Fińscy łowcy i zbieracze pozyskiwali czerwony barwnik z odległości setek kilometrów. To był ich „szlak bursztynowy”
Ponad pięć tysięcy lat temu tereny dzisiejszej Finlandii zamieszkiwały plemiona łowców, zbieraczy i rybaków. Chociaż tereny fińskiej tajgi wypełniała wszechobecna zieleń, to w ich życiu wiele było… czerwieni. Ochra stanowiła nie tylko barwnik, ale także ważny element rytuałów, po który wyruszali setki kilometrów od domu.
Naukowcy udowodnili, że ochra – czerwony barwnik – używana przez dawnych Finów, pochodziła z wielu zaskakujących źródeł. Po ten barwnik składany w grobowcach musieli wyruszać bardzo daleko… lub zdobywać go na drodze wymiany z innymi ludami. Mieli swój własny „szlak bursztynowy”, tylko po co? Czerwony barwnik w fińskich grobach Życie łowców-zbieraczy w fińskiej tajdze około 5500 lat temu skupiało się wokół małych osad, a ci poruszali się między nimi głównie drogami wodnymi. Te prehistoryczne społeczności oznaczały ważne miejsca w specyficzny sposób: malując łosie i łodzie na skalnych ścianach przy użyciu ochry – intensywnie czerwonego pigmentu ziemnego. Tą samą ochrą barwili swoich zmarłych oraz przedmioty, które składali z nimi do grobu… a przynajmniej tak myśleliśmy. Ochra ochrze nierówna? Zespół badaczy z Uniwersytetu w Helsinkach przeprowadził pierwszą w Finlandii analizę geochemiczną ochry z grobów i stanowisk osadniczych kultury ceramiki grzebykowej. Wyniki ich zaskoczyły – wskazali bowiem, że ochra używana w rytuałach pogrzebowych podchodziła z różnych źródeł (innych niż ta używana do malowideł), a niekiedy w jednym grobie znajdowały się jej odmienne typy. Jej pochodzenie musiało mieć dla Finów głębokie znaczenie. Tajemnicze różnice chemiczne pomiędzy barwnikami Jak naukowcy wpadli na trop? Marja Ahola, badaczka prowadząca analizę, zauważyła, że próbki ochry pobrane z tego samego grobu różniły się składem chemicznym. Musiały więc mieć różne pochodzenie. Może to oznaczać, że pochodzenie pigmentu miało wymiar symboliczny – być może podkreślało tożsamość konkretnego zmarłego lub miało znaczenie rytualne. Ochra z pewnością nie była wybierana jedynie ze względu na kolor. Do analizy próbek wykorzystano techniki fluorescencji rentgenowskiej (XRF) oraz skaningowej mikroskopii elektronowej (SEM-EDS). Pozwoliły one zidentyfikować różnice w składzie pierwiastkowym poszczególnych próbek. Sieć wymiany surowców w prehistorycznej Europie Konkretne typy ochry występowały tylko w wybranych regionach geograficznych, co potwierdza istnienie złożonego systemu pozyskiwania tego pigmentu. Barwnik chemicznie podobny do tego pozyskanego z grobów odnaleziono dopiero setki kilometrów dalej, co sugeruje, że pigment był transportowany w ramach sieci wymiany surowców, a ta musiała obejmować znaczne obszary. Zespół badaczy wysunął hipotezę, że w tej samej sieci wymiany transportowano również bursztyn z regionu Morza Bałtyckiego oraz łupkowe ozdoby pierścieniowe produkowane w rejonie jeziora Onega. Zasięg takiej wymiany sięgał więc kilkuset kilometrów. Długie dystanse i wymiana materiałów są według naukowców typowe dla epoki kamienia, chociaż z naszej perspektywy wydaje się to wręcz nierealne. Przemieszczanie się ochry mogło również podkreślać wartość symboliczną pigmentu – im dalszą drogę przebył, tym mógł być bardziej „magiczny”. Pradawny „szlak bursztynowy” Odpowiednikiem tego handlowego precedensu w późniejszych wiekach był tzw. „szlak bursztynowy”, czyli rozbudowana trasa wymiany łącząca północ Europy z regionami południowymi. W epoce kamienia, choć skala i organizacja były inne, same mechanizmy wymiany opierały się na kontaktach pośrednich – pigmenty, surowce i przedmioty przemieszczały się z rąk do rąk, przechodząc przez kolejne wspólnoty, aż trafiały do ostatecznych użytkowników. Nawet w dalekiej tajdze. Źródło: University of Helsinki, European Journal of Archeology, nordicstoday.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bałtycki bursztyn, zabytki z Egiptu i Afganistanu w starożytnym grobie. Zaskakujące znalezisko archeologów na Cyprze
W jednym z cypryjskich grobowców z epoki brązu odnaleziono bursztynowe ozdoby. Badacze przypuszczają, że surowiec ten pochodził z rejonu Bałtyku – być może nawet z terenów dzisiejszej Polski. To nie tylko fascynujące znalezisko, ale też możliwy dowód na istnienie złożonych szlaków handlowych już ponad 3 tysiące lat temu.
Ta opowieść dotyczy Hala Sultan Tekke, czyli starożytnego miasta portowego położone na Cyprze. Prężnie rozwijało się w późnej epoce brązu, od około 1650 do 1150 roku p.n.e. Ośrodek ten zajmował obszar co najmniej 25 hektarów i stanowił w tamtym czasie kluczowe centrum gospodarcze oraz kulturowe regionu. Jego potęga i bogactwo opierały się na masowej produkcji oraz międzynarodowym handlu miedzią. Obecnie prace badawcze archeologów skupiają się na położonym poza miastem cmentarzu, gdzie odnaleziono luksusowe grobowce elit z XIV wieku p.n.e. Zdradziły one sporo intrygujących informacji o tamtych czasach. Podziemne archiwa starożytnej elity Departament Starożytności Cypru opublikował właśnie informacje na temat wykopalisk przeprowadzonych w Hala Sultan Tekke przez zespół profesora Petera M. Fischera. Wykopaliska przyniosły przełomowe odkrycia. Badacze natrafili na dwa grobowce komorowe z XIV wieku p.n.e. Choć ich dachy zawaliły się wieki temu, paradoksalnie pomogło to chronić ich wnętrza. Zawalisko szczelnie zamknęło komory przed dostępem rabusiów. Obok grobowców odnaleziono też starożytną studnię. Okazało się, że woda w niej była zbyt słona do picia. Prawdopodobnie to właśnie wysokie zasolenie zmusiło mieszkańców do zaprzestania czerpania z niej wody. Indie, Afganistan, Bałtyk – przedmioty z krańców świata. To, co zwróciło uwagę archeologów, to wyposażenie grobowców. Znaleziono w nich przedmioty z niemal całego znanego wówczas świata. Wśród artefaktów były: pieczołowicie wykonana lokalna ceramika, narzędzia oraz ozdoby osobiste, wyroby z alabastru (trawertynu) sprowadzone z Egiptu, lapis lazuli z Afganistanu, karneol z Indii, paciorki i skarabeusz wykonane z bursztynu z regionu bałtyckiego. Te egzotyczne przedmioty trafiały na Cypr dzięki złożonym szlakom handlowym, często przy udziale pośredników, takich jak Mykeńczycy czy mieszkańcy Mezopotamii. Jeśli chodzi o bursztyn, to mógł on trafić na Cypr nawet z regionu obecnej Polski. W połowie II tysiąclecia p.n.e. duże ilości przedmiotów z tego surowca znane są z Grecji. Są to czasy kształtowania się elit społecznych, dla której wyroby z bursztynu były symbolem wysokiego statusu. Ten surowiec przyciągał uwagę ludzi od tysiącleci. To, co intrygowało to jego specyficzny kolor i faktura. Niezwykły jest też zapach wydzielany w czasie jego spalania. Grobowce używane przez pokolenia Cypryjskie grobowce opowiedziały też historię o samych mieszkańcach tego regionu. Były one używane przez wiele pokoleń, zapewne przez te same rodziny. Starsze szczątki przesuwano ostrożnie pod ścianę, by zrobić miejsce dla nowych zmarłych. Z badań antropologicznych i genetycznych wynika, że ludzie pochowani w tych grobach rzadko przekraczali 40. rok życia – a byli to przedstawiciele elity zaangażowanej w pośrednictwo w handlu miedzią. Wśród pochowanych znaleziono osoby w każdym wieku, nawet noworodki. Warto wspomnieć, że od wielu lat na Cyprze działają polscy archeolodzy i mogą pochwalić się szeregiem ważnych odkryć. Źródło: Departament Starożytności Cypru Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wikingowie w świecie islamskim – arabski skarb znaleziony w Anglii
Srebro z epoki wikingów rzuca nowe światło na powiązanie nordyckich wojowników z Arabami. Naukowcy ustalili, że pochodzi ono z kalifatu islamskiego. Co mówi to o dziejach tego wyjątkowego ludu?
Do tej pory wyobrażano sobie wikingów jako mężnych, srogich wojów podbijających i łupiących bezlitośnie otaczające ich europejskie tereny. Okazuje się, że sieć powiązań wikingów była dużo bardziej złożona i sięgała nawet do Bagdadu. Wiemy to wszystko dzięki skarbowi znalezionemu w Bedale w angielskim Yorkshire. Odnalezienie skarbu Sam skarb wikingów odnaleziony został już w 2012 roku przez poszukiwacza z wykrywaczem metalu. Składa się z naszyjników, bransoletek, głowicy miecza i 29 sztabek srebra, a datę jego powstania ustalono na przełom IX i X wieku. Nowe badania, przeprowadzone przez dr Jane Kershaw Wydziału Archeologii Uniwersytetu Oksfordzkiego, pozwoliły ustalić, że część srebra pochodzi nie z lokalnych, europejskich łupów – jak wcześniej sądzono – a z terenów sięgających aż świata islamskiego. Badania srebra wojowników Naukowcy drobiazgowo prześledzili pochodzenie srebra dzięki analizom izotopów ołowiu i pierwiastków śladowych. Ustalili, że większość powstała z monet europejskich, prawdopodobnie zrabowanych na terenach zamieszkałych przez Anglosasów lub Karolingów. Co ciekawe, jedna trzecia pochodziła z dirhamów arabskich bitych w regionach współczesnego Iranu i Iraku. Czy to znaczy, że i te tereny podbijali skandynawscy wojownicy? Skandynawscy handlarze – Większość z nas postrzega wikingów przede wszystkim jako łupieżców, którzy plądrowali klasztory w poszukiwaniu bogactwa. Analiza skarbu z Bedale pokazuje, że to ich niepełny obraz – mówi dr Kershaw. Monety miały zostać bowiem zakupione, a następnie przetransportowane na tereny dzisiejszej Anglii. Za ich bogactwo wikingów odpowiadać miało połączenie unikalnych strategii militarnych i handlowych. Nie taki wiking straszny? Oczywiście nie ma mowy tutaj o pacyfizmie: kluczem do sukcesu nordyckiego ludu były najazdy i pobieranie danin. Stanowiły one jednak tylko część szerokiego systemu gospodarczego, który obejmował także import kruszca z dalekich części świata i przetapianie go na standardowe sztabki możliwe do użycia w europejskim handlu. Wizerunek wrzeszczącego wikinga w hełmie z rogami – który jest z resztą mitem kultury masowej – to uproszczony stereotyp. Dzięki aktualnym badaniom możemy dostrzec pełniejszy obraz, który maluje przed nami wizerunek ludu głęboko osadzonego w globalnym handlu sprzed tysiąca lat. Źródło: heritagedaily.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Awantura o najdroższy meteoryt marsjański: Niger żąda zwrotu
Najdroższy meteoryt marsjański, wart ponad 5 milionów dolarów, stał się powodem dyplomatycznego sporu. Władze Nigru twierdzą, że 24,7-kilogramowy okaz opuścił kraj wbrew prawu.
Spis treści: Największy kawałek Marsa na Ziemi wyjechał z Nigru nielegalnie Niger ogłasza zakaz wywozu minerałów Meteoryt znaleziono w listopadzie 2023 r. w regionie Agadez w Nigrze. To wyjątkowy przybysz z Marsa – ważący 24,7 kg i nazwany NWA 16788 jest największym tego typu obiektem odkrytym na Ziemi. W lipcu 2025 trafił na aukcję w nowojorskim Sotheby’s, gdzie anonimowy kupiec zapłacił za niego 5,2 miliona dolarów. Ani tożsamość sprzedawcy, ani kupującego nie została ujawniona. Największy kawałek Marsa na Ziemi wyjechał z Nigru nielegalnie Mniej niż 400 z ok. 50 tys. znanych meteorytów pochodzi z Marsa. Jednak szybko pojawiły się pytania o legalność wywozu wyjątkowego znaleziska. Rząd Nigru zgłosił wątpliwości co do zgodności eksportu z prawem i wszczął śledztwo, podejrzewając możliwy nielegalny handel. Sotheby’s utrzymuje, że wszystkie procedury międzynarodowe zostały zachowane. Według włoskich publikacji naukowych, meteoryt znalazł anonimowy poszukiwacz na Saharze, 90 km na zachód od oazy Chirfa. Kamień został sprzedany przez lokalną społeczność międzynarodowemu handlarzowi. Trafił do prywatnej galerii w Arezzo, gdzie przebadali go naukowcy z Uniwersytetu Florenckiego. Część skały pozostawiono we Włoszech do dalszych analiz, a reszta trafiła na aukcję w USA. Niger ogłasza zakaz wywozu minerałów Prof. Paul Sereno z Uniwersytetu Chicagowskiego, od lat związany z Nigrem, uważa, że doszło do złamania prawa, i apeluje o zwrot meteorytu jako elementu dziedzictwa narodowego. Niger chroni swoje dobra kulturowe ustawą z 1997 r., która obejmuje m.in. „okazy mineralogiczne”, lecz nie wymienia wprost meteorytów. Brak szczegółowych przepisów może tłumaczyć, jak artefakt opuścił kraj niezauważony. Podobne problemy ma Maroko, które od lat jest jednym z największych eksporterów meteorytów, mimo prób wprowadzenia regulacji. Prof. Hasnaa Chennaoui, geolog z Casablanki, wskazuje że meteoryty są częścią krajowej kultury, a jednak w praktyce większość okazów trafia do zagranicznych kolekcji. Przykładem jest meteoryt Tissint z 2011 r., z którego w Maroku pozostało jedynie 30 g. Póki co skutkiem tej międzynarodowej awantury jest zakaz eksportu niektórych minerałów i meteorytów wydany przez prezydenta Nigru gen. Abdourahamane Tianiego. O jego decyzji poinformowała krajowa agencja prasowa ANP. Źródło: Nauka w Polsce, BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Szlak bursztynowy to tysiąclecia handlu i kultury. Przebieg trasy do dziś nie został w pełni poznany
Szlak bursztynowy jest jedną z najbardziej znanych tras handlowych w historii Europy, której znaczenie nie ograniczało się wyłącznie do wymiany produktów i surowców. Droga prowadząca znad Morza Śródziemnego do krajów nadbałtyckich zapewniała także wymianę kulturową, co miało niebagatelny wpływ dla rozwoju cywilizacyjnego na Starym Kontynencie. Jak przebiegał szlak bursztynowy? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Początki handlu bursztynem Jak przebiegał szlak bursztynowy? Wrocławski skarb Nie tylko bursztyn był przedmiotem wymiany Bezpieczeństwo na szlaku Bursztyn, nazywany „złotem Bałtyku”, a w czasach antycznych – elektronem, już 3 tysiące lat temu był znany Etruskom, ludowi, który od VII wieku p.n.e. do I wieku p.n.e. tworzył cywilizację w północnej Italii, między rzekami Arno i Tyber. Początki handlu bursztynem Bursztyn, skamieniała kopalna żywica drzew (przede wszystkim iglastych), już wiele wieków temu był obiektem pożądania. Tak jak ma to miejsce dziś, starożytni wykorzystywali ten surowiec do produkcji ozdób, ale nie tylko. Bursztyn pełnił też ważną funkcję w rytuałach i obrzędach, a także w lecznictwie. Handel tym surowcem kwitł jeszcze przed nastaniem pierwszego stulecia naszej ery. Znany był też w Grecji. W II tysięcleciu p.n.e. ozdoby z tego surowca nosiły elity kultury mykeńskiej. To oznacza, że jakiś szlak bursztynowy istniał już kilka tysięcy lat temu. Niedawno naukowcy ogosili odkrycie ozdoby z bursztynu bałtyckiego w grobie z Półwyspu Iberyjskiego z IV tysiąclecia p.n.e. Prawdziwy boom na bursztyn nastąpił jednak wraz z rosnącym popytem w Imperium Rzymskim w I-III wieku n.e. i wtedy szlak bursztynowy był najbardziej uczęszczany. Wyprawy nad Bałtyk, które znacząco zwiększyły opłacalność handlu, rozpoczęły się dopiero, gdy Rzymianie podbili tereny nad Dunajem. To właśnie w czasach rzymskich obrót tym surowcem nabrał ogromnego rozpędu. Nad Bałtyk wyprawiały się oficjalne państwowe ekspedycje handlowe, ale nie tylko. W dużej mierze wymiana miała charakter prywatnej inicjatywy. Wyeliminowanie pośrednika było nader korzystnym posunięciem. Krótszy łańcuch to niższy koszt zakupu, a niższy koszt zakupu oznaczał większy zysk. Jak przebiegał szlak bursztynowy? Szlak Bursztynowy nie był jedną drogą. Nie ulega wątpliwości, że traktów prowadzących z Panonii do Sambii było kilka, ale ich przebieg do dziś w dużej mierze pozostaje zagadką. Historycznych źródeł piśmiennych zachowało się niewiele. Najwięcej informacji na temat prawdopodobnego przebiegu traktów dostarczają badania archeologiczne. Śladami wędrówki starożytnych kupców są rzymskie monety, fragmenty ceramiki, a także depozyty samego bursztynu. Pewne jest, że główny szlak, łączący basen Morza Śródziemnego z krajami nadbałtyckimi, podobnie jak inne historyczne trasy handlowe prowadził dolinami rzek. Powszechnie uznaje się, że rozpoczynał bieg w Akwilei nad Adriatykiem – mieście, które na początku naszej ery było jednym z ważniejszych rzymskich centrów rzemieślniczych i głównym ośrodkiem handlu bursztynem na terenie całego imperium. Stamtąd prowadził przez Bramę Morawską, a dalej skręcał w kierunku północnym i przebiegał przez obszar Śląska, wschodniej Wielkopolski i Kujaw, skąd docierał nad Bałtyk. Należy zaznaczyć, że nie była to zawsze jedna i ta sama trasa, dlatego podany wyżej jej przebieg jest jednym z możliwych. Szlak bursztynowy można sobie wyobrazić bardziej jako siatkę tras. Wrocławski skarb O ile badacze nie mają stuprocentowej pewności co do wielu punktów na trasie szlaku bursztynowego, to pewne jest, że nitka wiodła przez Wrocław. Na początku XX wieku, na terenie osiedla Partynice znaleziono depozyt cennego surowca, ważący około 1500 kg. Do tej pory nigdzie na świecie nie odkryto większego znaleziska bursztynu. Badacze ocenili, że tzw. bursztynowy depozyt z Partynic pochodzi z I wieku p.n.e. Niestety, tuż po odkryciu znalezisk, część cennego surowca rozkradziono. Większość tego, co ocalało, umieszczono w Śląskim Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności we Wrocławiu, ale i tam skarb nie był bezpieczny. W 1945 roku, podczas oblężenia miasta, niemal cały depozyt został zniszczony. Przetrwało zaledwie kilka kilogramów bursztynu. Skromna pozostałość jest eksponowana na wystawie w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu. Nie tylko bursztyn był przedmiotem wymiany Wbrew temu, co sugeruje nazwa traktu, bursztyn nie był jedynym przedmiotem wymiany handlowej. Nadbałtyckie plemiona kupowały od kupców z basenu Morza Śródziemnego tkaniny, naczynia, wino, wyroby z brązu i mosiądzu. Płacili za to workami z bursztynem, ale także futrami, skórami i drewnem. Nie ulega jednak wątpliwości, że to właśnie bursztynu było najwięcej na rzymskich wozach. Był przecież najdroższym towarem, a przy tym zajmował stosunkowo niewiele miejsca. Wynik rachunku opłacalności wymiany był więc oczywisty. Bezpieczeństwo na szlaku Na terenie Cesarstwa Rzymskiego bezpieczeństwo karawanom kupieckim zapewniały władze rzymskie. Być może na terenach północnych, nad kupcami z basenu Morza Śródziemnego czuwały władze i związki plemienne. Należy jednak podkreślić, że i tak dochodziło do spotkań z rzezimieszkami. Nic nie wskazuje, że Rzymianie dążyli do konfrontacji. Lokalni rabusie z całą pewnością mieli przewagę, choćby w kwestii znajomości terenu. Potrafili wybrać dogodne miejsce na zasadzkę, więc najprawdopodobniej takie spotkania kończyły się wręczeniem podarunków, czyli formą okupu. aktualizacja: 19.08.2025 r. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nie USA, nie Chiny. Tylko jeden mały kraj może wyżywić się sam
Co by się stało, gdyby globalny handel żywnością się załamał? Jak wskazuje analiza ekonomistów z Niemiec i Anglii, tylko jedno państwo na świecie mogłoby samo wykarmić swoich obywateli. I nie jest to ani mocarstwo, ani żaden bogaty kraj Zachodu.
Spis treści: Tylko Gujana wyżywi się sama Siedem kluczowych grup żywności Jak wypadają inne państwa? Jak wypada Polska? Naukowcy z Niemiec i Wielkiej Brytanii postanowili odpowiedzieć na pytanie, które kraje mogłyby same wyżywić swoich obywateli, gdyby załamał się międzynarodowy handel. Wyniki badania są nie tylko zaskakujące, ale i zatrważające. Tylko jedno państwo jest żywnościowo samowystarczalne. Tylko Gujana wyżywi się sama Świat ogarniają rosnące napięcia geopolityczne i zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw. Naukowcy z Uniwersytetu w Getyndze (Niemcy) i Uniwersytetu w Edynburgu (Wielka Brytania) przeanalizowali dane dotyczące żywności ze 186 krajów. Okazuje się, że tylko jedno państwo na świecie osiąga pełną samowystarczalność i jest w stanie zaspokoić potrzeby żywieniowe swojej ludności bez potrzeby importu. Tym krajem jest niewielka Gujana położona w Ameryce Południowej. Jako jedyna spełnia warunki pełnej samowystarczalności żywnościowej we wszystkich siedmiu kluczowych grupach żywności. Siedem kluczowych grup żywności Cała ta siódemka jest niezbędna do pełnej niezależności i zbilansowanej diety potrzebnej naszemu gatunkowi. A wspomniane grupy to: Warzywa Owoce Mięso Ryby Nabiał Zboża Rośliny strączkowe, nasiona i orzechy Jak wypadają inne państwa? Na podium znalazły się jeszcze Chiny i Wietnam, które produkują wystarczająco żywności w sześciu z siedmiu analizowanych grup. Jednak większość krajów wypada znacznie gorzej: tylko około jedna siódma analizowanych państw była samowystarczalna w pięciu lub więcej grupach żywności, natomiast ponad jedna trzecia nie była w stanie samodzielnie zapewnić sobie nawet dwóch z siedmiu kategorii żywnościowych. Szczególnie dramatyczna sytuacja panuje w sześciu krajach – Afganistanie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Iraku, Makau, Katarze i Jemenie. Nie osiągają one samowystarczalności w żadnej z analizowanych grup żywności. To pełne uzależnienie od importu i wyjątkowa wrażliwość na zawirowania na międzynarodowych rynkach. Ale to nie wszystko – nawet unie gospodarcze nie są samowystarczalne. Na przykład Rada Współpracy Zatoki Perskiej osiąga niezależność jedynie w produkcji mięsa. Unia gospodarcza krajów Afryki Zachodniej oraz państw Karaibów – tylko w dwóch kategoriach żywnościowych. Żadna z unii nie produkuje wystarczającej ilości warzyw na potrzeby swoich populacji. Połowa krajów zależy od jednego partnera handlowego, który jest źródłem ponad 50% importowanej żywności. Jak wypada Polska? Według załączonej przez badaczy mapy Polska wypada nieźle. Osiągamy samowystarczalność w czterech z siedmiu grup: mięsie, nabiale, owocach i zbożach. Jesteśmy w stanie wyprodukować tez ponad 80% potrzebnych nam warzyw. Najgorzej wypadamy w przypadku ryb oraz strączków, nasion i orzechów – pokrywamy nie więcej niż 20% naszych potrzeb. Źródło: Nature Food Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W Polsce znaleziono skarb wikingów. To monety, które pochodzą z odległych zakątków świata
Wśród pozostałości po wikińskim porcie zlokalizowanym w północnej Polsce, znaleziono skarb srebrnych monet. Pochodziły z miejsc bardzo odległych: Iraku, Syrii, a nawet Afganistanu. W jaki sposób Skandynawowie weszli w ich posiadanie?
Spis treści: Truso – osada znana długo tylko z relacji Wikiński skarb monet z Truso Skąd arabskie monety znalazły się wśród wikingów? Ludzie zakopywali skarby w ziemi od kilku tysięcy lat, chociaż motywy, które kierowały ludźmi, bywały różne. Ta praktyka była znana również wśród wikingów, także tych, którzy trafiali tysiąc lat temu na obecne tereny Polski. Oto historii jednego z nich. Truso – osada znana długo tylko z relacji W 1982 roku elbląski archeolog, dr Marek Franciszek Jagodziński, zlokalizował nad brzegiem jeziora Druzno w Janowie Pomorskim (woj. warmińsko-mazurskie), poszukiwaną od stuleci skandynawską osadę Truso. Była to archeologiczna sensacja, bo miejsce to zdążyło obrosnąć legendą niemal porównywalną z opowieściami na temat antycznej Troi czy mitycznej Atlantydy. Do tamtej pory znana była tylko z relacji anglosaskiego żeglarza Wulfstana, który w ostatnim dziesięcioleciu IX wieku trafił tam drogą morską. Ruszyły wykopaliska. W ich wyniku archeologom udało się pozyskać mnóstwo informacji na temat tego ośrodka. Truso stało się jednym z najlepiej przebadanych wikińskich ośrodków handlowych nad Morzem Bałtyckim. Dziś wiemy, że osada zajmowała ponad 20 ha. Otaczały ją umocnienia. Jej mieszkańcy zajmowali się hodowlą, rybołówstwem, wyspecjalizowanym rzemiosłem – kowalstwem, jubilerstwem, bursztyniarstwem i rogownictwem oraz handlem. Wikiński skarb monet z Truso Odkryto również wspaniały skarb srebrnych monet. Teraz można go obejrzeć na wystawie czasowej w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu zatytułowanej „Srebro wikingów. Skarb monet z Truso”, która potrwa do 11 marca br. Monety pochodziły z odległych zakątków świata dla wikingów, bo aż z Bliskiego Wschodu. Wybito je w mennicach irackich, syryjskich i afgańskich. Najstarsza z wizerunkiem perskiego (sasanidzkiego) władcy Chosrowa II pochodzi sprzed 628 roku. Pozostałe należały do władców arabskich – to dirhemy abbasydzkie. Najmłodsza moneta jest z początku IX wieku. Monety ukryto w pierwszej połowie IX wieku. W sumie jest to 11 monet w całości i 5 fragmentów. Monet w Truso znaleziono w sumie ponad tysiąc, ale były to porozrzucane w różnych miejscach – to zapewne zguby. Były najczęściej pokawałkowane – dla handlarzy liczył się kruszec, a nie nominał monet. Używano ich przez cały okres istnienia osady, czyli od VI do XI wieku. Po jej upadku część jej mieszkańców przeniosła się zapewne do osady powstającej w rejonie dzisiejszego Gdańska. Skąd arabskie monety znalazły się wśród wikingów? Wikingowie nie posiadali własnych mennic. Jednak wbrew obiegowej opinii, najczęściej trudnili się handlem, a nie krwawymi podbojami. Skandynawowie stworzyli szeroką sieć handlową. Objęła swoim zasięgiem ogromne tereny Europy i Azji. Wiemy, że osobiście docierali na tereny Bliskiego Wschodu. Ich głównym źródłem przychodu był handel niewolnikami, chociaż sprzedawali też sól, futra, bursztyn i poroże. Skandynawowie otrzymywali zapłatę w formie arabskich dirhemów. W ten sposób trafiały w obieg w Europie, ale jako pieniądz kruszcowy – ważono srebrne monety i to ich ciężar stanowił o wartości. Jaka była przyczyna złożenia skarbu monet w Truso? być może numizmaty ukryto w związku z jakimś zagrożeniem albo chciano przechować je na później; skarby bywały składane w ofierze – aby zapewnić sobie dobrobyt w życiu pozagrobowym lub przebłagać bogów w jakiejś sprawie; była to manifestacja wysokiej pozycji lokalnych elit politycznych. Monety ostentacyjnie niszczono i zakopywano; Archeolodzy uważają, że nie można wykluczyć kombinacji powyższych hipotez. Źródło: Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Odkryto wielkie górskie miasta na słynnym Jedwabnym Szlaku. Archeolodzy wiedzą, jak wyglądały
Dwa średniowieczne miasta – jedne z największych, jakie kiedykolwiek znaleziono w górzystych częściach Jedwabnego Szlaku – wykryli w Uzbekistanie archeolodzy z pomocą technologii laserowej. Bez wykopalisk widać zarys potężnych fortyfikacji i domostw.
Spis treści: Dwa nowe punkty przystankowe na kupieckiej trasie. Pomogła AI i laser Zaginione miasta w górach Uzbekistanu. Co o nich wiemy? Dlaczego nowo odkryte miasta są tak unikatowe? Jednym z najbardziej znanych starożytnych szlaków handlowych jest Jedwabny Szlak. Przebiegał przez dwa kontynenty – łączył Chiny i Bliski Wschód z Europą. Jego długość wynosiła kilkanaście tysięcy kilometrów. Istniał od III wieku p.n.e. do XVII wieku n.e. Jego nazwa jest nieco myląca, bo tą trasą transportowane przede wszystkim inne towary, a nie jedwab. Dwa nowe punkty przystankowe na kupieckiej trasie. Pomogła AI i laser Każdy szlak handlowy wymaga infrastruktury w postaci miejsc, w który kupcy mogą się zatrzymać na noc. Mimo wielu lat badań archeolodzy ciągle odkrywają nowe osady na trasie Jedwabnego Szlaku. W 2011 i 2015 roku archeolodzy zlokalizowali w Tashbulak i Tugunbulak dwie średniowieczne osady sprzed tysiąca lat, położone 5 km od siebie w górach Uzbekistanu. Aby przewidzieć trasę szlaku, wykorzystano nawet sztuczną inteligencję. Na podstawie takich wskazówek udali się w góry na badania powierzchniowe. Nowe odkrycie jest zaskoczeniem dla badaczy, bo oba miasta znajdują się na wysokości ponad 2000 m n.p.m. Na tak dużych wysokościach rzadko znajdowane są dawne siedliska ludzi. Aby poznać ich rozplanowanie i wielkość, naukowcy wykorzystali drony. Na nich zamontowano urządzenie LiDAR. Jego działanie polega na emisji w stronę powierzchni ziemi impulsów laserowych z nadajnika. Następnie mierzone są echa, które po odbiciu od przeszkód wracają do odbiornika. Metoda ta umożliwia bardzo dokładną analizę ukształtowania terenu. W ten sposób można wykryć bardzo słabo rysujące się w terenie pozostałości po dawnej architekturze. Początkowo tę technologię stosowano tylko do celów wojskowych. Archeolodzy po raz pierwszy wykorzystali tę zaawansowaną technologię w tej części świata. Efekty przerosły ich oczekiwania, bo osady okazały się być wielkimi miastami. Wnioski z analiz opublikowali na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Zaginione miasta w górach Uzbekistanu. Co o nich wiemy? Prof. Michael Frachetti z Uniwersytetu w Pensylwanii w USA wraz z grupą badaczy przeanalizowali dane z 22 lotów dronów, które przeprowadzono w lipcu 2022 roku. Wyprawa była wspierana przez National Geographic Society. – Ręczne mapowanie tak dużych obszarów zajęłoby nam dekadę – mówi prof. Frachetti. Eksperci stwierdzili, że Tugunbulak zajmowało około 120 ha (1,2 km2). Udało się nawet zliczyć zarysy 300 budowli o powierzchni od 30 do 4300 m2. Uwagę badaczy przykuły wieże strażnicze połączone z murami, które wzniesiono wzdłuż linii grzbietu górskiego. Wykopaliska na ograniczoną skalę ujawniły grube na 3 metry ściany cytadeli. – Oczywiste jest, że ludzie zamieszkujący Tugunbulak ponad tysiąc lat temu byli koczowniczymi pasterzami, którzy utrzymywali własną, odrębną, niezależną kulturę i system ekonomiczny – komentuje Farhod Maksudov, dyrektor Narodowego Centrum Archeologii w Uzbekistanie. Z kolei Tashbulak zajmuje 12–15 ha (0,12–0,15 km2). Prof. Frachetti zauważa, że nawet to mniejsze miasto wzniesiono podobnie do innych miast w średniowiecznej Azji Środkowej. W centralnej części była wyniesiona cytadela otoczona gęstą zabudową, a dalej – fortyfikacjami. Dlaczego nowo odkryte miasta są tak unikatowe? Oba miasta wzniesiono tak, by wykorzystać walory obronne otaczających je gór. Wokół znajdowały się bogate złoża rud i urodzajne pastwiska dla zwierząt. Te średniowieczne miasta są jednymi z największych, jakie kiedykolwiek udokumentowano w górzystych częściach Jedwabnego Szlaku. Miasta znajdują się w trudnym terenie na wysokości od 2000 do 2200 metrów nad poziomem morza (wysokości mniej więcej porównywalnej do Machu Picchu w Peru). To czyni je niezwykłymi przykładami kwitnącej górskiej urbanistyki. Ośrodki miejskie rzadko znajdują się powyżej 2000 m n.p.m., a tylko 3% populacji naszej planety żyje na tej wysokości lub powyżej. Źródło: Nature. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wikingowie sprowadzali do Europy ten cenny surowiec aż z Ameryki. Zaskakujące wyniki badań DNA
Ciosy morsów były cenionym surowcem w średniowiecznej Europie, podobnie jak kość słoniowa. Do tej pory sądzono, że wikingowie zdobywali je zapuszczając się co najwyżej od Islandii. Nowe badania dowodzą, że w tym celu docierano aż do Ameryki Północnej.
Spis treści: DNA powie prawdę o średniowiecznym handlu Skąd pochodziły kły morsów? Archeolog w łodzi. Eksperymentalny dowód Międzynarodowy zespół badaczy kierowany przez Uniwersytet Lund w Szwecji odtworzył szlaki handlowe wikingów związane z pozyskiwaniem kłów morsów. Do tej pory sądzono, że w tym celu nie zapuszczali się zbyt daleko. Mieli zabijać morsy w rejonie Skandynawii lub Islandii. Nowe badania przeczą temu przekonaniu. Opublikowano je na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. DNA powie prawdę o średniowiecznym handlu Badania DNA są coraz częściej wykorzystywane przez badaczy przeszłości. Umożliwiają na przykład poznanie dawnych migracji czy stopnia pokrewieństwa osób pochowanych na starożytnych cmentarzyskach. Próbki pobierane są z kości lub zębów zmarłych. Okazuje się, że analizę genomu można wykorzystać też w inny sposób. W średniowiecznej Europie było ogromne zapotrzebowanie na elitarne produkty, w tym takie wykonane z kłów morsów. Wikingowie odgrywali istotną rolę w handlu tym surowcem, co doprowadziło do ekspansji nordyckiej na północny Ocean Atlantycki do Islandii. O tym, że dotarli w tym celu aż do Grenlandii położonej na kontynencie amerykańskim, kanadyjskiej strefy arktycznej i obszaru między Grenlandią a Kanadą w północnej części Zatoki Baffina, świadczą właśnie analizy DNA tego surowca. – To, co naprawdę nas zaskoczyło, to fakt, że znaczna część kłów morsa eksportowanych do Europy pochodziła z bardzo odległych terenów łowieckich położonych głęboko w Arktyce. Wcześniej zawsze zakładano, że ludy nordyckie po prostu polowały na morsy w pobliżu swoich głównych osad w południowo-zachodniej Grenlandii – mówi archeolog prof. Peter Jordan z Uniwersytetu w Lund, który jest jednym z autorów publikacji. Skąd pochodziły kły morsów? Badacze wyodrębnili kopalne DNA z próbek genomu morsów pozyskanych z wielu lokalizacji w Arktyce Północnoatlantyckiej. – Dzięki tym informacjom mogliśmy następnie dopasować profile genetyczne artefaktów morsów, którymi handlowały ludy nordyckie z Grenlandii do Europy, do bardzo konkretnych arktycznych terenów łowieckich – wyjaśnia dr Morten Tange Olsen z Globe Institute w Kopenhadze. Próbki po porównania pobrano z licznych muzeów w Europie. Do importu ciosów z dalekiej Arktyki dochodziło kilka wieków przed „odkryciem” Ameryki Północnej przez Krzysztofa Kolumba. Archeolog w łodzi. Eksperymentalny dowód Naukowcy lubią uzyskać potwierdzenie swoich teorii również z innych źródeł. Archeologów zastanawiało to, jakimi łodziami dysponowały ludy nordyckie tysiąc lat temu. Oraz czy wyprawy po kły morsów do dalekiej Arktyki były faktycznie możliwe. Członek zespołu badawczego Greer Jarrett szukał poszukał odpowiedzi na to pytanie w wyjątkowy sposób. Zrekonstruował prawdopodobne trasy żeglugowe i odbył eksperymentalne rejsy tradycyjnymi norweskimi łodziami. – Łowcy morsów prawdopodobnie opuścili nordyckie osady, gdy tylko cofał się lód morski. Ci, którzy zmierzali na daleką północ, mieli bardzo wąskie sezonowe okno, w którym mogli podróżować w górę wybrzeża, polować na morsy, przetwarzać i przechowywać skóry i ciosy na pokładzie swoich statków i wracać do domu, zanim morza ponownie zamarzną – mówi Greer Jarrett, doktorant na Uniwersytecie w Lund. Co mogli napotkać wikingowie w czasie dalekich wojaży? Te odległe tereny łowieckie Wysokiej Arktyki nie były pustą polarną pustynią. Były zamieszkane przez różne rdzenne ludy, które też polowały na morsy. Być może więc europejscy podróżnicy wchodzili z nimi w interakcje i drogą wymiany pozyskiwali cenny surowiec. Musiały być to ciekawe spotkania, bo ludzie ci wyraźnie różnili się od siebie. Goście z Grenlandii mieli europejskie rysy twarzy, byli prawdopodobnie brodaci, ubrani w wełniane ubrania i pływali statkami zbudowanymi z desek. Na morsy polowali w miejscach wylęgania pomocą lanc z żelaznymi zadziorami. Z kolei lokalni mieszkańcy, Inuici z Thule używali wyrafinowanych harpunów, które umożliwiały im polowanie na morsy na otwartych wodach. Nosili ciepłe i izolowane futrzane ubrania i mieli bardziej azjatyckie rysy twarzy. Źródło: Science Advances. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wrak z czasów Tutanchamona. Niezwykłe znalezisko w głębinach Morza Śródziemnego
Setki amfor znajdowały się we wraku sprzed kilku tysięcy lat, który odkryto w Morzu Śródziemnym, 90 km na zachód od północnego Izraela. To spore zaskoczenie dla archeologów. Do tej pory sądzono, że ówcześni żeglarze pływali tylko blisko linii brzegowej.
W tym artykule: Wyjątkowy wrak z późnego okresu epoki brązu Co już wiemy o wraku? Handel morski już w czasach budowy piramid Do odkrycia doszło przypadkowo. Dokonała go jednostka należącą do firmy eksploatującej gaz ziemny, Energean. O znalezisku poinformował właśnie Izraelski Urząd ds. Starożytności, który włączył się w badanie wraku. Wyjątkowy wrak z późnego okresu epoki brązu – To naprawdę sensacyjne znalezisko. Znane są tylko dwa inne wraki statków z ładunkiem z późnej epoki brązu na Morzu Śródziemnym – statki z przylądka Gelidonya i Uluburun. Oba znalezione u wybrzeży Turcji. Te wraki znaleziono stosunkowo blisko brzegu i były osiągalne przy użyciu zwykłego sprzętu do nurkowania – mówi szef działu archeologii morskiej Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności, Jacob Sharvit. Jak wyjaśnia ekspert, do tej pory w środowisku akademickim przeważał pogląd, że handel dalekosiężny w tamtych czasach opierał się co prawda o transport morski, ale jednostki zawsze miały ląd w zasięgu wzroku. – Odkrycie tej jednostki zmienia teraz całe nasze rozumienie starożytnych umiejętności żeglarskich – podkreślił. Jest to też świetny zabytek do badań. Ze względu na to, że znajduje się blisko 2 km pod powierzchnią, nigdy nie stał się celem rabusiów. Nie przemieściły go też prądy morskie. – Jest to światowej klasy odkrycie zmieniające historię. Znalezisko to ujawnia nam, jak nigdy dotąd, umiejętności nawigacyjne starożytnych marynarzy. (…) Aby nawigować, prawdopodobnie używali ciał niebieskich, obserwując położenie Słońca i gwiazd – tłumaczy Sharvit. Co już wiemy o wraku? Wrak spoczywa bardzo głęboko, dlatego nie są możliwe standardowe wykopaliska podwodne. Dlatego naukowcy wykorzystują do badań urządzenia samobieżne, czyli roboty. Na powierzchnię wydobyto na razie tylko dwie amfory. Po wstępnych oględzinach wiadomo, że była to jednostka handlowa przewożąca setki takich naczyń. Po ich kształcie można określić wiek statku na około 3400–3300 lat. Nie da się dokładnie wskazać portu, z którego feralna jednostka wyruszyła w ostatni rejs. Ale wygląda na to, że płynęła na północny-zachód z Kaananu, czyli ze wschodniej części Morza Śródziemnego. Na ten moment trudno stwierdzić, co było przyczyną zatonięcia. Jacob Sharvit wskazuje na kilka możliwości: burza lub atak piratów. Statki handlowe były łatwym łupem dla ówczesnych bandytów. Starożytny statek miał 12–14 m długości. Zdaniem badaczy wiele z amfor jest nadal skrytych pod mulistym dnem. Naukowcy liczą również na odkrycie drewnianych elementów statku. Na razie podzielili się wyłącznie informacjami o znalezieniu naczyń ceramicznych. Co było ładunkiem? W amforach przewożono różne masowo produkowane towary, na przykład oliwę czy wino. – Znalezienie tak dużej liczby amfor na pokładzie jednego statku świadczy o znaczących powiązaniach handlowych między krajem ich pochodzenia a starożytnymi ziemiami Bliskiego Wschodu na wybrzeżu Morza Śródziemnego – ocena Sharvit. Wraki Bałtyku – jakie zatopione statki leżą na dnie Morza Bałtyckiego? Dla nurków i miłośników historii są obiektem zainteresowania, czasami nawet fascynacji, z kolei dla ekologów i wszystkich, którzy troszczą się o środowisko – powodem do zmartwień. Wrak... Handel morski już w czasach budowy piramid Mieszkańcy Bliskiego Wschodu pozyskiwali produkty z miejsc odległych nawet o tysiące kilometrów już w III tysiącleciu p.n.e. Na przykład wiemy, że na potrzeby budowy piramid i statków Egipcjanie sprowadzali drewno cedrowe z Libanu. Z drugiej połowy III tysiąclecia znamy z Egiptu produkty pochodzące z Krety. Na Krecie z kolei odkryto naczynia znad Nilu. Badacze sądzą jednak, że wówczas nie było bezpośredniego handlu między tą wyspą a krajem faraonów. Korzystano z lewantyjskich pośredników. Transportowali oni towary statkami wzdłuż wybrzeża. Chociaż najnowsze znalezisko wskazuje, że w drugiej połowie II tysiąclecia niektórzy śmiałkowie zapuszczali się zdecydowanie dalej od lądu. To w tym okresie żył słynny faraon Tutanchamon, który z pewnością korzystał z ekskluzywnych towarów sprowadzanych z odległych krain. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kamienny pojemnik z czasów zagłady Drugiej Świątyni w Jerozolimie już po konserwacji. Jest unikatowy
Po zakończonej konserwacji kompletny kamienny pojemnik sprzed 2 tysięcy lat trafił do Muzeum Izraela w Jerozolimie. Jego kształt zaskoczył naukowców, a funkcja nadal jest zagadką.
W tym artykule: Kamienny pojemnik – dowód zagłady Jerozolimy Funkcja pojemnika z Jerozolimy Luksusowe towary z różnych stron świata Druga Świątynia była najważniejszą świątynią Izraelitów. Znajdowała się w Jerozolimie, na Wzgórzu Świątynnym. Według żydowskiej tradycji miała powstać w latach 537–516 p.n.e. z inicjatywy perskiego króla Cyrusa II Wielkiego na miejscu Pierwszej Świątyni zniszczonej przez armię babilońską w VI wieku p.n.e. To z czasów końca istnienia Drugiej Świątyni, czyli z I wieku n.e., pochodzi unikatowy zabytek, który po konserwacji trafił właśnie do Muzeum Izraela w Jerozolimie. Kamienny pojemnik – dowód zagłady Jerozolimy Ten rzadki wielokomorowy kamienny pojemnik jest po raz pierwszy prezentowany publicznie. Odkryto go podczas wykopalisk prowadzonych przez Izraelską Służbę Starożytności w obrębie Jerozolimskiego Parku Narodowego, który to biegnie wzdłuż dawnych murów. Kwadratowy pojemnik o wymiarach 30 na 30 cm wyrzeźbiono z miękkiego wapienia. Następnie został podzielony na dziewięć równych przedziałów. Archeolodzy odkryli artefakt w warstwie zniszczeń wewnątrz starożytnego sklepu datowanego na koniec okresu Drugiej Świątyni. Niegdyś sklep stał przy Drodze Pielgrzymkowej w Jerozolimie. Boki pudełka są zaczernione, co wskazuje, że zostało ono spalone być może w czasie powstania żydowskiego w latach 66-70 n.e. Był to zryw religijno-narodowy Żydów przeciwko rzymskiemu panowaniu. To wtedy spłonęła Druga Świątynia. Funkcja pojemnika z Jerozolimy To jedyny taki kamienny pojemnik, który zachował się w całości. Konserwatorzy musieli jedynie posklejać jego części. Fragmenty takich samych zabytków pochodzą wyłącznie z obszaru Jerozolimy. Być może używano go do prezentowania lub odmierzania produktów w sklepie. – Podczas wykopalisk na Drodze Pielgrzymkowej, gdzie odkryto pojemnik, znaleziono wiele przedmiotów świadczących o kwitnącej działalności handlowej. Miała miejsce w okresie istnienia Drugiej Świątyni – mówią cytowani w komunikacie Izraelskiej Służby Starożytności kierownicy badań archeologicznych, dr Yuval Baruch i Ari Levy. Oprócz pojemnika badacze przeszłości natknęli się na naczynia ceramiczne i szklane, infrastrukturę produkcyjną i kuchenną, kamienne odważniki i monety. Droga pełniła funkcję handlową i prowadziła do tętniącego życiem rynku miejskiego. Luksusowe towary z różnych stron świata W czasach istnienia Drugiej Świątyni jerozolimski rynek oferował lokalne i importowane towary, niektóre nawet egzotyczne. Było to miasto świątynne i centrum pielgrzymkowe, gdzie spotykali się ze sobą ludzie z odległych rejonów. Nowe badania weryfikują prawdziwość biblijnych wydarzeń. Historia była nieco inna Naukowcy w Izraelu przeprowadzili nowe badania metodą datowania radiowęglowego w miejscu starożytnego miasta Gezer. Ich wyniki pozwalają zweryfikować chronologię opisaną w starożytnych źr... Codzienne życie i handel w Jerozolimie Drugiej Świątyni musiały być prowadzone przy zachowaniu ścisłych żydowskich przepisów. Dotyczyły one czystości. Jak podano w komunikacie Izraelskiej Służby Starożytności, dowodem na to są tysiące fragmentów naczyń wapiennych odkrytych w wykopaliskach na terenie starożytnego miasta i jego okolic. Powszechne użycie kamiennych naczyń można wytłumaczyć żydowskim prawem, które określa, że kamień, w przeciwieństwie do gliny lub metalu, nie może stać się nieczysty. – Wydaje się, że wielokomorowy, kamienny pojemnik z Miasta Dawida był związany z wyjątkową jerozolimską gospodarką prowadzoną w cieniu świątyni, z zachowaniem ścisłego przestrzegania i zgodnie z przepisami dotyczącymi czystości. Dlatego możemy uznać to pudełko za wyraźnie jerozolimskie znalezisko – podkreślają izraelscy archeolodzy. Fragmenty innego podobnego pojemnika znaleziono pół wieku temu podczas wykopalisk w Dzielnicy Żydowskiej. Odkrywca żartobliwie nazwał przedmiot „miską na orzechy i nasiona”. Nazwa przetrwała do dziś. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli, że srebro było używane jako waluta znacznie wcześniej, niż sądzono
Analiza skarbów sprzed 3600 lat odnalezionych w Izraelu i Palestynie wykazała, że starożytni mieszkańcy Lewantu mogli używać waluty opartej na srebrze dużo wcześniej, niż dotychczas podejrzewano.
W tym artykule: Srebro mogło być używane jako waluta nawet 500 lat wcześniej, niż podejrzewano Srebro było wówczas rodzajem proto-szekli Najwcześniejszy dowód na długotrwały handel pomiędzy Lewantem a Anatolią Zespół naukowców z Uniwersytetu w Hajfie i Uniwersytetu Hebrajskiego odkrył, że w Lewancie używano srebrnej waluty ponad 3600 lat temu. Badacze dokonali analizy skarbów, które odkryto podczas wykopalisk w Izraelu i Strefie Gazy. Uczeni przekonują, że pierwsze srebrne monety, które były w obiegu mogły pochodzić ze starożytnej Grecji lub Anatolii. Odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science”. Srebro mogło być używane jako waluta nawet 500 lat wcześniej, niż podejrzewano Starożytna waluta była oparta na naturalnych zasobach oraz kamieniach szlachetnych. Pieniądze były formą wymiany handlowej. W czasach neolitycznych płacono wszystkim, co miało jakąś wartość. M.in. zbożem, warzywami, zwierzętami lub innymi dobrami. Jednak dotychczas uważano, że pierwsze monety w historii powstały prawdopodobnie ok. 1000 r. p.n.e. i były używane przez ludy anatolijskie. Autorzy najnowszych badań sugerują, że starożytna waluta mogła być używana nawet o 500 lat wcześniej. Badacze przeanalizowali 28 sztuk srebra, które znaleziono na stanowiskach archeologicznych z epoki brązu. Wszystkie skarby odnaleziono w państwach Lewantu. Srebro było wówczas rodzajem proto-szekli Naukowcy twierdzą, że wśród drogocennych artefaktów nie było narzędzi ani innych podobnych przedmiotów. Oznacza to, że srebro mogło być wykorzystywane jako zapłata podczas transakcji. – Wiemy, że ten okres epoki brązu to czas, w którym stawiano większe budowle i fortyfikacje. Architekci musieli czymś zapłacić robotnikom, którzy brali udział w budowie – twierdzi w rozmowie z Live Science Tzilla Eshel, archeolog z Uniwersytetu w Hajfie. W Izraelu znaleziono 1500-letnie szczątki mnicha. Dlaczego był zakuty w łańcuchy? Wiele odkryć archeologicznych w Izraelu jest związanych z chrześcijaństwem. Czy tym razem tropy również prowadzą do Biblii? Autorzy przekonują, że srebro mogło już wówczas pełnić funkcję proto-szekli. W czasach biblijnych była to jednostka masy, którą wykorzystano do nazwania jednostki monetarnej. Jeden szekel mógł również odpowiadać ok. 16,83 g wagi. W Księdze Rodzaju czytamy, jak Abraham chciał kupić grotę oraz kawałek pola w Hebronie od Chetytów. Kupiec odpowiedział na to Abrahamowi słowami: „Panie mój, posłuchaj mnie: ziemia warta czterysta syklów srebra – suma niewielka dla mnie i dla ciebie – pochowaj swoją zmarłą”. Najwcześniejszy dowód na długotrwały handel pomiędzy Lewantem a Anatolią – W starożytności różne przedmioty były wymieniane. Ok. 1500 r. p.n.e. srebro mogło stać się jednostką wyceny oferowanych dóbr – twierdzi prof. Eshel. Nie były to zatem wybijane srebrne monety, lecz kawałki srebra „na wagę”. Badacze twierdzą również, że odkrycie srebrnej waluty jest najwcześniejszym dowodem na długotrwałą wymianę i handel kamieniami szlachetnymi pomiędzy Lewantem a Anatolią. Autorzy odkrycia przeprowadzili analizę izotopową odkrytego srebra. Wykazała ona, że część tego kruszcu była wydobywana w Anatolii oraz w południowo-wschodniej Europie. Co ciekawe, najstarsze fragmenty srebra mogły pochodzić z kultury mykeńskiej. Była to najstarsza greckojęzyczna kultura, która rozwijała się w późnej epoce brązu na terenie Grecji kontynentalnej. Źródło: Journal of Archaeological Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Chiński admirał Zheng He z XV wieku jest żeglarzem który przez ponad dwadzieścia lat stał na czele jednej z najwspanialszych flot w historii
W Europie panuje dość powszechne przekonanie o absolutnej, żeglarskiej dominacji naszego kontynentu nad resztą świata. Z żeglarskimi wyprawami kojarzymy Hiszpanów, Portugalczyków, Holendrów czy Brytyjczyków. Niezaprzeczalne dokonania na oceanach mają też jednak inne nacje, np. Chińczycy, którzy na początku XV w., niemal sto lat przed Kolumbem stworzyli imponującą flotę, której rozmach robi wrażenie nawet dziś.
W tym artykule: 317 okrętów i 28 000 marynarzy Handel i dyplomacja Co by było gdyby...? W 1402 roku trzecim cesarzem Chin z dynastii Ming został Yongle (o osobistym imieniu Zhu Di). Niemal od razu zaczął dążyć do swoich ambitnych planów, które zakładały wzrost pozycji Chin w świecie jako potęgi handlowej i dyplomatycznej. Jego pomysłem było stworzenie ogromnej floty, dzięki której „państwo środka” miało utrzymywać stosunki dyplomatyczne i handlować z około pięćdziesięcioma państwami w całej Azji. Rolę przywódcy owej floty otrzymał Zheng He, który został mianowany przez nowego cesarza admirałem. 317 okrętów i 28 000 marynarzy Jego pierwsza podróż na czele floty składającej się z 317 okrętów na pokładzie których znajdowało się w sumie 28 000 marynarzy odbyła się w 1405 roku. Kolejne wyprawy odbywały się aż do roku 1433. W ich trakcie chińska flota odwiedziła m.in. Jawę, Sumatrę (dzisiejsza Indonezja), cieśninę i miasto Malakka (dzisiejsza Malezja), wyspę Cejlon (współcześnie: Sri Lanka), Indie, cieśninę Hormuz (u wejścia do Zatoki Perskiej), zachodnie wybrzeże Afryki (w miejscu gdzie dziś jest Kenia) oraz półwysep Arabski. Zapis tych podróży można znaleźć na chińskich mapach żeglarskich na ilustracji poniżej: Największe statki z tej imponującej flotylli, nazywane „Bao Chuan” czyli „statkami skarbowymi” (jego współczesna rekonstrukcja na zdjęciach), według niektórych zachowanych relacji mierzyły ponad 100 metrów! Były bogato zdobione: ich kadłuby były udekorowane wizerunkami ptaków, żagle miały kolor czerwony, dzięki zabarwieniu ich henną a olinowanie było ozdobione żółtymi flagami. Oprócz największych okrętów, w wyprawach brały udział specjalne łodzie pomocnicze, takie jak przystosowane do dalekich podróży stajnie dla koni, czy statki na których funkcjonowały wodne farmy, w których hodowano kiełki fasoli, które chroniły załogi przed szkorbutem. Taka flota w XV w. musiała wyglądać niczym jeden z cudów świata. Handel i dyplomacja Zheng He wszędzie tam, gdzie przybywał prezentował dary od chińskiego cesarza takie jak złoto, srebro, porcelanę, jedwab (m.in. wykonane z niego parasolki), solone mięso i rodzynki. W zamian był obdarowywany takimi towarami jak nieznana wcześniej Chińczykom kość słoniowa, drogocennymi kamieniami lub zwierzętami, do których należały zebry, wielbłądy, słonie czy żyrafy. Warte podkreślenia jest to, że Zheng He nie używał swojej floty do działań wojennych skupiając się na wymianie dóbr i umacnianiu istniejących i nawiązywaniu nowych kontaktów z innymi państwami. Oczywiście duży udział w tym, mógł mieć rozmiar imponującej flotylli, która z pewnością musiała odstraszać jakichkolwiek potencjalnych wrogów. Do kilku militarnych epizodów w działalności floty Zheng He można zaliczyć pokonanie znanego w ówczesnych czasach na azjatyckich akwenach pirata Chen Zuyi lub udział w konflikcie na lądzie na wyspie Cejlon. Zmierzch wielkiej floty admirała Zheng He nastąpił po około dwudziestu latach. W 1424 r. zmarł cesarz Yongle. Jego następca, cesarz Hongxi podjął decyzję o zaprzestaniu morskich wypraw. Zheng He odbył jeszcze jedną podróż w latach 1430–33, w czasie panowania kolejnego cesarza, Xuande. Co by było gdyby...? Dziś historycy lubią puścić wodze wyobraźni i zastanawiać się jak mogłaby potoczyć się historia, gdyby Chińczycy kontynuowali swoje morskie wyprawy angażując w nie kolejnych żeglarzy, po admirale Zhengu. Jednym z nich jest Travis Shutz z Uniweersytetu Stanu Nowy Jork w Buffalo, który pyta: „Co by było, gdyby Chińczycy nadal byli obecni w Mozambiku, kiedy pojawili się tam Portugalczycy?" Czy te dwie ówczesne potęgi zdecydowałyby się na nawiązanie stosunków handlowych, czy zaczęłyby ze sobą walczyć? Jak obecność potężnej i szanowanej chińskiej floty wpłynęłaby na zachowanie europejskich potęg kolonialnych i ich skłonność do stosowania przemocy i podporządkowywania sobie nowo–odkrytych terenów? Myślę, że losy świata mogłyby potoczyć się nieco inaczej”. Tak czy inaczej, flota admirała Zheng He z pewnością zasługuje na większą uwagę poza Chinami. Po pierwsze pokazuje, że nie tylko Europa w końcowym okresie średniowiecza była zdolna do realizacji wielkich, żeglarskich przedsięwzięć. Po drugie, stanowi przykład, że (przynajmniej w decydującej mierze) kontakt z zamorskimi miejscami i zamieszkującą je ludnością nie musiał polegać jedynie na podboju i eksploatacji.
Statek większy niż wieża Eiffle’a zablokował Kanał Sueski
Elitarny zespół ratowników morskich podejmie się zadania uwolnienia kontenerowca, który po burzy piaskowej utknął w poprzek drogi wodnej, przez który przechodzi 12 proc. transportu morskiego.
Branża spedycji morskiej boleśnie odczuwa trzeci dzień wstrzymania pracy Kanału Sueskiego. Wstępne szacunki ekspertów z serwisu „Lloyd’s List” wskazują, że każda godzina blokowania drogi przez Ever Given generuje straty równe 400 mln dolarów. W kolejce po obu stronach kanału łączącego Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym czeka od 165 do 185 jednostek, w tym kilkadziesiąt tankowców. W sumie opóźnia się dostawa ropy naftowej i dóbr konsumenckich wartości 10 mld dolarów. Ever Given miał dostarczyć towary z Chin do Europy, portem docelowym jest Rotterdam. Próby odblokowania kanału przez holowniki i pogłębiarki na wodzie oraz koparki na lądzie okazały się nieskuteczne. Tkwiący niemal całkowicie w poprzek kanału 400 metrowy kontenerowiec o wyporności 200 tys. ton nie chce drgnąć. Według Nicka Sloane’a z firmy Resolve Marine Group, eksperta od podobnych akcji ratunkowych (podnosił m.in. wycieczkowiec Costa Concordia w 2012 roku), najlepszą okazją by ruszyć kolosa z miejsca może być szczyt przypływu wypadającego między niedzielą a poniedziałkiem. Według zarządzającej kontenerowcem firmy Bernhard Schulte Shipmanagement 25-osobowa załoga Ever Given jest bezpieczna. Nie doszło też do żadnego wycieku. W chwili wypadku, we wtorek 23 marca o godz. 7.45 rano na pokładzie znajdowało się też dwóch pilotów z organizacji zarządzającej kanałem (Suez Canal Authority). W tej chwili największym problemem jest zablokowanie jednego z najważniejszych, jeżeli nie najważniejszego, kanału pozwalającego ominąć Afrykę przewożąc towary między Azją a Europą. View oEmbed on the source website Kolejki w Port Suez na Morzu Czerwonym i Port Said na Morzu Śródziemnym cały czas rosną. Wraz z nimi straty przewoźników, którzy będą chcieli odzyskać stracone pieniądze od ubezpieczycieli zarejestrowanego w Panamie kontenerowca. Według przedsiębiorstwa żeglugowego Evergreen Marine Corp. z Tajwanu, płynąca w kierunku Morza Śródziemnego załoga Ever Given nie dała rady utrzymać sterowności w trakcie burzy piaskowej i wiatru dochodzącego do 50 km/h. Choć statek uderzył mocno w brzeg kanału, żaden z przewożonych kontenerów nie został uszkodzony. Zadania wyciągnięcia „zawalidrogi” przypadnie m.in. słynnej holenderskiej firmie SMIT Salvage BV którą wspomagać mają koledzy po fachu z japońskiej Nippon Salvage Co. W najwęższym miejscu przesmyk ma 200 metrów szerokości, co poważnie utrudnia nawigację, nie mówiąc o akcjach ratunkowych.
Skradzione życia. Wstrząsająca historia dziewcząt sprzedanych w niewolę seksualną [FOTOREPORTAŻ]
Handel żywym towarem w celach seksualnych to międzynarodowa plaga, której ofiarami padają miliony dzieci. Prawdziwa skala handlu ludźmi w Indiach – oraz na całym świecie – jest nieznana. Ale w 2016 r. 4911 dziewcząt zostało wpisanych na listę ofiar handlarzy żywym towarem przez indyjskie Biuro Krajowego Rejestru Karnego. Ponad połowa z nich pochodziła z Bengalu Zachodniego, który zamieszkuje 7 proc. populacji Indii. Wiele przypadków nigdy nie zostało zgłoszonych.
W tym artykule: Handel ludźmi: statystyki. Który kraj jest ośrodkiem handlu ludźmi? Jaka jest główna przyczyna handlu ludźmi? Handel żywym towarem: zapobieganie i plany zwiększenia działań policji Dziewczynki zmuszane do prostytucji. Historia Sayedy Dziewczynki zmuszane do prostytucji. Historia Anjali Jak wygląda życie ocalałych ofiar handlu ludźmi? Handel ludźmi: dlaczego przestępcom udaje się uniknąć kary? Rodziny ofiar handlu ludźmi. Jak radzą sobie z traumą? Handel ludźmi: statystyki. Który kraj jest ośrodkiem handlu ludźmi? Ze wszystkich niegodziwości, które dotykają rodzaj ludzki, handel żywym towarem w celach seksualnych jest jedną z najbardziej szokujących zbrodni. Oszacowanie skali tego okrucieństwa jest niemożliwe. Oczywistym jednak jest, że handel nieletnimi w celach seksualnych to przemysł o zasięgu ogólnoświatowym wart miliardy dolarów. Według niedawno przytoczonego badania wykonanego przez Międzynarodową Organizację Pracy w 2016 r. ponad milion dzieci padło ofiarą przemocy seksualnej. Ponieważ wykrywanie dziecięcej prostytucji jest trudne, w raporcie stwierdzono, że rzeczywista liczba jest prawdopodobnie znacznie wyższa. Najnowszy raport opublikowany przez Biuro Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Narkotyków i Przestępczości ocenił, iż liczba zgłoszonych ofiar handlu żywym towarem wzrosła z niecałych 15 tys. w 2010 r. do prawie 25 tys. w roku 2016. Te statystyki przedstawiają jedynie ułamek faktycznej liczby ofiar; większość przypadków jest niewykrywana. – To proceder przybierający na sile – mówi prof. Louise Shelley z George Mason University, autorka książki Human Trafficking: A Global Perspective (Handel Żywym Towarem: Globalne Spojrzenie). Plaga handlu dziećmi w celach seksualnych nie ominęła praktycznie żadnego państwa, ale niektóre zakątki świata stały się jej ośrodkami. Szczególne spustoszenie sieje ona w regionie, w którym dorastały Sayeda i Anjali – indyjskim stanie Bengal Zachodni oraz sąsiadującym z nim Bangladeszu, które niegdyś były jedną prowincją znaną jako Bengal. Rozdzielone granicą długości 2250 km, ale złączone wspólnym dziedzictwem kulturowym i językiem, te dwa obszary doświadczają tej samej tragedii tysięcy dziewcząt sprzedawanych co roku jako seksualne niewolnice. Według indyjskiego Biura Krajowego Rejestru Karnego Bengal Zachodni odpowiada za prawie jedną czwartą z 34 908 przypadków handlu ludźmi zgłoszonych między 2010 a 2016 r. To zdumiewająco duży udział jak na stan, który zamieszkuje ok. 7 proc. populacji kraju. Sytuacja może się malować jeszcze gorzej dla Bangladeszu: jeden z szacunków rządowych sugeruje, że każdego roku 50 tys. dziewcząt jest przemycanych do Indii lub przez Indie. Przy czym liczba ta nie obejmuję dziewcząt sprzedanych na potrzeby prostytucji na terenie samego Bangladeszu. Jaka jest główna przyczyna handlu ludźmi? Bengal Zachodni jest zarazem celem i źródłem dziewcząt sprzedawanych na potrzeby seksbiznesu. Długa granica z Bangladeszem i 96-kilometrowy fragment przylegający do Nepalu to wiele niestrzeżonych odcinków pozwalających przemytnikom przerzucać dziewczęta. Część z nich trafia do czerwonych dzielnic Kalkuty, zamieszkiwanej przez ponad 14 mln ludzi, a część sprzedawana jest do domów publicznych w innych zakątkach Indii – Delhi, Mumbaju czy Pune – lub na Bliski Wschód. (W Indiach świadczenie usług seksualnych jest legalne, ale wiele działalności związanych z tym biznesem – takich jak np. sutenerstwo, prowadzenie domu publicznego czy zatrudnianie dzieci – już nie). Nie jest zaskoczeniem, że główną przyczyną handlu ludźmi jest wszechobecna bieda. W rejonie, który obejmuje dystrykt South 24 Parganas, będący słabo rozwiniętym obszarem z nieutwardzonymi drogami, mizernym przemysłem oraz terenami rolnymi narażonymi na powodzie podczas sezonu monsunowego, gangi polują na dziewczęta z ubogich rodzin, wykorzystując ich ubóstwo oraz inne słabości. – Jeśli jesteś handlarzem, musisz znaleźć dziewczynę, która przymiera głodem i zrobi wszystko, aby znaleźć pracę, lub taką, która jest zainteresowana romantyczną przygodą – mówi Tapoti Bhowmick z Sanlaap, organizacji mającej swoją siedzibę w Kalkucie, która pomaga ofiarom handlu ludźmi. Dla dziewcząt dorastających w biedzie obietnica prostych wygód czy przyjemności, takich jak telefon komórkowy czy kosmetyki, może mieć hipnotyzujące działanie – Chcą dla siebie takiego życia, jakie widują w telewizyjnych serialach – wyjaśnia. Bhowmick twierdzi, że nastoletni chłopcy i młodzi mężczyźni pracujący dla grup przemytniczych aranżują małżeństwa i nawet żyją z dziewczętami przez jakiś czas. – Chłopak, który wydał 20 tys. rupii, aby wciągnąć dziewczynę w zasadzkę, będzie w stanie sprzedać ją za 70 tys. rupii – mówi Bhowmick. To spory zysk – ok. 650 dolarów. Przeciętnie tyle pracownik tamtejszej fabryki zarabia w pięć miesięcy. Handel żywym towarem: zapobieganie i plany zwiększenia działań policji W ostatnich latach policyjne zespoły ds. przeciwdziałania handlowi ludźmi w Bengalu Zachodnim i innych miejscach zintensyfikowały wysiłki mające na celu poszukiwania i ratowanie dziewcząt sprzedanych do domów publicznych, ale przytłacza je ogrom problemu. – Gdy znikają dzieci, musimy dopilnować, aby policja natychmiast wszczęła dochodzenie – mówi Rishi Kant, współzałożyciel Shakti Vahini, organizacji non profit, która pomogła uwolnić setki ofiar. Sanlaap oraz inne organizacje prowadzą programy resocjalizujące dziewczęta w nadziei, że uda się im powrócić do rodzin, przezwyciężyć stygmatyzację i zbudować godne życie. Jednakże, mówi Kant, rządy muszą bardziej wspomagać odbite ofiary. – Powinny móc żyć tak jak ty czy ja – mówi. – Mieć takie same możliwości. Obecnie skala handlu ludźmi jest tak wielka, że wymaga znacznie bardziej konkretnych i systematycznych działań organów ścigania. Być może konieczne jest powołanie państwowej agencji zajmującej się wyłącznie zwalczaniem handlu żywym towarem. Dziewczynki zmuszane do prostytucji. Historia Sayedy Sayeda, małoletnia ofiara handlu ludźmi, dorastająca w dwupokojowym domku w biednej okolicy, większość swojego dzieciństwa spędziła sama. Jej mama wstawała wcześnie rano, by całymi dniami sprzątać sklepy w jednej z handlowych dzielnic Khulny. Ojciec jeździł na rowerowej rikszy, wożąc pasażerów za grosze. Sayeda, nie radząca sobie w nauce zbyt dobrze, rzuciła szkołę, jeszcze zanim weszła w wiek nastoletni, mimo przestróg matki wróżącej jej kłopoty. Towarzyska i niezależna dziewczyna często się uśmiechała i łatwo zaprzyjaźniała. Najbardziej kochała taniec. Gdy rodziców nie było w domu, oglądała w telewizji układy taneczne w hinduskich i bengalskich filmach i naśladowała kroki. Sayeda miała delikatne rysy twarzy, migdałowe oczy i była piękna. Obawiając się zainteresowania, jakie dziewczyna wzbudzała w chłopcach, rodzice wydali ją za mąż, gdy miała 13 lat. W Azji Południowej małżeństwa nieletnich, mimo iż nielegalne, są częste. Mąż, którego wybrali dziewczynie rodzice, używał wobec niej przemocy i w końcu Sayeda wróciła do domu rodzinnego. Po powrocie ubłagała matkę, aby ta pozwoliła jej zapisać się do szkoły tańca. Matka ugięła się i Sayeda zaczęła występować na weselach i innych imprezach. To wtedy dziewczyna związała się z chłopakiem, którego poznała w szkole tańca. Obiecał, że zabierze ją do Indii, gdzie jako tancerka zarobi znacznie więcej. Sayeda, wyobrażając sobie przyszłość, której wizję chłopak roztoczył, zdecydowała się z nim uciec. W dniu kiedy Sayeda opuściła dom, chłopak, z którym uciekła, zabrał ją autobusem z Khulny do miasta nieopodal granicy z Indiami. Przybywszy na miejsce w nocy, szli lasem, aż dotarli do brzegu rzeki. Tam Sayeda spotkała inną dziewczynę, także sprowadzoną z Bangladeszu, i zaczęła robić się podejrzliwa. Skonfrontowała się ze swoim chłopakiem, a ten wyznał, że będzie pracowała w domu publicznym. Gdy zaprotestowała, powiedział: – Zabiję cię i wrzucę do rzeki. Nawet gdyby mogła uciec, Sayeda nie wiedziała, do kogo miałaby zwrócić się po pomoc. Przedostała się na teren Indii nielegalnie i nie bardzo wyobrażała sobie pójście na policję. – Byłam przestraszona tak bardzo, że się zgodziłam – wspomina. – Powiedziałam, że w porządku, będę pracowała jako tancerka. Ale nie będę robiła nic więcej. Chłopak sprzedał Sayedę do domu publicznego w Mahishadal na przedmieściach Haldii, dużego miasta portowego i przemysłowego w Bengalu Zachodnim, ok. 60 km na południowy zachód od Kalkuty. Rozmawiałem z przetrzymywanymi tam kilkunastoma dziewczynami, w tym Sayedą i Anjali. Wszystkie opowiedziały podobne historie na temat swej niewoli. Przybytek płatnej miłości, w którym je przetrzymywano, znajdował się w szeregu podobnych budowli stojących wzdłuż szosy i był dwupiętrowym hotelem o nazwie Sankalpa, z 24 niewielkimi pokojami oraz dancingiem znajdujący się za restauracją. Prowadził go mężczyzna o imieniu Prasanta Bhakta. Nie udało mi się do niego dotrzeć, a jego prawnik odmówił komentarza. Sayeda, wtedy 14-letnia ofiara handlu, sądziła, że uda jej się poprzestać na tańcach dla klientów. Ale Bhakta zgwałcił ją, momentalnie pozbawiając złudzeń. Sayeda dowiedziała się od innych dziewcząt, że to jego sposób na ocenę, ile może zażądać od klientów za seks z daną dziewczyną. Nowe nabytki, jak Sayeda – uważane za najbliższe dziewictwu – były najdroższe: kosztowały 500 rupii, ok. siedmiu dolarów. Dziewczęta opowiadały, że Bhakta zmuszał je do picia alkoholu, aby były bardziej uległe. Sayeda sprzeciwiała się temu, ale szybko odkryła, że bycie nietrzeźwą pomaga tłumić traumę związaną z seksualnym niewolnictwem. Zaczęła więc mocno nadużywać alkoholu. – Tak zabijałam czas – pijąc przez cały dzień – wspomina. Sayeda przebywała tam od dwóch lat, kiedy do domu publicznego trafiła 16-letnia wtedy Anjali. Dziewczynki zmuszane do prostytucji. Historia Anjali Anjali – ofiara handlu ludźmi – pełna wdzięku, o wysokich kościach policzkowych, chciała opuścić rodzinny dom z podobnych powodów. Jej rodzina mieszkała w slumsach w prowizorycznym budynku. Wychowana głównie przez matkę, która pracowała jako pomoc, Anjali wraz z siostrą były tak biedne, że wyrywały sobie te kilka przyborów szkolnych, na które było je stać. Anjali rzuciła naukę przed ukończeniem 13. roku życia – co jest normą dla wielu dzieci pochodzących z biednych indyjskich rodzin. Dziewczyna zaczęła pracować w fabryce przy pakowaniu przekąsek. Z natury skryta, Anjali nie miała wielu przyjaciół. W domu jej powiernikiem było przygarnięte koźlę, które nie odstępowało dziewczyny na krok, podjadając z jej talerza podczas posiłków i gramoląc się z nią do łóżka w nocy. W fabryce Anjali poznała młodego mężczyznę, który ją oczarował. Wiedziała, że matka rozglądała się za mężem dla niej, ale podjęła decyzję, że chce być z mężczyzną, którego polubi. Pewnego wieczoru 2016 r., podczas hinduskiego święta Durgapudźa, Anjali wymknęła się z domu i autobusem pojechała na stację kolejową, aby spotkać się ze swoim chłopakiem. Ku zaskoczeniu Anjali był z nim inny młody mężczyzna, ale wsiadła z nimi do pociągu zmierzającego do Kalkuty. Tego wieczora rozpaczliwie poszukująca córki matka Anjali ustaliła, że dziewczyna ucieczkę zaplanowała. Już kilka dni przed zniknięciem Anjali sąsiedzi słyszeli, jak mówiła do swej kozy: „Kto się tobą zajmie, gdy mnie nie będzie?” Anjali nie zadawała pytań. Kiedy jednak weszli do słabo oświetlonego pokoju, poczuła niepokój. – Co to za miejsce? – zapytała. Odparli, że hotel, w którym będzie pracowała. – Pracowała jako kto? – drążyła dziewczyna, zaczynając panikować. Gdy jej wyjaśnili, że chodzi o prostytucję, zalała się łzami. Od pierwszego dnia było dla Anjali jasne, że jakikolwiek opór był daremny. Dziewczęta paniczne bały się Bhakty. Gdy go nie słuchały, brutalnie je bił lub przypalał papierosami. Przybytek był dla nich niczym więzienie. Brama w okalającym budynek ogrodzeniu i drzwi wejściowe były zawsze zamknięte lub strzeżone. Pozwalano im opuszczać budynek jedynie o północy, na posiłek w restauracji znajdującej się z przodu hotelu, dokąd eskortowane były przez starszego strażnika. Wymyślał dla dziewcząt przezwiska i żartował z nimi, wnosząc odrobinę życzliwości do ich ponurej egzystencji. Klienci przychodzili w dzień i w nocy, dziewczęta były gwałcone do 20 razy na dobę. Aby znieść fizyczne męki, brały środki przeciwbólowe, ale nie były w stanie uciec od emocjonalnego cierpienia. – Czułyśmy taki wstyd – wyznała Anjali – Gdy klientami byli mężczyźni starsi od naszych ojców. Dziewczęta były dla siebie wsparciem, zjednoczone przez traumę i codzienny koszmar rzeczywistości spowodowany handlem żywym towarem i prostytucją. Anjali, cicha i nieśmiała, nie mogła bardziej różnić się od Sayedy, która pod wpływem alkoholu stawała się tak zadziorna, że zdarzało jej się kopać klientów. Mimo tak różnych osobowości, a być może właśnie dlatego, ta dwójka zaprzyjaźniła się. Raz na jakiś czas zdarzał się policyjny nalot, ale według dziewczyn Bhakta zawsze zdawał się wiedzieć o nim z wyprzedzeniem. Wyganiano dziewczyny tylnym wyjściem, zanim pojawiały się gliny. Jednak pewnego kwietniowego popołudnia 2017 r. policja urządziła obławę w ich domu oraz w przybytku obok. Tym razem Bhakta nie został ostrzeżony. Policja aresztowała jego oraz 12 innych osób. Uratowanych zostało 20 dziewczyn, w tym Anjali i Sayeda. Były wolne, ale jeszcze nie mogły powrócić do domów. Jak wygląda życie ocalałych ofiar handlu ludźmi? Ofiary handlu ludźmi, Sayeda i Anjali miały po 17 lat, gdy poznałem je w Sneha, schronisku prowadzonym przez Sanlaap w Narendrapur na przedmieściach Kalkuty. Przyjechały kilka dni wcześniej, wraz z 10 innymi dziewczętami uratowanymi z Mahishadal. Wszystkie zgodziły się ze mną spotkać. Opiekun wprowadził je do dużego nieumeblowanego pokoju, gdzie czekałem wraz z przedstawicielem organizacji Sanlaap. Wchodziły jedna za drugą, ściągając buty, milkły i przyglądały mi się uważnie. Kiedy zaczęliśmy rozmawiać po bengalsku – w języku, którym posługiwałem się w domu, dorastając – dziewczęta poczuły się jeszcze bardziej swobodnie. Sayeda była tą, która mówiła najchętniej. Miała niewymuszoną pewność siebie odróżniającą ją od innych dziewcząt. Gdy zapytałem, jak znalazła się w domu publicznym, opowiedziała mi szczerze, że została oszukana przez chłopaka, którego kochała. – Mój chłopak obiecał, że się ze mną ożeni – powiedziała Anjali, uśmiechając się speszona. Pozostałe dziewczęta roześmiały się. Ich zachowanie zdawało się być nieprzyjemne, ale podczas dalszej rozmowy zdałem sobie sprawę, że nie tyle śmiały się z Anjali, co razem z nią. Ich historie, kiedy stały się ofiarami handlu były podobne. Im dłużej z nimi rozmawiałem, tym bardziej zdawałem sobie sprawę z niewyobrażalnej desperacji, jakiej doświadczyły. Kiedy powróciłem do schroniska następnego poranka, zapytałem, czy Sayeda i Anjali zechciałyby ponownie ze mną porozmawiać, jako że były najbardziej otwarte. Ich opowieści o handlu i prostytucji pozbawione były emocji, co wprawiło mnie w lekką konsternację. Nie wiedząc, jak zachęcić Sayedę do opisania tego, co czuła, gdy była wykorzystywana seksualnie, zapytałem dziewczynę, jak często zdarzało się jej płakać przez te trzy lata niewoli. Gdy tylko to powiedziałem, zdałem sobie sprawę, jak płytko i niestosownie to zabrzmiało. – O, płakałam i płakałam. Ileż jeszcze mogłam? – odparła tak zrezygnowanym głosem, jakiego nigdy nie słyszałem z ust równie młodej osoby. Suma jej łez nie była w stanie oddać ogromu jej smutku. Zapytałem, co będą robić po powrocie do domu. Anjali nie była pewna. Sayeda powiedziała, że spróbuje zatrudnić się w salonie piękności, w którym wcześniej pracowała. – Nie powrócę już do tańca. Postaram się zdobyć wykształcenie. – A ja być może zacznę uczyć się tańca – odparła Anjali. – Nie, nie idź w taniec – ostrzegła ją Sayeda. – To może skończyć się problemami. Gdy wyszliśmy z budynku na słońce, Sayeda zapytała mnie, czy mogłaby użyć mojego telefonu, aby wyszukać zdjęcie satelitarne swojego miasta. Chciała pokazać mi okolicę, gdzie mieszkali jej rodzice, nieopodal znanego meczetu. Nie miałem takiej możliwości na swoim telefonie, ale obiecałem, że odwiedzę ją w Khulnie, kiedy już wróci do rodzinnego domu. Handel ludźmi: dlaczego przestępcom udaje się uniknąć kary? Pewnego popołudnia przed dwoma laty Giriraj Panda, prawnik z Haldii, który pomagał prowadzić sprawy dotyczące handlu żywym towarem, jadł lunch w ulicznej budce niedaleko siedziby sądu, kiedy nagłe zamieszanie zaburzyło typowy porządek tej czynności. Panda podniósł głowę i zobaczył pędzącego mężczyznę, którego goniło dwóch policjantów. Funkcjonariusze byli zbyt powolni. Mężczyzna wskoczył na motocykl prowadzony przez wspólnika i uciekł. Panda, zatrudniony przez Sanlaap, aby reprezentować kobiety w sprawie przeciwko Bhakcie i innym, rozpoznał uciekiniera. Był to Bhakta właśnie. Miał się pojawić w sądzie, gdy udało mu się uwolnić od funkcjonariuszy przytrzymujących go za ręce w drodze do budynku. „Bhakta już wcześniej był oskarżony w podobnych sprawach”, powiedział Panda. Ale jego prawnicy wywalczyli zwolnienie za kaucją. Tym razem nie zdołali go wybronić od zarzutów, więc zaryzykował brawurową ucieczkę. Siedział wtedy w więzieniu już od półtora roku. Właścicielom domów publicznych i przemytnikom wykorzystujący nieletnich często udaje się uniknąć kary nie dlatego, że policja nie jest w stanie wyegzekwować prawa, ale dlatego, że indyjski system sądowniczy zostawia wiele otwartych dróg ucieczki. Sądy są zasypane sprawami i zaległości są tak duże, że procesy ciągną się latami. Czasami sądy nie mają wyjścia i zezwalają zatrzymanym wyjść za kaucją, gdy oskarżyciele nie wniosą zarzutów na czas, na skutek niekompetencji bądź korupcji. Pomimo tej ponurej sytuacji nie zaniechano wysiłków mających na celu postawienie przemytników przed sądem. Jak powiedział Panda, w ciągu ostatnich sześciu lat jemu i jego współpracownikom udało się doprowadzić do skazania w kilkunastu sprawach o handel ludźmi w rejonie Haldi. Panda obiecał walczyć i udowodnić zasadność postawionych Bhakcie zarzutów, którego namierzono i aresztowano kilka tygodni po ucieczce. Sprawa jest w toku i może ciągnąć się latami. Bhakta wyszedł za kaucją na początku roku – to decyzja, do której oskarżyciele złożą apelację. – Ponieważ przemytnicy i właściciele domów publicznych mają duże możliwości finansowe, łatwo jest im uniknąć kary – powiedział Panda. – Ale my się nie poddamy. Rodziny ofiar handlu ludźmi. Jak radzą sobie z traumą? Kilka miesięcy po mojej wizycie w Sneha, Sayeda zaczęła cierpieć z powodu ostrych bólów brzucha. Parę dni wcześniej miała taneczny występ w schronisku. Pracownicy Sneha natychmiast zawieźli ją do szpitala, gdzie zmarła kilka godzin później. Lekarze przypisują śmierć Sayedy niewydolności wątroby, której najprawdopodobniej nabawiła się od picia ogromnych ilości alkoholu. W listopadzie 2018 r. pojechałem do Khulny z fotografką Smitą Sharmą, by zobaczyć się z rodziną ofiary handlu ludźmi. Matka Sayedy poprowadziła nas nieutwardzoną ścieżką do domu, w którym dziewczyna dorastała. Ojciec, drobny, wychudzony mężczyzna, przywitał się z nami anemicznie. Kiedy matka Sayedy opowiedziała, jak bardzo jej córka lubiła śpiewać i tańczyć, pokazałem jej zdjęcie Sayedy z Anjali i innymi dziewczętami zrobione po występie tanecznym. Na zdjęciu Sayeda ma na sobie jaskrawe sari w kolorze fuksji i uśmiecha się radośnie. Matka popatrzyła na zdjęcie i po chwili zaczęła łkać. – Moja córka miała takie proste, niewinne serce – powiedziała przez łzy. – To ją zgubiło. Rodzice Sayedy wiedzieli, że została uprowadzona do domu publicznego, ale chcieli wiedzieć więcej na temat tego, co tam przeszła, więc puściłem im nagranie z mojej rozmowy z Sayedą. Matka pochyliła się, żeby posłuchać. Ojciec siedział na podłodze w pokoju obok, tępo patrząc w ścianę. Gdy Sayeda zaczęła opowiadać o tym, czego doświadczyła, odwrócił głowę. Nie odezwał się tego popołudnia ani słowem. Przemówił następnego dnia, kiedy wróciłem, aby pożegnać się z rodziną ofiary handlu ludźmi. Wyznał, że od śmierci Sayedy stał się chaotyczny, często omijał posiłki i kąpiele, a zamiast wozić pasażerów rikszą, siedział godzinami przy drodze, sparaliżowany cierpieniem. – Córka była całym moim światem – powiedział. – Była wiecznie szczęśliwa i przynosiła szczęście innym, a teraz jej nie ma. Po półtora roku spędzonym schronisku, Anjali w końcu wróciła do domu do matki w Siliguri i podjęła pracę w fabryce. Kiedy odwiedziłem ją w grudniu 2019 r., 19-letnia wówczas dziewczyna pomagała mamie w pracach domowych. Anjali powiedziała mi, że czuje się samotna. Tęskni za przyjaciółkami ze schroniska, które jak nikt inny rozumiały jej cierpienie. Kiedyś usłyszała sąsiadów rozmawiających o tym, że trudniła się nierządem. Oczywistym było, że próby zhańbienia dziewczyny przez sąsiadów pogłębiły jej izolację. Mogła udawać, że sąsiedzi nie istnieją, ale ignorować matkę, która stała się nadopiekuńcza, było trudniej. W rezultacie Anjali czuła się stłamszona. – Mówię jej: zostań w domu, siedź z nosem w telefonie, oglądaj filmy na TikToku, jak chcesz – powiedziała jej mama. – Nawet nie waż się znowu postawić stopy na niewłaściwej drodze. Zapytałem, co ma na myśli. Czyż Anjali nie była ofiarą? Czy to źle się zakochać? – Tak, wiem, że się zakochała. Któż mógł przypuszczać, że ten chłopak miał tak nikczemne intencje? – powiedziała matka. – Chodzi mi o to, że jest bezbronna. Jest młoda. Z łatwością może ją zwabić kolejny chłopak, który obieca jej małżeństwo, a potem sprzeda tak jak poprzedni. – Można mnie oszukać raz – powiedziała Anjali. – Nie więcej. – Mówię jej, żeby nie uciekała z ukochanym. Jeśli kogoś polubisz, powiedz mi, a ja sprawdzę jego przeszłość i wydam cię za mąż. Anjali powiedziała matce, że nie pokocha już nikogo. Wyznała mi, że to, czego naprawdę pragnie, to móc pójść gdziekolwiek i kiedykolwiek zechce. Anjali chciała skuter. Nie podobało jej się, że matka oszczędzała, aby kupić starszemu bratu motocykl. – Będę ci kupować takie rzeczy, jak wyjdziesz za mąż – powiedziała łagodnie matka. Anjali posłała jej ironiczny uśmiech. Pomimo irytacji zdawała sobie sprawę, że miała znacznie więcej szczęścia niż wiele ofiar handlu ludźmi, których rodziny nie chciały przyjąć z powrotem, obawiając się szykan ze strony krewnych i sąsiadów. Walka Anjali o odbudowanie jej życia była daleka od zakończenia, jednak widząc wsparcie rodziny oraz cichą determinację dziewczyny, wyjechałem pełen nadziei, że pewnego dnia znajdzie wolność, której pragnie. Źródło: NationalGeographic.com: Stolen lives: The harrowing story of two girls sold into sexual slavery
Wyjechali w poszukiwaniu pracy, padli ofiarami handlu narządami. Tragedia Polaków w Meksyku
Mężczyźni z Polski polecieli do Meksyku, bo byli przekonani, że na miejscu czeka na nich praca. Niestety, padli ofiarami nielegalnego handlu narządami. Jeden z mężczyzn po usunięciu kilku organów zmarł, drugi jest w śpiączce.
W tym artykule: Pokrzywdzonych jest więcej Informacje podane przez Onet.pl potwierdzają Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ambasada RP w Meksyku. W sprawie jest wiele niewiadomych. Dziennikarze portalu ustalili, że dwaj mężczyźni na stałe mieszkali w Polsce i byli w wieku około 20 lat. Pracę w Meksyku miał załatwić im „ktoś z Polski”, choć nie jest jasne, czym mieli się zajmować. Na razie nie wiadomo też, czy rodak, który miał zapewnić młodym mężczyznom zatrudnienie, był zamieszany w proceder handlu organami. Mężczyźni polecieli do Meksyku w początkach lutego, a w ubiegłym tygodniu bliscy jednego z nich otrzymali informację o śmierci. „Udało nam się to potwierdzić w dwóch niezależnych źródłach. Natomiast jego kolega w ciężkim stanie trafił do szpitala. Jak ustaliliśmy, jest w śpiączce” - podaje Onet.pl. Z nieoficjalnych ustaleń dziennikarzy wynika, że obaj mężczyźni mieli usunięte organy wewnętrzne. Mężczyzna pozostający w śpiączce najpewniej stracił nerkę. Jego koledze zapewne wycięto też inne organy, dlatego nielegalny zabieg skończył się dla niego tragicznie. Pokrzywdzonych jest więcej Medialne doniesienia potwierdziło polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. „Sprawa jest znana polskiej służbie konsularnej i dotyczy trzech obywateli polskich. Ambasada RP w Meksyku po uzyskaniu informacji o zdarzeniu niezwłocznie podjęła stosowne działania. Konsul RP jest w stałym kontakcie z członkami rodzin poszkodowanych, pracodawcą oraz miejscową prokuraturą, która bada okoliczności sprawy” - poinformowało Biuro Rzecznika Prasowego MSZ. Skradzione życia. Wstrząsająca historia dziewcząt sprzedanych w niewolę seksualną [FOTOREPORTAŻ] Handel żywym towarem w celach seksualnych to międzynarodowa plaga, której ofiarami padają miliony dzieci. Prawdziwa skala handlu ludźmi w Indiach – oraz na całym świecie – jest nieznana.... MSZ podaje też, że trzeci ze wspomnianych poszkodowanych, wrócił już do Polski. Powołując się na dobro poszkodowanych oraz RODO resort nie ujawnia żadnych szczegółów sprawy – nazwisk, miejsca zamieszkania, ani informacji dotyczących tego, gdzie, w jakich okolicznościach i jakie organy usunięto poszkodowanym. Zapewniono jednak, że na miejscu trwa śledztwo w sprawie.
Nielegalny handel zabytkami przeżywa boom. "Ci ludzie są bogaci, wpływowi i nietykalni" [FOTOREPORTAŻ]
Nielegalny handel zabytkami sztuki przeżywa prawdziwy boom, siejąc spustoszenie w światowym dziedzictwie archeologicznym. Trwają spory o to, jak ratować arcydzieła z przeszłości. Czy powinniśmy kupować je od szabrowników?
Kobieta w pasiastym nakryciu głowy leży na jasno oświetlonym stole. Ma szeroko otwarte oczy. Pani profesor pochyla się nad nią. – Wciąż jest w znakomitym stanie… – mamrocze pod nosem. Kiedy wzrok badaczki prześlizguje się w dół po ciele ofiary namalowanej na pokrywie jej własnej trumny, wskazuje palcem ślad po świeżym poprzecznym cięciu na wysokości górnej części jej ud, symbole boga Amona, wizerunek ptaka ibisa oraz zaklęcia pochodzące z Księgi umarłych. – Tutaj napisano jej imię i tytuł: Shesep-amun-tayesher, pani domu. Odczytując je na głos, spełniam jej życzenie, by pamiętano o niej po śmierci. To wizerunek kobiety z klasy wyższej, która nie żyje od ok. 2,6 tys. lat. Sarah Parcak, egiptolożka z mieszczącego się w Birmingham University of Alabama, bada wewnętrzną trumnę starożytnej Egipcjanki – jedną z trzech drewnianych skrzyń umieszczonych jedna w drugiej jak matrioszki, w których niegdyś spoczywały zmumifikowane zwłoki kobiety. Ich zapach wciąż daje się wyczuć w środku trumny. Szabrownicy przepiłowali sarkofag na cztery części i wysłali pocztą lotniczą do USA, gdzie konserwator złożył go z powrotem w całość. Kilka miesięcy później funkcjonariusze służby celnej odnaleźli go ukrytego w mieszkaniu pewnego brooklyńskiego handlarza antykami. Teraz spoczywa w tajnym magazynie w Nowym Jorku, w którym władze USA trzymają przechwycone zabytki z całego świata: wielki kamienny posąg Buddy pochodzący z Indii, wykonanych z terakoty jeźdźców z Chin, płaskorzeźby z Iraku, Syrii i Jemenu. Wszystkie okazy to ofiary międzynarodowej walki o kulturową spuściznę. Niezależnie od tego, czy mówimy o posuwających się do morderstwa złodziejach plądrujących indyjskie świątynie, szabrownikach okradających boliwijskie kościoły czy liczących nawet po sto osób gangach okradających groby w chińskiej prowincji Liaoning, bezwzględni złodzieje plądrują naszą przeszłość. Tak jak to bywa z większością nielegalnych działań – trudno oszacować skalę zjawiska. Jednak zdjęcia satelitarne, policyjne naloty, w których konfiskowany jest przemycany towar, oraz zeznania świadków wskazują, że handel kradzionymi skarbami przeżywa rozkwit. Pracując w Egipcie, Parcak była pionierką wykorzystania zdjęć satelitarnych do oceny szkód spowodowanych przez szabrowników. Wyniki jej badań to ponura lektura – jedna czwarta z tysiąca stu znanych stanowisk archeologicznych została poważnie zniszczona. – Jeśli tak dalej pójdzie, wszystkie znane miejsca wykopalisk w Egipcie zostaną poważnie zubożone do roku 2040 – prorokuje archeolożka. W ciągu minionego dwudziestolecia cała seria głośnych spraw sądowych i zwrotów antyków do krajów, z których pochodzą, obnażyła mroczną stronę handlu antykami. Jasnym się stało, że przestępcze siatki kopaczy i przemytników sprzedają wykradzione skarby renomowanym muzeom i galeriom z Madison Avenue. W 2002 r. Frederick Schultz, wpływowy marszand zajmujący się sztuką starożytną, został skazany na 33 miesiące w więzieniu federalnym – uznano go za winnego zmowy mającej na celu przejęcie skradzionych przedmiotów pochodzących z Egiptu. W roku 2006 Metropolitan Museum of Art ugięło się pod presją włoskiego rządu i zgodziło się zwrócić słynny krater Eufroniosa – naczynie do mieszania wina z wodą skradzione z etruskiego grobowca gdzieś w okolicach Rzymu. W ostatnich latach w wielu krajach bogatych w starożytne zabytki słychać odgłosy wojny, sytuacja jest niespokojna. Momentem kulminacyjnym było splądrowanie przez Państwo Islamskie terenów starożytnej Mezopotamii. Pojawiły się obawy, że handel antykami pomaga finansować terroryzm. Mimo to debata nad tym, jak zatrzymać szabrowników, stanęła w martwym punkcie. Archeolodzy obarczają winą za ten proceder środowisko handlarzy antykami. Kolekcjonerzy, handlarze i wielu muzealnych kuratorów przekonują, że większość transakcji dotyczących sprzedaży antyków jest zawierana zgodnie z prawem. Niektórzy mówią, że przyświeca im najwyższy cel ochrony artystycznej spuścizny, który z kolei zobowiązuje do „ratowania” zabytków z krajów o niestabilnej sytuacji – nawet jeśli oznacza to kupowanie od szabrowników. Losy Shesepamuntayesher pokazują, jak te abstrakcyjne kwestie wyglądają w rzeczywistości. Poskładam w całość tropy zebrane od egiptologów, kuratorów muzealnych i agentów federalnych, by odtworzyć jej podroż z grobowca gdzieś w Egipcie, przez gęstą sieć przemytników, pośredników i handlarzy, aż do chronionego magazynu w Nowym Jorku. Najpierw trzeba ustalić prawdopodobne miejsce pochowku Shesepamuntayesher. Na podstawie hieroglifów z jej sarkofagu i stylu zdobień egiptolodzy z University of Pennsylvania stwierdzili, że żyła około 600 r. p.n.e. Poszukiwania w tekstach trumiennych i źródłach poświęconych antykom zaowocowały odnalezieniem podobnego sarkofagu kobiety noszącej to samo niezwykłe imię, który według doniesień wydobyto w Abu Sir al-Malak, miejscu położonym 100 km na południe od Kairu. W starożytności Abu Sir al-Malak nazywało się Busiris i było bogatym miastem położonym na obszarze zalewowym między Nilem a oazą Fajum. Słynęło ze świątyń Ozyrysa, boga płodności i życia po śmierci, oraz wspaniałych grobowców powstałych na przestrzeni liczącej 4 tys. lat historii. Dziś Abu Sir wygląda jak pole bitwy po bombardowaniu. Pofalowana powierzchnia piasku została podziurawiona kraterami i szybami wykopanymi przez szabrowników używających łopat, koparek i dynamitu. Przy okazji zbezczeszczono niezliczone mogiły, zostawiając stosy czaszek i połamanych kości, które leżą teraz na brzegach wielu dołów. 49-letnia smukła Amal Farag, najwyższa rangą przedstawicielka ministerstwa zabytków oddelegowana do Abu Sir i pobliskich stanowisk, zabiera mnie na wycieczkę po okolicy. Towarzyszy nam pięciu uzbrojonych strażników. Kobieta podnosi z ziemi cedrowe deseczki z drewnianymi gwoździami i śladami czerwonego pigmentu. To fragmenty starożytnego sarkofagu. – Szabrownicy zatrzymują tylko najlepsze okazy i niszczą lub wyrzucają resztę – mówi. – Każdy dobrze zachowany przedmiot oznacza setki innych całkowicie zniszczonych. Farag prowadzi mnie do grobowca znajdującego się w głębi zbocza wzgórza. Szyb opadający pod kątem kończy się mroczną komnatą. To tutaj w kwietniu 2012 r. stawiła czoło trzem szabrownikom. Podczas rutynowej wizyty w Abu Sir razem z koleżanką zauważyły taksówkę zaparkowaną blisko grobowca. Kobiety podeszły bliżej i stanęły twarzą w twarz z trzema wysokimi umięśnionymi mężczyznami odzianymi w galabije, tradycyjne arabskie szaty. – Powiedziałam koleżance, że jeśli się boi, powinna sprawiać wrażenie wyniosłej – opowiada Farag. Spojrzenie pełne dumy zadziałało. Mężczyźni wbili w nie wzrok, ale nic nie powiedzieli, tylko wsiedli do taksówki i odjechali. Wchodzimy teraz do grobowca, gdzie Farag wskazuje miejsce, w którym znalazła dwa wspaniałe sarkofagi ukryte przez rabusiów pod kocem. Po chwili moje oczy przyzwyczajają się do ciemności. Zauważam wnęki wykute w skalnych ścianach komnaty i tunele prowadzące do innych pomieszczeń, znajdujących się głębiej. Możliwe, że Shesepamuntayesher została wykradziona z podobnego grobowca. Spoczywałaby w jednej z takich wnęk otoczona przedmiotami, które ceniła za życia. Byłyby wśród nich: biżuteria, ozdobna laska, papirusy z zaklęciami, kufry zdobione wizerunkami bogów zmarłych. W sąsiednich wnękach leżałyby ciała jej przodków i potomków otoczonych własnymi skarbami. Odnalezienie podobnych grobowców w stanie nietkniętym otwiera na oścież okno, przez które mamy okazję zajrzeć w przeszłość. Nawet osierocona przez szabrowników Shesepamuntayesher jest cenna ze względu na hieroglify i malowidła. Jednak gdyby została odnaleziona przez archeologów, byłaby bezcenna. Różnica jest taka, jak gdyby znaleźć kartkę wydartą z cennej księgi zamiast całego księgozbioru. Farag i jej koleżance udało się wyciągnąć oba sarkofagi z grobowca i załadować do samochodu, żeby zabrać je w bezpieczne miejsce. Farag tłumaczy, że miejscowi nie czują się związani z kulturą starożytnego Egiptu i plądrują swoją przeszłość, by moc przeżyć w teraźniejszości. Ubodzy mieszkańcy wielu krajów bogatych w wykopaliska archeologiczne tak właśnie myślą. Pracują jako słabo opłacani kopacze ledwo wiążący koniec z końcem. Szabrownictwo przybrało na sile po rewolucji w 2011 r., gdy rządowe siły bezpieczeństwa niemal przestały istnieć. Jednak przeprowadzona przez Sarah Parcak analiza zdjęć satelitarnych wykazała, że poważny wzrost zanotowano już dwa lata wcześniej, gdy światowy kryzys finansowy uderzył w egipską gospodarkę, powodując znaczny wzrost bezrobocia oraz windując ceny żywności i benzyny. Niektórzy ludzie pozbawieni pracy zajęli się szabrownictwem, by przeżyć. Strażnicy eskortują nas do autostrady. Na pożegnanie Farag długo ściska moją dłoń. – Zjedź z drogi przez zmrokiem – ostrzega. Wydaje się, jakby rewolucja wciąż trwała. Grzebanie w pamiątkach przeszłości dla zysku to zajęcie istniejące od tysięcy lat. Najstarsze znane egipskie przekazy mówią o procesie szabrowników, który odbył się w Tebach w 1113 r. p.n.e. Przywódcą gangu był pewien przedsiębiorczy pracownik kamieniołomu imieniem Amenpanefer, który kierował operacją plądrowania grobowców wykutych w skałach. Całą grupę skazano na śmierć – prawdopodobnie przez nabicie na pal. Armie najeźdźców również rabowały zabytki Egiptu. Rzymscy zdobywcy wysyłali do domu całe obeliski, używając specjalnie do tego celu skonstruowanych statków. Od wieku XVI do połowy XX, w okresie ogromnych wpływów zewnętrznych, niezliczone skarby z przeszłości Egiptu trafiły do zagranicznych instytucji kultury w wyniku darowizn, sprzedaży i wymuszeń. Zagraniczni archeolodzy otrzymali część okazów, które wydobyli podczas swoich prac, na mocy oficjalnej umowy z egipskim rządem nazywanej partage, od francuskiego słowa oznaczającego „dzielić się”. Podróżnicy kupowali antyki od licencjonowanych sprzedawców w Kairze, Luksorze i w innych miastach. Transakcje często były niedokumentowane, bo antyki powszechnie uznawano za „rzeczy osobiste”. Mimo że już wtedy istniały regulacje mające na celu ochronę antycznych skarbów, podejście do spuścizny kulturowej wciąż ewoluowało. Zmiana nastała w Egipcie w latach 50. Ubiegłego wieku wraz z rozpadem imperiów kolonialnych i odzyskiwaniem niezależności przez państwa podległe. Nastąpił wzrost poczucia tożsamości narodowej, co spowodowało zaostrzenie w wielu krajach obowiązującego prawa lub uchwalenie nowego, które miało chronić przeszłość. W 1983 r. władze Egiptu ogłosiły, że wszelkie ponad stuletnie obiekty dziedzictwa kulturowego są własnością państwa. W 1970 r. UNESCO przyjęło konwencję dotyczącą zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, którą do dziś podpisało 131 krajów. 30 km na północ od Abu Sir spotykam Mohammeda Youssefa, kierownika cennych stanowisk archeologicznych w Al-Liszt i Dahszur związanych z okresem Średniego Państwa. W trakcie burzliwych miesięcy, które nastąpiły po rewolucji w styczniu 2011 r., całe gangi szabrowników plądrowały okolicę, często z wykorzystaniem buldożerów, kopiąc nawet nocą. Youssef pokazuje mi wykuty w skale grobowiec, w którym niedługo po rozpoczęciu rewolucji wspólnie z jednym ze swoich kontrolerów ocalił dwie wspaniałe wapienne płaskorzeźby zrabowane z innego grobowca. Kłóciły się o nie dwie grupy mężczyzn uzbrojonych w karabiny maszynowe. – Gdy się zbliżyliśmy, oddali w powietrze strzały ostrzegawcze. Zupełnie się nas nie bali – wspomina Youssef. Wrócił na miejsce z ekipą, kiedy tamtych już nie było, i udało się odzyskać płaskorzeźby. W zdestabilizowanych rejonach, zwłaszcza podczas konfliktów zbrojnych, siła ma największą moc sprawczą. W trakcie wojny domowej w Kambodży organizacje zbrojne, głownie Czerwoni Khmerzy, często kontrolowały grupy szabrowników działających na ich terytorium. Podobnie jest dziś w Syrii, gdzie Państwo Islamskie czerpie zyski z działalności rabusiów. To samo robią grupy związane z armią prezydenta Baszara al-Asada, kurdyjską partyzantką YPG (Powszechne Jednostki Ochrony) czy opozycją. Youssef przekonuje, że w Al-Liszt i Dahszur kluczową rolę odgrywają miejscowe persony. – Ci ludzie są bogaci, wpływowi i nietykalni – przekonuje. Według niego pewna rodzina z pobliskiej wioski dysponuje prywatną armią. Generał brygady Ahmed Abdel Zaher, niski, krępy i pogodny szef operacji egipskiego wydziału policji zajmującego się antykami, tłumaczy, że wiele siatek rabusiow w Egipcie ma strukturę przypominającą czteropoziomową piramidę. (– Piramidy! A cóż by innego? – chichocze). Podstawa, na którą może się składać aż trzy czwarte zasobów ludzkich, to ubodzy wieśniacy, których znajomość terenu i lokalnych zabytków są niezbędne do odnalezienia skarbów. Drugi poziom to pośrednicy zbierający łupy od miejscowych kopaczy i organizujący robotników w zespoły. Gracze z trzeciego poziomu, przekonuje Abdel Zaher, szmuglują antyki za granicę i w końcu sprzedają je kupcom z innych krajów, którzy zajmują szczyt tej piramidy rabunku. Zarobki rosną w miarę wchodzenia na kolejne szczeble drabiny. Niektórzy rabusie z drugiego poziomu ponoć sprzedają okazy za cenę 10 razy wyższą od tej, za którą kupili je od kopaczy. – To zawodowi przestępcy, a antyki to tylko jedna z gałęzi ich działalności – mówi Abdel Zaher. Wspomina o kilku niedawnych nalotach na bazy handlarzy narkotyków, w których poza środkami odurzającymi policja przechwyciła też antyki. W zdestabilizowanych rejonach antyki płyną tą samą siecią dystrybucji, z której korzystają handlarze bronią. – Często w arsenałach zawierających granatniki znajdowałem zabytki – mówi Matthew Bogdanos, nowojorski prokurator, który służył w Iraku w pierwszych latach XXI w. Spośród ok. 50 portów, lotnisk i dróg lądowych wykorzystywanych w przemycie egipskich antyków wybieram Damiettę. Trumny Shesepamuntayesher zostały wysłane do USA z Dubaju, w jednym przypadku były ukryte w kontenerze z meblami. Damietta to jeden z najruchliwszych terminali kontenerowych w Egipcie. Handel z Dubajem kwitnie. Jest to też meblarska stolica kraju. Władze portu przechwyciły niedawno kilka kontenerów, w których poza meblami znaleziono ukryte antyki. Kair dzieli od Damietty zaledwie 240 km, ale podroż zajmuje mi niemal pięć godzin. Poprzedniej nocy powstańcy zabili pod moim hotelem w Kairze dwóch policjantów, a droga, którą jechałem, od czasu do czasu trafia pod ostrzał granatników. Zaostrzono kontrole, co jakiś czas zdarza się blokada. Obserwuję potok ciężarówek wypełnionych do kresu możliwości cebulami, melonami, klatkami z kurczakami, belami wełny. Trumnę Shesepamuntayesher można by przewieźć ktorymkolwiek z tych pojazdów. Gdy Shesepamuntayesher dociera do Dubaju, nareszcie łatwiej śledzić jej drogę. Analizując e-maile, deklaracje celne i listy przewozowe, śledczy federalni uznali, że w przemyt z Dubaju do USA było zamieszanych trzech mężczyzn: Mousa Khouli, urodzony w Syrii sprzedawca antyków mieszkający w Nowym Jorku, Salem Alshdaifat, mieszkający w Michigan obywatel Jordanii, oraz Ayman Ramadan, Jordańczyk mieszkający w Dubaju. Khouli przyznał się do przemytu oraz składania fałszywych zeznań i został skazany na sześć miesięcy aresztu domowego. Alshdaifat przyznał się do wykroczenia i został ukarany grzywną w wysokości tysiąca dolarów. Ramadan ukrywa się przed policją. Dokumenty zebrane przez prokuraturę wskazują, że Alshdaifat wysłał zdjęcia zestawu sarkofagów Shesepamuntayesher do Khouliego. Ramadan zaś przy pomocy nieznanych wspólników opatrzył okazy mylącym opisem zawartości i wartości towaru, a następnie wysłał za granicę do Khouliego i pewnego handlarza monet w stanie Connecticut. Potem Khouli wykorzystał te same zdjęcia w celu odsprzedaży sarkofagów kolekcjonerowi ze stanu Wirginia. Śledczy z amerykańskiego Urzędu ds. Imigracji i Służb Celnych (ICE) podejrzewają, że Ayman Ramadan zajmował się antykami zrabowanymi w Syrii, Jordanii i Libii. E-maile wymieniane między Alshdaifatem i potencjalnymi klientami sugerują, że mężczyzna miał bezpośrednią wiedzę o rabunku zabytków w Egipcie. Brenton Easter, agent specjalny ICE, który pracował przy śledztwie dotyczącym Shesepamuntayesher, zauważa, że międzynarodowe szajki szabrowników współpracują ze sobą z większym powodzeniem niż stróże prawa. Zwraca uwagę na fakt, że kontener, w którym zewnętrzny sarkofag Shesepamuntayesher trafił do USA, został nadany przez dubajską firmę Amal Star Antiques. Według Eastera Amal Star należy do osoby nazwiskiem Noor Sham, a Shamowie to rodzina handlarzy antykami z bazą w Bombaju. Dziennikarz śledczy Peter Watson w książce Sotheby’s: The Inside Story (Tajna historia domu aukcyjnego Sotheby’s) sugeruje, że w latach 90. członkowie rodziny Shamow przeprowadzili zakrojoną na szeroką skalę operację rabowania rzeźb pochodzących z indyjskich świątyń. Następnie przeszmuglowali je do Anglii – czasem via Dubaj – i zlecili sprzedaż kilku cennych okazów londyńskiemu oddziałowi domu aukcyjnego Sotheby’s. – Nie zawsze znam stróżów prawa z innych krajów – mowi Easter, przyglądając się mapie przyczepionej do ściany swojego biura w Nowym Jorku. – Ale złoczyńcy zdają się wszyscy znać nawzajem. Zupełnie jakby mieli w telefonie ustawione szybkie wybieranie numerów kolegów po fachu – zauważa. W przeciwieństwie do innych nielegalnych towarów zrabowane zabytki początkowo są trefne, ale kończą z czystą kartą (przynajmniej pozornie), bo ich nielegalne pochodzenie rozmywa się w miarę przemieszczania się towaru w przemytniczej pajęczynie. Nie da się bowiem stwierdzić, czy przedmiot jest legalny, czy nielegalny, bez szczegółowej informacji o jego pochodzeniu, bez udokumentowanej drogi, jaką przebył między wcześniejszymi właścicielami. Mousa Khouli sprzedał Shesepamuntayesher mieszkającemu z stanie Wirginia biznesmenowi z branży farmaceutycznej nazwiskiem Joseph Lewis. W maju 2011 r. Lewis wraz Khoulim i wspólnikami został oskarżony m.in. o zmowę mającą na celu przemyt oraz zmowę w celu prania pieniędzy. Po niemal trzech latach intensywnego postępowania sądowego otrzymał od prokuratury propozycję ugody opatrzonej kilkoma warunkami. Ostatecznie uwolniono go od wszystkich zarzutów. Lewis zaprzecza, jakoby zrobił cokolwiek nielegalnego, przekonując, że kupił przedmioty w Stanach Zjednoczonych od sprzedawcy, który sam zajął się ich wwozem do kraju. Jeśli istnieje coś takiego jak gen kolekcjonera, Joe Lewis na pewno go ma. Jego matka zbierała buteleczki stołowe na ocet, figurki słoni i sztuczne kaczki używane przez myśliwych za przynętę, podczas gdy ojciec wolał broń palną. Teraz jego dom o powierzchni 600 m2 mieści wszystkie buteleczki, kaczki i słonie matki oraz jego własną, liczącą 30 tys. okazów kolekcję owadów i cenny zbiór egipskich antyków. – Dajcie mi parę jakichkolwiek przedmiotów, a zacznę nową kolekcję – mówi Lewis, szczupły, wesoły 60-latek. Pokazuje mi swoją kolekcję egipskich zabytków, w której skład wchodzi kilka niesamowitych sarkofagów umieszczonych w skrzyniach godnych najlepszych muzeów, z systemem kontroli wilgotności i temperatury. Gdy podziwiamy wspaniały malowany drewniany posąg Ptaha-Sokara-Ozyrysa, odczuwam tę samą fascynację, która była moim udziałem podczas oglądania kilku innych egipskich zabytków – to samo mrożące krew w żyłach poczucie, że pod powierzchnią czai się życie. Doskonale rozumiem potrzebę posiadania takiego przedmiotu, by choć przez chwilę stanąć w tym spokojnym, odwiecznym spojrzeniu. Kilka miesięcy wcześniej zachwyciłem się podobnie, kiedy w siedzibie domu aukcyjnego Sotheby’s stanąłem przed czarnym popiersiem kapłana ze świątyni w Karnaku, wiedząc, że za poł miliona dolarów może należeć do mnie. Lewis uważa, że dzięki coraz bliższej współpracy środowiska kolekcjonerów z naukowcami można by stworzyć ogólnoświatowy rejestr legalnych okazów archeologicznych, który stałby się potężnym narzędziem w walce z rabusiami zabytków. – Jeśli czegoś nie ma na liście, nie można tego kupić czy sprzedać – mówi o swojej hipotetycznej bazie danych. – Nie wyskakuje w rejestrze, czyli zostało zrabowane. Załatwione! Lewis nie jest najbardziej kontrowersyjnym z kolekcjonerow. James Cuno, prezes i dyrektor generalny J. Paul Getty Trust, przekonuje, że w przypadku wielu niedawnych zwrotów skradzionych zabytków popełniono błąd, skoro misją muzeów jest zbieranie, konserwacja i udostępnianie kulturowego dziedzictwa publiczności. Tymczasem okazom zwracanym krajom, w których trwają konflikty zbrojne, często grozi zniszczenie. Dlatego, jego zdaniem, nie powinno się wykluczać zakupu zrabowanych znalezisk, jeśli ocali je to przed utratą lub dewastacją. – Czy odrzuciłbyś negocjacje z terrorystami, nawet gdyby mieli zakładników? – pyta. – Ignorowanie czarnego rynku nie sprawi, że on zniknie. To nie są proste pytania, na które istnieje odpowiedź „tak” lub „nie” – kończy. Lewis mówi, że woli nie rozmawiać o sprawie Shesepamuntayesher, ale tłumaczy, że kupił zestaw jej sarkofagów dopiero po tym, jak Mousa Khouli, czyli sprzedawca, dostarczył dowody ich pochodzenia, które wydawały się przekonujące. (Khouli twierdził, że trumny Shesepamuntayesher pochodzą z prywatnej kolekcji jego ojca). I tu jest właśnie problem – konwencja UNESCO z 1970 r., prawo dziedziczenia i sprawy sądowe kończące się zwrotem zabytków do krajów pochodzenia z początku XXI w. powinny sprawić, że szczegółowa dokumentacja pochodzenia obiektu jest warunkiem niezbędnym do zawarcia transakcji. Tymczasem wielu kolekcjonerów, sprzedawców, aukcjonerów i kuratorów muzealnych wciąż czuje, że mają prawo do tej samej tajemniczości, którą tradycyjnie był owiany handel antykami. Wzrasta liczba prywatnych transakcji zawieranych w dużych domach aukcyjnych, a niejasne pochodzenie przedmiotów to codzienność – wystarcza notatka „z prywatnej szwajcarskiej kolekcji” lub „spadek”. Weźmy na przykład posąg kapłana, który podziwiałem w Sotheby’s. Tydzień przed tym, jak rzeźba poszła pod młotek, Christos Tsirogiannis, archeolog śledczy, ujawnił, że obiekt znajduje się w tzw. archiwum z wyspy Schinoussa, czyli w fotograficznej bazie danych stworzonej przez znaną siatkę złodziei i przemytników zabytków. Co prawda obecność w tym rejestrze nie przesądza o pochodzeniu obiektu z czarnego rynku, ale brak informacji na ten temat w przygotowanej przez dom aukcyjny dokumentacji posągu prowokuje niepokojące pytania. – Od 2007 r. na niemal każdej dużej aukcji znajduję liczne przedmioty ze złodziejskich rejestrów – przekonuje Tsirogiannis. – Fakt, że domy aukcyjne mimo to je sprzedają, wskazuje, że nie zależy im na poprawie sytuacji. Zależy im tylko na podtrzymaniu sprzedaży. Ogólnikowa dokumentacja pochodzenia lub jej brak od dawna są akceptowane przez wpływowe domy aukcyjne, nawet jeśli chodzi o sztukę z rejonów plądrowanych przez szabrowników lub targanych konfliktami zbrojnymi. Od lat 70. ub. wieku do 2011 r. domy aukcyjne – w tym Christie’s i Sotheby’s – sprzedawały arcydzieła rzeźby khmerskiej mimo oczywistego ryzyka, że zostały zrabowane z rozsianych po dżungli świątyń w trakcie lub po zakończeniu krwawej wojny domowej w Kambodży. Także wiele znanych muzeów kupiło lub przyjęło takie rzeźby. Przechwycona przez agentów federalnych egipska trumna, w tajnym magazynie w Nowym Jorku fot. Robert Clark – Na widok tych okazów wszystkim powinna się zapalić lampka ostrzegawcza. Nikt nie mógł ich sprzedawać lub kupować w dobrej wierze – przekonuje Tess Davis, prawniczka i dyrektor wykonawcza Antiquities Coalition, grupy interesu mającej siedzibę w Waszyngtonie. – Ledwie kilka lat wcześniej kolekcjonerzy ubolewali nad brakiem kambodżańskiej sztuki w USA. Jednak kiedy wybuchła wojna domowa, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki rynek zalały prawdziwe arcydzieła – bez udokumentowanego pochodzenia, ze śladami brutalnego rabunku. Niektóre rzeźby odcinano na wysokości kostek! Moja wyprawa śladami sarkofagow Shesepamuntayesher sprawiła, że trudno mi uznać kupowanie artefaktów, które nie mają stuprocentowo pewnych dokumentów świadczących o pochodzeniu, za cokolwiek innego niż celowe przymykanie oka. Archeolog Ricardo Elia myśli tak samo. – To proste – mówi, przywołując podstawowe prawa ekonomii. – Kupując zrabowane zabytki, zachęcasz złodziei do wzmożonej pracy. Walka o prawo własności do dóbr kultury wciąż trwa, ale pojawiają się promyki nadziei. W 2010 r. Boston Museum of Fine Arts stworzyło nowe stanowisko – kurator ds. pochodzenia dzieł, pierwsze i jedyne w całych USA. W 2013 r. władze Metropolitan Museum dobrowolnie zwróciły dwa khmerskie posągi. W ich ślady poszło Cleveland Museum of Art i wiele innych. 23 kwietnia 2015 r. sarkofag Shesepamuntayesher został wysłany z powrotem do Egiptu. Można go zobaczyć na ekspozycji w Muzeum Egipskim w Kairze. Jednocześnie zarówno niektórzy kuratorzy, jak i kolekcjonerzy, w tym Lewis, wzywają do stworzenia rejestru zabytków, który zniechęcałaby rabusiów. Proponują spotkanie ze środowiskiem archeologów w celu ustalenia wspólnej płaszczyzny porozumienia. Sarah Parcak przekonuje, że wspólne stanowisko jest kluczowe – zarówno dla krajów pochodzenia dzieł, jak i ich nabywców. Szabrownictwo i rabowanie zabytków nie znikną, zanim kopacze w Egipcie i kupcy za granicą nie zobaczą w nich nie tylko pięknych przedmiotów, ale również ważnych składników opowieści o naszej historii. – Historia ludzkości to najwspanialsza narracja, jaką kiedykolwiek opowiedziano – mówi Parcak. – Jedyny sposób, by ją w pełni zrozumieć, to odkrywać ją wspólnie. Źródło: NationalGeographic.com: How Tomb Raiders Are Stealing Our History
To jest legalne? W sieci można kupić ludzkie czaszki
Jakiś czas temu eBay zakazał sprzedaży ludzkich kości. Jednak sprzedaż nadal odbywa się na innych stronach. Prawnicy i naukowcy zaczynają uważniej przyglądać się całej sprawie.
W 2011 roku jeden z brytyjskich archeologów wybrał jedną z wielu ludzkich czaszek, jakie miał na swojej półce. XVII-wieczny Europejczyk nie miał większości zębów ani żuchwy, ale czaszka pozostała czysta i zachowana w przyzwoitym stanie. Archeolog zrobił jej zdjęcie, opisał ją, po czym wystawił na sprzedaż na portalu eBay. Wówczas ten popularny serwis aukcji internetowych każdemu pozwalał na wystawienie ludzkich kości pod warunkiem, że pozostałości były czyste, posiadały stawy i przeznaczone były do celów medycznych. XVII-wieczna czaszka nie była ani połączona stawem ani nie trafiła w ręce lekarza, jednak archeolog zarobił na niej 750 dolarów minus standardowe opłaty, jakie pobierają eBay i PayPal. Zobacz galerię czaszek na sprzedaż. To właśnie z tej czaszki zrodziła się obsesja Zane’a Wylie’a. Wylie studiował wyrazy twarzy i chciał mieć prawdziwą czaszkę, by uczyć się, w jaki sposób mięśnie trzymają się kości. - Sprawdzałem w Internecie, czy można kupić prawdziwą czaszkę i ku mojemu zdziwieniu znalazłem ich kilkadziesiąt – opowiada Wylie, który na prośbę występuje pod pseudonimem, którego używa w celach zawodowych. Swoją zdobycz nazwał „Yorick” – pierwszą z wielu czaszek, jakie od tej pory kupował przez Internet. Pod koniec 2011 roku zaczął żłobić w nich wzory i sprzedawać je w sieci i na konferencjach. Ostatecznie jego koścista sztuka zaczęła być dla niego głównym źródłem dochodu. Wylie bynajmniej nie był jedyny: całe społeczności ludzi kolekcjonujących dziwactwa i kości doskonale zdawały sobie sprawę z tego, jak łatwo można wystawić coś na eBayu, gdzie nie trzeba udowadniać ani pochodzenia przedmiotów, ani ich związku z medycyną. Jednak teraz uczeni i prawnicy zaczynają uważniej przyglądać się temu, co się dzieje. Analiza opublikowana w Journal of Forensic Sciences opisała, w jaki sposób, na przestrzeni zaledwie 7 miesięcy, sprzedawcy wystawili na eBayu 454 ludzkie czaszki, a licytacje średnio zaczynały się od mniej więcej 650 dolarów. Autorzy Christine Halling i Ryan Seidemann z Departamentu Sprawiedliwości w Luizjanie zauważyli, że handel ludzkimi czaszkami odbywa się również na innych stronach internetowych32 takich jak Yahoo! i Facebook. W Polsce handel ludzkimi szczątkami jest nielegalny, podlega karze zgodnie z art. 262 par. 2 kodeksu karnego - przyp. red. on-line. Źródło: National Geographic News, pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Tekst: Kristin Hugo
Chiny: Wielki Kanał wielki jak słynny mur
1400 lat temu monumentalny szlak wodny połączył północ i południe Chin. Wielki Kanał spełnia swą funkcję do dziś.
Barki żeglujące po Wielkim Kanale nie mają fikuśnych nazw, a ich dziobów i ruf nie zdobią syrenki ani wyświechtane slogany. Każda – niczym oznakowana sztuka bydła – ma na burcie zwykły numer. Pozbawione romantyzmu i bezosobowe podejście rodzi wrażenie, że barki nie odgrywają tu żadnej roli. Nic bardziej mylnego – to właśnie one przez 14 stuleci transportowały zboże i wojska. To one umożliwiały wymianę idei między silnym gospodarczo południem kraju a jego politycznymi ośrodkami na północy. Znajdujemy się w północnych Chinach, na obrzeżach miasta Jining. Zhu Silei – zwany przez wszystkich Starym Zhu – odpala dwa diesle na swojej nowiutkiej barce Lu-Jining-Huo 3307. Jest 4.30 rano i Stary Zhu liczy, że zyska przewagę nad innymi załogami, które dopiero podnoszą kotwice. Nagle zauważam, że drzewa przestały się przesuwać na tle jaśniejącego nieba, a w oknie po drugiej stronie mignęły wyprzedzające nas barki. Radio zaskrzeczało. – Co jest, Stary Zhu? – rzucił roześmiany kapitan innej jednostki. Przegapiłeś kanał! Wpadliśmy na mieliznę. Stary Zhu nie potrafił ukryć złości. Przez pół roku siedział na lądzie i nadzorował budowę barki, a teraz w porannym pośpiechu zignorował Wielki Kanał słynący z wartkich nurtów i mulistych odnóg. Naburmuszony sięgnął po mikrofon i poprosił o radę. Usłyszawszy, że ma do czynienia z niewielką mielizną, przez chwilę świdrował wzrokiem wodę, aby zaraz potem sprawnie działać. Wrzucił wsteczny bieg – na pełnych obrotach. Moc silników potężnie zatrzęsła 50-metrową barką z ładunkiem węgla. Zakręcił kołem, zmienił bieg i ponownie docisnął silniki. Wyrwaliśmy się do przodu. Z wyłączonymi światłami pozycyjnymi (oszczędność mocy), niczym U-Boot na terytorium wroga, Lu-Jining-Huo 3307 śmigała po wodzie oświetlonej wyłącznie blaskiem księżyca. Cel: Nantong, 690 km na południe. Na mapie wielki kanał ciągnie się przez 1800 km, od Pekinu na północy do południowej metropolii Hangzhou, ale jego górna połowa – od Pekinu do Jiningu – od prawie 400 lat pozostaje nieżeglowna. Główny szlak wodny obejmuje teraz 523 km z Jiningu do Jangcy. Pierwotny system kanałów – zbudowany za panowania cesarza Sui Wendi z dynastii Sui – chińscy historycy określają mianem genialnego szaleństwa. W Chinach rzeki biegną ze wschodu na zachód, zaś cesarz szukał sposobu na obejście tego geograficznego ograniczenia. Musiał bowiem zaopatrywać dwór w ryż z żyznych północno-zachodnich okolic Jangcy, a przede wszystkim aprowizować wojsko toczące niekończące się potyczki z ludami stepowymi. Cesarscy urzędnicy zagonili zatem do pracy milion rolników, którzy kopali pierwszą część kanału. Kobiety i mężczyźni harowali dzień i noc pod nadzorem tysięcy żołnierzy. Cytując poetę z IX w., cesarz Sui Wendi wywołał „niewyobrażalne cierpienia”, lecz zrealizowane projekty „przyniosły ludziom nieocenione korzyści”. Według wersji oficjalnej prace wykonano w ciągu 171 dni w 605 r. W rzeczywistości jednak projekt realizowano w ciągu sześciu lat, a prace pochłonęły niezliczoną liczbę ofiar – głównie mieszkańców wsi, którzy zmarli z głodu, gdy zabrakło rąk do pracy w czasie żniw. Kanał okazał się czymś znacznie więcej niż szlakiem transportowym. Jednoczył państwo, przez co urósł do rangi symbolu i stał się strategicznym celem dla najeźdźców. Na początku lat 40. XIX w. Brytyjczycy toczyli z Chinami I wojnę opiumową. Zajęli wtedy Zhenjiang, u zbiegu kanału z Jangcy. Odcięte od transportów państwo chińskie poddało się po kilku tygodniach. Kanał pomagał też przenikać ideom i wspierał wymianę kulturalną. Wizytujący tamy i śluzy cesarze podpatrywali i kopiowali lokalne rozwiązania – mówi się, że właśnie w ten sposób Pekin dorobił się swoich dwóch symboli: kaczki po pekińsku (z prowincji Szantung) oraz specyficznej formy opery (z Anhui i Hubei). CHUANMIN, czyli ludzie żyjący nad kanałem w barkach wartych 100 tys. dol., odwzorowują proste życie wodnych społeczności. Podobnie jak rolnicy w trakcie żniw, niewielkie załogi – zwykle rodzinne – pracują od świtu do zmierzchu, gdy cumują łodzie jedna obok drugiej. Huang Xiling, żona Starego Zhu, zajęła pozycję na burcie. Na rodzinnych barkach urodziła dwóch synów. – Od mężczyzny usłyszysz, że barka to źródło zarobku, a przecież spędzamy na niej całe życie. Tyle tu wspomnień – tłumaczy. Zhu Qiang, starszy syn, przejął niedawno ich poprzednią barkę. Drugi syn, 19-letni Zhu Gengpeng zwany Młodym Zhu, pracował nad najnowszą jednostką pod okiem ojca, który szykuje go na kapitana. Młody Zhu wziął mnie pod swoje skrzydła, tłumaczył niezrozumiały akcent ojca z prowincji Szantung i pilnował, abym nie wypadł za burtę. Upiększył moją kwaterę szeregiem napisów i nazwał ją „prywatną koją” (koję przygotowano dla mnie w składziku przerobionym na apartament gościnny – deska i koc rozłożone na dwóch puszkach po farbie). Młody Zhu nie przypomina typowego chuanmin. Zawadiacki wąsik, rozczochrane włosy, purpurowa kurtka z futrzanym kołnierzem – typowy hipster z dowolnego miasta na chińskiej prowincji. Ukończył szkołę średnią – gdy barka dobiła do śluzy, to właśnie on poszedł załatwiać formalności (Stary Zhu, mimo że ma 46 lat, jest niepiśmienny). W wolnych chwilach Młody Zhu pisał esemesy do swojej dziewczyny, która pracuje w piekarni w Jining. Planuje wziąć z nią ślub i zamieszkać na barce, w kajucie na dziobie. – Będzie jej ciężko, bo nie jest chuanmin. Ale to dobra dziewczyna. Pracy się nie boi – wyjaśnia chłopak. CHUANMIN nie rozczulają się nad sobą, a ich życie kręci się wokół przyziemnych spraw. Z ołówkiem w ręku liczą i kalkulują, bo od tego zależy byt rodziny. Zrozumiałem to już pierwszego dnia. Rozmawiałem ze Zhengiem Chengfangiem, który pochodzi z tej samej wioski co Stary Zhu. Nasze łodzie stały obok siebie, więc wskoczyłem go odwiedzić. Patrzyliśmy na barkę Starego Zhu – świeżo pomalowaną i lśniącą w słońcu. Stwierdziłem, że to wspaniały widok. – W ogóle nas nie rozumiesz. Tu nie chodzi o wygląd. Chuanmin potrzebują łodzi, żeby żyć – wyjaśnił bez ceregieli. Zheng odprowadził mnie na barkę Starego Zhu, z którym mieli sobie zapalić. Huang przygotowała prosty posiłek z gotowanej solonej ryby, ryżu i podsmażanych zielonych warzyw. – Skoro już masz o nas pisać, to musisz wiedzieć jeszcze jedno – ciągnął Zheng. – Chuanmin są na samym końcu łańcucha pokarmowego. Właściciele węgla określają cenę, pożyczkodawcy ustalają odsetki, a administracja nakłada opłaty. My nie mamy nic do gadania i robimy swoje. Podobnie jak wieśniacy żyjący z roli, oni też mają niewielki wpływ na swój los. Na wsi ludzie zdani są na łaskę pogody, a chuanmin muszą stawiać czoła biurokracji i nieprzewidywalnym zjawiskom w światowej gospodarce. I tak, gdy Zheng ciągnął swoje wywody, Stary Zhu skupił się na telewizyjnym serwisie informacyjnym, a konkretnie spekulacjach na temat cen ropy. – Jak myślisz, przekroczy 100 dol. za baryłkę? A stal? – bezceremonialnie wszedł w słowo Zhengowi. Stary Zhu zaciągnął ogromną pożyczkę. Barka ma ładowność 1200 ton, ale pośrednik w Jiningu, z uwagi na światowy kryzys, oferował tylko 1100. I to po 45 juanów za tonę, a nie 70 jak kiedyś. W takim układzie przychód brutto za ten kurs wyniesie 49,5 tys. juanów (7,5 tys. dol.), z czego 24,5 tys. pójdzie na paliwo, a ponad 10 tys. na opłaty kanałowe. Trzeba się też liczyć z karami za np. wylewanie ścieków, nieodpowiednie oświetlenie lub cokolwiek innego. Na czysto, przy odrobinie szczęścia, zostanie 5 tys. juanów. To znaczy zostałoby, ale są jeszcze odsetki od pożyczki. Stary Zhu musiał pożyczyć 840 tys. juanów na nową barkę – od lichwiarzy, na 15 proc. Na same odsetki pójdzie z tego kursu 10,5 tys. Podsumowując, dziewiczy rejs Lu-Jining-Huo 3307 przyniesie stratę rzędu 5 tys. juanów. Stary Zhu założył jednak, że gospodarka światowa odbije się od dna w 2009 r., gdy zaczynał budowę barki. Wtedy ceny stali poszybowałyby w górę, a jego łódź byłaby dużo tańsza niż te dopiero co budowane. Liczył też, że w górę pójdzie węgiel. – Pięć lat i wyjdę na swoje – twierdził z przekonaniem godnym obytego w światowych finansach maklera z Wall Street. W połowie naszej dwutygodniowej podróży zbliżyliśmy się do Yangzhou. Sunęliśmy wzdłuż brzegów pełnych zielonych wierzb i pól usianych purpurowymi, czerwonymi i żółtymi kwiatami. Po morzu kwiatów poznasz szlak do Yangzhou – pisał w VIII w. poeta Li Po. Spędziłem wiele godzin na mostku ze Starym Zhu. Obserwowałem, jak sielskie krajobrazy ustępują miejsca nowym wiaduktom rozpostartym na betonowych wspornikach. Mijaliśmy właśnie kolejny meander, gdy Stary Zhu wyrwał mnie z przemyśleń. – Oto Wielki Kanał, a w zasadzie jego pozostałości – wskazał na mniej więcej pięciometrowej szerokości przesmyk wijący się między wysepką a brzegiem. Wielki Kanał składał się kiedyś z serii ostrych meandrów, a łodzie musiały kluczyć to na wschód, to na zachód. Potem go poszerzono i wyprostowano, a meandry są dzisiaj przesmykami albo starorzeczami. – Było naprawdę ciężko – wspominał ożywiony Stary Zhu. Łodzie płynęły ze wszystkich stron, a ty musiałeś mieć oczy dookoła głowy. To przedstawiciel ostatniego pokolenia chuanmin, które pływało starym kanałem i doskonale znało wszystkie wiry i płycizny. Tej nocy przybiliśmy do brzegu na przedmieściach Yangzhou – w złotych czasach dynastii Tang i wczesnej dynastii Qing miasto mogło się równać z dzisiejszym Szanghajem. Obecnie południe kraju kwitnie, a bogate gminy nie skąpią funduszy na upiększenie kanału, który ma być lokomotywą dla rozwoju turystyki i rynku nieruchomości. Upiększanie bywa jednak niszczycielskie. Nabrzeżne tereny Yangzhou zamieniono w park: wypieszczone trawniki i betonowe pagody tworzą przyjemną zieloną odskocznię od śródmiejskiego zgiełku. Przy okazji jednak zburzono prawie wszystkie budynki wzdłuż brzegu. Wielki Kanał przez wieki pozostawał rzeczywistym sercem miasta. Teraz jest przyjemną dla oka fasadą. Jeszcze gorzej sprawy mają się dalej na południu, w Zhenjiangu, Wuxi i Hangzhou. Kanał biegnie co prawda przez przemysłowe centrum Hangzhou, ale wszystkie stare doki, magazyny i cumowiska po prostu wyburzono. Pozostał tylko elegancki łuk mostu Gongchen. – Wzdłuż Wielkiego Kanału istniało 18 głównych ośrodków miejskich. Każdy miał swój klimat i charakter – opowiadał Zhou Xinhua, ówczesny zastępca dyrektora Muzeum Wielkiego Kanału w Hangzhou. – Teraz wszystko wygląda tak samo: tysiąc ludzi z tą samą twarzą. O ŚWICIE ÓSMEGO DNIA podróży bierzemy kurs na wschód i wpływamy na Jangcy. Płyniemy teraz w otoczeniu wielkich statków sunących na otwarte morze, a wzbudzane przez nie fale zalewają nasz pokład. – Jangcy to autostrada. Jesteśmy małym autkiem, więc musimy ostrożnie i szybko się z niej wydostać – tłumaczy Stary Zhu. Trzy dni później dopłynęliśmy do celu: fabryki nawozów w Nantong. Silne opady przedłużyły rozładunek do czterech dni. Potem Stary Zhu pospieszył z powrotem w stronę kanału. Na noc zacumowaliśmy niedaleko Yangzhou, aby skoro świt przyszykować barkę do dalszego rejsu. Zaspany Młody Zhu odwiązał cumę dziobową. Stary Zhu uruchomił silnik kotwicy. Huang zrzuciła cumy i patrzyła w dal. Lekki prąd oddalał nas od brzegu pełnego wierzb, rufą w stronę kanału. Stary Zhu przeszedł na mostek i zapalił papierosa zupełnie niewzruszony faktem, że płyniemy w złą stronę. Po chwili uruchomił silnik. Nie rozglądając się zbytnio, wziął kurs na główny kanał. Brawurowy ruch, który miał pokazać, że kanał to jego świat i miejsce. Ustawił łódź pod prąd i powoli zbliżaliśmy się do innych barek. Wtedy Stary Zhu ruszył cała naprzód. Silniki zawyły, śruby młóciły wodę. Lu-Jining-Huo 3307 – zielona i oświetlana lekkimi promieniami wiosennego słońca – zajęła miejsce w niekończącym się sznurze barek sunących po Wielkim Kanale. Warto wiedzieć: Obecny szlak Kanał o strategicznym znaczeniu handlowym rozciąga się na długości 840 km na południe od Jiningu. Większość północnego szlaku jest nieżeglowna albo wyschnięta, ale istnieje nieregularne połączenie z Jiningu do Żółtej Rzeki. Obecny szlak Wielki Kanał w Chinach W ciągu wieków cesarze rośli w siłę i upadali, co wiązało się z możliwością kontrolowania kanału. Powstał on bowiem jako łącznik między ryżowym zapleczem rzeki Jangcy na południu a stolicami położonymi na północ od Żółtej Rzeki (Huang He). Transportem ryżu zajmowali się głównie żołnierze, ale ciąg komunikacyjny służył też do przewozu wielu innych dóbr – żywności, drewna, tekstyliów, porcelany. Cesarska kontrola Wizytację kanału w 1751 r. przez cesarza Qianlonga (poniżej) upamiętnił na 12 jedwabnych zwojach nadworny malarz. Uwieczniono troskę o kanał i miejsca kultu religijnego, np. buddyjską świątynię na Tygrysim Wzgórzu. Budowniczowie Początek budowy 605 rok: cesarz Sui Wendi Cesarz Wendi z dynastii Sui musiał sprowadzić handel do swej nowej stolicy – Luoyangu. W tym celu kazał zbudować kanały łączące Żółtą Rzekę i Jangcy. Ponad milion ludzi kopało łączniki między istniejącą siecią kanałów, rzek i jezior. Projekt był gotowy w 611 r. i zyskiwał na znaczeniu przez następne 500 lat. Odnowienie systemu 1279–1293: cesarz Kubilaj Chan Po 1127 r. część Wielkiego Kanału popadła w ruinę, gdy dynastia Song przeniosła stolicę do Hangzhou. W 1279 r. Kubilaj Chan – pierwszy cesarz Chin z dynastii Yuan – rozpoczął odnawianie kanału. Powstał krótszy szlak z północy na południe, obsługujący ruch do i z Dadu, nowej stolicy (dzisiejszy Pekin). Złoty wiek 1368–1855: cesarz Qianlong Ostatnia dynastia Chin, Qing, przejęła władzę w 1644 r. i odziedziczyła kanał (z prawej), który władcy dynastii Ming rozbudowywali w ciągu trzech wieków swego panowania. Cesarz Qianlong dokonał sześciu wizytacji kanału – pierwszej w 1751 r., co świadczy o politycznym i gospodarczym znaczeniu tej drogi wodnej. Do 1855 r. potężna Żółta Rzeka zmieniła bieg, niszcząc odcinki kanału i osłabiając dynastię. WIELKI KANAŁ W CHINACH (ALEJANDRO TUMAS, AMANDA HOBBS, MARGUERITE B. HUNSIKER SZTUKA: JORGE PORTAZ, NA PODSTAWIE ZWOJÓW XU YANG, METROPOLITAN MUSEUM OF ART, NEW YORK, ORAZ MACTAGGART ART COLLECTION, UNIVERSITY OF ALBERTA MUSEUMS. KALIGRAFIA: FU CHUN. CESARZE (OD LEWEJ): BURSTEIN COLLECTION, CORBIS; FOTOSEARCH, GETTY IMAGES; RMN-GRAND PALAIS/ART RESOURCE, NY. ŹRÓDŁA: PETER K. BOL, HARVARD UNIVERSITY; RUTH MOSTERN, UNIVERSITY OF CALIFORNIA, MERCED; XU LIYAN)
Niewolnicy, złote dukaty, stada bydła, daleka wyprawa łodzią po Nigrze – posiadacze porcelanowej waluty mieli Afrykę u stóp.
Rankiem stanę twarzą w twarz z przeznaczeniem. Umówiłem się na spotkanie z malijskim uzdrawiaczem i wróżbitą Guantigim Traora. Mężczyzna mieszka w niewielkiej wiosce niedaleko miejsca, gdzie się zatrzymałem, i w całej okolicy ma opinię wielkiego mędrca. Podekscytowany czekam, co też ma mi do powiedzenia. O świcie na sawannie jest bardzo zimno. Starzec siedzący naprzeciw mnie rozgrzewa dłonie nad rozpalonym przed chwilą ogniem w piecyku. Jego długie, niemal przezroczyste palce pokryte są cienką skórą. Poprosiłem go o wróżbę muszelkami kauri, bo na tych ziemiach (mimo że od stolicy kraju Bamako dzieli nas niespełna 100 km) to właśnie przepowiadacze przyszłości stoją na pierwszej linii walki z przeróżnymi problemami. Do nich w pierwszej kolejności zgłaszają się ludzie po pomoc. Malutkie muszle porcelanki, wyświecone od ciągłego dotykania i przechodzenia z rąk do rąk, pozwalają starcowi dostrzec to, „czego inni zobaczyć nie mogą”. Jeśli muszle po rozrzuceniu opadną na podłoże otworkiem do góry (stroną żeńską), można to interpretować dwojako. Jeśli opadną męską stroną do góry, wróżba jest jednoznaczna. Przepowiadacze przyszłości i uzdrawiacze, jak mi powiedziano w Ministerstwie Zdrowia Beninu, odprawiając wróżby, odczytują linie Gbé-Yekou, czyli kie- runki wskazujące „wielką drogę życia”, i oferują stosowne rady. Muszelki mają właściwości uspokajające oraz wiele innych. Jakich? Tego do końca nikt nie potrafił sprecyzować. Gdy dwie identyczne kauri upadną otworami do góry, zwiastuje to okres spokoju. Jeśli obie spadną tą stroną do dołu, klienta czekają dni smutku i rozpaczy. Mój przepowiadacz wykonuje ponowny rzut muszlami, po tym jak za pierwszym razem ich układ sugeruje sprzeczne interpretacje. Szesnaście kauri znów opada na okrąg wyznaczony źdźbłami suchych traw. Guantigi przygląda się im ze stoickim spokojem. Jego ruchy są powolne; poza rękoma ciało pozostaje niemal nieruchome. Zbiera muszle i ponownie je rzuca. Zaczynam się denerwować, a wróż widząc to, uspokaja mnie. – Muszle mogą pośredniczyć między człowiekiem a duchami. Niosą pewien przekaz, ale nie wierz we wszystko, co mówią. Kiedyś były naszą walutą. Chodziliśmy na rynek z kauri w sakiewkach. Pamiętam, niektórzy handlarze mieli ich całe góry i na liczeniu porcelanek mijały im długie godziny – opowiada starzec. Jak widać, stare muszelki nie są specjalnie skuteczne we wróżeniu, ale to właśnie one mnie interesują. historia małego brzuchonoga, owalnej skorupki o barwie porcelany, jest niezwykła. Można powiedzieć, że jako waluta porcelanki stały się pierwszym symbolem globalizacji. Środkiem wymiany uznawanym od atlantyckiego wybrzeża Afrykipo Chiny na wschodzie. Ale to właśnie tu, wzdłuż Nilu, na sawannach Mali i Burkina Faso, wokół Zatoki Gwinejskiej, u wybrzeży Beninu, Togo i Ghany (dawnych królestw Złotego Wybrzeża oraz Dahomeju) muszle kauri były podstawowym środkiem płatniczym. Dzięki nim władcy średniowiecznej Afryki zbijali imponujące fortuny. Swą zaskakującą wartość i siłę kauri zawdzięczają uznaniu ich za oręż w wielowiekowej walce przeciwko próbom narzucenia Afryce metalowego pieniądza białego człowieka. Jako oznaka statusu materialnego, dowód bogactwa i nośnik tradycji niepozorne muszelki stały się także symbolami magicznymi. Myliłby się jednak ten, kto by sądził, że kauri są już tylko reliktem przeszłości – nadal funkcjonują jako ważny element kulturowej tożsamości Afryki. Na wielkim bazarze w stolicy Togo kupiłem od pewnej staruszki 10 porcelanek po 6 eurocentów za sztukę. – Przywożą je nigeryjscy handlarze – wyjaśniła kobieta. – Są stare. Sprzedaję je szamanom, rzeźbiarzom, rozmaitym wróżbitom – dodała. W Wa w północno-zachodniej Ghanie poznałem młodego kupca Alego Yacobo. Jego dom jest istnym składem muszelek posegregowanych według rozmiaru. – Przyjeżdżają do mnie ponie wysłannicy króla Aszanti, handlarze z Czadu i Togo; mam też klientów z Hongkongu i Nowego Jorku. Czy można wierzyć Alemu? Chyba tak, bo ceny ma dziesięciokrotnie wyższe niż staruszka w Lomé. Wiem też, że walutą w Ghanie jest cedi. Słowo cedi w lokalnym języku oznacza „kauri”, zaś na banknocie 200 cedi widnieje muszla. – Te muszelki zbudowały gospodarkę Afryki w średniowieczu i kształtują ją do dzisiaj – Félix Iroku, historyk z Uniwersytetu w Kotonu, opowiada mi o tym, nie kryjąc dumy. – Waluta kauri paradoksalnie jest symbolem nowoczesnej gospodarki – twierdzą Jan Hogendorn i Marion Johnson, brytyjscy autorzy książki o porcelankach w obrocie handlowym. – Do czasu II wojny światowej jedynie brytyjskie funty i amerykańskie dolary akceptowane były na równie wielkim obszarze na świecie jak kauri – wyjaśniają. kauri są też symbolem płodności. Ich naukowa nazwa – Cypraea moneta – wywodzi się od nazwy wyspy Cypr, świętej ziemi bogini Wenus. Kauri jest terminem wziętym z sanskrytu, używanym również w hindi i urdu. Ocean Indyjski jest bowiem jedynym miejscem, gdzie występują porcelanki – w rafach koralowych wokół Malediwów i Lakkadiwów. Pierwsze muszle dotarły do wybrzeży Morza Czerwonego na pokładzie statków arabskich handlarzy. Wykorzystywano je jako balast do wyważania statków podczas przepraw z powrotem do kraju. Z portów zabierały je karawany przemie-rzające Saharę. W końcu docierały nad rzekę Niger, a następnie do glinianych pałaców Timbuktu i Djenné – świętego miasta Mali. Wagę, jaką w tej części świata przykładano do kauri, łatwiej zrozumieć, wczytując się w na-rzekania króla Gezo z Dahomeju. Mówił on: Kauri są lepsze niż złoto. Dzięki nim nikt, nawet biały człowiek, nie oszuka mnie na wadze. Muszli kauri nie da się podrobić. Nie trzeba ich też ważyć jak złota, a zresztą kto zaufałby uncji złota pochodzącej od handlarza? I jak ten miałby ją zważyć? Na własnej wadze? A kauri nigdy się nie zmienia. Ponadto jest fizycznie niezniszczalna: muszle, które kupiłem od staruszki, mogą mieć nawet sto lat. Mocna waluta o wielu zastosowaniach, dowód bogactwa i amulet zarazem. Arabski podróżnik el-bekri już w 1068 r. opisywał używanie muszli jako pieniądza na bazarze w Konga w Sudanie. W XIV w. średniowieczny poszukiwacz przygód ibn Battuta zanotował w dzienniku, że w Gao w Mali jeden złoty dinar wart był 150 kauri. A w początkach XVI w. Leon Afrykańczyk podczas pobytu w Mali otrzymał 400 muszli za dukata. Dowodzi to ogromnej siły afrykańskiej gospo-darki. W tamtych czasach wyprawa pirogą Nigrem z Djenné do Timbuktu kosztowała około 2 tys. muszli. Na podobną podróż z pewno-ścią nie mógł sobie pozwolić nauczyciel w szko-le muzułmańskiej z tygodniową wypłatą w wysokości siedmiu kauri. XVIII-wieczny odkrywca Mungo Park pisał, że wynajmował chatkę w wiosce Soubou za 200 muszli miesięcznie. Król Ségou z Mali nie wpuścił Mungo do miasta, ale w zamian podarował 500 kauri na jedzenie i zakup bydła na rynku. A w 1889 r. francuski kapitan Binger za zgolenie brody zapłacił 10 muszli, wygórowaną cenę dla białych. Poddani władcy Moro-Naba musieli mu oddawać kosztowny hołd, co roku zasilając jego budżet imponującą kwotą miliona kauri. Kauri mają też swoją ciemną stronę – jako pieniądz stosowany w handlu niewolnikami. Na Złotym Wybrzeżu w XVII w. niewolnika można było kupić za 55 funtów kauri. Pewien księgowy na pokładzie statku „Dahomet” prowadził rachunki, z których wynika, że na zakup kobiety w portach Zatoki Gwinejskiej trzeba było wyłożyć trzy beczki brandy, dwa kawałki tkaniny, osiem szpulek nici bawełnianych i 123 funty kauri. Kurs wymiany był dokładnie określony. 16 tys. muszelek odpowiadało 41 funtom, co daje 48 tys. kauri za niewiastę, plus fanty rzeczowe. W Sokoto w Nigerii chłopiec kosztował 30 tys. muszli. Ale w konkurencyjnym Bornou za niewolnika płacono jedynie 20 tys. porcelanek. Zachód przestał tolerować alternatywną walutę w połowie XIX w. Finansiści z Fran-cji, Portugalii, Anglii i Holandii postanowili zniszczyć kauri. Metoda ataku była prosta, ale piekielnie skuteczna. Macherzy wypełnili statki po brzegi innym gatunkiem muszli z rodzaju Cypraea annulus. Te nie były tak piękne jak kauri i miały znacznie mniejszą wartość. Ich skorupki były mniej błyszczące, bardziej szare, z żółtym obrzeżeniem. Na plażach we wschodniej Afryce, na Pembie i Zanzibarze zalegało ich mnóstwo. Między 1868 a 1870 r. angielscy handlarze podrzucili co najmniej 6 mld nowych muszli wzdłuż nabrzeża Lagos w Nigerii. Z wyliczeń Hogendorna i Johnson wynika, że od 1850 do 1869 r. do Afryki Zachodniej przywieziono około 35 tys. ton muszli. Jaki był skutek tej akcji? Inflacja. Jeden srebrny dolar w połowie XIX w. wyceniany był na 2,5 tys. muszli, a w 1857 r. jego wartość podwoiła się. Gospodarka oparta na walucie kauri legła w gruzach, a zachodnie mocarstwa zminimalizowały znaczenie muszli. Jeśli Francja zażąda zapłaty w swojej walucie, a nie w naszej, popadniemy w ruinę – pisał pewien wódz Tuaregów z Dori w dzisiejszym Burkina Faso. Europejski pieniądz objął władzę nad afrykańskim światem. Nawet dzisiaj frank CFA, czyli waluta obo-wiązująca we frankofońskich krajach zachodniej i środkowej Afryki, ma stały kurs wymiany względem euro. Monety wybija się oczywiście we Francji. tumany kurzu pędzone wiatrem wznoszą się na drodze na końcu wioski. Pojawiają się też czasem na sawannach Beninu, gdzie mówi się na nie egungun, czyli „ci, którzy powracają”. Na ich widok ludzie wypadają przed chaty i rozbiegają się w panice. Ktoś próbuje powstrzymać „powracających”, okładając rozwiewany piach kijem. Bezskutecznie, bo przecież za każdym z tumanów stoi duch przodka. Jeśli cię dotknie, twój los jest przesądzony. Po chwili w wiosce wróżbity Guantigiego wiatr cichnie i starzec zbiera swoje muszelki. Zauważam jedną leżącą w piachu przed chatą. Podnoszę kauri delikatnie, chwytając dwoma palcami, jakby była krucha. Guantigi spogląda na mnie i niemal niezauważalnie kiwa głową. Możesz ją zabrać – zdaje się mówić. Starożytny amulet sawanny. Narodziny pieniądza Pecunia non olet (pieniądze nie śmierdzą) – rzekł ponoć rzymski cesarz, nakładając podatek od latryn. Ale samo brzmienie tej łacińskiej sentencji ma jeszcze dłuższą historię. Otóż w początkowym okresie istnienia Rzymu majątek, nawet państwowy, trzymany był w postaci stad bydła, które nazywało się pecus – stąd pecunia. Podobną funkcję pełnili niewolnicy, traktowani jak mówiące zwierzęta. Taka „waluta” nadawała się do tezauryzacji, czyli gromadzenia, ale już do obrotu nie bardzo – ze względu na swoje „wysokie nominały”. Dobry pieniądz tymczasem powinien być podzielny, poręczny, stabilny, trwały, zdolny obsługiwać transakcje duże i małe. W tej sytuacji, jak zauważył Arystoteles w „Polityce”, zgodzono się, aby przy wymianie dawać i przyjmować taką rzecz, która sama przez się liczyła się do rzeczy użytecznych, a równocześnie przedstawiała tę korzyść, że łatwo dawała się przewozić. Taką rolę pośrednika w wymianie zaczęły więc pełnić wybrane towary powszechnego użytku. Były to tzw. płacidła, pieniądz naturalny, różny w zależności od obszarów i czasów. Trudno wymienić wszystkie płacidła, bo historycy doliczyli się ok. 150 ich form. W starożytnej Grecji używano np. obolos – żelaznych prętów-rożnów (stąd wziął się późniejszy obol, pieniążek wkładany w usta umarłym na podróż przez Styks, do krainy umarłych). W XVII-wiecznej Holandii (a więc już w obrębie rozwiniętej gospodarki pieniężnej!) szczególną formę pieniądza stanowiły cebulki tulipanów. W Afryce i Azji – muszelki. W cywilizacjach Mezoameryki, u Majów i Azteków, kakao. W indyjskim królestwie Gudźaratu – migdały. W amerykańskich koloniach – tytoń. Wczesnośredniowieczni Słowianie jako płacideł używali bursztynu, miodu, kawałków żelaza, skórek zwierząt futerkowych i bryłek soli (frazeologizm „słono zapłacić” ma właśnie takie pochodzenie). A chorwacka waluta kuna, choć młoda, bo wprowadzona w 1994 r., nazwą nawiązuje wprost do średniowiecznych praktyk płacenia skórkami kun. Wynalazek pieniądza w postaci monet, czyli kawałków metalu opatrzonych stemplem gwarantującym określoną wagę, a zatem i wartość, pojawił się w Azji Mniejszej w VII w. p.n.e. (Według dzisiejszego stanu wiedzy nie stali za tym Fenicjanie, jak zwykło się uważać). Odtąd żeby zapłacić za towar, nie trzeba już było niczego odważać, przycinać, mierzyć. Milowy krok w historii handlu. Mimo to pieniądz długo współistniał z płacidłami, nim wyparł je na dobre. Nawet dzisiaj w okresach ostrych gospodarczych kryzysów ludzie wracają do naturalnych form wymiany. Na przykład w stanie wojennym w Polsce powszechnie akceptowanymi płacidłami były papierosy i wódka.