskramianie najwyższych fal na świecie, które zwykliśmy uważać za jeden ze sportów ekstremalnych, to dla rdzennej ludności wysp coś znacznie więcej – wielowiekowe dziedzictwo, namacalny łącznik z królewską przeszłością, element etniczno-kulturowej tożsamości, do którego warto się odwoływać i który ma swoją wartość. Dziś, w czasach globalizacji, jest ono „na fali” bardziej niż kiedykolwiek. We francuskiej Bretanii kobiety zaczęły nosić wspaniałe coiffe, czyli tradycyjne stroje. Misterne nakrycia głowy są symbolem dumy, poszanowania zwyczajów, świadomości swojego pochodzenia. W latach 50. zostały zarzucone jako wstydliwy przeżytek. Dziś młode dziewczyny dostrzegają sens w kultywowaniu tej bretońskiej tradycji (artykuł "Koronkowe dziedzictwo") i poświęcają jej swój czas. Podobne procesy możemy zaobserwować na własnym podwórku. Na przykład w projektowaniu strojów modne stało się czerpanie ze wzorów góralskich czy kaszubskich, a gotowanie polskich potraw z lokalnych produktów jest w dobrym tonie. Bo dobrze jest mieć świadomość korzeni, a właściwie odczytana tradycja może nas tylko wzbogacić. Martyna Wojciechowska
EDYTORIAL OBLICZA ZIEMI SKANER Kudzu, Smugi kondensacji, Morświny, Rozmowa o hipotermii POLSKA MUROWANA Katedra w Pelplinie HAWAJE Ten archipelag jest znany z wulkanów, gigantycznych fal oraz... surfingu. Dla tubylców ślizganie się po falach oceanu stanowi coś więcej niż sport. Jest ważnym elementem tutejszej kultury. (Tekst John Lancaster, zdjęcia Paul Nicklen) MASKI WETERANÓW Już weterani I wojny światowej, pozornie cali i zdrowi, cierpieli na dziwne przypadłości. Ale dopiero badania żołnierzy z Iraku i Afganistanu wykazały, że wybuchy dewastują mózg. W walce z jego dysfunkcjami pomaga... terapia artystyczna. (Tekst Caroline Alexander, zdjęcia Lynn Johnson) BONOBO Te małpy człekokształtne znane są z trybu życia przesyconego seksem. Swoje społeczne cele osiągają raczej na drodze cielesnych kontaktów niż przemocy. Dlaczego tak się dzieje, dlaczego różnią się tym od swych najbliższych kuzynów szympansów i czy badania nad nimi powiedzą coś o nas samych? (Tekst David Quammen, zdjęcia Christian Ziegler) BRETONKI Fantazyjne nakrycia głowy, którymi szczyciły się mieszkanki bretońskich wsi, kilka dekad temu zaczęły uchodzić za żenujące. Dziś stają się symbolem tożsamości. (Tekst Amanda Fiegl, zdjęcia Charles Fréger) GRAN PARADISO Ten alpejski park narodowy był wcześniej łowieckim rezerwatem króla Włoch. Dziś jest ostoją koziorożców, skrawkiem dzikiej przyrody w ludnym i zurbanizowanym kraju. (Tekst Jeremy Berlin, zdjęcia Stefano Unterthiner) ROZTOCZE Te drapieżniki wyposażone w cały arsenał tnących i kłujących broni są mikroskopijne. Żyją w niszach najdziwniejszych miejsc na ciałach większych od nich żywych stworzeń. I wciąż znamy tylko wycinek bogactwa ich gatunków. (Tekst Robb Dunn, zdjęcia Martin Oeggerli) WODNY ŚWIAT (Tylko w Klubie Prenumeratora) Floryda otrzyma rachunek za globalne koszty zmian klimatu. Czy uda się uratować Miami? (Tekst Laura Parker, zdjęcia George Steinmetz) | NG POLECA, POWIĘKSZENIE
Wielkie cywilizacje postrzegamy zwykle stereotypowo. Medialne obrazy starożytnego świata odwróciły naszą uwagę od treści będących jego esencją.
Spróbujmy zatem zamknąć oczy na blask bijący od złota z grobowca Tutanchamona. Najbardziej zaskakujące oblicza Mezopotamii, Egiptu, Grecji, Rzymu, Chin, Indii i Mezoameryki są bowiem ukryte dla oka. 1. Ludy Mezopotamii – najlepsi organizatorzy 2. Egipcjanie – najwięksi czciciele życia 3. Grecy – twórcy nieśmiertelnego języka 4. Chińczycy – pragnący nieśmiertelności 5. Majowie – mistrzowie budowania cywilizacji... z niczego 6. Rzymianie – twórcy morskiej potęgi handlowej i modelu politycznego wszech czasów 7. Hindusi – najwięksi znawcy miłości