Myślisz, że kofeina pomaga? To, co robi z twoim mózgiem i ciałem, może zaskoczyć
Kofeina może pomóc, ale może też zaszkodzić. Lekarze ostrzegają, że granica między korzyścią a ryzykiem bywa bardzo cienka. Sprawdzamy, kiedy kawa i energetyki to dobry pomysł, a kiedy lepiej z nich zrezygnować.
Spis treści: Kofeina to już nie tylko kawa Mózg po kofeinie Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Kto powinien ograniczyć kofeinę? Najpopularniejszą używką w Stanach Zjednoczonych — zdecydowanie bez konkurencji — jest kofeina w różnych formach. Badanie ankietowe z 2025 roku, opublikowane w czasopiśmie Food and Toxicology, wykazało, że niemal 70% Amerykanów wypijało codziennie co najmniej jeden napój z kofeiną. Może ona przynieść realne korzyści zdrowotne — ale tylko wtedy, gdy nie przesadzimy. W nadmiarze zaczyna szkodzić organizmowi. Oto jak kawa, napoje energetyczne i inne produkty z kofeiną wpływają na organizm. Kofeina to już nie tylko kawa Kofeina to dziś już nie tylko filiżanka kawy. Występuje w innych napojach, żelach, proszkach, gumach do żucia i saszetkach. Istnieje nawet suszone mięso wołowe z kofeiną. Nigdy wcześniej konsumenci nie mieli dostępu do tak wielu jej form i smaków. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zaleca, by nie przekraczać dawki 400 mg kofeiny dziennie. Filiżanka kawy o objętości około 250 ml zawiera zwykle mniej więcej 95 mg kofeiny. Wiele popularnych napojów energetycznych ma od 100 aż do 200 mg kofeiny w puszce o pojemności około 355 ml. Dla większości osób pojedyncza porcja nie stanowi problemu. Kłopoty zaczynają się wtedy, gdy wysokie dawki stają się nawykiem. W dzisiejszych czasach łatwo przedawkować kofeinę. A to niesie ze sobą konkretne ryzyko. Mózg po kofeinie Choć kofeina ma swoje zalety, przy wyższych dawkach wywołuje skutki uboczne. Niektórzy powinni zachować szczególną ostrożność. Po spożyciu kofeina blokuje w mózgu działanie adenozyny. Adenozyna gromadzi się w czasie czuwania i pełni w organizmie wiele funkcji. Gdy wiąże się ze swoimi receptorami, nasila senność i pomaga regulować rytm dobowy. Działa jak swego rodzaju licznik zmęczenia. Podczas spokojnego snu mózg „resetuje” poziom adenozyny, dzięki czemu po przebudzeniu czujemy się wypoczęci i czujni. Ten proces może jednak zaburzać właśnie kofeina. Poza tym alkohol oraz zaburzenia snu. Dlaczego kofeina daje zastrzyk energii Kofeina blokuje receptory adenozyny, przez co ta nie może przekazać ciału sygnału „pora spać”. Jednocześnie taka blokada pobudza produkcję dopaminy i adrenaliny. – Dlatego kofeina wpływa na nastrój, poziom energii, skupienie i koncentrację — mówi Robert Cowan, neurolog z Uniwersytetu Stanforda. To, jak długo kofeina utrzymuje się w organizmie i jak długo może zaburzać sen, bardzo różni się między ludźmi. Ogólna wskazówka — podkreśla Cowan — to nie przekraczać 400 mg dziennie i nie spożywać kofeiny po godzinie 14:00. Choć pobudzenie po kofeinie bywa korzystne, mózgu nie da się łatwo oszukać. Przy regularnym stosowaniu szybko „uznaje” kofeinę za element codziennego funkcjonowania. Gdy więc osoba pijąca ją codziennie nagle odstawi kofeinę, mózg interpretuje to jako problem. W odpowiedzi wysyła sygnały w postaci bólu głowy, drażliwości i zmęczenia. Czy kofeina rzeczywiście może pomagać? Korzyści zdrowotne kofeiny w dużej mierze zależą od tego, w jakiej formie jest spożywana. Napoje energetyczne nie zawierają wielu dodatkowych związków obecnych w kawie i herbacie — takich jak polifenole i antyoksydanty — które mogą działać ochronnie. – Gdy mówimy o korzyściach zdrowotnych kofeiny, tak naprawdę mówimy o kawie i herbacie — mówi Michael Fredericson, lekarz medycyny sportowej i profesor Uniwersytetu Stanforda. Co ciekawe, nawet kawa i herbata bez kofeiny mogą przynosić istotne korzyści. Badania pokazują, że ich spożywanie wiąże się z niższym ryzykiem zgonu oraz mniejszą śmiertelnością sercowo-naczyniową. Jedno z badań wykazało, że kawa mielona i rozpuszczalna — ale nie bezkofeinowa — wiązały się z mniejszym ryzykiem arytmii. W sportach wytrzymałościowych kofeina jest wyjątkowo skuteczna. – Nie sądzę, by istniał suplement tak konsekwentnie poprawiający wyniki wysiłkowe jak kofeina — mówi Bryan Saunders, badacz z Uniwersytetu w São Paulo. Kofeina może poprawiać koncentrację, a jednocześnie zmniejszać odczucie bólu i wysiłku. Dzięki temu pozwala trenować ciężej. Międzynarodowe Towarzystwo Żywienia w Sporcie zaleca dawkę 3–6 mg kofeiny na kilogram masy ciała. Problem polega na tym, że granica między korzyściami a skutkami ubocznymi jest cienka. Kto powinien ograniczyć kofeinę? Niektóre osoby powinny podchodzić do kofeiny z większą ostrożnością. Kobietom w ciąży zaleca się ograniczenie spożycia do maksymalnie 200 mg dziennie. Większe ilości mogą zwiększać ryzyko poronienia i wad wrodzonych. Osoby z chorobami serca, nerek lub wątroby również powinny uważać. To samo dotyczy osób z zaburzeniami lękowymi lub migreną. Objawy takie jak niepokój, drżenie, problemy ze snem czy gonitwa myśli mogą oznaczać, że kofeiny jest po prostu za dużo. U nastolatków kofeina może zaburzać rozwój mózgu i nasilać problemy z koncentracją. Napoje energetyczne, które zawierają bardzo wysokie dawki kofeiny, dodatkowo podnoszą poziom stresu. – To ostatnia rzecz, jakiej młodzi ludzie potrzebują — mówi Fredericson. – Oni i tak są już potwornie zestresowani. Źle dobrana dawka i pora spożycia kofeiny zaburzają sen również u dorosłych. A przewlekłe problemy ze snem zwiększają ryzyko chorób takich jak cukrzyca i choroba Alzheimera. Zalecenie jest proste: umiar i regularność. Dla większości osób bezpieczny zakres to 2–4 filiżanki dziennie, najpóźniej do wczesnego popołudnia. – Każdy organizm reaguje inaczej — mówi Fredericson. – Trzeba sprawdzić, co działa u Ciebie. Źródło: National Geographic
Rozgrzej swoje zimowe wieczory herbatą od TEEKANNE!
Zimowy półmrok, ostre powietrze i skrzypiący pod butami śnieg… Nic tak nie rozgrzewa po dniu spędzonym na stoku lub górskim szlaku jak aromatyczna herbata, która otula jak miękki, puchowy komin. Odkryjcie zimowe, owocowe kompozycje od TEEKANNE – pełne intensywnych nut, kojarzących się z surową, ale piękną zimową naturą.
W herbatach TEEKANNE kryje się zimowa opowieść – o zapachu mroźnego powietrza i o chwilach odpoczynku po długim marszu wśród zasp lub całym dniu spędzonym na nartach. To właśnie w tych małych torebkach spotykają się soczyste owoce, korzenne przyprawy i subtelna słodycz, tworząc kompozycje przywodzące na myśl ciepły dom lub schronisko, parujące kubki herbaty i zapach domowych wypieków, które przyjemnie wypełniają ciało po zimowych szaleństwach. Jedna filiżanka potrafi odtworzyć atmosferę wieczoru po aktywnym dniu – spokojnego, wyciszonego, pełnego naturalnego ciepła. Nowość: TEEKANNE „Winter Punch” — smak przytulnych chwil Wyobraź sobie zimowy wieczór pod ciepłym kocem, zapach korzennych przypraw i otulające ciepło po intensywnym dniu. TEEKANNE „Winter Punch” to esencja zimowego komfortu — słodka, rozgrzewająca i pełna uroku. To nie tylko herbatka, lecz prawdziwy rytuał, który sprawia, że każda chwila nabiera wyjątkowego smaku i magii. A to dopiero początek zimowych przyjemności. W portfolio marki TEEKANNE znajdziemy także inne magiczne kompozycje, stworzone z myślą o chłodnych wieczorach i chwilach pełnych aromatycznego relaksu. Poznaj zimowe propozycje od TEEKANNE TEEKANNE „Magic Moments” to idealna towarzyszka wieczorów spędzonych przy lekkim trzasku ognia w kominku po powrocie z nart. Łączy aromaty pomarańczy, winogron i rumu. TEEKANNE „Winter Time” to doskonała propozycja dla miłośników słodkich, deserowych smaków – znajdziecie w niej nuty cynamonu, migdałowych ciasteczek i dojrzałych owoców. TEEKANNE „Let it Snow” to malinowo-bezowa kompozycja rozpieszczająca zmysły i dodająca energii. TEEKANNE „Apple & Cinnamon” to klasyka zimowego krajobrazu – aromat jabłek i cynamonu otula, zapewniając poczucie komfortu. Zanurz się w zimowe aromaty Chwila z herbatą TEEKANNE w zimowej odsłonie to coś więcej niż zaspokojenie pragnienia. To moment wyciszenia – jak krótki postój na szlaku lub stoku. Zimowe herbatki świetnie sprawdzają się zarówno podczas spokojnych wieczorów w domowym zaciszu, jak i jako rozgrzewający rytuał po dniu pełnym aktywności. Po powrocie ze stoku, kiedy ściągasz buty narciarskie i czujesz lekki chłód na dłoniach, filiżanka aromatycznego naparu przywraca energię i pozwala ciału odpocząć. To idealny towarzysz zimowych wypraw – tych malowniczych, surowych, czasem wymagających, ale zawsze pełnych niepowtarzalnego uroku. Zima nie musi kojarzyć się wyłącznie z mrozem i krótkimi dniami – to pora roku, która potrafi być niezwykle smakowita, jeśli tylko będziemy ją chłonąć wszystkimi zmysłami. Jak przygotować zimową herbatę? Wystarczy, że torebkę herbaty TEEKANNE zalejesz wrzątkiem w kubku lub termosie. Możesz jednak dodać coś więcej – plaster pomarańczy lub odrobina cytryny nada napojowi świeżości, a mandarynka naturalnej słodyczy. Gałązka rozmarynu wprowadzi subtelną, iglastą nutę przywodzącą na myśl górskie świerki, a odrobina miodu lub syropu klonowego przyniesie delikatne, naturalne ocieplenie. Jeśli chcesz podkreślić owocowy charakter naparu, dodaj łyżkę konfitury malinowej – idealnej po intensywnym dniu na mrozie. Materiał promocyjny marki TEEKANNE
Farby i obierki z marchewek. Taki był skład „herbaty” w czasie II wojny światowej
Na bazie farby lub z odpadków po wyciśnięciu soku z marchwi – zamienniki herbat w Polsce w czasie II wojny światowej miały czasem szokujący skład. W oficjalnym obiegu pojawiły się takie, które produkowano w podły sposób.
Spis treści: Jaki był skład „herbaty” w czasie II wojny światowej? Wojenne „zrób to sam” Herbata z marchwi i jabłek Prawdziwy napar z liści herbacianych był podczas II wojny światowej luksusem. Gospodynie domowe stawały na głowie, udoskonalając oszczędne sposoby parzenia tego rarytasu. W chwili niedoboru odkrywały, że dobre gatunkowo listki można zalewać wielokrotnie i otrzymywać za każdym razem odrobinę słabszy, jednak nadal całkiem niezły napar. Oczywiście nie można ich było natomiast zalewać w nieskończoność. Wreszcie pani domu była zmuszona kupić nową herbatę. Tej prawdziwej nie było w legalnych sklepach, a na czarnym rynku osiągała zaporowe ceny. Na szczęście do sprzedaży bardzo szybko wprowadzono tańsze zamienniki. Jaki był skład „herbaty” w czasie II wojny światowej? W oficjalnym obiegu pojawiły się herbaty syntetyczne w dwóch rodzajach: namiastka w płynie i namiastka w postaci stałej. Produkowano je w podły sposób, nawet na bazie farby. „Nowy Kurier Warszawski” pisał o tych praktykach, nadmieniając przy tym, że także herbaciany aromat owych erzaców jest uzyskiwany sztucznie. Z drugiej strony, reklamy zachwalały herbaty syntetyczne jako dobre, tanie i smaczne. Producent jednego z tych surogatów, sprzedawanego pod marką Tonga, utrzymywał nawet, że jego erzac jest produkowany ze składników roślinnych, bez szkodliwych domieszek innego pochodzenia. W dodatku pięknie pachnie, jest tani i nie wpływa negatywnie ani na serce, ani na nerwy. Gdzie leżała prawda? Dziś trudno to stwierdzić. Nawet gdyby ktoś prowadził prywatne muzeum wojennych namiastek, trudno byłoby ich próbować po przeszło siedemdziesięciu latach. Wiele ówczesnych Polek nie zastanawiało się zresztą głębiej nad jakością sklepowych erzaców. Wolały same zakasać rękawy i wytworzyć herbatę domowymi sposobami. Halina Bielińska i Maria Krüger, autorki okupacyjnego poradnika dla pań domu zatytułowanego „Nie wyrzucaj pieniędzy za okno”, pisały wprost: „Jak i co stosować, jako produkty zastępcze? Wynalazczość gospodyni w tym zakresie bywa nieraz nadzwyczajna. Potrzeba jest matką wynalazków i naprowadza na zupełnie niezwykłe pomysły”. Wojenne „zrób to sam” O konkretnych zamiennikach pisała między innymi słynna kucharka Elżbieta Kiewnarska. W 1942 roku ukazało się kolejne wydanie zredagowanej przez nią książki „To pani musi wiedzieć. Praktyczny poradnik życia i gospodarstwa domowego obecnej doby”. W zamyśle wydawnictwa miał to być „drogowskaz” dla czytelniczek w jakże trudnych, okupacyjnych okolicznościach. To na kartach tej pozycji znajdowały się podpowiedzi, jak radzić sobie z przeróżnymi problemami. Od nieproszonego gościa nie w porę, poprzez rozpoznawanie podrabianej żywności, aż po tępienie robactwa. Nie mogło zabraknąć też kwestii erzaców kawy i herbaty. Dla ich obecności w codziennym menu autorka miała własne, cokolwiek naciągane uzasadnienie: „Pożądane jest ze względów zdrowotnych wyeliminowanie z codziennego użycia napojów podniecających”. W zamian Kiewnarska proponowała między innymi napary z kwiatu lipy, mięty, liści poziomek, malin, jeżyn czy borówek. A więc z surowców, które każda pani domu mogła znaleźć w lesie, sadzie lub na najbliższej łące. Na bogactwo polskiej przyrody, tylko czekające, by wykorzystać je w kuchni, zwracał uwagę także „Nowy Kurier Warszawski”. W lipcu 1943 roku przypomniał gospodyniom, że przecież: „W miesiącach letnich łąki bielą się rumiankiem i owocują maliny w ogrodach i lasach, zieleni się mięta… kwitną lipy…”. Nic tylko zbierać, suszyć i parzyć… Herbata z marchwi i jabłek Jedną z popularniejszych erzac herbatek była ta sporządzana z obierzyn jabłkowych. Owoce obierało się ostrożnie i cienko, a obierki krajało w paseczki. Następnie należało je ususzyć i przypiec lekko w piecu. Po zalaniu wrzątkiem wychodził z tego bardzo aromatyczny napar o wyrazistym kolorze. Erzac herbaty można też było sporządzić z marchwi. Po odciśnięciu soku, który doskonale sprawdzał się jako bomba witaminowa, pozostawało sporo odpadów. Właśnie z nich powstawała herbata, bo przecież pod okupacją wykluczone było wyrzucanie czegokolwiek. Po odpowiednim wysuszeniu marchewkowe fusy zalewano wrzątkiem i z powodzeniem zastępowały przedwojenny earl grey. To jest przedruk z książki „Okupacja od kuchni. Kobieca sztuka przetrwania” autorstwa Aleksandry Zaprutko-Janickiej, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego. Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Ciekawostki o herbacie. 9 zaskakujących faktów o najpopularniejszym napoju świata
Pijesz ją kilka razy dziennie i na kilka sposobów. A czy wiesz, skąd pochodzi herbata, jak się ją produkuje i jaka jest różnica między zieloną odmianą a czarną? Oto wybrane ciekawostki o herbacie.
W tym artykule: Jaka jest historia herbaty? Skąd pochodzi herbata, którą pijemy? Czy wszystkie herbaty pochodzą z jednej rośliny? Jaka jest różnica między herbatą zieloną a czarną? Czym jest czerwona herbata? Czym jest żółta herbata i turkusowa herbata? Jaki jest najlepszy sposób przechowywania herbat? Która herbata jest najdroższa? Skąd wzięła się herbata w torebkach? Dla niektórych gorąca herbata to miłe zwieńczenie pracowitego dnia. Dla innych lekarstwo na przeziębienie, albo towarzysz spotkania z przyjaciółmi. Ze statystyk wynika, że to najpopularniejszy napój świata – ustępuje tylko wodzie. Poniżej prezentujemy ciekawostki o herbacie. Jaka jest historia herbaty? Krzewy herbaciane pochodzą z podhimalajskiej prowincji Yunnan w Chinach. Odkryto je tam już około XI w p.n.e. Ale dopiero 1,5 tysiąca lat później, gdy w Chinach zaczął rozprzestrzeniać się buddyzm, herbata stała się narodowym napojem Chińczyków. To buddyjscy mnisi pierwsi docenili orzeźwiające i tonizujące zalety herbaty. Zaczęli też zakładać pierwsze jej plantacje. Najstarsza herbata na świecie została odkryta w grobie chińskiego cesarza. A dokładniej w mauzoleum cesarza Jinga z dynastii Han (202 p.n.e – 220 n.e.). Skąd pochodzi herbata, którą pijemy? Herbata lekiem na całe zło? Ma wiele niepodważalnych zalet Filiżanka herbaty może sprawić, że poczujesz się lepiej i z nową perspektywą spojrzysz na dotychczasowe problemy. I nie chodzi tylko o to, że ta chwila dla siebie pozwoli ci zebrać myśli ... Większość z nas wie, że herbata pochodzi z Chin, Sir Lanki (Cejlon) i Indii. Mniej znane są herbaty z Kenii, Malawi, Argentyny, Indonezji, Wietnamu i Turcji. Czy wszystkie herbaty pochodzą z jednej rośliny? Herbata pochodzi z jednej rośliny, Camellia sinensis. Jednak uprawiana jest ona w wielu różnych krajach, o różnych uwarunkowaniach geograficznych i klimatycznych, na różnego rodzaju glebie. Wszystkie te naturalne czynniki mają wpływ na finalny smak herbaty. Jaka jest różnica między herbatą zieloną a czarną? Zarówno zielona, jak i czarna herbata pochodzą z tej samej rośliny. Po zebraniu, liście rozkładane są na dużych stołach, gdzie tracą nadmiar wody, po to, by stały się miękkie i delikatne, co pomaga w ich późniejszym krojeniu. W procesie krojenia uwalniane są enzymy i następuje utlenienie herbaty. W przypadku czarnej herbaty proces ten może trwać do czasu, gdy liście nabiorą brązowej barwy. Potem zostają one podgrzewane, by zatrzymać proces fermentacji. Zielona herbata poddawana jest krótszemu procesowi utleniania, a czasami nawet jest on pomijany. Dzięki czemu utrzymuje ona swój zielony kolor i delikatny smak. Biała herbata należy do odmian niefermentowanych. Wytwarzana jest jak zielona, lecz tylko z najmłodszych pędów i nierozwiniętych listków, pokrytych jeszcze białym puszkiem. Czym jest czerwona herbata? Czerwona herbata to pu’er, czyli herbata dojrzewająca. Ma ona specyficzny smak i zapach. Dzięki kulturom bakterii dojrzewa latami, jak ser czy wino. Chińczycy wierzą, że jest to królowa herbat. Pu’er pochodzi z kolebki herbaty – Yunnanu. Najlepsze gatunki, zazwyczaj całe liście prasowane potem w okrągłe, półkilogramowe brykiety, zbiera się w rejonie Xishuangbanna z dziko rosnących krzewów, mających nawet 800 lat. Czym jest żółta herbata i turkusowa herbata? Żółta herbata była podawana na cesarskim dworze. W czasie produkcji najpierw jest lekko podgrzewana, potem krótko fermentowana (fermentacja do 15 proc.). Turkusowa herbata zwana jest inaczej wulong (oolong). Listki najpierw więdną, a następnie zwija się je i suszy. Tak przygotowane częściowo fermentują, głównie na brzegach. To daje im niebiesko-zielony kolor. Jaki jest najlepszy sposób przechowywania herbat? Herbata bardzo łatwo wchłania obce zapachy. Warto przechowywać ją w zamykanych naczyniach, np. w pojemnikach z nieprzeźroczystego szkła lub z porcelany. Można używać też szczelnych naczyń blaszanych, np. puszek. Wyjątkiem jest pu’er, która potrzebuje dostępu powietrza. Nie powinno się przechowywać herbaty w lodówce lub zamrażarce, bo może to mieć negatywny wpływ na jej smak. Która herbata jest najdroższa? Rzadkie chińskie herbaty kosztują krocie. Najdroższa chińska herbata to Pumpkin Tribute Tea. Kilogram oryginału kosztuje ponad 13 mln zł. Skąd wzięła się herbata w torebkach? W roku 1904 pewien handlarz w Bostonie zaczął wysyłać klientom próbki herbaty w jedwabnych saszetkach. Tak zaczęła się zawrotna popularność herbaty w „torebkach”. Dzięki nim producenci mogli szybko i tanio zasypać rynek porcjowanymi mieszaninami pokruszonych herbat pośledniejszych gatunków. Długi rękaw i gorąca herbata, czyli 6 sposobów na upał W ten weekend temperatura w Polsce przekroczy 30° C. Sposobów, jak przetrwać upał, można się uczyć od narodów na co dzień zmagających się z wysokimi temperaturami. Badania wykazały, że torebki do herbaty uwalniają miliony mikrocząsteczek plastiku do napoju. Ok. 96 proc. torebek zawiera polipropylen – tworzywo sztuczne używane do uszczelniania i utrzymania kształtu. Naukowcy nie wiedzą jeszcze, czy te mikroskopijne cząstki są szkodliwe dla ludzkiego zdrowia.
Pakistan nawołuje do ograniczenia w piciu herbaty. Czai to ulubiony napój Pakistańczyków, a jego import kosztuje miliony dolarów
Pakistan to kraina herbatą płynąca. Pakistański czai pije się od rana do wieczora, co zdaniem rządu ma nie sprzyjać trudnej sytuacji finansowej w kraju.
W tym artykule: Ograniczenie w piciu herbaty ma pomóc pakistańskiej gospodarce Herbata w Pakistanie Jak przygotować Doodh Pati Chai? Świat nie zdążył na dobre wyjść z pandemii, a na wschodzie Europy eskalowała wojna Rosji z Ukrainą. Niestabilna sytuacja polityczna przełożyła się na kryzys finansowy. Rosnąca inflacja dotyka coraz więcej państw, w tym Pakistan. Kraj będący jednym z największych światowych importerów herbaty czekają trudne tygodnie. Ograniczenie w piciu herbaty ma pomóc pakistańskiej gospodarce Pakistańczycy zostali wezwani do ograniczenia w piciu herbaty. Minister ds. planowania i rozwoju, Ahsan Iqbal, powiedział w rozmowie z dziennikarzami, że dzienne spożycie powinno być mniejsze o „jedną lub dwie filiżanki”. To odpowiedź na malejącą wartość rupii pakistańskiej. – Herbata, którą importujemy, jest importowana na kredyt – ogłosił polityk. Jak podkreślił, import dodatkowo obciąża rząd. Dodał również, że zakłady pracy powinny zamykać się wcześniej, aby oszczędzać energię elektryczną. Nowa polityka może być dużym wyzwaniem dla Pakistańczyków. Tylko w 2020 r. kraj wydał ponad 640 milionów dolarów na kupno herbaty. Co ciekawe, według ekspertów Pakistan ma ogromny potencjał do uprawy własnej herbaty. Kraj dysponuje milionami hektarów ziemi uprawnej. Reakcja internautów na przemówienie Iqbala była dość jednoznaczne. Mieszkańcy Pakistanu nie wierzą, że ograniczenie w spożyciu ulubionego wywaru miałoby pomóc pogrążonej w kryzysie gospodarce. Jedno miasto w Pakistanie wytwarza prawie połowę wszystkich piłek do piłki nożnej na świecie Pakistańskie miasto Sialkot jest miejscem w którym znajdują się setki zakładów produkujących piłki nożne, które zatrudniają prawie 60 000 osób. Herbata w Pakistanie Herbata została spopularyzowana w Pakistanie podczas panowania brytyjskiego, szczególnie w Lahore – obecnie drugim co do wielkości mieście w kraju. Dziś pije się ją wszędzie i o każdej porze dnia: na śniadanie, w czasie przerwy na lunch w pracy i wieczorem w domu. Wieczornemu piciu herbaty mogą towarzyszyć herbatniki lub ciasto. Wielu Pakistańczyków wierzy w zdrowotne korzyści płynące z picia herbaty. Pakistański czai jest serwowany w dhabas, przydrożnych herbaciarniach, w których nad filiżanką prowadzone są beztroskie rozmowy między znajomymi i obcymi. Z podobnym namaszczeniem wywar jest pity na oficjalnych spotkaniach, przy podejmowaniu ważnych decyzji zawodowych i prywatnych. Herbata to jedna z chińskich świętości. Ile kosztuje najdroższa? Tak dużo, że szkoda ją pić W Chinach herbata jest pita na wiele sposobów. Niektóre zasady są powielane w wielu tradycjach. O czym warto pamiętać? Jak przygotować Doodh Pati Chai? Herbata herbacie nierówna. W Pakistanie nie wszędzie pije się ją w ten sam sposób. Przykładowo w Karaczi popularna jest Elaichi Chai, podczas gdy w Pendżabie do filiżanek najczęściej trafia Doodh Pati Chai. To bardzo gęsta i mleczna wersja. Doodh Pati Chai można przygotowywać na kilka sposobów. Według najbardziej rozpowszechnionego przepisu rytuał rozpoczyna się zagotowania wody z przyprawami, takimi jak zielony i czarny kardamon, imbir, cynamon, czarne goździki, gałka muszkatołowa czy czarny pieprz. Dopiero w drugim kroku do wody dodaje się herbatę, a po zaparzeniu mleko śmietankowe. Po ostatnim zaparzeniu herbatę można opcjonalnie posłodzić i rozlać do filiżanek. Niektórzy praktykują też stary zwyczaj spijania herbaty ze spodków. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Herbata to jedna z chińskich świętości. Ile kosztuje najdroższa? Tak dużo, że szkoda ją pić
W Chinach herbata jest pita na wiele sposobów. Niektóre zasady są powielane w wielu tradycjach. O czym warto pamiętać?
W tym artykule: Najdroższe chińskie herbaty Herbata po chińsku. O co chodzi w tradycji? Jak się przygotować do ceremonii picia herbaty? Chiny dały światu wiele dóbr. Wśród nich jest herbata, która doczekała się nawet specjalnego rytuału parzenia i picia. O tym za chwilę. W końcu konsumpcja to już ostatni, jakże przyjemny etap obcowania z aromatycznym naparem. Najpierw herbatę trzeba kupić, a w przypadku tych najdroższych mowa o niebotycznych kwotach. Herbatę uprawia się, pije i sprzedaje w Chinach od tysięcy lat. Tradycje różnią się w zależności od prowincji, ale picie herbaty jest integralną częścią całej chińskiej kultury. Najdroższe chińskie herbaty Rzadkie chińskie herbaty od dawna kosztują krocie. Trend utrzymuje się już bardzo długo i nie wygląda na to, żeby rynek przewidywał większe promocje. Niektóre odmiany są tak drogie, że aż szkoda je pić. Traktuje się je bardziej jak produkty kolekcjonerskie niż napoje na podwieczorek. Przykładowo w 2002 roku 20 gramów Da Hong Pao, herbaty pitej niegdyś tylko przez cesarza sprzedano na aukcji za 28 tys. dolarów. Siedem lat później pod młotek poszło 100 gramów Taiping Houkui, zielonej herbaty z Anhui. Cena końcowa: 31,3 tys. dolarów. Według przewodników turystycznych najdroższa chińska herbata to Pumpkin Tribute Tea. Kilogram oryginału kosztuje ponad 13 mln zł. W Chinach herbatę pije się między innymi, aby uczcić ważne rodzinne chwile, na przykład ślub lub wyprowadzkę dziecka z rodzinnego domu. Herbaty nie może również zabraknąć podczas świętowania Nowego Roku. Wówczas napar jest czerwony i słodki, co ma być dobrą wróżbą na kolejne miesiące. Torebki do herbaty uwalniają miliony mikrocząsteczek plastiku. Do napoju Trwa wojna z plastikiem, a w centrum zainteresowania naukowców znalazł się jeden z najpopularniejszych napojów - herbata. Pijesz herbatę w torebkach? Do twojego organizmu przedostają się ... Herbata po chińsku. O co chodzi w tradycji? Turyści podróżujący do Chin mogą wziąć udział w tradycyjnej ceremonii parzenia herbaty w herbaciarni. W chińskich miastach jest ich bez liku. Co warto wiedzieć przed takim wydarzeniem? Rozróżnia się wiele tradycyjnych ceremonii, chociaż najczęściej praktykowana to Gongfu. Wówczas uczestnikom serwuje się herbatę oolong. Inny znany przykład ceremonii to Wu-wo. Zgodnie z buddyjskimi tradycjami chodzi w niej nie tylko o smak naparu, ale też o uszanowanie równości w grupie i promowanie idei wspólnoty. W trakcie należy ceremonialnego picia herbaty pamiętać o kilku podstawowych zasadach. Przerwa na papierosa nie wchodzi w grę. To może zostać odebrane jako brak szacunku dla gospodarza. Poza tym nieprzyjemny zapach dymu psuje doznania aromatyczne z ceremonii. Maniery i wdzięk. Picie herbaty w Chinach jest niemal święte. Uczestnicy współtworzą wyjątkową aurę, zachowując się w należyty sposób. Na ten czas lepiej zapomnieć o ekspresyjnych gestach. Bądź obecny i skupiony. Dzięki temu nie umknie ci żaden z ważnych szczegółów. Roztargnienie może zostać źle odebrane. Burzliwa historia herbaty. Oto jak powstała bubble tea – największy przysmak na Tajwanie Bubble tea – czyli bąbelkowa herbata – podbiła świat. Ale mało kto wie, że została wynaleziona na Tajwanie w latach 80., a początki tej historii sięgają lat 40. W Stanach doczekała si... Jak się przygotować do ceremonii picia herbaty? Wiele tradycji ma pewne części wspólne, dzięki którym częściowo można odtworzyć je w domowym zaciszu. Tradycyjna ceremonia parzenia herbaty trwa od 20 do 25 minut. W trakcie podgrzewania wody w czajniku liście herbaty są przekazywane kolejnym uczestnikom, tak aby mogli im się przyjrzeć i powąchać. Stosunek herbaty do wody może się różnić w zależności od użytej herbaty i wielkości czajniczka. Zazwyczaj jedna łyżeczka liści jest używana na każde trzy czwarte filiżanki. W przypadku herbaty oolong czas namaczania może wynosić od 30 sekund do dziesięciu minut. Kolejnym etapem jest nalanie herbaty z imbryka do dzbanka, a następnie do filiżanek. Filiżanki trzyma się obiema rękami, a przed wypiciem należy poczuć aromat naparu. Herbatę pije się w trzech łykach, przy czym drugi jest największy. Kolejne filiżanki herbaty można przygotowywać i nalewać tyle razy, ile zechcą uczestnicy ceremonii. Źródło: Travel China Guide
Torebki do herbaty uwalniają miliony mikrocząsteczek plastiku. Do napoju
Trwa wojna z plastikiem, a w centrum zainteresowania naukowców znalazł się jeden z najpopularniejszych napojów - herbata. Pijesz herbatę w torebkach? Do twojego organizmu przedostają się miliony cząsteczek mikroplatiku - ostrzegają naukowcy z McGill University.
Na cenzurowanym znalazły się torebki z herbatą. W Wielkiej Brytanii spożywa się jej rocznie ponad 60 miliardów filiżanek.W artykule opublikowanym w czasopiśmie Environmental Science & Technology naukowcy z McGill University w Kanadzie zastanawiają się, czy podczas parzenia, torebki mogą uwalniać do napoju mikro- i nanocząsteczki plastiku. Jak się okazuje nie są one wykonane tylko z papieru i herbaty, w rzeczywistości ok. 96 proc. z nich zawiera polipropylen - substancję używaną do uszczelniania i utrzymania kształtu. Temat wydaje się ważki, ponieważ w Europie herbata w torebkach stanowi ok. 77% zużycia. Naukowcy nie wiedzą jeszcze, czy te mikroskopijne cząstki są szkodliwe dla ludzkiego zdrowia. Na razie zespół zbadał wpływ plastiku na małe organizmy wodne Daphnia Magna, czyli rozwielitki wielkie (często wykorzystywane w badaniach jako organizmy modelowe). W ramach eksperymentu naukowcy wykorzystali cztery różne herbaty ekspresowe dostępne w sklepach. Następnie przecięli worki, usunęli z nich liście herbaty, umyli woreczki i umieścili je w pojemnikach z gorącą wodą, aby zasymulować warunki parzenia. Przy użyciu mikroskopów elektronowych zaobserwowali, że pojedyncza torebka na herbatę w temperaturze parzenia uwalnia do wody około 11,6 miliarda cząsteczek mikroplastiku i 3,1 miliarda nanoplastiku. Te liczby znacząco przewyższają poziomy rejestrowane w innych produktach spożywczych. W innym eksperymencie badacze wystawili rozwielitki na działanie różnych dawek mikro i nanoplastiku z torebek po herbacie. Rozwielitki przeżyły, ale wykazały pewne nieprawidłowości anatomiczne i behawioralne. Naukowcy doszli do wniosku, że chociaż wyniki są niepokojące, potrzebne są dalsze badania by ustalić, czy i jaki wpływ na ludzi mają te mikroskopijne cząsteczki tworzyw. W ostatnich miesiącach wielu markom udało się wyeliminować tworzywa sztuczne ze swoich produktów. Jedna z największych brytyjskich marek herbat - Clipper - ogłosiła, że wprowadza na rynek torebkę wykonaną w całości z naturalnych materiałów pochodzenia roślinnego (torebki wytwarzane są z… bananów, a dokładniej z mieszanki abaki - wytrzymałego włókna wydzielanego z pochew liściowych banana manilskiego i biopolimeru wykonanego z niemodyfikowanego genetycznie materiału roślinnego, znanego jako PLA). Badania podobne do tego wydają się przyspieszać proces zmian.
Burzliwa historia herbaty. Oto jak powstała bubble tea – największy przysmak na Tajwanie
Bubble tea – czyli bąbelkowa herbata – podbiła świat. Ale mało kto wie, że została wynaleziona na Tajwanie w latach 80., a początki tej historii sięgają lat 40. W Stanach doczekała się nawet swojego święta – National Bubble Tea Day. Skąd wzięła się tak ogromna popularność tego przysmaku?
Herbata bąbelkowa, zwana także „czarną herbatą perłową”, jest popularnym i klasycznym napojem na Tajwanie. Chociaż istnieją dziesiątki różnych odmian, u ich podstaw leży połączenie herbaty, mleka i „bąbelków”, czyli małych kulek, wykonanych przeważnie z tapioki. Gwiazda tajwańskich bankietów stała się także jednym z nowych oficjalnych emoji z 2020 roku, a w nowej ofercie kulinarnej fani „bąbelków” mogą znaleźć ciasta, lody, a nawet pizzę z herbacianymi kulkami. Dowodem niezwykłej popularności, jaką cieszy się bubble tea niech będzie reakcja klientów z Singapuru. Kiedy w związku z epidemią koronawirusa zapowiedziano zamknięcie sklepów serwujących herbatę, klienci rzucili się do zakupów, aby zrobić zapasy bąbelków przed zamknięciem. Ale bąbelkowa herbata to nie tylko ciekawostka, ale i ogromny biznes. Szacuje się, że rynek herbat bąbelkowych wzrośnie do 4,3 miliarda dolarów do 2027 roku. Zamówienia na herbatę bąbelkową w Azji Południowo-Wschodniej odnotowały wzrost o 3000% w samym 2018 roku, chociaż napój pojawiał się poza Azją od dłuższego czasu. Na przykład niemiecki McDonald’s dodał herbatę bąbelkową do swojego menu w 2012 roku. Historia herbaty Historia herbaty bąbelkowej sięga lat 40. XX wieku. W 1949 r. Chang Fan Shu otworzył sklep z herbatą, w którym sprzedawano wyjątkową herbatę shou yao – ręcznie wstrząsaną za pomocą shakerów do koktajli. Rezultatem była bogata i jedwabista mrożona herbata z drobnymi pęcherzykami powietrza na wierzchu – tajwańska herbata z pianką. Dzisiaj shou yao jest niezbędnym składnikiem herbaty bąbelkowej. Był to wówczas rewolucyjny wynalazek – zimne napoje nie były wtedy powszechne. Zresztą samo zjawisko „jedzenia rekreacyjnego” – czyli dla przyjemności, zaczęło rozwijać się na Tajwanie dopiero po wojnie. Trend przybrał na sile w latach 80., kiedy Tajwan przeżywał szybki wzrost gospodarczy. W krótkim czasie pojawiło się wiele stoisk i lokali serwujących herbatę. W 1986 roku tajwański artysta i przedsiębiorca Tu Tsong postanowił rozpocząć nowe przedsięwzięcie biznesowe, kierując się popularnością wyrastających wokół herbaciarni. Po fiasku poprzedniego biznesu zostały mu jedynie długi, gorączkowo poszukiwał więc czegoś, co odróżni jego lokal od innych. Kulki czarnej tapioki (fot. Getty Images) – Odwiedzałem mokry targ Yamuliao w Tainan, kiedy zobaczyłem fenyuan (kulki tapioki), tradycyjną przekąskę, którą kochałem od dzieciństwa. Pomyślałem sobie: „dlaczego nie dodać do mojej zielonej herbaty trochę fenyuan”. Biały fenyuan jest półprzezroczysty z białym środkiem. Po zaparzeniu w złotej zielonej herbacie, przypominał perłowy naszyjnik mojej matki – wspominał po latach Tu w rozmowie z CNN Travel. Tak powstała „perłowa zielona herbata”, która dała początek dalszym eksperymentom. Tu dodał czarną tapiokę do herbaty z mlekiem, dzięki czemu uzyskał bogatszy smak i delikatną konsystencję. Tak powstała klasyczna – uwielbiana do dziś – herbata bąbelkowa. Początkowo klienci musieli używać łyżeczek do wyjadania kulek tapioki zatopionych w herbacie, bo te nie mieściły się w tradycyjnych słomkach. Z czasem rozpoczęła się produkcja specjalnych szerszych słomek do bubble tea. Dziś słomki plastikowe często zamieniane są na wielorazowe bądź papierowe. Pierwszy lokal – Hainlin – został otwarty w 1986 roku. Od tamtego czasu sieć rozrosła się na wiele krajów, a Tu czerpie zyski m.in. z licencji franczyznowych. Dwóch wynalazców Tu Tsong w wyścigu o pierwszeństwo w wynalezieniu herbaty bąbelkowej ma jednak konkurencję. Lin Hsiu Hui z Chin powiedziała, że to ona ​​po raz pierwszy stworzyła bąbelkową herbatę z mlekiem. Miało to mieć miejsce na spotkaniu w 1988 roku. Dla zabawy wrzuciła kulki tapioki, które przyniosła ze sobą, do herbaty Assam i wypiła. – Wszyscy na spotkaniu zachwycili się tym napojem – powiedziała Lin. Rozwiązanie szybko wdrożono w herbaciarniach Chun Shui Tang, w których pracowała Lin. Herbata z bąbelkami stała się hitem. Pracownicy Chun Shui Tang twierdzą również, że marka ta jako pierwsza stworzyła herbatę z pianką. Choć spór wydawać się może błahy, w 2009 roku rozpoczęła się blisko 10-letnia walka o ustalenie, kto jest rzeczywistym pomysłodawcą herbaty. W 2019 roku sąd uznał, że herbata bąbelkowa to napój, który może zrobić każda osoba i każda herbaciarnia. Nie ma zatem potrzeby debatowania, kto ją stworzył. Ikona Tajwanu Historyk Tseng twierdzi, że zamiłowanie Tajwanu do bańkowej herbaty to coś więcej, niż tylko smak i konsystencja. –Odzwierciedla on także szczególny nastrój Tajwanu w tamtej epoce. Poczucie, że społeczeństwo przechodzi ze starego do nowego – mówi. Podczas procesu symbolicznego „odzyskiwania” dwóch tradycyjnych przysmaków – fenyuan i herbaty – społeczeństwo połączyło wspólną kulturę i historię, tworząc nową ikonę – bubble tea. Ikona ta doskonale łączy tajwańską społeczność. Przekonało się o tym tamtejsze ministerstwo obrony. W 2004 roku urzędnicy krytykowani za zbyt wysokie wydatki na zakup broni, przygotowali kampanię, w której podkreślali, że wydatki wcale nie są tak duże, jak sądzą niektórzy. Zaproponowali, aby każdy pominął jedną szklankę bąbelkowej herbaty tygodniowo przez najbliższe 15 lat, a zaoszczędzone pieniądze wystarczą na pokrycie przewidzianych kosztów. Wywołało to protesty zarówno wśród tych, którzy herbatę serwują, jak i tych, którzy ją piją. Katarzyna Grzelak
13 faktów o herbacie, których możesz nie znać
Skorzystaliśmy z chińskich mądrości plemienia Bai.
Znacie legendę o powstaniu herbaty? Uczeń pewnego mistrza stolarskiego, by zdobyć drewno na mebel, wybrał się w wysokie góry. Po wielu godzinach pracy zastała go tam noc, a był już bardzo zmęczony i spragniony. W górach nie było wody, musiał więc zadowolić się kilkoma listkami herbaty z krzaka. Smakowały gorzko, lecz pomogły mu nabrać sił i ukończyć pracę. Herbata przewija się przez każdy etap życia Chińczyków, stanowi element codzienności i kultury. I tak gorzka herbata symbolizuje etap młodości, w ciągu którego uczymy się, ciężko pracujemy i doświadczamy wielu gorzkich porażek. Jak parzyć i przechowywać herbatę? O czym pamiętać, by prawdziwie celebrować jej spożywanie? Czym różni się herbata zielona od turkusowej? Skorzystaliśmy z chińskich mądrości plemienia Bai. Oto nasze wskazówki >>>
Herbata lekiem na całe zło? Ma wiele niepodważalnych zalet
Filiżanka herbaty może sprawić, że poczujesz się lepiej i z nową perspektywą spojrzysz na dotychczasowe problemy. I nie chodzi tylko o to, że ta chwila dla siebie pozwoli ci zebrać myśli i odpocząć. Herbata – przede wszystkim zielona – zawiera substancje, które pozytywnie wpływają na pracę mózgu i nasze samopoczucie.
Brytyjczycy znani ze swojej tradycji „five o’clock” – czyli chwili przerwy na herbatę i małą przekąskę – wypijają rocznie 100 milionów filiżanek tego bursztynowego napoju. Mimo rosnącej popularności espresso, latte i flat white, herbata w brytyjskiej kulturze wciąż ma się doskonale. Ale jej popularność rośnie na całym świecie. Niedawno pisaliśmy o bubble tea, która zrewolucjonizowała rynek herbaty. Częściowo z pewnością przyczyniła się do wzrostu jej spożycia. Przeciętny mieszkaniec Stanów Zjednoczonych konsumuje rocznie 0,4 kg herbaty. W ostatnich latach liczby te rosną, zdaniem badaczy to dzięki malejącej popularności mleka słodzonych napojów gazowanych i soków owocowych. W związku z rosnącą konsumpcją herbaty na całym świecie, Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła 21 maja Międzynarodowym Dniem Herbaty. Herbaciane rytuały Herbacie postanowili też przyjrzeć się naukowcy i zbadać, w jaki sposób wpływa na nasze zdrowie i samopoczucie. Badacze chcieli sprawdzić, czy za dobroczynnym wpływem herbaty stoi kontekst, w jakim najczęściej ją pijemy, czy jednak właściwości wynikające z zawartych w niej substancji. Mówiąc o kontekście picia herbaty, mamy na myśli rytuał towarzyszący przygotowaniu napoju i jego spożyciu. Chwila odpoczynku, wybór ulubionego kubka bądź filiżanki, wybór herbaty i delektowanie się jej smakiem. Do tego ukochany wygodny fotel i miła lektura, albo towarzystwo bliskich. To wszystko działa relaksująco i pozytywnie nas nastraja. Ale to tylko część plusów wynikających z picia herbaty. Zielona i czarna herbata pochodzą z tej samej rośliny – Camellia sinensis (herbata chińska). Zielona herbata jest jednak przetwarzana w inny sposób, co skutkuje wyższymi poziomami niektórych związków, które zdaniem naukowców mają pozytywny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. Pamięć, depresja, otyłość W badaniach z 2014 roku stwierdzono, że picie zielonej herbaty poprawia funkcjonowanie mózgu u zdrowych osób. Prowadzący badania Stefan Borgwardt, dyrektor wydziału psychiatrii i psychoterapii na uniwersytecie w Lubece w Niemczech, podał ekstrakt zielonej herbaty – ekwiwalent jednej lub dwóch filiżanek – 12 zdrowym ochotnikom. Następnie przeprowadził obrazowanie magnetyczne mózgu, aby przeanalizować zmiany w aktywności niektórych obszarów mózgu. – Zauważyliśmy zwiększoną aktywność w obszarach związanych z pamięcią roboczą – powiedział Borgwardt. Z kolei analiza z 2017 roku, w ramach której naukowcy przyjrzeli się 100 różnym badaniom, pozwoliła stwierdzić, że zielona herbata może wpływać na mózg na trzy sposoby. Może pomóc zmniejszać lęk (wyciszać), poprawia funkcje poznawcze poprzez poprawę skupienia uwagi, a także korzystnie wpływa na umiejętność zapamiętywania. W podsumowaniu analizy stwierdzono, że „byłoby pożądane”, aby więcej ludzi z Zachodu spożywało co najmniej 100 mililitrów zielonej herbaty każdego dnia „w celu ochrony funkcji neurokognitywnych”. Borgwardt studzi jednak optymizm i mówi, że rzeczywiste pozytywne skutki nie są duże, a obecne dowody pochodzą głównie z badań na małą skalę. Istnieją również badania sugerujące, że herbata może zmniejszać objawy depresji, demencji i zespołu Downa. Badanie z 2018 roku, przeprowadzone w Korei Południowej, wykazało, że osoby pijące często zieloną herbatę są o 21 procent mniej narażone na depresję w ciągu całego życia, niż osoby, które nie piją herbaty. Jednak jako badanie obserwacyjne. Nie udało się ustalić przyczyny i skutku, a jedynie związek. Borgwardt powiedział, że badania na zwierzętach sugerują, że u osób pijących zieloną herbatę mogą zachodzić zmiany w istocie szarej mózgu. Potencjalnie ten efekt mógłby być wykorzystany do zwalczania chorób psychicznych, takich jak depresja i demencja. Zauważył jednak, że badania były na bardzo wczesnym etapie, a badania eksperymentalne powinny zostać potwierdzone większymi badaniami klinicznymi przed wyciągnięciem jakichkolwiek wniosków. Uwaga: gorące! Herbata ma również pewne zalety dla naszego zdrowia fizycznego - jest związana z dłuższym życiem, niższym ciśnieniem krwi i może również pomóc w zwalczaniu tłuszczu. Gunter Kuhnle, profesor na Wydziale Nauk o Żywności i Żywieniu na University of Reading w Wielkiej Brytanii, bada korzyści ze stosowania flawanoli w herbacie, kakao i niektórych owocach. Twierdzi, że jednym z problemów związanych z oceną korzyści płynących z herbaty i jej korzystnych związków jest to, że badania zgłaszające efekty są zwykle obserwacyjne, zależą od subiektywnej oceny badanych oraz sposobu przygotowywania i spożywania żywności. – Potrzebujemy lepszych danych, aby naprawdę ocenić korzyści płynące z herbaty dla naszego samopoczucia psychicznego i fizycznego, uwzględniających wiele różnic w sposobie spożywania herbaty w różnych krajach – powiedział Kuhnle. Kuhnle przypomniał, że za szkodliwe uważa się suplementy z zieloną herbatą, które mogą być powiązane z uszkodzeniami wątroby. Odradził też picie gorącej herbaty, ponieważ przyjmowanie zbyt gorących napojów może prowadzić do raka przełyku. Katarzyna Grzelak
Zanim napijesz się herbaty... przeczytaj ten reportaż! Życie w "herbacianym raju"
Bez herbaty świat byłby uboższy. Bursztynowy napój gasi pragnienie, ożywia umysł, a nawet ma moc… obalania rządów (w końcu „bostońska herbatka” zapoczątkowała walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych). Skąd się bierze magia naparu ze sfermentowanych (bo takie stosujemy najczęściej) liści?
Poranne mgły osnuwają łagodnie wzgórza Norwood na Cejlonie. Herbaciane krzewy tworzą na nich wielkie, soczyście zielone połacie, gdzieniegdzie poprzecinane ścieżkami z rudawej ziemi. Czasami wąską asfaltową serpentyną przetoczy się stary samochód. Powietrze jeszcze jest rześkie, ale dzień będzie upalny. Schronienie przed słońcem dają tylko pojedyncze drzewa, zasadzone specjalnie po to, by ocieniać delikatne krzewy. O 7.30, gdy opadną mgły, do pracy grupkami ruszają zbieraczki. Ubrane w kolorowe lungis, niektóre boso, inne w znoszonych sandałach. U każdej w uchu lub w nosie błyska mały złoty kolczyk. Ruszam za nimi. Po drodze zatrzymują się na skrzyżowaniu, przy dwóch kapliczkach. Jedne kłaniają się bogom hinduskim, drugie buddyjskim. Wszystkie proszą o ochronę przed wężami i złymi mocami. Potem plotkując, wspinają się wąskimi ścieżkami, by zająć przypisane im obszary herbacianego pola. Przyglądam się pracującej obok mnie kobiecie: łapie łodyżkę kciukiem i palcem wskazującym jak w szczypce, lekko odgina i zrywa wierzchołek krótkim szarpnięciem nadgarstka do góry. Kolejny pęd obrywa palcem wskazującym i środkowym, następny – środkowym i serdecznym, i jeszcze jeden – serdecznym i małym. Obiema rękami jednocześnie. Po 10 sekundach, gdy liście nie mieszczą się już w dłoni, szybkim ruchem wrzuca je do umieszczonej na plecach torby podtrzymywanej przez pasek na czole. Próbuję zrobić to samo, ale waham się. Którą łodyżkę zerwać? Na jakiej wysokości? Jakiego koloru powinny być liście – chyba te jaśniejsze są lepsze? Kobieta pokazując mi w uśmiechu czerwone od żucia betelu zęby, kręci głową. Najwyraźniej stwierdziła, że pożytku ze mnie nie będzie. Ona sama w ciągu dnia zbiera w ten sposób 16–20 kg liści, za które dostaje ok. 320 rupii (3 dolary). – To nie jest fortuna, ale gdy pracuje kilka osób w rodzinie, można się utrzymać. Dajemy ludziom dobrą, stałą robotę – mówi Channa Ikiriwatte, zastępca szefa plantacji Great Western Estate. – Poza tym nasze zbieraczki mają opiekę medyczną, przedszkola dla dzieci i pół kilo herbaty miesięcznie, gdy przejdą na emeryturę. W zamian pracownice dostarczają przetwórni towar najwyższej jakości. Bo w wyniku niestarannego zbioru herbata traci na wartości. Tak dzieje się na równinnych uprawach w Indiach i Kenii, gdzie liście zwykle ścinane są maszynowo. Z kolei mężczyźni nie mają serca do tak precyzyjnej roboty – łapią pędy garściami, nie dbając o zasadę „dwóch liści i pączka”. A później ślęczą w upale na płachcie nad liśćmi usypanymi w stertę i przebierają gałązki. – Mężczyźni lepiej sprawdzają się w pielęgnacyjnym podcinaniu krzewów. Do zbierania zatrudniani są w ostateczności, gdy jest duży urodzaj i brak kobiet do pracy – mówi Channa Ikiriwatte. Zresztą to zdarza się coraz częściej, bo młodzi na Sri Lance zamiast harówki na plantacjach wolą się uczyć, szukają lepszych perspektyw. – Ale oni się wykształcą i tu wrócą – zapewnia Dilhan Fernando, dyrektor marketingu firmy Dilmah. Cóż – według autorów raportu Economic Globalisation, youth expectations and social class: The case of Sri Lanka więzy rodzinne w lankijskim społeczeństwie, choć nadal silne, coraz bardziej się rozluźniają. Robotnicy w przemyśle herbacianym rekrutują się na ogół spośród Tamilów (ok. 20 proc. ludności kraju). Nie mają nic wspólnego z separatystycznym ruchem Tamilskich Tygrysów, który do niedawna terroryzował północną część wyspy, licząc na utworzenie tam niezależnego państwa. Tak jak Syngalezi, stanowiący większość lankijskiego społeczeństwa, Tamilowie wywodzą się z Indii, ale obie nacje zachowują odrębność. Mieszkańcy Sri Lanki dbający o czystość kastową potrafią po rysach twarzy rozpoznać, kto jest kim. Gdy Syngalez nie może się dogadać z Tamilem, zwykle przechodzą na angielski, choć od 1956 r. nie jest on już językiem urzędowym (Sri Lanka uzyskała niepodległość w 1948 r. – po czterech wiekach kolonizacji). Czy wiesz, że robicie najlepszą herbatę na świecie? – pytam 19-letniego Thusharę, który dźwiga worki w fabryce, podczas gdy jego mama i siostra pracują na plantacji. Jest wyraźnie zaskoczony. Na Cejlonie, w herbacianym raju, herbatę najłatwiej kupić w sklepie na lotnisku. Nie ma tu ani tradycji picia, ani ceremonii przygotowywania tego napoju. Nikt też nie chodzi do herbaciarni. Wprawdzie na zatłoczonej ulicy w Kolombo można za kilka rupii kupić szklankę nalewanej z dystrybutora ciemnej cieczy i wypić ją, przysiadłszy na chodniku, ale gdy ma być elegancko, w domach i restauracjach herbatę podaje się po brytyjsku, z mlekiem. Historia herbaty na Cejlonie jest krótka. Pierwsze sadzonki Camellia sinensis sprowadzili tu z Assamu Brytyjczycy w drugiej połowie XIX w., by powetować sobie straty, jakie ponieśli, próbując założyć plantacje… kawy. Wycięto pod nie setki hektarów lasu deszczowego, zbudowano całą infrastrukturę i wtedy, w 1869 r., wszystkie krzewy kawowca na wyspie unicestwił grzyb Hemileia vastatrix. Na miejscu kawy posadzono wówczas herbatę i rozkręcono biznes, który przynosi zyski do dziś. Ale to nie Brytyjczycy jako pierwsi sprowadzili do Europy liście herbacianego krzewu. Zachód kontynentu poznał je w XVII w. dzięki Duńczykom, a do Europy Wschodniej przywieźli go Mongołowie, w podarku dla cara Michaiła I Fiodorowicza. Przedtem bardzo długo herbata była wyłącznie chińskim sekretem: choć odkryto ją prawie 5 tys. lat temu, przez 3 tys. lat z okładem nie wychodziła poza granice ich ziem. I tak do Japonii trafiła dopiero pod koniec pierwszego tysiąclecia, a znaną dziś na całym świecie ceremonię parzenia herbaty spisano tam w XVI w. Niewielu Europejczyków docenia jednak walory mętnej, zielonkawej zawiesiny tak admirowanej przez mieszkańców Kraju Kwitnącej Wiśni. Nam herbata kojarzy się z bursztynowym naparem, którego prawdziwy smak można docenić dopiero, gdy zostanie on przyrządzony przez eksperta. Takiego jak Andrew Taylor, który jest plantatorem i kiperem w Norwood. W białym fartuchu precyzyjnie odmierza trzy gramy fermentowanych liści i wsypuje je do dzbanka z ceramicznym sitkiem. Zalewa wodą. – Musi być świeżo zagotowana, nie można jej schładzać i ponownie podgrzewać – instruuje mnie, po czym nakłada pokrywkę na imbryk, a po pięciu minutach nalewa napar do kubka. Usuwanie fusów wcześniej uważa za profanację. – To jak picie zabarwionej wody – mówi głosem zdradzającym rozdrażnienie. – Herbatę należy podawać bez dodatków i pić od razu, gdy tylko przestanie parzyć w usta. Już po 10 minutach, gdy ostygnie, traci charakter – wyjaśnia dalej. Przyglądam mu się i zaczynam rozumieć, skąd się bierze fenomen picia herbaty. Bursztynowy napar podbił świat, bo dawał się zaadaptować do wielu kultur. Na świecie dziennie serwuje się 1,5 mld filiżanek tego napoju. Mongołowie piją go z solą, mlekiem i masłem jaka, Turcy dodają mnóstwo cukru, Rosjanie – łyżkę konfitur, Polacy robią mocny napar w szklance i wrzucają do niego cytrynę i cukier. A także – co jest stanowczo przez znawców zakazane – wyciskają torebeczkę z fusami, „żeby się nie zmarnowało”. Podstawą zawsze jest jednak smak i aromat samych herbacianych liści. W fabryce w Norwood po ażurowych metalowych schodach wchodzę do ogromnego pomieszczenia z długimi na kilkanaście metrów rynnami. Każdą wypełnia 700 kg zielonego towaru. Tu liście więdną. Jest cicho, przewiewnie, pachnie łąką. Temperatura w rynnach nie może przekroczyć 25oC. Termometr zanurzony w zielonej masie wskazuje 27oC. Spoglądam pytająco na oprowadzającego mnie szefa fabryki. – Proszę się nie obawiać, zaraz ktoś włączy wentylator – wyjaśnia. I rzeczywiście, jak na zawołanie zaczyna dochodzić do nas szum wiatraka. – Nie, nie mamy tu komputerów. Wszystkiego doglądają ludzie i to naprawdę wystarcza. Poza tym przez komputeryzację wielu straciłoby pracę – dodaje. Po 15–16 godzinach liście pozostawione do więdnięcia tracą 50 proc. wilgotności. Do tej pory traktowane były delikatnie, teraz trafią do maszyny, w której są zgniatane i skręcane, by uszkodzić roślinne komórki i uwolnić zawarte w nich substancje chemiczne. W nienaruszonym liściu zmagazynowane są olejki eteryczne, polifenole, kofeina i aminokwasy. Zgniatanie sprawia, że wszystkie składniki herbaty łączą się ze sobą i z tlenem z powietrza, co uruchamia proces utleniania. Jeśli chcemy uzyskać czarną herbatę, powinien on trwać 2 godziny i 40 minut. Przekroczenie go zaledwie o 10 minut sprawia, że napar będzie gorzki i cierpki – wyjaśnia dyrektor. Ostatnim etapem jest wrzucenie liści do pieca rozgrzanego do temperatury 120oC, co przerywa fermentację. Dla uzyskania najlepszego smaku suszy się je tam przez 21 minut. Ani dłużej, ani krócej. Tak przynajmniej dzieje się w Norwood, ale każda wytwórnia ma swoje własne procedury, co daje nieco odmienny smak i pozwala potem rozróżnić, skąd pochodzi nasza filiżanka herbaty. Wiele zależy też od wysokości, na jakiej rosną krzewy. Im wyżej (rzadko spotykany typ watte uprawia się powyżej 2000 m n.p.m.), tym zrobiony z ich liści napój jest szlachetniejszy, jaśniejszy, delikatniejszy w smaku i ma więcej przeciwutleniaczy. Intensywność naparu zależy też od stopnia rozkruszenia liści. Większe fragmenty dają napar łagodniejszy – taki preferują Brytyjczycy. Drobny pył, który pozostaje po odsianiu grubszych składników suszu, zaparza się szybko, a smak ma bardziej intensywny – w takich lubują się Rosjanie i Polacy. Nie bez znaczenia jest też jakość wody, jaką zalewamy liście. Jeśli jest twarda – napar będzie ciemny i mętny, a na powierzchni i ściankach kubka powstanie nierozpuszczalny „kożuch”. (Być może stąd bierze się polska tradycja picia herbaty z cytryną – okazuje się bowiem, że lekkie zakwaszenie roztworu niweluje osad). Andrew Taylor co tydzień degustuje 10 tys. próbek. Nic dziwnego, że potrafi w smaku i zapachu herbaty wyczuć np., że w hali fabrycznej, w której była produkowana, niedawno pomalowano ściany, a nawet to, że sortownię odwiedziła mocno wyperfumowana dama. Herbaciany susz trzeba bardzo szybko sortować i przesiewać, a potem natychmiast pakować do hermetycznych pojemników. Liście mogą bowiem wchłonąć z powietrza nawet 13 proc. wody, a wraz z nią obce aromaty. Tymczasem gotowy produkt nie powinien mieć więcej niż 2 proc. wody, nie może zawierać obcych barwników (do czarnej dla koloru dodaje się np. grafitu, a do zielonej – kurkumy) ani domieszek herbaty „spitej” (wcześniej wyekstrahowanej). Mój gospodarz najpierw dokładnie ogląda napar, a potem, głośno siorbiąc, wciąga go z łyżki, by dotarł aż do podniebienia miękkiego, rozprowadza językiem, chwilę się zastanawia i wypluwa. Werdykt brzmi: całkiem przyzwoita. Napar ma pomarańczowy (odpowiedni) kolor, smak wytrawny, bez obcych domieszek, dość mocny (ze względu na zawartość teiny) i cierpki (to efekt działania garbników – tanin). Ocena Andrew ma niebagatelne znaczenie. To na jej podstawie broker wyznacza cenę wywoławczą partii herbaty i wysyła ją na odbywającą się w każdą środę aukcję do Kolombo. Niestety, w czasie kryzysu maleje zapotrzebowanie na towary wysokiej jakości, a tutejsza herbata, obok m.in. indyjskiej górskiej Darjeeling, uchodzi za produkt wykwintny. W ubiegłym roku Sri Lanka była trzecim producentem herbaty na świecie, za Kenią i Indiami (ilość herbaty produkowanej w Chinach trudno oszacować). W porównaniu z rokiem ubiegłym w pierwszym kwartale 2009 r. produkcja spadła o 41,6 proc. Na dłuższą metę przyszłość cejlońskich plantacji wydaje się jednak niezagrożona. Przejściowy spadek popytu może nawet wyjść na zdrowie herbacianym krzewom. Choć niektóre z nich dostarczają surowca nieprzerwanie przez ponad 100 lat, od czasu do czasu wymagają odpoczynku. Normalnie dostają go raz na 4 lata, kiedy to nikt nie oskubuje ich z liści. W kryzysie będą mieć po prostu więcej wolnego. Paulina Szczucińska, 2009
Kombucha, modna herbata gazowana, szkodzi? Lekarze: jak energetyki
Popularny napój dla wielu jest źródłem wszystkiego co najlepsze. Zwolennicy chwalą jego właściwości lecznicze. Lekarze są jednak znacznie ostrożniejsi, a niektórzy wręcz ostrzegają.
Co to jest kombucha? To napój bazujący na sfermentowanej słodzonej herbacie. Tak zwany grzybek herbaciany tradycyjnie był przysmakiem w Japonii, skąd przez Chiny i Rosję trafił do Polski. Popularny w ubiegłym wieku został wyparty z rynku wraz z pojawieniem się między innymi Coca-coli. Od kilku lat stopniowo powraca do dawnego statusu i szczególnie reklamowany jest wśród osób zainteresowanych medycyną naturalną, ziołolecznictwem i zdrowym odżywianiem. Przeglądając zachwalające napój strony możemy dowiedzieć się, że pomaga prawie na wszystko: biegunki, bezsenność, poprawia stan nerek, włosów, stawów, oczyszcza krew, skutecznie leczy raka. Jedyne czego nie potrafi to chyba rozwiązanie konfliktów na Bliskim Wschodzie. A teraz oddajmy głos ekspertom od ochrony zdrowia. Tutaj już nie będzie tak optymistycznie. Amerykańskie Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom (CDC) opublikowało już w 1995 informacje o przypadkach kobiet, które piły codziennie przez 2 miesiące napój z kombuchy i skończyło się to u nich ciężką kwaśnicą mleczanową. To bardzo nieprzyjemna choroba polegająca na przesadnie wysokim stężeniu kwasu mlekowego w surowicy krwi. Objawia się między innymi silnym bólem brzucha, wymiotami, biegunką, wymaga hospitalizacji chorego. Nieleczona i zaniedbana w skrajnych przypadkach może doprowadzić nawet do śmierci. To najskrajniejsze przypadki, jednak znacznie częstsze i jednocześnie lekceważone zagrożenie to wpływ napoju na nasze zęby. Portal Munchies zebrał niezależne od siebie opinie 3 źródeł, które opisały w artykułach niepożądane konsekwencje picia napoju z kombuchy. Ta trójka to: Dr Larry Molenda, dentysta pracujący w teksańskim San Marcos, oraz kliniki Wildflower Dental oraz Glen Park Dental. Wszystkie ostrzegają przed nadmiernym zakwaszeniem organizmu, które jest skutkiem nadmiernego spożycia napoju. - Kombucha jest prawie tak samo kwaśna jak napoje energetyczne i gazowane – mówi stomatolog i właściciel kliniki dr Bobby J. Grossi – Kwaśne napoje zaburzają odczyn pH naszej śliny, który powinien wynosić 7-7,3. Gdy ślina jest kwaśniejsza staje się miejscem rozrodu bakterii, które opanowują jamę ustną. Nadmierna kwaśność środowiska wewnątrz naszych ust prowadzi z czasem także do osłabienia szkliwa i pozwala przeniknąć bakteriom do wnętrza zębów. Próchnica i ból w jednym pakiecie. - Kwaśne pH napoju z kombuchy pozwala „złym” bakteriom, które już są w ustach, stworzenie niezdrowego środowiska dla dziąseł – dodaje dr Jeffrey Sulitzer prowadzący w Oregonie placówkę SmileDirectClub. Jego opinię udostępniło na swoich mediach społecznościowych Amerykańskie Stowarzyszenie Dentystyczne. – Picie kombuchy jest tak samo szkodliwe dla zębów jak słodzone napoje, bo powoduje obniżenie pH i potencjalne zwiększenie procesów gnicia zębów oraz chorób dziąseł – podsumowuje. Źródło: Munchies
Gorąca herbata na cenzurowanym. Zwiększa ryzyko raka
Najnowsze badania wskazują, w jakich sytuacjach jest się czego obawiać. Picie gorącej wiąże się z dwu- a nawet pięciokrotnym wzrostem zachorowalności na raka przełyku. W grupie ryzyka m.in. osoby regularnie pijące alkohol.
W tym artykule: Herbatka na cenzurowanym? Szkodliwe połączenie Pożegnanie z wrzątkiem Herbatka na cenzurowanym? Niewinna herbatka przyczyną raka? Najnowsze badania wskazują w jakich sytuacjach jest się czego obawiać. Picie gorącej lub parzącej herbaty wiązało się z dwu- a nawet pięciokrotnie większym wzrostem zachorowalności na raka przełyku, ale tylko u osób które regularnie paliły papierosy lub piły alkohol* – wynika z badania opublikowanego w Annals of Internal Medicine. Rak przełyku jest jednym z najgroźniejszych nowotworów. Jak podaje International Agency for Research on Cancer to ósmy najczęściej występujący nowotwór na świecie, który każdego roku zabija ok. 400 tys. osób. Jego przyczyną są zazwyczaj wielokrotne podrażnienia błony śluzowej przełyku spowodowane dymem papierosowym, alkoholem, refluksem czy – jak się okazuje – gorącymi płynami. Szkodliwe połączenie Najnowsze badanie zostało przeprowadzone na grupie prawie 500 tys. osób w Chinach. Osoby te zostały poddane obserwacji trwającej średnio 9 i pół roku. (To pierwsze tego typu badanie przeprowadzone na tak dużą skalę i obejmujące wieloletnie obserwacje). Uczestnicy, którzy regularnie pijali herbatę, zostali poproszeni o określenie jej temperatury – czy była „ciepła/letnia”, „gorąca” czy „parząca” (burning hot). Następnie naukowcy powiązali informacje o temperaturze pijanej herbaty ze stosowanymi używkami i stanem zdrowia. Torebki do herbaty uwalniają miliony mikrocząsteczek plastiku. Do napoju Trwa wojna z plastikiem, a w centrum zainteresowania naukowców znalazł się jeden z najpopularniejszych napojów - herbata. Pijesz herbatę w torebkach? Do twojego organizmu przedostają się ... Wnioski? Mamy dobre wieści dla miłośników herbaty - samo picie gorącego lub „parzącego” naparu nie było czynnikiem powodującym raka. Natomiast u osób palących tytoń lub pijących alkohol – które same w sobie są czynnikami kancerogennymi – picie gorącej lub „parzącej" herbaty zwiększało ryzyko wystąpienia raka. Jak tłumaczy prof. Jun Lv z Zakładu Epidemiologii i Biostatystyki na Uniwersytecie Pekińskim spożywanie bardzo gorących napojów może podrażniać błonę śluzową przełyku, osłabiać funkcje ochronne komórek wyściełających przełyk i sprawiać, że ten staje się bardziej podatny na działanie innych czynników rakotwórczych. Pożegnanie z wrzątkiem Co właściwie kryje się pod określeniem „gorącą” lub „parząca” herbatą”? Badanie pekińskich naukowców opierało się na subiektywnej ocenie temperatury, jednak poprzednie badania sugerują, że na dłuższą metę niebezpieczne dla zdrowia może być spożywanie napojów o temperaturze przekraczającej 65 stopni Celsjusza. Picie tak gorących napojów jest częstym zwyczajem w Rosji, Iranie, Turcji i Ameryce Południowej. Burzliwa historia herbaty. Oto jak powstała bubble tea – największy przysmak na Tajwanie Bubble tea – czyli bąbelkowa herbata – podbiła świat. Ale mało kto wie, że została wynaleziona na Tajwanie w latach 80., a początki tej historii sięgają lat 40. W Stanach doczekała si... Nie ma też powodów, by obwiniać samą herbatę, a raczej zwrócić wzrok w kierunku wszelkich napojów podawane na gorąco. Według badań przeprowadzonych w 2009 roku w czasopiśmie Nature Reviews Cancer liście herbaty mają właściwości przeciwutleniające i wręcz pomagają chronić przed innymi nowotworami - zwłaszcza rakiem jelita grubego i prostaty. Jeśli więc uwielbiasz herbatę, nie palisz ani nie pijesz - spokojnie - nie ma powodu do zmartwień. Warto za to zastanowić się, czy nie pozostawić swojej herbaty do ostygnięcia zanim po nią sięgniesz następnym razem. * spożywanie alkoholu = równowartość kieliszka wina dziennie * palenie tytoniu = jeden lub więcej papierosów dziennie Źródło: https://edition.cnn.com/2018/02/05/health/hot-tea-esophageal-cancer-risk-study/index.html
Kapadocja: "Bardzo się cieszę, że tu dotarłam!" [RELACJA]
W tej krainie obok lasu skalnych fallusów tworzących osobliwe muzeum seksu pod gołym niebem mnisi wydrążyli dziesiątki kościołów i ozdobili je uduchowionymi malowidłami.
Początek jest wielce obiecujący. Mój pokój zarezerwowany przez Internet wygląda, jakby ktoś wydłubał go łyżką w skale, ściany i podłogę dekorują ręcznie tkane dywany, a na łożu w królewskim rozmiarze spoczywa futro barana. Otwieram drzwi łazienki i... zamiast balii z glinianym dzbanem na wodę widzę jacuzzi, bidet, kryształowe lustro. Prysły marzenia o romantycznym prymitywizmie, kąpielach przy świeczkach... Pragnęłam czegoś pierwotnego, jednak wygląda na to, ze w Göreme w Kapadocji, krainie zagubionej w centralnej Turcji, raczej tego nie znajdę. Jaskiniowcy (tak o sobie mówią mieszkańcy) może i żyją tu w domach wydrążonych w skałach, ale dawno temu wyrośli ze skór i używania wygódek w miejsce łazienek. Göreme zajmuje dolinę przypominającą kształtem krater wulkanu, co czyni wioskę praktycznie niewidoczna z zewnątrz. Jej środek przecina wyschnięte rzeczne koryto, teraz rozjarzone kolorowymi lampionami niczym dyskoteka – dookoła kwitną handel, konsumpcja i rozrywka; wszystko w granicach zdrowego rozsądku. Tłumów rozbawionych turystów brak. Mam potrzebę ucztowania w haremowym stylu, wiec wybieram restauracje z wielkimi poduchami przykrywającymi ławki ocienione drewnianym baldachimem. Są idealne, zapadam sie w nich i rozluźniam. Kelner, dwudziestoletni Kanadyjczyk Chris, na powitanie zamiast menu streszcza mi historie swojego życia, nie powiem, ciekawa (cos w stylu: przyjechałem, zakochałem sie, zostałem), i poleca danie dnia. Po 10 minutach jest przy moim stoliku ponownie i pyta, co właściwie zamówiłam. Po 20 wraca sprawdzić, czy aby na pewno chce herbatę. Godzinę później serwuje mi zimnego kurczaka z warzywami i frytkami oraz naleśnika z serem. Jak wiadomo, pospiech jest wynalazkiem diabła... Mam zamiar spędzić w Kapadocji trzy dni i choć to zdecydowanie zbyt krótko, postanawiam zwolnic tempo, osiągnąć stan Tumiwisizmu kelnera Chrisa. Puszczając obłoki dymu (pale w sziszy jabłkowy tytoń – w Turcji to obowiązek), kontempluje otoczenie. Monstrualne skalne grzyby, walce, stożki podziurawione oknami i drzwiami rozpychają się wśród współczesnych, kremowych budynków i wyglądają jak ciała obce. To jednak właśnie one są esencja Kapadocji. Sprawiają, że nie mogę sie zdecydować, czy jestem w najbardziej baśniowym, czy raczej najbardziej kosmicznym miejscu na świecie. Wiem jedno – bardzo sie cieszę, ze tu dotarłam! Bladym świtem, krążąc miedzy budynkami a kurami grzebiącymi w piasku, trafiam na bazar, gdzie wąsaci rolnicy w przykurzonych garniturach sprzedają cebule, winogrona, ziemniaki, stare miski i pamiątki o frywolnych kształtach. Kupuje wielkiego arbuza i od razu zjadam połowę. Drugą wręczam rozczochranemu dziecku, polewającemu wodą klepisko przed domem, by pył nie dostawał się do wnętrza. Malec chwyta prezent i ucieka, chyba z obawy, ze mu go odbiorę. Kilkaset kroków za wioską krajobraz, a raczej jego nieprawdopodobnie kapryśna i cudowna zmienność, zwalają mnie z nóg. Jestem tu zaledwie parę godzin, a już czuję, że w moim słowniku za mało jest przymiotników z przedrostkiem naj-. Za pierwszy cel zwiedzania obieram twierdzę Uçhisar, która wieńczy najwyższe z okolicznych wzgórz. Dawno temu była częścią systemu obronnego ostrzegającego mieszkańców Kapadocji przed intruzami. Dziś to doskonały punkt widokowy. Postanawiam ułatwić sobie życie i na miejsce dotrzeć taksówką. Gdybym chciała je sobie utrudnić, wynajęłabym osiołka – kłapouchy zawsze coś zmajstrują po drodze. Wydrążona w kremowej skale forteca z bliska przypomina drożdżową babę, z której ktoś powydłubywał bakalie. Kilkadziesiąt stopni wyżej otwiera się przede mną panorama. Jest jak gigantyczna scenografia do filmu fantasy. Rozmach prawdziwie hollywoodzki. Daleko w tle majaczy biała czapa wulkanu Erciyes. Miliony lat temu monstra Erciyes, Hasan i Gollu wypluły taką ilość materii, że pokryła ona obszar Kapadocji kilkusetmetrową warstwą popiołów i lawy. O ile bazalt jest twardy, o tyle w popiołach, które zbiły się w tuf, można z łatwością rzeźbić. Wykorzystali to przedstawiciele naszego gatunku, wygryzając w nim, niczym wygłodniałe myszy w serze, domostwa. Lawiruję właśnie między takimi rezydencjami przypominającymi genetycznie zmodyfikowane opieńki, nazywane tutaj „kominami wróżek”. Podobno starożytni globtroterzy widząc je rozświetlone od środka przez lampki oliwne, uznali, że mieszkają w nich wróżki. O takich miejscach wypada sądzić, że żyją w nich gnomy, skrzaty i smoki. My, ludzie, kompletnie do tego krajobrazu nie pasujemy. Jesteśmy jakby z innej bajki. Żar lejący się z nieba podgrzewa skały i chyba zaczynam się kurczyć jak pieczeń włożona do piekarnika. Wszyscy normalni ludzie o tej porze szukają cienia, ja zaś zaplanowałam wrócić do Göreme na piechotę (na szczęście mam z górki). Nie żałuję, to bez wątpienia jedna z najbardziej malowniczych tras świata. Po obu stronach drogi ciągną się wąwozy, których zbocza przypominają monstrualne bezy, eklerki, ptysie, rurki z kremem, napoleonki. Gdzieniegdzie górne krawędzie są perforowane, w tysiącach tych małych otworków kiedyś mieszkały gołębie. Podobno dzięki ich odchodom zbierane w Kapadocji owoce uchodziły za najsłodsze na świecie. Mało jest miejsc na Ziemi, w których słońce zachodzi tak spektakularnie jak w Kapadocji. Scenerii do oglądania tego teatru świateł, cieni i kolorów, od złota, oranżu, czerwieni po szarości, jest zatrzęsienie. Ja wyboru dokonałam już dawno. O tej dolinie krążą nieprzyzwoite plotki, co jakiś czas pojawiają się kompromitujące zdjęcia w Internecie. Przedzierając się teraz przez krzaki na tyłach mojego hotelu, czuję się jak napalony podglądacz, który właśnie namierzył odpowiedni obiekt. Niestety, mam konkurencję. Rubaszny chichot odbija się echem, trzaskają migawki aparatów fotograficznych, jakby Angelina Jolie pojawiła się na czerwonym dywanie. Co jest powodem takiego podniecenia? Wielkie skalne penisy, których w Dolinie Miłości sterczą dziesiątki. Aż trudno uwierzyć, że te dzieła stworzyła natura, a nie jakiś zwariowany ekshibicjonista. W starożytnym Rzymie chłopi ciosali fallusy z drewna i stawiali je na polach, by zapewnić obfitość plonów, zaś legionista nie poszedł na wojnę, jeżeli nie dyndał mu na piersi ołowiany organ (często większy od własnego). Większość starożytnych cywilizacji nie miała problemów z przedstawieniami penisów, wielbiła je, czciła, obdarzała niezwykłą atencją. Tymczasem my, przedstawiciele XXI w., widząc te wybujałe symbole płodności zachowujemy się niemal jak nastolatki na lekcji anatomii. Turecka herbata uzależnia. Właśnie zamawiam trzecią miniszklaneczkę i już myślę o czwartej. Jej pozorne wady – jest okropnie słodka (w każdej obowiązkowo rozpuszcza się dwie kostki cukru), gorąca i smakuje jak trawa – są jednocześnie największymi zaletami. Zabijam czas w oczekiwaniu, aż zbierze się moja grupa. Wczoraj w lokalnym biurze podróży wykupiłam dwie objazdowe wycieczki po Kapadocji (za 20 euro transport, przewodnik, bilety wstępu i obiad). Göreme, mimo szybkiego wzrostu zamożności mieszkańców, pozostaje ostoją dla ludzi w trampkach i rozciągniętych podkoszulkach. Autokary wypełnione ufryzowanymi i wyprasowanymi turystami zatrzymują się tu na parę godzin i znikają. 10.30 – nareszcie mamy międzynarodowy komplet. Młodzi Australijczycy, Koreańczyk, bujająca w obłokach Japonka, roztrzepany Brazylijczyk na rocznym urlopie studenckim, Kanadyjczycy i Duńczycy, średnia wieku 30+. No i moi faworyci, para Hiszpanów, która zajęła miejsce przede mną. Ona słodka, wielkooka w stylu ZROBIĘ DLA CIEBIE WSZYSTKO, on przystojny, długowłosy, niedogolony, w typie BEZ ZOBOWIĄZAŃ, ALE SATYSFAKCJA GWARANTOWANA. Cały czas się całują. Namiętnie. Zamiast odwrócić wzrok, patrzę prosto na nich. Ciekawe, kto dłużej wytrzyma. O zgrozo, wygrywają oni. Nasz lokalny przewodnik, Adam, o wyglądzie nastolatka, niczym wodzirej stara sie zintegrować grupę. Każe nam o sobie opowiadać, zapamiętywać imiona uczestników, zadaje zagadki: – Czy wiecie, co znaczy słowo Kapadocja? – Kraina pięknych koni – odpowiadamy chórem. Po rączych rumakach, tak pięknych, że robiono z nich prezenty przyjaźni liczącym się w starożytności władcom, zostały legendy. Współczesne wierzchowce, które mijamy co chwila, sprowadzono tu specjalnie dla turystów. Bo czego się nie robi, żeby uatrakcyjnić pobyt? Następnym krokiem mogłoby być sklonowanie dinozaurów. To dopiero byłaby atrakcja! Od IV w. w Kapadocji zaczęli się osiedlać chrześcijanie poszukujący ciszy i bezpieczeństwa. To właśnie oni przez kilkaset lat wydrążyli w tutejszych tufach setki kościołów, kaplic, bazylik, dormitoriów i domów. W Open Air Museum, przed którym się zatrzymujemy, jest ich kilkadziesiąt. Wiele obiektów zawieszonych jest nad przepaściami, do innych trzeba się wspinać po schodkach lub drabinach. Wewnętrzne ściany kościołów pokrywają malowidła ukazujące sceny z życia Jezusa, jego rodziny i apostołów. Wiele fresków nosi piętno ikonoklazmu – okresu, w którym wizerunki świętych niszczono jako bałwochwalcze i zastępowano symbolami. Szkoda, że nie pomyśleli o potomnych, zmuszonych teraz do odtwarzania większości scen w wyobraźni. Że też ludzie miewają taki stosunek do spuścizny pokoleń... W Kościele Wężowym ocalało malowidło przedstawiające św. Onufrego. Według legendy święty był piękną ladacznicą, która poprosiła Boga, aby odmienił jej życie. Kobiecie wyrosły broda i wąsy, lecz piersi pozostały. Kilkaset metrów dalej wśród wyschniętej trawy i krzaków straszą ruiny wioski Çavusin. W 1924 r., na mocy porozumienia między państwami, Grecy, którzy mieszkali na tych terenach, musieli zostawić wszystko i przenieść sie do swojego kraju. Na szczycie wzgórza zamieram na widok płaskowyżów przypominających wenezuelskie Tepui. Wiele bym dała, żeby mieć taki widok za oknem. A tu nie mieszka nikt. Szoping w Turcji jest dodawany w pakiecie do każdej wycieczki, tak jak u nas skwarki do ruskich pierogów. Zwykle kryje sie on za dobrze brzmiącymi hasłami: nauka degustacji wina czy błyskawiczna lekcja złotnictwa. Nasza grupa ląduje w zakładzie garncarskim w Avanos, dużym ośrodku położonym nad rzeka Kzlrmak. Kapadocja to zagłębie przepięknej, ręcznie zdobionej porcelany. Mistrz w ubłoconym dresie siada za kołem garncarskim. Mistrzowsko wprawia je w ruch i jak na mistrza przystało w parę sekund z placka czerwonej gliny formuje talerz doskonały. Gdy wyczyn ten próbuje powtórzyć kolega z Brazylii, glina prześlizguje mu się przez palce. Po kilku wskazówkach chłopak czyni wyraźny postęp. Wykręcił... penisa. Tymczasem ja, omamiona szansa 30-procentowej zniżki na cały asortyment w przyzakładowym sklepie, wchodzę miedzy regały wypełnione po brzegi misternie zdobionymi amforami, talerzami, dzbanami i misami. W oko wpada mi talerz, na którym uwieczniono sułtana w otoczeniu zmysłowych niewolnic. Jest juz prawie mój, tylko jeszcze zerkam na cenę i szybko odkładam gliniane arcydzieło na miejsce. Tysiąc złotych. Caramba! Skamieniały zwierzyniec kończy atrakcje szlaku czerwonego (tak nazywa się nasza trasa). Adam pokazuje zaklęte w skały wielbłądy, pingwiny, foki, ryby, a potem zostawia nas na pastwę własnej wyobraźni. Moja okazuje się wyjątkowo ograniczona. Zatrzymuję się przed trzema skałami wyrastającymi z dna doliny. Podobno to zamienione w kamień siostry. Niech im będzie. Dziewczyny pokochały nieodpowiednich facetów i uciekły z nimi wbrew woli rodziców. Na ich prośbę Bóg zamienił niewdzięczne córki w skały, a nawet posunął się dalej – w kamień obrócił też matkę i ojca. To te dwie iglice na dalszym planie. Sporo się od tamtych czasów zmieniło, dziś rodzice modlą się, żeby ich dzieci w ogóle wyszły za mąż. Turkish pizza. W pierwszej chwili zabrzmiało to równie egzotycznie, jakby ktoś zaproponował mi polskie rizotto, ale danie smakowało nieźle. Polecam restaurację Fat Boy. Nie dość, że mają tu otomany zamiast krzeseł, to jeszcze podają zimne piwo! Nasycona, a więc i zadowolona, włóczę się bez celu po wsi. Resztkami pizzy raczę miejscowe kocury. Uśmiecha się do mnie staruszka szydełkująca na ławce. Używając słów: jes, pliz, turkisz haus, chyba zaprasza mnie do siebie. Przyjmuję wielkoduszną ofertę. Domek wydrążony w skale jest bardzo skromny, wewnątrz znajdują się tylko kuchnia i sypialnia. – Jes pliz – zachęca i wyciąga z pudła swoje robótki ozdobione koralikami. – Jes pliz ten dolars – mówi, wskazując mi metrowy sznureczek, za który powinnam zapłacić niczym za bilet wstępu do mieszkania. W doskonałych humorach dojeżdżamy do pierwszego przystanku na szlaku zielonym. Anatolijki zgromadzone przed bramą na nasz widok podrywają się gwałtownie i jedna przez drugą próbują nas oczarować swoim asortymentem. Jest nim lokalna odmiana lalek barbie, promujących kapadocki kanon urody. I panie, i lalki wyglądają jak matrioszki. Pod kwiecistymi, marszczonymi w pasie spódnicami noszą równie kolorowe szarawary. Bluzki z długim rękawem oraz robione na drutach wełniane kamizelki opinają ich obfite biusty godne modelek „Playboya”. Włosy, uchodzące w świecie muzułmańskim za jeden z najbardziej erotycznych damskich atrybutów, są okryte fantazyjnie zaplątanymi chustami. Jako przedstawicielka cywilizacji będącej na wiecznej diecie kupuję w celach terapeutycznych kilka bab anatolijskich. W chwilach zwątpienia przypomną mi, jak wyglądają prawdziwe kobiety. (Adam jednak uważa, że tutejsze dziewczyny są za grube). Minipawilony i przerdzewiała brama nie zapowiadają szczególnych atrakcji, ale pozory mylą. Po pokonaniu kilkunastu stopni znikamy z powierzchni ziemi. Kiedyś znikały tak całe wsie, a nawet miasta. Wchodzę w labirynt ciągnących się kilometrami korytarzy Derinkuyu, jednego z 36 podziemnych miast. Co bardziej wizjonerscy naukowcy uważają, że były one ze sobą połączone i tworzyły podziemne państwo. Jedno jest pewne, mieszkańcy tych terenów do perfekcji opanowali sztukę przetrwania. Po co walczyć z wrogiem i ginąć? Lepiej się przed nim ukryć i przeczekać. Wąskie, czasami zaledwie metrowej wysokości korytarze łączą setki pomieszczeń o różnym przeznaczeniu. W niektórych trzymano inwentarz, w innych gotowano, spano, załatwiano potrzeby fizjologiczne, tłoczono wino, uczono się i modlono, a nawet karano przestępców. Staram się nie tracić z oczu Adama. Śmiga po tym wkopanym w ziemię na dziewięć pięter apartamentowcu, w którym mogło w jednym czasie przebywac kilkaset osób. Jednak to nie zagęszczenie potencjalnych lokatorów robi na mnie największe wrażenie, lecz fakt, ze ludzie potrafi li wytrzymać tu nawet pół roku bez wychodzenia na powierzchnie. Mnie po godzinie marzą się słonce, świeże powietrze, wolność. Dnem ciągnącego się przez 14 km wąwozu Ihlara wartko płynie strumień. Powietrze pachnie ziołami, słyszę świergot ptaków. Pomarańczowe skały wyglądają jak 200-metrowe drwa pocięte siekiera przez olbrzyma. Liście wierzb moczących gałęzie w wodzie srebrzą sie na delikatnym wietrze. Dowiadujemy się, że wezbrany po ostatnich opadach deszczu potok skrócił klasyczna trasę trekkingowa do 3 km. Wielkie głazy co jakiś czas przegradzają nam ścieżkę niczym przeszkody w biegu przez płotki. Adam narzucił takie tempo, jakby przymierzał sie do bicia rekordu Guinnessa. Nawet podejmuje próbę, by dogonić peleton, lecz szybko rezygnuje. Przecież jestem tu, żeby zobaczyć coś więcej niż plecy innych uczestników wycieczki. Otacza mnie zieleń. Dzika, nieokiełznana, wszędobylska, zachłanna, chciwie zawłaszczająca każdy centymetr kwadratowy gruntu. Wielkie pokrzywy, łopian, maki. Mijam gołoborza obrośnięte kobiercami z traw i skalników. Rechoczą żaby. W porównaniu z barokowymi formami, z jakich słynie Kapadocja, Ihlara wydaje sie ascetyczna. Z góry wygląda jak zielona rysa na skalnej pustyni. W ścianach wysoko nad nami tez są wydrążone kościoły, dziesiątki kościołów. Koniec drogi pojawia sie zdecydowanie za szybko. Uczucie zawodu rekompensuje mi miła niespodzianka. Adam dla najbardziej spóźnionych (czyli dla mnie) zamówił herbatę w polowej herbaciarni. Jej temperatura jest teraz perfekcyjna. To chyba jakiś afrodyzjak, czuje, jak moje uczucie do tego skrawka Turcji potężnieje. Chyba sie zakochałam... W wiosce Belisirma zwiedzamy wykuta w skale bazylikę. Nie chcąc przeszkadzać grupie turystów z Grecji, którzy z zapalonymi świecami w dłoniach uczestniczą we mszy, szybko przemierzam imponujące rozmiarami wnętrza. To zdumiewające, że niepozorna osada ma zabytki tej klasy. Dawniej piękne freski pokrywały każdy centymetr ścian świątyni, dziś wyglądają, jakby toczył je trąd. Przeszłość rozpada się na naszych oczach, pozostają wspomnienia. Obiad jemy na drewnianych tarasach przerzuconych nad nurtem rzeki Melendiz i ocienionych baldachimem z jutowych worków. Jest wspaniale, na siłę ten posiłek przedłużamy. Został nam jeszcze tylko jeden punkt programu, Selime. Każdy maniak Gwiezdnych wojen zna to miejsce. Tutaj bowiem nakręcono jedna ze scen tego filmu. Selime przypomina mi skamieniała indiańska wioskę, choć skalne wigwamy w przeciwieństwie do prawdziwych maja okna i drzwi. Zwiedzam kolejna bazylikę, której drążenie trwało osiem wieków. Żałuję, że nikt nie pokusił sie o rekonstrukcje, ze żaden ówczesny architekt nie zostawił po sobie obrazów ani szkiców. To już ostatni wieczór w Kapadocji. Czas na zakupy. Od dawna marzył mi się prawdziwy orientalny, ręcznie robiony dywan. Taki, co będzie mi sie kojarzył z tym miejscem, ilekroć na niego spojrzę. Już wcześniej w centrum Göreme wypatrzyłam sklep z dywanami w drewnianym dwupiętrowym budynku, w którym dawniej mieścił się karawanseraj. Teraz po przekroczeniu progu wpadam w panikę, i to bynajmniej nie z powodu cen. Przeraza mnie ilość towaru. Tysiące dywanów zaściełają podłogi, tworzą piramidy, wiszą na ścianach. Z odsieczą przychodzi Sulejman, właściciel. Od razu widać, że od trzech pokoleń tkwi w dywanowym biznesie. Nie tylko wybiera dywan za mnie, negocjuje cenę sam ze sobą, to jeszcze wciska mi kobierzec, wmawiając, że z tak świetnym gustem nie powinnam poprzestać na jednym. Zastanawiam się, jak zdołam przewieźć je przez granice, juz mam spory nadbagaż. Na szczęście Turcy maja słabość do blondynek z Polski. Przynajmniej do tej pory tak było... Agnieszka Franus
4 egzotyczne napoje, które rozgrzeją w chłodne wieczory
Te aromatyczne, inspirowane podróżami napoje skutecznie umilą jesienne chłody.
Tu znajdziesz 4 inspirowane podróżami napoje, które skutecznie rozgrzeją w chłodne wieczory >>>
Życie ludzkości wspomagane kofeiną. Wszystko, co powinieneś o niej wiedzieć
Potrzebujesz z rana filiżanki kawy? Nie wyobrażasz sobie życia bez herbaty? A może wspomagasz się często napojami energetycznymi? Wszystkie łączy jeden składnik - kofeina. Czy to niewinna substancja, czy też, jak twierdzą niektórzy, narkotyk jak wiele innych?
„Władza! Pieniądze! Pożądanie! Seks!” „Władza! Pieniądze! Pożądanie! Seks!” Dudniący refren co chwilę wybucha z dwumetrowych głośników tak potężnych, że za każdym razem, gdy rozbrzmiewają basowe nuty, drży cały drewniany parkiet, jakby trzęsła się ziemia. Przez purpurową poświatę dymu i potu czerwone świata stroboskopu oświetlają tańczące pary: mężczyzn z irokezami i pomalowanymi twarzami, kobiety w winylowych spódniczkach, tak krótkich, że prawie nie spełniających swojej roli. Jest 4:45 rano w popularnym londyńskim klubie Egg i kilku zmęczonych tańczeniem już rozsiadło się na kanapach lub znalazło schronienie w barze. Jednak mimo długiej nocy pełnej alkoholu, narkotyków, papierosów i nieziemskiego hałasu, większość nadal radośnie i żwawo podryguje w rytm muzyki na drewnianym parkiecie. Jak oni to robią? – Z reguły widzimy ożywienie mniej więcej o 4:30 rano – mówi kierownik nocnej zmiany klubu Egg, Simon Patrick. – To wtedy mamy prawdziwy pęd do baru po Red Bulla. A dzieciaki mówią: „Wypiłem osiem Red Bulli, latam! Będą tańczyć do końca.” O siódmej rano mamy problem z pozbyciem się ich z klubu. – To jest jakby wszystko działo się w przyśpieszeniu – Lee Murphy wydziera się próbując przekrzyczeć hałas i sunie po parkiecie na wysokich butach do tańca, ze złotym pierścieniem w brodzie i smukłymi srebrno-niebieskimi puszkami napoju energetycznego Red Bull w każdej ręce. – O 4 czy 5 nad ranem jesteś całkowicie zrobiony – wyjaśnia 29-letni pielęgniarz z Londynu. – To wtedy Red Bull przychodzi z pomocą. Jak wypiję te dwie puszki, to jakbym wypił kufel czystej mocy. Dla Lee Murphy'ego i innych bywalców całonocnej sceny klubowej na całym świecie, nie wspominając o legionach maratończyków, rowerzystów górskich, pilotów, zakuwających do egzaminów i nocnych kierowców, mających nadzieję przejechać kolejne 150 kilometrów przed zakończeniem pracy - te zamknięte w puszkach mikstury sprzedawane jako napoje energetyczne stanowią nową, gazowaną wersję jednego z najstarszych stymulatorów ludzkości: kofeiny. Aktywnym składnikiem Red Bulla, niesamowicie popularnego austriackiego produktu, jest solidna dawka kofeiny zmieszanej z kilkoma innymi substancjami. W porcji 250 mililitrów zawarte jest od dwóch do trzech razy więcej kofeiny niż w 350 mililitrach słodkiego, gazowanego napoju. Podwójna moc – Młodzieży w klubach wydaje się, że to oni na to wpadli – mówi Neil Stanley, dyrektor badań nad snem w Jednostce badawczej psychofarmakologii na Uniwersytecie w Surrey w Wielkiej Brytanii – ale my wiedzieliśmy od wieków, jak działają napoje z kofeiną. Z nimi pokonasz spadek energii i będziesz bardziej czujny. Naprawdę nowy jest sposób jej dostarczania. Podwójna moc, która zwalcza zmęczenie fizyczne i zwiększa czujność jest jednym z powodów dla których kofeina jest najpopularniejszą na świecie substancją psychoaktywną, przyćmiewając nikotynę i alkohol. Można ją znaleźć nie tylko w słodkich napojach czy kawach, ale również pigułkach odchudzających i lekach przeciwbólowych. Jest to jedyna uzależniająca substancja psychoaktywna, którą możemy podawać naszym dzieciom (w różnych napojach gazowanych i batonach). W rzeczywistości, większość dzieci w krajach rozwiniętych rodzi się już ze śladami kofeiny w ich organizmach - z latte czy gazowanych napojów wypitych przez matkę i dostarczonych im przez pępowinę. Wszechobecność kofeiny jest powodem do niepokoju wśród niektórych naukowców i obrońców zdrowia publicznego, ale jak dotąd nie wpłynęła na jej popularność. Sprzedaż Red Bulla (dosłownie „czerwonego byka”) i innych napojów energetycznych o nazwach naśladujących oryginał, jak Red Devil (czerwony diabeł), Roaring Lion (ryczący lew), RockStar (gwiazda rocka), SoBe Adrenaline Rush (przypływ adrenaliny), Go Fast (ruszaj się szybko) i Whoop Ass (kopniak w dupę) pnie się w górę. Jednocześnie nowe kawiarnie otwierają się na całym świecie tak szybko, że nawet najbardziej oddany wielbiciel potrójnego espresso, bez pianki, podwójnego karmelu, macchiato na odtłuszczonym mleku, nie jest już na bieżąco. Każdego dnia roboczego, Starbucks otwiera gdzieś na świecie cztery nowe placówki i zatrudnia 200 nowych pracowników. Często powtarzany w wielu miastach żart mówi, że Starbucks zamierza otworzyć nowy sklep na parkingu najbliższego Starbucksa, ale oczywiście nie jest to prawdą. Jeszcze. Nie minęło 200 lat odkąd ludzie zorientowali się, że pobudzenie, które czują po wypiciu kawy czy herbaty, jest w zasadzie wynikiem działania tej samej substancji chemicznej. Ten alkaloid naturalnie występuje w liściach, nasionach i owocach herbaty, kawy, kakao, drzew koli i ponad 60 innych roślin. Ten starożytny eliksir był zalecany już w VI wieku przed naszą erą, gdy wielki przywódca duchowy Lao Tzu, twórca taoizmu, polecił swoim uczniom picie herbaty jako cudownego napoju. Jednak dopiero w 1820 roku, gdy w Europie Zachodniej zaczęły się mnożyć kawiarnie, rzesze naukowców zaczęły się zastanawiać, co sprawiło, że napój ten stał się tak popularny. Niemiecki chemik Friedlieb Ferdinand Runge pierwszy wyizolował substancję czynną z ziaren kawy. Nowo-odkryta substancja została nazwana „kofeiną”, czyli czymś, co można znaleźć w kawie. Następnie, w 1838 roku chemicy dostrzegli, że aktywnym składnikiem herbaty jest ta sama substancja. Przed końcem wieku została odkryta w nasionach koli i kakao. Nie jest wcale kwestią przypadku, że kawa i herbata przyjęły się w Europie w czasie rewolucji przemysłowej i powstawiania pierwszych fabryk. Napoje zawierające kofeinę - zastępując wszechobecne piwo - ułatwiły wielką transformację ludzkiej działalności gospodarczej z farm do fabryk. Wrzątek służący do zaparzania kawy lub herbaty pomógł zmniejszyć częstotliwość występowania chorób wśród robotników żyjących w zatłoczonych miastach, a kofeina w ich organizmach nie pozwalała im zasnąć w trakcie pracy przy maszynach. W pewnym sensie współczesny świat istnieje dzięki niej, a im bardziej staje się nowoczesny, tym bardziej wydaje się nam ona niezbędna. Bez tego użytecznego kawowego kopniaka - lub dietetycznej Coli czy Red Bulla - które wyciągają nas z łóżek i zaganiają do pracy, żyjące w trybie 24 godzinnym społeczeństwo rozwiniętego świata nie mogłoby istnieć. Kłębek energii – Przez większą część historii ludzkiej, sen i czuwanie były w zasadzie uzależnione od słońca i pór roku – wyjaśnia Charles Czeisler, neurolog i ekspert ds. snu w Harvard Medical School. – Kiedy charakter pracy wymusił odejście od harmonogramu opartego na Słońcu i wprowadził pracę w pomieszczeniach, mierzoną przez zegar, ludzie musieli się dostosować. Powszechne korzystanie z jedzenia i picia z kofeiną, w połączeniu z wynalezieniem oświetlenia elektrycznego, pozwoliło ludziom radzić sobie z harmonogramem pracy określonym przez zegar, a nie światło dzienne lub naturalny cykl snu. Czeisler, który sporadycznie spożywa kofeinę, jak kłębek energii krąży w białym fartuchu po swoim laboratorium w bostońskim szpitalu Brigham and Women's, wybierając z półek artykuły prasowe i przekopując się przez wykresy, aby znaleźć najważniejsze dane. – Kofeinę możemy nazwać „podtrzymującym czuwanie środkiem terapeutycznym” – mówi. Naukowcy opracowali różne teorie mające na celu wyjaśnienia pobudzającej mocy kofeiny. Aktualnie panuje konsensus, że kofeina zakłóca działanie adenozyny, obecnego w organizmie związku chemicznego, który działa jak naturalne pigułki nasenne. Alkaloid blokuje hipnotyczny efekt adenozyny i powstrzymuje nas przed zaśnięciem. Ponieważ, jak wykazano, kofeina poprawia nastrój i zwiększa w umiarkowanym stopniu czujność, stała się eliksirem dla studentów i naukowców, którzy tkwią w laboratorium o trzeciej rano. Paul Erdős, węgierski matematyk, który często pracował nad równaniami przez całą dobę, jest znany z powiedzenia, że „matematyk jest maszyną do przemiany kawy w twierdzenia”. Zdolność kofeiny do niwelowania uczucia senności sprawia, że ​jest substancją wybieraną również przez długodystansowych podróżników. Różnych środków na jet lag, czyli syndrom nagłej zmiany strefy czasowej, jest tyle, ile miejsc w samolocie lecącym przez Pacyfik. Jednak jedno z podejść, przedstawione w Caffeine Advantage przez Bennetta Alana Weinberga i Bonnie K. Bealer, polega na powstrzymaniu się od spożywania kofeiny na kilka dni przed wyjazdem, a następnie dozowaniu w niewielkich ilościach kawy lub herbaty w dniu przyjazdu, aby zachować czujność, najlepiej pozostając na zewnątrz, na słońcu, aż do regularnej pory snu w nowym miejscu. (Sprawdziło się to u mnie podczas kilkutygodniowej podróży po świecie w ramach przygotowywań do tego artykułu.) – Kofeina pomaga nam przezwyciężyć kontrolujący nas ludzki rytm dobowy, który jest stałą częścią każdego z nas – mówi Czeisler. Potem na radosnej twarzy lekarza maluje się jednak zmartwienie, a jego ton zmienia się gwałtownie. – Z drugiej strony – dodaje z powagą – płacimy za ten cały dodatkowy czas niespania wysoką, naprawdę wysoką cenę. Bez odpowiedniego snu, standardowych 8 godzin na każde 24, ludzkie ciało nie będzie funkcjonować optymalnie, ani w fizycznym, ani psychicznym czy też emocjonalnym aspekcie. Jako społeczeństwo jesteśmy w ogromnym stopniu pozbawieni snu. W rzeczywistości, kontynuuje profesor, nasze współczesne pragnienie kofeiny to rodzaj paradoksu, jak w książce „Paragraf 22”. – Głównym powodem stosowania kofeiny na całym świecie jest promowanie niespania – tłumaczy Czeisler. – Jednak ludzie potrzebują jej przede wszystkim ze względu na brak snu. Pomyśl o tym: stosujemy kofeinę aby zaradzić deficytowi snu, który jest w dużej mierze wynikiem stosowania kofeiny. Dietrich Mateschitz nie zastanawia się nad tym, jak dużo kofeiny jest w jego diecie. Duży, przyjazny człowiek z szerokim, ciepłym uśmiechem przedzierającym się zza jego kilkudniowego srebrnego zarostu, ten austriacki geniusz marketingu opisuje siebie jako „lubiącego ryzyko”, niezależnie czy akurat wspina się po skalnym urwisku, jeździ na nartach zrzucony na stok z helikoptera, wędruje w Alpach niewiarygodnie stromym szlakiem czy prowadzi biznes. Mateschitz powinien czuć się swobodnie w obliczu ryzyka, ponieważ największe, którego kiedykolwiek się podjął, zwróciło się w spektakularnym stylu. Zupełnie nowy produkt trafił na półki supermarketów, pokonał setki konkurentów i uczynił go miliarderem, a to wszystko w ciągu 15 lat. W 1980 Mateschitz pracował dla Blendaxu, niemieckiej firmy kosmetycznej, zajmując się sprzedażą produktów do pielęgnacji skóry i pasty do zębów w Azji Wschodniej. Jego regularne loty z Frankfurtu do Tokio i Pekinu nieuchronnie kończyły się jet lagiem, którego Mateschitz nienawidził. Koniec końców był sprzedawcą; musiał być w szczytowej formie, żeby zrobić to co do niego należało. Po długich lotach był jednak znużony i pozbawiony energii. Dostrzegł, że taksówkarze w większości azjatyckich miast regularnie sączyli napój z małych butelek. Po jednym wyczerpującym locie do Bangkoku poprosił taksówkarza, żeby podzielił się z nim. Eureka! – Jet lag zniknął – wspomina. – Nagle poczułem się zupełnie rozbudzony. Kluczowy składnik Opowiadając historię prawie dwie dekady później, Mateschitz wciąż pamięta ekscytację, gdy dokonał odkrycia. – Widywałem te napoje w całej Azji i była na nie ogromna podaż. Zacząłem myśleć: dlaczego nie ma ich na Zachodzie? Zachód miał, oczywiście, kluczowy składnik tych azjatyckich napojów: kofeinę. Napój, który tak dobrze sprawdził się w przypadku Dietricha Mateschitz, czyli tajski tonik o nazwie Krating Daeng (czerwony byk, więc po angielsku Red Bull), był mieszanką kofeiny, aminokwasu (tauryny) i węglowodanu (glukuronolaktonu). Austriak zrezygnował ze sprzedawania pasty do zębów i zainwestował oszczędności życia w licencję na sprzedaż Krating Daeng na Zachodzie. Poeksperymentował nieco z aromatami i opakowaniem, dodał bąbelki i uruchomił sprzedaż napoju w Europie w późnych latach osiemdziesiątych. Początkowo sprzedawcy nie wiedzieli, co zrobić z napojem energetycznym. Nie było takich produktów, a tym samym nie istniał dla nich rynek. Mateschitz rozwiązał ten problem błyskotliwą kampanią marketingową. „Nie pijesz Red Bulla. Zażywasz go” głosiły reklamy. „Masz lepsze rzeczy do roboty niż sen.” „Red Bull dodaje Ci skrzydeł.” Red Bull rozpoczął organizowanie ekstremalnych wydarzeń sportowych, począwszy od kitesurfingu, street luge (jazdy na prędkość na deskorolkach w pozycji leżącej) i paralotniarstwa po mistrzostwa Flugtag (czyli zasilanych siłą ludzkich mięśni latających maszyn) oraz własny Seifenkistenrennen, czyli Wyścig mydelniczek, zbudowanych samemu pojazdów bez napędu. Rynkiem docelowym byli wykształceni, energiczni i zamożni młodzi europejczycy - ludzie, którzy spędzali długie dni na parkiecie giełdowym i na bieżni, a długie noce w klubach w centrum miasta, tańcząc i pijąc aż do świtu. Na przełomie wieku, najgorętszym nowym koktajlem wśród europejskiej sceny klubowej był Wódka Bull, czyli Red Bull zmieszany z wódką. (Można też kupić Bullgaritę, czyli Red Bulla z tequilą, Chambulla, który jest Red Bullem z szampanem lub Bullmeistera, który jest Red Bullem z Jägermeisterem.) „Red Bull szaleje całą dobę”, zapewniała w reklamie firma, dodając pomocną uwagę: „Dodawanie alkoholu nie zmienia właściwości Red Bulla.” Red Bull wszedł ma amerykański rynek w 1997 roku, promując serię ekstremalnych wydarzeń sportowych i zatrudniając „społeczne supergwiazdy” na uczelniach jako menedżerów marki Red Bull. Obecnie produkt jest obecny w ponad stu krajach i sprzedaje się w liczbie blisko dwa miliardy puszek rocznie. Biuro domowe Red Bulla, położone na zapierającym dech w piersiach skraju austriackich Alp, nad mieniącym się jak klejnot błękitnym, górskim jeziorem Fuschlsee, zdaje się być bardziej ekskluzywnym klubem plażowym niż siedzibą wielomiliardowej korporacji. Mateschitz poprosił architekta, aby zaprojektował budynek w kształcie dwóch wybuchających wulkanów, które odzwierciedlałyby gwałtowny wzrost sprzedaży produktu. Młodzi prawnicy w koszulkach bez rękawków i dżinsach zapełniają rowerami górskimi firmowy parking, a w holu przy biurze dyrektora śpi duży czarny pies pod 6 metrowymi palmami. Herr Mateschitz, teraz sześćdziesięcioletni, trzyma się obowiązującej mody, nosząc do pracy dżinsy i mokasyny (bez skarpetek) i grając z młodszymi menedżerami w siatkówkę na plaży nad jeziorem. Mateschitz bagatelizuje swoją rolę w sukcesie Red Bulla i przypisuje wszelkie zasługi „wzorowi”. – W marketingu musisz odróżnić się od istniejących produktów – mówi. – Kawa oferuje kofeinę, ale w gorzkiej formie, a nie zimnej i orzeźwiającej. Inne napoje bezalkoholowe są orzeźwiające i gaszą pragnienie, ale nie oferują żadnych korzyści. Łatwo sprzedać przyjemność, ale widzieliśmy, że na rynku było też miejsce dla skuteczności, dla przyjemnego napoju, który spełnia swoją funkcję. To jest ta nisza; to jest Red Bull. Pomysł, żeby napój miał „funkcję”, którą realizuje dzięki dodaniu znacznej dawki uzależniającej substancji, sprawia, że niektórzy podchodzą do tego z obawą. Francja i Dania zakazały całkowicie napojów energetycznych, takich jak Red Bull, powołując się na obawy o zdrowie obywateli w związku z podwyższonym poziomem kofeiny, a także innych suplementów. Początkowo nawet w jego własnym kraju, Austrii, puszki Red Bulla nosiły ostrzeżenie Nicht mit Alkohol Mischen - nie mieszać z alkoholem. W Irlandii opinia publiczna została zaalarmowana po tym, gdy 18-letni koszykarz wypił kilka puszek Red Bulla przed meczem, a potem upadł i zmarł na boisku. Autopsja nie rozstrzygnęła, czy Red Bull przyczynił się do tej nagłej śmierci. Jednak ten niewyjaśniony przypadek zgonu wysportowanego, młodego człowieka skłonił rząd w Dublinie do stworzenia Komisji ds. napojów pobudzających, która bada ich wpływ na zdrowie irlandzkich obywateli. – Pierwszą rzeczą, jaką zauważyłem podczas spotkania komisji, było to jak dużo pili kawy – mówi Martin Higgins, tryskający energią dyrektor ds. promocji bezpiecznej żywności w Irlandii, który nadzorował badania. – Myślę, że wszyscy stosujemy jakieś używki w ten czy inny sposób. Główny stymulant Chociaż Komisja przejrzała wszystkie składniki Red Bulla i podobnych produktów, stwierdzono, że właśnie kofeina była głównym stymulantem. – Ludzie wcale nie kupowali ich ze względu na energię czy siłę fizyczną – mówi Higgins. – Chodziło o kofeinowe pobudzenie, szczególnie w nocnych klubach. I to właśnie kofeina budziła największe obawy. W końcu Komisja ds. napojów pobudzających nie dopatrzyła się poważnego zagrożenia wynikającego ze spożycia energetyków z kofeiną - w umiarkowanych ilościach. Grupa zaleciła stosowanie etykiet ostrzegających o tym, że napoje te są nieodpowiednie dla dzieci, kobiet w ciąży i osób wrażliwych na kofeinę, a także wystosowała ogłoszenia zdrowotne, informujące o tym, że napoje energetyczne z kofeiną nie powinny być spożywane w celach sportowych lub do uzupełniania utraty płynów podczas ćwiczeń. W zeszłym roku Unia Europejska, częściowo pod wpływem irlandzkiego badania, zaczęła wymagać, aby napoje zawierające ponad 150 miligramów kofeiny na litr były oznaczone jako napoje o „wysokiej zawartości kofeiny”. W tej sytuacji Red Bull i większość konkurencyjnych produktów, podobnie jak filiżanka kawy, są napojami wysokokofeinowymi, ale większość słodkich gazowanych napojów już nie. Wymóg etykietowania obejmuje wszystkie 25 krajów UE. Australia i Nowa Zelandia również przyjęły podobne przepisy. W Stanach Zjednoczonych nie ma takich obostrzeń, ale wiele napojów energetycznych tam sprzedawanych i tak nosi podobne ostrzeżenia. Jeden z członków irlandzkiej Komisji ds. napojów pobudzających wcale nie był zadowolony z uchwalonej decyzji - do tego stopnia, że wycofał się z udziału w jej pracach. Jack James, psycholog, uważa, że niewiele można zyskać etykietując napoje o wysokiej zawartości kofeiny. Uważa, że takie oznaczenie wskazuje konsumentom, że mogą całkowicie bezpiecznie pić napoje z niższym poziomem kofeiny, co, jak zauważa, wcale nie jest poparte dowodami. Podczas gdy konsumenci na całym świecie nadal systematycznie spożywają kofeinę, James siedzi w swoim spartańskim biurze na kampusie Narodowego Uniwersytetu Irlandii w Galway, dokumentując przyczyny, dla których powinni przestać. Jeden z kolegów zażartował kiedyś, że prowadzi krucjatę przeciwko kofeinie. James, rodowity Australijczyk z kręconymi włosami, drucianymi okularami i stalową determinacją, popija letnią wodę w trakcie czterogodzinnego wywiadu. Wcześniej codziennie spożywał kofeinę, ale zupełnie zrezygnował kilka lat temu. – Ludzie na spotkaniach naukowych pytają mnie: „Hej, Jack, chcesz kawy?” James krytykuje raporty badawcze finansowane przez branże napojów gazowanych i kawy, które jego zdaniem przedstawiają kofeinę jako nieszkodliwą substancję, ignorując dowody na jej potencjalny negatywny wpływ. Jego własne prace badawcze ostrzegają, że kofeina jest środkiem psychoaktywnym, który podnosi ciśnienie krwi, a tym samym zwiększa ryzyko chorób serca. Jednak ocena Jacka Jamesa odstaje od większości opinii na temat kofeiny wyrażanych w kontekście zdrowia publicznego. Producenci kawy i napojów bezalkoholowych finansują część badań laboratoryjnych nad kofeiną, ale jest również wielu badaczy niezależnych. Panuje niepodzielna opinia, że ta najbardziej popularna na świecie substancja nie jest niebezpieczna przy umiarkowanym poziomie konsumpcji - do 300 miligramów (małej, 0,35-litrowej kawy na wynos lub sześciu do ośmiu puszek gazowanego napoju na dobę). Mimo wszystko, kofeina pozostaje substancją chemiczną, co może tłumaczyć, zmartwienie niektórych osób. Prowadzone przez lata badania populacyjne wykazały, że ludzie, którzy spożywają kofeinę są bardziej narażeni na raka nerek, pęcherza moczowego, piersi i trzustki oraz na osteoporozę. Jednak te odkrycia nie udowodniły, że to kofeina była przyczyną choroby. Wszystko, co może być zbadane, to efekty krótkookresowe. Podobnie jak inne substancje chemiczne, kofeina ma wyraźny wpływ na funkcje psychiczne i fizyczne. Liczne badania wykazały, że kofeina ma działanie analeptyczne (stymuluje centralny układ nerwowy) i ergogeniczne (poprawia sprawność fizyczną). Jest również diuretykiem, chociaż według niedawnych analiz spożywana w umiarkowanych ilościach nie odwadnia nawet sportowców, jak się powszechnie uważa. Napoje z kofeiną zwiększają wydalanie moczu w takim samym stopniu jak woda. Kofeina podnosi również ciśnienie krwi, ale efekt jest tymczasowy. Chociaż niektóre badania wykazały, że kofeina zwiększa straty wapnia, jednakże dzieje się to w tak małym stopniu, że można je wyrównać, spożywając zaledwie dwie łyżki mleka dziennie. W rzeczywistości większość badań sugeruje, że kofeina może być korzystna dla zdrowia. Jak wykazały, może pomóc złagodzić ból, zmniejszyć zagrożenie migrenowymi bólami głowy, zredukować objawy astmy i poprawić nastrój. Jako środek pobudzający umysł, zwiększa czujność, percepcję i szybkość reakcji, a ponieważ zwalcza zmęczenie, poprawia wydajność w zadaniach wymagających czujności, takich jak prowadzenie samochodu czy samolotu, rozwiązywanie prostych zadań matematycznych i wprowadzanie danych. I chociaż jest praktycznie powszechnie stosowana, przypadki jej nadużywania są rzadkie. – Z kofeiną, nadużywanie ma tendencję do samoczynnego zatrzymania – mówi Jack Bergman, farmakolog behawioralny na oddziale psychiatrii w Harvard Medical School. – Osoba robi się zdenerwowana, czuje się nieswojo i po prostu nie chce kontynuować. Moment, w którym dana osoba osiąga ten stopień rozdrażnienia jest bardzo zróżnicowany. Niektórzy ludzie wydają się być genetycznie bardziej podatni na wpływ kofeiny i ich niepokój może wzrosnąć nawet po spożyciu niewielkich ilości. U niektórych konsumentów dawki 300 mg lub więcej mogą spowodować wzrost napięcia, niepokój, a nawet wywołać ataki paniki, które są wytłumaczeniem, dlaczego badania pokazują, że ludzie nerwowi na ogół spożywają mniej kofeiny. Wzrost niepokoju i nerwowości Co do spożycia kofeiny wśród dzieci, to jasne, że ich niższa masa ciała oznacza, powinny przyjmować mniejsze ilości niż dorośli. W raporcie irlandzkiej Komisji ds. napojów pobudzających zaleca się, żeby zniechęcać dzieci do spożywania napojów z wysoką zawartością kofeiny, aby uniknąć ewentualnego wzrostu niepokoju czy nerwowości. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów, by kofeina w małych ilościach była szkodliwa dla dzieci. Raport australijskiego i nowozelandzkiego Urzędu ds. żywności stwierdza, że dzieci prawdopodobnie metabolizują kofeinę szybciej i nie ma powodów, aby podejrzewać, że są one bardziej podatne na jej wpływ - dobry czy zły - niż dorośli. Nawet dla kobiet w ciąży, grupie osób, której Agencja Żywności i Leków zaleca unikanie kofeiny, jeśli to możliwe, ryzyko wydaje się małe, o ile dawka dzienna jest utrzymywana na umiarkowanym poziomie. Michael Bracken, epidemiolog zajmujący się badaniami okołoporodowymi z Wydziału zdrowia publicznego w Yale, prześledził zwyczaje tysięcy kobiet w ciąży w ciągu ostatnich dwóch dekad i stwierdził: „Na podstawie aktualnych danych możemy śmiało powiedzieć kobietom w ciąży, że jeśli spożywają mniej niż 300 miligramów kofeiny dziennie - to jedna do dwóch filiżanek kawy - nie robią nic szkodliwego dla dziecka.” Po kilkudziesięciu latach badań kofeina pozostaje na prowadzonej przez Agencję Żywności i Leków liście dodatków do żywności „ogólnie uważanych za bezpieczne”. – Patrząc na wszystkie badania poświęcone kofeinie bardzo trudno dowieść, że umiarkowane spożycie jest szkodliwe – wyjaśnia Bergman. – Efekty behawioralne występują, ale łagodne. Bez wątpienia pojawia się pewne uzależnienie fizyczne. Wstaję rano i zwykle wypijam dwie filiżanki kawy. Ale jeśli tego nie zrobię, nie poczuję ciężkich objawów odstawienia. Niektórzy stosujący regularnie kofeinę mogliby się spierać z Bergmanem: dzień bez kofeiny może powodować bóle głowy, drażliwość, brak energii i, oczywiście, senność. Ale w porównaniu z rezygnacją z kokainy lub heroiny, odstawienie kofeiny jest szybkie i łatwe. Objawy zazwyczaj znikają w ciągu dwóch do czterech dni, choć mogą trwać nawet tydzień lub dłużej. Mimo to, chęć uniknięcia nieprzyjemności z odstawienia może wyjaśnić, dlaczego miliardy ludzi tak chętnie codziennie ją spożywają. Osoba, która mówi: „Jestem nieznośny nim wypiję pierwszą filiżankę kawy rano”" opisuje łagodną formę uzależnienia. W rzeczywistości, Jack James twierdzi, że powszechne fizyczne uzależnienie od kofeiny mogło wpłynąć na wyniki badań, wyolbrzymiając efekt poprawy nastroju przez kofeinę. Jeśli naukowcy porównują dwie grupy badanych - tych, którzy otrzymali dawkę kofeiny i tych, którzy mają mają ją otrzymać - jakakolwiek poprawa nastroju lub funkcjonowania w grupie spożywającej kofeinę może wynikać po prostu z likwidacji objawów odstawienia. – Być może wszyscy jesteśmy uwikłani w ten niekończący się cykl – zgadza się Derk-Jan Dijk, fizjolog z Uniwersytetu w Surrey pracujący w centrum badań snu. – Spożywasz kofeinę i jesteś bardziej czujny. Potem następnego dnia rano, efekt mija i potrzebujesz jej więcej, aby przywrócić czujność. Ale może moglibyśmy wyrwać się z tego cyklu. Ci z nas, którzy pracują w ciągu dnia, mogą robić to tak samo dobrze bez kofeiny. Z drugiej strony, rytuał wypicia kawy z rana, może ze słodkim rogalikiem, jest normalną częścią życia, która nas cieszy. Uspokaja. Pomaga zaplanować dzień. To coś, co może przydać się każdemu. Przez wieki ludzie tworzyli liczne rytuały towarzyszące spożywaniu ich ulubionego narkotyku. Często przerastały one sam napój. Spójrzmy choćby na japońską surową i elegancką ceremonię parzenia herbaty, czyli chanoyu. Proste wnętrze herbaciarni, miękki szelest kimono po podłodze tatami i piękno formowanych ręcznie brązowych filiżanek są tak samo ważne, jak sama herbata. Brytyjczycy obrócili swój popołudniowy rytuał w konkurs przepychu i luksusu. W lśniącym blaskiem londyńskim królestwie jedzenia Fortnum & Mason popołudniowa herbata jest serwowana pośród zielonych, marmurowych kolumn i ogromnych kwiatowych wzorów, w delikatnych złoto-zielonych porcelanowych filiżankach. Usłużni kelnerzy podają przekąski, bułeczki z gęstą śmietaną i tarty z owocami tropikalnymi do herbaty Earl Grey lub Lapsang Souchong. Pianista w środku pomieszczenia odgrywa „On the Sunny Side of the Street” (Po słonecznej stronie ulicy), co idealnie to współgra z miejscem, bo rzeczywiście można się poczuć bogatym jak Rockefeller, przynajmniej dopóki nie skończy się herbata i nie pojawi się rachunek na, bagatela, 44 funty. Amerykanie, bardziej praktyczni, skupili się na raczej swobodnym zbiorze kofeinowych rytuałów: pączek wiedeński i kawa w lokalnym Dunkin' Donuts lub kawa instant ze sproszkowaną śmietanką i słodzikiem przy biurku. Jednak w ciągu ostatnich dziesięciu lat, amerykański poranny rytuał spożywania kofeiny stał się zdecydowanie bardziej ekskluzywny. Zalew nowych kawiarni zmienił kubek lury za 75 centów z darmową dolewką w ekstrawagancką kawę za sześć dolarów, parzoną i dobieraną smakowo specjalnie dla każdego klienta przez baristę. – Stworzyliśmy zupełnie nowy rytuał picia kawy w tym kraju – mówi Howard Schultz, założyciel Starbucksa. W ciągu dwudziestu lat Schultz przemienił kawiarnię na rogu Fourth i Spring w Seattle w firmę z listy Fortune 500, budując międzynarodową ikonę tak znaną na całym świecie, że nawet Playboy zrobił sesję „Kobiety Starbucksa”. Pijący pięć filiżanek kawy dziennie, 51-letni Schultz z werwą kręci się po biurze i opowiada, jak to wszystko się zaczęło. Schultz był w Seattle sprzedawcą ziaren kawy dla sklepu Starbucks - nazwanym na cześć pierwszego oficera Moby'ego Dicka Melville'a - kiedy odwiedził Mediolan w 1983 roku i zakochał się w atmosferze tej wielkiej włoskiej instytucji, barze espresso. – Chodziło o doskonałą kawę, ale jeszcze o coś więcej – mówi z zaangażowaniem. – Chodziło o rozmowę. O społeczność. O relacje międzyludzkie. A kawa łączyła to wszystko. Pomyślałem, że możemy to zrobić w Seattle. Sukces kofeinowy W dżdżysty (a jakby inaczej?) poranek w kwietniu 1984 roku, Schultz otworzył w Seattle mały bar espresso w rogu sklepu z ziarnami kawy, oferując tajemnicze napoje jak caffe latte, o jakich podobnym do Dunkin' Donuts nawet się nie śniło. W ciągu kilku dni na chodniku zaczęły ustawiać się długie kolejki, a Howard Schultz nigdy nie żałował swojej decyzji. Wkrótce opuścił firmę i otworzył własny bar espresso, zwany Il Giornale. Dwa lata później wykupił swojego byłego pracodawcę, a teraz na całym świecie jest ponad 20 tys. kawiarni Starbucks. Schultz nie lubi podkreślać roli, jaką mogła odegrać kofeina w sukcesie jego firmy – Nie sądzę, żeby to była kofeina. Myślę, że rytuał, romans tego wszystkiego, są naprawdę ważn – stwierdza. Jednak kofeina też tam jest. Kilkanaście kilometrów autostradą od biura Schultza, w palarni ziaren kawy Starbucks w Kent, w stanie Waszyngton, kierownik Tom Walters przekonał się o tym na własne oczy. – Proszono mnie bym nie robił bezpośredniego połączenia między kawą a kofeiną – mówi Walters przechadzając się miedzy górami 70 kilowych worków jutowych ze świeżo zebranymi ziarnami z Kolumbii, Kostaryki, Nikaragui i Indonezji – ale widzimy tu cholernie dużo kofeiny. Gdy wypiekamy ziarna, kofeina tworzy rodzaj osadu na piecu. Tak więc, gdy jesteśmy zbyt zajęci, by zrobić sobie przerwę na kawę, niektórzy ludzie po prostu jeżdżą palcem po obudowie pieca, oblizują go i w ten sposób dostają kopa. To pobudzenie tłumaczy dlaczego tak wiele z najbardziej popularnych napojów na Ziemi - cola, kawa, herbata - zawiera akurat kofeinę. Czy to student sączący mokkę w laboratorium czy mnich popijający zieloną herbatę przy modlitwie w świątyni, kofeina to ulubiony stymulant ludzkości w pracy każdego dnia, na całym świecie. W nocy zresztą też. Wracamy do migających świateł i ogłuszającego hałasu w londyńskim klubie Egg, gdzie Lee Murphy tańczy teraz w rytm hitu „Give It What You've Got!” Bierze długi łyk z jednej z jego dwóch puszek Red Bulla. – Słuchaj, stary, wiem, że to jak narkotyk – przekrzykuje hałas – ale bez tego nie dam rady.
Czym jest japońskie spotkanie herbaciane? To kultura Japonii w pigułce!
Japońska herbata jest żywozielona, spieniona, gorzka. Zanim dostaniemy ją do wypicia, będziemy świadkiem jej przygotowywania. Tylko... uwaga na skarpetki.
Skomplikowana sekwencja ruchów i czynności, jakie temu towarzyszą, niech uświadomi nam, że za spotkaniami herbacianymi stoi kilkaset lat tradycji. Przez ten czas ustaliła się pewna etykieta obowiązująca zarówno gospodarzy, jak i gości oraz określająca formę przyrządzania herbaty. Każdy gest ma znaczenie, każdy przedmiot obecny w pawilonie nie jest przypadkowy. Czym jest spotkanie herbaciane (na Zachodzie często nazywane ceremonią)? To kultura japońska w pigułce – tłumaczą niektórzy. Rzeczywiście jest sztuką, która skupia różne tradycyjne sztuki, takie jak ceramika, kimono, japońskie ogrody, kaligrafia i inne. Wszystkie te elementy pojawiają się podczas spotkania: ceramiką są czarki, w których podaje się herbatę, ogrodem – ścieżka do pawilonu, kaligrafią – zwój o treści dobranej specjalnie do pory roku i okazji. Błędem byłoby jednak koncentrowanie się tylko na aspekcie materialnym. – Tylko od odbiorcy zależy, co wyniesie z takiego spotkania. Dla jednych będzie to wspólne wypicie herbaty w miłym towarzystwie i w otoczeniu ładnych przedmiotów. Dla innych może stać się filozofią, sposobem życia – tłumaczy Ula Mach-Bryson ze Stowarzyszenia Drogi Herbaty Urasenke (urasenke.waw.pl). – Zasad obowiązujących podczas spotkania herbacianego przestrzega się także na co dzień. To poszukiwanie harmonii, szacunku, czystości, wyciszenia. Urasenke jest największą z tradycyjnych szkół herbaty istniejących w Japonii. Za główny cel stawia sobie popularyzację tego zjawiska. Można o nim napisać tomy, ale osoba po raz pierwszy biorąca udział w spotkaniu tak szczegółowej wiedzy nie potrzebuje. Wystarczy omówienie podstawowych kroków i kilka ogólnych wskazówek. Siedzenie po turecku jest dopuszczalne, nie wyciągajmy jednak nóg przed siebie ani nie opierajmy się o ściany. I uwaga na stan skarpetek. Już podróżnicy odwiedzający Japonię na początku XX w. opisywali, jak im było głupio, gdy wkraczali na maty w dziurawych i nieświeżych skarpetach. A przecież spotkanie herbaciane ma być dla wszystkich przeżyciem także estetycznym. Barbara Żukowska
6 powodów, dla których warto wybrać się na Sri Lankę
„Najwspanialsza wyspa na świecie”. Tak o Sri Lance pisał Marco Polo tuż po przybiciu do jej brzegów.
"Dopóki ciebie nam pić, póty jak w niebie nam żyć - herbatko!" - śpiewali Jeremi Przybora i Grzegorz Wasowski w Kabarecie Starszych Panów. Dlaczego tak bardzo kochamy ten napój? Odpowiedzią może być znajdująca się w nim teina, która pobudza nas do życia.
Początki tradycji parzenia herbaty kryją się w mglistej przeszłości. Wiadomo, że Chińczycy już w X w. przed naszą erą rozkoszowali się tym napojem, ale legendy mówią o tym, że pierwszy raz zaparzono ją w ponad 2700 lat przed Chrystusem! Mimo tak długiej historii używania człowiek zobaczył ją w czystej postaci stosunkowo późno. W 1819 roku Friedrich Ferdinand Runge wyekstraktował kofeinę, jak sam donosił - na życzenie Johanna Wolfganga von Goethego, czystą teinę uzyskano natomiast w 1827 roku. Co teina ma w środku? Jednym z sekretów jej popularności jest z pewnością teina - pobudzająca substancja znajdująca się w naparze. Poprawia ona naszą koncentrację, wydolność płuc, budzi i wspomaga procesy trawienne. Zależnie od tego czy pozyskujemy ten związek z kawy czy herbaty nazywana jest odpowiednio: kofeiną i teiną. To najpopularniejsza substancja psychoaktywna na świecie, a jej spożycie (łącznie z herbaty, kawy i innych produktów) to około 120 000 ton rocznie. Oprócz poprawienia koncentracji korzysta się z niej do poprawiania metabolizmu, regulacji pracy serca czy leczenia bezdechu. Nie jest to jednak lek na wszystko i nie można z nią przesadzać. Czy teina może być szkodliwa? Niestety tak. Przy przedawkowaniu (zbyt wiele za mocnej herbaty) pobudzenie psychiczne i ruchowe może być zbyt silne, istnieje ryzyko zaburzenia prawidłowej pracy serca. Dodatkowo częste picie bardzo mocnego naparu może spowodować kłopoty żołądkowe. Dlatego warto pić herbatę, ale nie przesadzać z nią by (jak znów śpiewali Starsi Panowie) nie musieć z niej rezygnować. "A potem syci woni, poprzestaniemy na tym bo doktor nam zabronił picia mocnej herbaty" - tego wolelibyśmy uniknąć. B G
Najstarsza herbata na świecie! Odkryta w grobie chińskiego cesarza
Archeolodzy badający na północy Chin grób cesarski sprzed 2 100 lat odkryli w nim listki herbaty, najstarszej jaką dotąd znaleziono - podała w czwartek agencja prasowa Xinhua. Odkrycie przedłuża o całe tysiąc lat znaną historię boskiego napoju.
Odkrycia dokonano podczas wykopalisk prowadzonych na terenie mauzoleum cesarza Jinga z dynastii Han (202 p.n.e - 220 n.e.) nieopodal miasta Xian w prowincji Shaanxi (Szenzi) w północno-środkowych Chinach. Archeolodzy pracują tam od 1998 roku. Eksperci Chińskiej Akademii Nauk dokonali analizy zwęglonego materiału organicznego, który odnaleźli w komnacie grobowej i potwierdzili, że są to listki herbaty z gatunku kamelia. Dotąd najstarsza odnaleziona herbata pochodziła z okresu dynastii Song (960-1279), więc obecne odkrycie przedłuża o całe milenium archeologiczną historię najbardziej rozpowszechnionego na świecie napoju. O stosowaniu listków herbaty do celów medycznych czytało się w tekstach pochodzących sprzed dwóch tysięcy lat, ale nie było dotąd na istnienie herbaty materialnych dowodów. Zwyczaj jej picia rozpowszechnił się w chińskiej cywilizacji, a także w sąsiednim Tybecie, na resztę Azji poprzez Jedwabny Szlak, aż stała się najpopularniejszym napojem na świecie. Herbatę pija dziś ponad dwie trzecie ludzi na naszym globie. W mitologii chińskiej przypisuje się wynalezienie herbaty mitycznemu cesarzowi Shennongowi, który 5 tysięcy lat temu stał się twórcą rolnictwa i medycyny naturalnej. Źródło: PAP
Zielony zastrzyk pamięci, czyli dobrodziejstwo herbaty
Od dawna wiadomo, że herbata, zarówno zielona, jak i czarna, zawiera wiele flawonoidów i polifenoli, które są przeciwutleniaczami.
Związki te, wiążąc wolne rodniki w naszym organizmie, hamują zmiany degeneracyjne komórek, a tym samym procesy starzenia się czy nawet powstawania nowotworów i chorób układu krążenia. To dla ciała. Niedawno okazało się, że zielona herbata pozytywnie wpływa też na funkcje poznawcze mózgu. Profesorowie Christoph Beglinger i Stefan Borgwardt z Uniwersytetu Bazylejskiego dowiedli tego w badaniu przeprowadzonym na grupie 12 mężczyzn. Monitorując aktywność ich mózgów za pomocą rezonansu magnetycznego, zaobserwowali, że ci z nich, którzy byli „pod wpływem” zielonej herbaty, osiągali lepsze wyniki w testach mierzących pamięć krótkotrwałą i przetwarzanie informacji. A skoro tak, zielona herbata może wspomagać terapie związane z demencją. Nasi rodacy najwyraźniej wierzą w moc herbacianego naparu. Według danych Euromonitora Polska to kraj herbaty – rocznie na mieszkańca przypada 1 kg suszu, co daje nam 4. miejsce w Europie (za Irlandczykami, 2,18; Brytyjczykami, 1,93, i Rosjanami, 1,38 kg) i 9. na świecie – przed Japonią i Chinami!
Czy 10 lat to dużo? Rzecz względna. Kiedy patrzę wstecz na swoje życie, to jest to niemal 1/3. W 1999 r. nawet nie marzyłam o tym, że przejadę świat wszerz i wzdłuż, zdobędę najwyższy szczyt Ziemi i, w końcu, zasiądę za biurkiem jako redaktor naczelna magazynu National Geographic. 10 lat – tylko i aż… Kiedy spoglądam na 10-letnie dziecko, wydaje mi się, że to szmat czasu. Kiedy zadumam się nad wiekiem wykopanego przez nas dinozaura sprzed 200 mln lat, to myślę, że to bardzo mało, w zasadzie mgnienie oka… Jako magazyn przez ostatnie dziesięciolecie uczestniczyliśmy w wielu ważnych wydarzeniach dotyczących odkryć i eksploracji w naszym kraju. Spod wody wydobywaliśmy wrak Steubena (02/2005), spod ziemi – pierwszego polskiego dinozaura (08/2008). Zainicjowaliśmy nowe projekty, m.in. Wielki Konkurs Fotograficzny, który stał się najpopularniejszą imprezą tego typu w Polsce; w tym roku nasi czytelnicy nadesłali nań prawie 70 tys. zdjęć. W dowód uznania dla wybitnych naukowców, podróżników i eksploratorów ustanowiliśmy nagrody „Travelery”. Przyznaliśmy też pierwszy w Polsce grant na badania z myślą o wspieraniu polskiej nauki. Mam nadzieję, że nasza obecność w waszych domach oznacza „żółtą półkę”, do której często sięgacie. Do tej kolekcji chcielibyśmy dołożyć wyjątkowy, jubileuszowy numer magazynu National Geographic Polska. Do jego stworzenia zaprosiliśmy wybitne postaci życia publicznego. Jestem dumna, że to mnie przypadł zaszczyt wprowadzenia National Geographic Polska w kolejną dekadę. Wierzę, że nie zabraknie nam nowych pomysłów, fascynujących tematów i spektakularnych odkryć.
Spis Treści nr 10/09 Cześć pracy. Werbus, wulcok, łon, szola i sztajger, czyli krótki kurs śląskiej gwary wpleciony w opowieść o losie tamtejszego górnictwa. Tekst Dariusz Kortko/Gazeta Wyborcza Zdjęcia Tomasz Tomaszewski Wilki.Zwierz, który zjadł Czerwonego Kapturka, musiał budzić niechęć, wilki długo więc tępiono. Tekst Wojciech Mikołuszko Zdjęcia Adam Brzoza Ryszard Kapuściński . Choć o najsłynniejszym polskim reportażyście napisano wiele, zawsze warto zobaczyć go we wspomnieniach przyjaciela. Tekst Mirosław Ikonowicz Słowianie. Skąd przyszli? Dlaczego odnieśli taki sukces demograficzny? Jak opanowali tak rozległe terytorium? O jasne odpowiedzi niełatwo. Tekst Zuzanna Pol Zdjęcia Jacenty Dędek, Marcin Jamkowski Różyc. Handlowa legenda Warszawy przeszła już do historii, ale anegdoty i ludzkie typy, jakie wydała, tworzą świat fascynujący niczym baśń. Tekst Danuta Śmierzchalska, Przemysław Szubartowicz Zdjęcia Jerzy Woropiński Tylko dla prenumeratorów: Narew. Rzeka, która się nie spieszy, spadając zaledwie o 5 cm na kilometr, musi tworzyć „krainę łagodności”. I takie właśnie są narwiańskie starorzecza. Tekst Barbara Żukowska Zdjęcia Cezariusz Andrejczuk Przyroda. Lech Wałęsa: Co ma ryba do roweru Kultura. Wojciech Cejrowski: Upiększanie pod każdą szerokością geograficzną Kultura. Szymon Hołownia: Gdyby J.F. Kennedy porozmawiał z C.S. Lewisem i Aldousem Huxleyem... Historia. Elżbieta Dzikowska: Skarb na kościelnym strychu – polichromie z Małujowic Kultura Jerzy Bralczyk: Wszyscy jesteśmy Słowianami Przyroda Andrzej Kruszewicz: Mój postulat – bocian w herbie! Nauka. Dorota Sumińska: Muchy – sanitarne służby natury Sport. Robert Korzeniowski: Rekordy bije się w głowie Społeczeństwo. Jolanta Kwaśniewska: Tam, gdzie dzieci rodzą dzieci – posłanie Misjonarek Miłości Technologia. Krzysztof Hołowczyc: Rajdy przyszłości – 4 sekundy do setki na prądzie? Historia. Bogusław Wołoszański: MRU – polska Linia Maginota
Trzecia edycja konkursu fotograficznego organizowanego przez Dilmah w ramach Dni Herbaty.
Tegoroczny konkurs pod hasłem „Herbata wokół nas” rozpoczyna się 19 sierpnia i potrwa do 15 października 2009 r. W tym roku uczestnicy będą mogli zgłaszać swoje zdjęcia na specjalnie przygotowanej stronie internetowej. Partnerami projektu są: magazyn National Geographic, Lowepro, Fotopolis i Akademia Fotografii. Konkurs fotograficzny "Herbata wokół nas" to propozycja dla miłośników herbaty, fotografii i dla wszystkich poszukiwaczy przygód. Organizatorzy przygotowali specjalną stronę internetową www.dniherbaty.pl/konkurs na której zarówno profesjonaliści jak i amatorzy, po zarejestrowaniu będą umieszczać wykonane przez siebie fotografie. "Herbata w naszej kulturze jest wielobarwna, inspirująca, odzwierciedla nasze narodowe tradycje oraz domowe przyzwyczajenia. Pijemy ją wszyscy i wszędzie - w domu, w szkole, na działce, w biurze... Za każdym razem towarzyszy jej inny rytuał, inne naczynia, inne jedzenie, inni ludzie. Warto wykorzystać tak znakomity temat do zrobienia fantastycznych zdjęć. Herbata jest wszędzie wokół nas - wystarczy spojrzeć na nią przez obiektyw aparatu pod odpowiednim kątem, uwolnić migawkę i wygrać" - mówią organizatorzy konkursu. Zdjęcia zgłoszone do konkursu oceni jury biorąc pod uwagę m.in. jakość, oryginalność, kreatywność nadesłanych fotografii i ich zgodność z tematem konkursu. W skład jury wejdą Adam Golec (przewodniczący, fotograf Gazety Wyborczej), Szymon Szcześniak (absolwent ITF Opava, fotograf komercyjny, wykładowca Akademii Fotografii), Wojciech Franus (Dyrektor artystyczny National Geographic Polska), Marcin Grabowiecki (Redaktor działu artystycznego Fotopolis) oraz Piotr Witomski (przedstawiciel organizatora). W kategorii profesjonalistów główną nagrodą jest dwutygodniowy wyjazd na Sri Lankę i realizacja wybranego reportażu. W kategorii amatorów pierwsza nagroda to laptop marki Apple. Do wygrania są również bank pamięci, iPod Touch, torby fotograficzne, kursy fotografii oraz książki o tematyce fotograficznej. Rozdanie nagród odbędzie się podczas Warszawskich Dni Fotografii FotopolisEXPO, 23 października 2009 roku w Centrum Kultury w dawnej Wytwórni Koneser (ul. Ząbkowska 27/31 w Warszawie) Konkurs organizowany jest w ramach październikowego festiwalu Dni Herbaty, na którym jak zawsze będzie mnóstwo dobrej, dobrze podanej herbaty w restauracjach, na półkach sklepowych, w gazetach, kolorowych magazynach, Internecie, a nawet w galeriach fotografii. Wszystko po to, żeby poprzez dobrą i mądrą zabawę propagować kulturę herbaty w Polsce. Regulamin konkursu dostępny jest na stronie www.dniherbaty.pl/konkurs Szczegóły dotyczące Dni Herbaty już wkrótce na www.dniherbaty.pl
Trzecia edycja konkursu fotograficznego organizowanego przez Dilmah w ramach Dni Herbaty
Herbata w paście do zębów i kremach przeciwzmarszczkowych. Herbata na odchudzanie, miażdżycę, raka. Jak najbardziej, ale dlaczego to drogerie i apteki odkrywają za nas nowe kontynenty świata herbaty, o której my, tak rozlubowani w jej piciu Polacy, wiemy – wydawałoby się – już niemal wszystko? A może to właśnie najlepsza pora wyruszyć na wyprawę i samemu odkryć herbatę na nowo?
Ludzi Zachodu długo dręczył dylemat – kawa czy herbata? Już w XVIII w. usiłował go rozwikłać szwedzki król Gustaw III, który skazanym na śmierć za morderstwo braciom bliźniakom zaproponował ułaskawienie w zamian za udział w eksperymencie. Jeden bliźniak miał więc pić codziennie cztery filiżanki kawy, drugi herbaty, zaś grono profesorów z założonej właśnie przez króla Akademii Nauk miało obserwować efekty działania tych napojów i wydać ostateczny werdykt, co jest lepsze dla zdrowia. Bliźniacy pili i pili, w międzyczasie króla zamordowano, poumierali też profesorowie, a bracia dalej pili. W końcu pierwszy zmarł ten pijący herbatę, kawosz żył kilka lat dłużej. Ale – uwaga, uwaga!!! – ten od herbaty i tak dożył 84 lat, co na ówczesne czasy, gdy średnia długości życia oscylowała wokół czterdziestki, było niesłychanym osiągnięciem. Wtedy kawa formalnie wygrała, jednak dziś nauka wie już tak wiele o zdrowotnych zaletach herbaty, że dla ludzi dbających o siebie ów dylemat stracił znaczenie – oczywiście herbata! Co więcej, dylematu takiego nigdy nie mieli ludzie Wschodu, którzy pierwsi poznali się na dobroczynnych właściwościach herbaty. Również statystyki mówią same za siebie – dziś na świecie wypija się prawie 300 mld litrów herbaty rocznie. Więcej spożywa się tylko czystej wody, natomiast kawa, a nawet wszędobylska coca-cola, zdecydowanie z herbatą przegrywają. I nie powinno być inaczej, gdyż herbata to napój zawierający o połowę mniej kofeiny niż kawa, i co najważniejsze, ponad 450 pożytecznych substancji, w tym witaminy i naturalne antyoksydanty. To dzięki nim ma właściwości regulujące metabolizm i wzmacniające system odpornościowy, a przez to zapobiega nowotworom i infekcjom, chorobom układu trawienia i krążenia, kamicom, otyłości i starzeniu się. Herbata jest – co nauka coraz bardziej potwierdza – bezcennym darem natury dla człowieka. Chińczycy, którzy odkryli herbatę, posługują się na jej określenie w swym piśmie hieroglifem przedstawiającym człowieka wśród roślin, bo dla nich herbata od zawsze symbolizuje harmonię ludzi z naturą. Niestety, burzliwa historia ostatnich dwóch stuleci sprawiła, że nasze pojęcie o herbacie jest dotąd bardzo ograniczone. Z powodu ciągłych wojen i stopniowej utraty dostępu do Chin Anglicy, którzy rozpowszechnili chińską herbatę w Europie i Ameryce, musieli zainwestować w plantacje w Indiach i na Cejlonie oraz tak przyspieszyć produkcję, żeby sprostać rosnącej konsumpcji. W rezultacie Zachód pije niemal wyłącznie herbatę czarną, zbieraną maszynowo, szybko suszoną i fermentowaną, wygodną w transporcie i sprzedaży. W roku 1904 rękę do upodlenia herbaty przyłożyli zaś obsesyjnie wszystko „upraszczający” Amerykanie. Pewien handlarz w Bostonie zaczął wtedy wysyłać klientom próbki herbaty w jedwabnych saszetkach i tak zaczęła się zawrotna popularność herbaty w „torebkach”. Dzięki nim producenci mogli szybko i tanio zasypać rynek porcjowanymi mieszaninami pokruszonych herbat pośledniejszych gatunków. Również latem 1904 r., z powodu upałów panujących w St. Louis, gdzie trwały stanowe targi, kilku barmanów zaczęło wrzucać do herbaty kostki lodu. Tak zapoczątkowali modę na „ice tea”, czyli „herbatę mrożoną”, która jest teraz nafaszerowana sztucznymi aromatami i konserwantami. Oto jak Amerykanie odwdzięczyli się herbacie, której, poniekąd, zawdzięczają niepodległość, jeśli pamiętać, że niepodległościowy ferment zaczął się w Bostonie od wyrzucenia do morza z trzech angielskich statków całego ładunku herbaty, za którą Londyn domagał się sążnistego podatku. Oczywiście, to wszystko nie oznacza, że powinniśmy przestać pić herbatę czarną i torebkowaną. Z położonych u stóp Himalajów indyjskich plantacji Asamu i Dardżylingu oraz z upraw na Cejlonie pochodzi kilka bardzo szlachetnych czarnych herbat, o wspaniałym smaku i aromacie. Liście tych najlepszych powinny być całe, a nie kruszone czy granulowane, no i jak największe – w rozmiarze „orange pekoe”, który to termin często mylnie uważany jest za określenie gatunku herbaty. Renomowane firmy, głównie brytyjskie, oferują też całkiem szlachetne mieszanki z liści kruszonych i kilka dobrych herbat „torebkowanych”, których wyższa jakość odzwierciedlana jest przez cenę. Czarna herbata wprawdzie traci część zdrowotnych właściwości z powodu szybkiej fermentacji liści, ale ma tę zaletę, że jest bardziej aromatyczna. Krzewy herbaciane Camellia sinensis pochodzą z podhimalajskiej prowincji Yunnan w Chinach, gdzie na nasłonecznionych, zraszanych ciepłym deszczem stokach odkryto je już około XI w p.n.e. Ale dopiero 1,5 tysiąca lat później, gdy w Chinach zaczął rozprzestrzeniać się buddyzm, herbata stała się narodowym napojem Chińczyków. To bowiem buddyjscy mnisi pierwsi docenili orzeźwiające i tonizujące zalety herbaty i zaczęli zakładać przyklasztorne plantacje. Oni też stworzyli legendę o „odkryciu” herbaty przez Bodhidharmę, twórcę buddyjskiej sekty medytacyjnej chan (po japońsku zen). Mnich ponoć medytował latami w stanie ciągłego czuwania, a gdy zmorzyła go senność, odciął sobie powieki w akcie pogardy dla swej słabości. Z powiek wyrosły dwa wiecznie zielone krzewy o liściach obdarzonych mocą odpędzania snu i rozjaśniania umysłu. Legenda ta przyczyniła się potem do promocji herbaty w Japonii, Korei, Indiach i Mongolii, gdzie na chińsko-buddyjską modłę zadomowiły się zrytualizowane ceremonie jej zaparzania i picia. W Chinach, które szczęśliwie nie były poddane monopolizacji produkcji herbaty w brytyjskim stylu, bogactwo rodzajów herbat może przyprawić o zawrót głowy. Generalnie dzielą się one na najdelikatniejsze niefermentowane (zielone, żółte i białe), ostrzejsze półfermentowane (oolong, czyt. ulung)i najostrzejsze w smaku, fermentowane (czarne, które z racji koloru naparu Chińczycy nazywają czerwonymi). Wszystkie liście oczywiście pochodzą z tego samego krzewu Camellia sinensis, choć w Europie długo sądzono, że źródłem herbaty czarnej i zielonej są odmienne rośliny. W Polsce dodatkową konfuzję wprowadziła sprzedawana długo pod nazwą „Ulung” mocno fermentowana herbata czarna, gdyż prawdziwe oolongi są tylko lekko fermentowane i w niczym nie przypominają herbat czarnych. Najlepsze herbaty zielone, żółte i białe pochodzą z prowincji Zhejiang, Jiangsu, Hunan i Anhui. Te, które niegdyś dostarczano na cesarski dwór, osiągają dziś na aukcjach ceny do 18 tys. dol. za 100 gramów. W produkcji herbaty oolong specjalizuje się natomiast prowincja Fujian, zwłaszcza powiat Anxi. Stąd pochodzą najlepsze odmiany tej wyróżniającej się intensywnym smakiem i korzennym aromatem herbaty, które sprzedawane są zazwyczaj pod nazwą Tieguanyin (dosł. metalowy posąg buddyjskiej patronki miłosierdzia Guan Yin). Z Anxi pochodzi też pierwsza czarna herbata, którą na początku XVII w. zaczęto sprowadzać do Europy. Ale chińskie herbaty czarne, uważane przez samych Chińczyków za najpośledniejsze, są w porównaniu z indyjskimi i cejlońskimi bardziej „mdłe”, wręcz słodkie, co przy pierwszej degustacji może do nich zniechęcać. Podobnie jak próbowanie oolongów, herbat zielonych, żółtych i białych, które są bardzo lekkie, niemal „sikowate” i w smaku niczym nie przypominają herbat czarnych. No, ale cóż – kawior czy trufle też nie wszystkim smakują. Szczególnym odkryciem dla amatorów herbaty może być pu’er, czyli herbata dojrzewana. Ma ona specyficzny „drewniany” smak i zapach „zatęchłej studni”, a to dlatego, że dzięki kulturom bakterii dojrzewa latami, jak ser czy wino. Oczywiście, im starsza, tym lepsza. Za funt niemal stuletniej pu’er płaci się na aukcjach po 20 tys. dol. Chińczycy wierzą, że jest to królowa herbat. Jak na królową przystało, pu’er pochodzi z kolebki herbaty, Yunnanu. Najlepsze gatunki, zazwyczaj całe liście prasowane potem w okrągłe, półkilogramowe brykiety, zbiera się w rejonie Xishuangbanna z krzewów dziko rosnących, mających nawet 800 lat. Moda na kolekcjonowanie pu’er sprawia, ze chińskie herbaciarnie, niczym banki, oferują klientom odpłatne przechowywanie tej herbaty rocznikami, by po latach mogli napawać się nią w gronie wnuków, lub też sprzedać z zyskiem. Inne herbaty bowiem nadają się do spożycia co najwyżej przez 1,5 roku i ich wartość topnieje z dnia na dzień. TAJEMNICE WRZĄTKU Eksperci zalecają zaparzanie herbaty „białym” wrzątkiem z wody źródlanej o temp. 85–90OC, a zwłaszcza herbat zielonych, gdyż zalane za gorącym wrzątkiem mogą nawet zupełnie stracić smak. Z wyjątkiem herbat czarnych, inne można zalewać po kilka lub nawet kilkanaście razy i rozkoszować się ewolucją bukietu. CZAJNICZEK Z BUKIETEM Prawdziwy amator powinien mieć czajniczek z Yixing, miasta w chińskiej prowincji Jiangsu. Wyrabia się je tam od czasów dynastii Tang (618–906) z glinki zwanej zisha. Ma ona mikroskopijne pory, dzięki którym czajniczki z czasem tak przesiąkają aromatem herbaty, że przy każdym kolejnym zaparzaniu bukiet staje się jeszcze pełniejszy. ZIELONE I CZARNE Najlepsze są klasyczne czarne indyjskie Asam z plantacji Tarajulie, Keyhung i Dirial lub wyróżniające się „muszkatowym” smakiem Dardżyling z plantacji Margaret’s Hope i Soom, łagodną Keemun (Qimen) z prowincji Anhui lub pochodzącą z Yunnanu, bardzo „słodką” Dianhong. Aromatyczne cejlońskie z rejonu Dimbula lub plantacji Liddesdale. Herbaty zielone: Wśród nich królują chińskie – mocna Longjing (Dragon’s Well) z prowincji Zhejiang i bardzo delikatna Biluochun z prowincji Jiangsu.