Niebezpieczeństwo podczas podróży na Karaiby. Turyści są porywani dla okupu
Rajskie plaże Karaibów coraz częściej stają się scenerią dramatycznych wydarzeń. Porwania dla okupu, ataki gangów i narastające poczucie zagrożenia sprawiają, że region traci reputację bezpiecznej destynacji turystycznej. Coraz więcej państw ostrzega swoich obywateli przed podróżą, a armatorzy rejsów decydują się na zmianę tras, by chronić pasażerów.
Spis treści: Rejsy do Haiti odwołane. Labadee zamknięte dla turystów do 2026 roku Nie tylko Haiti. Gdzie na Karaibach rośnie zagrożenie dla turystów? Głośne porwania na Karaibach. Historie, które wstrząsnęły opinią publiczną Karaiby od lat uchodzą za symbol egzotycznego raju – turkusowe morze, złote plaże i gwarantowana pogoda przyciągają tu miliony podróżnych. Jednak za tą idylliczną scenerią kryje się rosnące zagrożenie. W ostatnich miesiącach coraz częściej dochodzi do porwań i brutalnych przestępstw, których ofiarami padają także turyści. Skala problemu sprawiła, że 15 lipca Departament Stanu USA podniósł poziom ostrzeżenia dla Haiti do najwyższej kategorii „Nie podróżować”. W efekcie znane linie wycieczkowe zaczęły modyfikować swoje trasy, by uniknąć najbardziej niebezpiecznych miejsc w regionie. Rejsy do Haiti odwołane. Labadee zamknięte dla turystów do 2026 roku 15 lipca Departament Stanu USA wydał ostrzeżenie: „Nie podróżuj na Haiti ze względu na porwania, przestępstwa, działalność terrorystyczną, niepokoje społeczne i ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej”. Konsekwencje tej decyzji odczują m.in. turyści podróżujący w rejsach, gdyż Royal Caribbean Cruises ogłosiło właśnie zawieszenie wszystkich wizyt w swoim prywatnym porcie w Labadee aż do kwietnia 2026 roku. Rejsy, które miały tam zawijać, zostały przeorganizowane – pasażerom zaoferowano pełny zwrot kosztów lub alternatywne trasy obejmujące m.in. Cozumel w Meksyku, Nassau na Bahamach czy Falmouth na Jamajce. Jak podkreślają przedstawiciele linii, priorytetem pozostaje bezpieczeństwo podróżnych, a powrót do Haiti będzie możliwy dopiero wtedy, gdy sytuacja się ustabilizuje. Równocześnie eksperci zauważają, że wstrzymanie wizyt statków wycieczkowych w Labadee ma poważnie uderzyć w gospodarkę Haiti – to nie tylko cios dla turystów, lecz przede wszystkim dla mieszkańców, którzy od lat korzystali z ich obecności jako głównego źródła dochodu. Lokalne firmy zajmujące się handlem, transportem czy organizacją atrakcji turystycznych praktycznie z dnia na dzień utraciły dostęp do tysięcy klientów. „Travel and Tour World” zwraca uwagę, że sytuację dodatkowo pogarsza wzrost przestępczości – według doniesień w ostatnich miesiącach porwania stały się jedną z najczęstszych metod szybkiego wzbogacenia się gangów, które żądają od rodzin i biur podróży wysokich okupów. Tylko w pierwszej połowie 2025 roku odnotowano setki takich przypadków, a w wielu z nich ofiarami byli cudzoziemcy. Eksperci podkreślają, że dopóki problem bezpieczeństwa nie zostanie rozwiązany, Haiti może na długo utracić reputację atrakcyjnej i bezpiecznej destynacji turystycznej. Nie tylko Haiti. Gdzie na Karaibach rośnie zagrożenie dla turystów? Haiti nie jest jedynym karaibskim krajem borykającym się z problemem przestępczości. Amerykański Departament Stanu ostrzega również przed podróżami do Trynidadu i Tobago, gdzie w ostatnich latach odnotowano gwałtowny wzrost liczby napadów z bronią w ręku i zabójstw. Z kolei na Jamajce, mimo popularności wśród turystów, władze regularnie podnoszą poziom alarmu bezpieczeństwa w niektórych regionach, w tym w Kingston i Montego Bay. Eksperci zauważają, że choć zagrożenia w tych krajach są realne, to właśnie Haiti wyróżnia się skalą porwań – proceder ten stał się niemal codziennością, a gangi działają praktycznie bezkarnie. Dla turystów oznacza to konieczność zachowania szczególnej ostrożności i wybierania tras oraz portów, które uchodzą za bezpieczniejsze, jak Bahamy czy Kajmany. Głośne porwania na Karaibach. Historie, które wstrząsnęły opinią publiczną W ostatnich miesiącach temat porwań na Karaibach kilkukrotnie pojawiał się w światowych mediach. Jedną z głośniejszych spraw było uprowadzenie Geyi Heraty, irlandzkiej pracowniczki organizacji humanitarnej, która od ponad trzech dekad mieszkała na Haiti i prowadziła sierociniec Our Little Brothers and Sisters na obrzeżach Port-au-Prince. Kobieta została porwana 3 sierpnia wraz z siedmioma Haitańczykami, w tym trzyletnim dzieckiem. Jej historia wstrząsnęła opinią publiczną, ponieważ Heraty opiekowała się około 270 podopiecznymi w placówce w Kenscoff. Po trzech tygodniach dramat zakończył się szczęśliwie – dzięki negocjacjom oraz zaangażowaniu irlandzkiego rządu kobieta została uwolniona. Do innego głośnego incydentu doszło we wrześniu w Trynidadzie i Tobago, gdzie porwany został kapitan Caribbean Airlines, Daniel Kawall. Pilot zaginął 3 września. Po kilku dniach intensywnych poszukiwań policja zlokalizowała kryjówkę porywaczy. Operacja odbicia zakończyła się sukcesem, choć doszło do wymiany ognia, w której jeden z napastników poniósł śmierć. Kawall został uratowany, jednak sprawa wywołała niepokój wśród mieszkańców i turystów, pokazując, że problem porwań w regionie nie ogranicza się wyłącznie do Haiti. Źródła: Fox News, Daily Mail, BBC, The Guardian, ABC, Travel and Tour World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W XVIII w Polsce służył czarny generał. Kim był Władysław Franciszek Jabłonowski?
Jako owoc skandalicznego romansu, Władysław Franciszek Jabłonowski nie mógł wychowywać się na polskim dworze. Słabo poznał Rzeczpospolitą, ale walczył na jej rzecz. Zmarł tam, gdzie poległy tysiące jego podkomendnych z Legionów.
Spis treści: Wysłany do Paryża Wojna za wojną Gdzie pieprz rośnie W czasach Rzeczpospolitej szlacheckiej zdarzało się, że na dwory trafiali kupcy, służący i muzycy rodem z Afryki. Niektórzy zakładali rodziny, zdarzały się też romanse. „Na polskich dworach z czasem zaczęły się rodzić dzieci, które miały po części afrykańskie rysy. Szczególne miejsce należy tu poświęcić postaci Władysława Franciszka Konstantego Jabłonowskiego (1769–1802), generała brygady wojsk polskich i francuskich, działacza emigracyjnego. Urodzony w Gdańsku Władysław był synem Marii Franciszki Delaine zamężnej z Konstantym Aleksandrem Jabłonowskim, generałem-adiutantem wojsk koronnych i inspektorem mennicy królewskiej. W rzeczywistości Władysław pochodził prawdopodobnie z nieprawego łoża, a na skutek »cech murzyńskich« w wyglądzie był nazywany »Murzynkiem« lub »Czarnym«” – pisał w 2010 roku Krzysztof Wittels w eseju „Początki afrykańskiej diaspory nad Wisłą”. Obyczajowy skandal u Jabłonowskich sprowokował, jeśli wierzyć XIX-wiecznemu publicyście Stanisławowi Schnür-Pepłowskiemu, wiele anegdot. „Podskarbi Ogiński, któremu zawdzięczamy wiadomość o tajemniczem pochodzeniu Jabłonowskiego, przytacza w swych wspomnieniach wielce znamienną rozmowę, jaka miała miejsce między matką niemowlęcia a księciem panem, jej małżonkiem, niezbyt zbudowanym z powodu pojawienia się czarnego intruza. Ależ pani – pytał książę – skąd się ten murzynek do nas przyplątał?… Zapatrzyłam się – odparła piękna pani – na murzyna z wosku, stojącego w Paryżu z fajką w ustach przed sklepem tabacznym… To dobrze – zauważył uprzejmy mąż, zmieszany obecnością kilku osób przy tej rozmowie – lecz gdzież jest fajka, bo tej w ustach noworodka nie widzę”. Wysłany do Paryża Anegdota anegdotą, natomiast Jabłonowscy nie byli przygotowani na taką sytuację w rodzie. Rozpuścili więc w towarzystwie informację, że dziecko zmarło. Tymczasem odesłali je do Paryża. Tam wychowało się jako Władysław Jabłonowski, ponieważ generał uznał dziecko za własne i postanowił syna odpowiednio wykształcić. „Cery brunatno-oliwkowej, o czarnych, kędzierzawych włosach, wystających kościach policzkowych i o wydatnych, grubych wargach, sprawiał na pierwszy rzut oka wrażenie mieszańca, co najmniej mulata” – opisywał Schnür-Pepłowski. Nawet we Francji, bardziej wówczas od Polski przywykłej do obecności osób o innym kolorze skóry, Jabłonowski stykał się na co dzień z nietolerancją. I to w szkole wojskowej École de Brienne, gdzie uczył się wspólnie z Napoleonem. Bonaparte miał ponoć drwić z afrykańskich rysów Jabłonowskiego, za co został ostro zbesztany przez Władysława. Gdy po latach ich ścieżki znów się przecięły, Jabłonowski nie stał się faworytem Bonapartego... Wojna za wojną Czy Władysław czuł się Polakiem? Po szkole wrócił do kraju (niektórzy zarzucali mu jednak, że wcale do tego się nie kwapił) i jako oficer walczył w insurekcji kościuszkowskiej. Szczególnie odznaczył się, broniąc Saskiej Kępy podczas szturmowania Pragi przez carskie wojska. Po III rozbiorze Polski działał w konspiracji niepodległościowej i współorganizował polskie formacje wojskowe za granicą (aczkolwiek, jak twierdzili krytycy, z niewielkim skutkiem). Potem zaś wstąpił do Legionów Dąbrowskiego, gdzie w 1799 roku otrzymał stopień generała brygady. Wojny napoleońskie przyniosły mu więc bitewną chwałę i awanse, ale niekoniecznie sympatię Bonapartego. Możliwe, że wciąż pamiętał scysję z Jabłonowskim ze szkoły. Napoleon był rasistą i niespecjalnie cenił swoich niebiałych dowódców. Np. sekował generała mulata Thomasa Alexandre’a Dumasa – ojca autora „Trzech muszkieterów”. Ledwie Jabłonowski objął dowództwo nad Legią Naddunajską, przekształconą w 113 Półbrygadę Piechoty, a już został go pozbawiony. Powód: zbyt głośne protesty przeciw warunkom, w jakich musieli służyć żołnierze. Aby mieć za co żyć, zgłosił się do służby w jednostkach francuskich w koloniach. Gdzie pieprz rośnie Wtedy dostał od Napoleona misję specjalną. Bonaparte postanowił wysłać wojska, w tym tysiące polskich legionistów, na Haiti (San Domingo) – do stłumienia rewolucji zbuntowanych niewolników harujących na francuskich plantacjach. To właśnie o Władysławie Jabłonowskim pisał Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”: „Jak Jabłonowski zabiegł, aż kędy pieprz rośnie/ Gdzie się cukier wytapia i gdzie w wiecznej wiośnie/ Pachnące kwitną lasy; z legiją Dunaju/ Tam wódz Murzyny gromi, a wzdycha do kraju”. Wśród walczących na San Domingo byli też mulaci, jak Jabłonowski. Czy Bonaparte uważał, że Władysław lepiej się z nimi dogada lub trafniej rozpozna wyzwania kolonialnej wojny na tropikalnej wyspie? A może chciał się go pozbyć, jak wielu chwilowo niepotrzebnych Polaków? Jakkolwiek było, w sierpniu 1802 roku statek Jabłonowskiego dobił do lądu. Generał ruszył przeciwko rebeliantom, ale nie powalczył długo. Zmogła go choroba: żółta febra. Zmarł w mieście Jeremie 29 września 1802 roku, zanim do wyspy przybyły statki z głównymi siłami legionistów. Wielu z nich także umrze od żółtej febry, jak polski czarny generał. „Własność klimatu tak straszną była, że w 24 godzin po zgonie rozlało się ciało jak smoła czarne, tylko kości zostały” – wspominał ze zgrozą kapitan Kazimierz Małachowski. Jabłonowskiego pochowano w Jeremie. Dziś próżno tam szukać jego grobu, tak jak i mogił tysięcy polskich legionistów. Źródła: Jan Pachoński, „Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979 Stanisław Schnür-Pepłowski, „Opowieści historyczne”, Księg. H. Altenberga, Lwów 1899 Sebastian Rypson, „Being Poloné in Haiti. Origins, Survivals, Development, and Narrative Production of the Polish Presence in Haiti”, ASPRA-JR, Warszawa 2008 Krzysztof Wittels, „Początki afrykańskiej diaspory nad Wisłą”, [w:] Paweł Średziński, Mamadou Diouf (red.), „Afryka w Warszawie. Dzieje afrykańskiej diaspory nad Wisłą”, Fundacja Afryka Inaczej, Warszawa 2010 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Polacy na Haiti. Czy rzeczywiście są potomkami legionistów Dąbrowskiego?
Święte obrazy przedstawiające Matkę Boską Częstochowską albo – równie dobrze – Erzulie Dantor, bóstwo haitańskiej synkretycznej religii wodu. Mieszkańcy Cazale z biało-czerwonymi chorągiewkami, witający w 1983 roku przybyłego na Haiti papieża Jana Pawła II jako „swojego człowieka”, rodaka. Niebieskoocy mulaci z chęcią przedstawiający się jako Poloné. Czy to wszystko przypadek? Nie, aczkolwiek w opowieściach o Polonii na Haiti jest sporo przesady.
W tym artykule: Polacy na Haiti – wysłani na „brudną wojnę” Prawo zagwarantowane w konstytucji Popioły z Cazale Polska opera na Karaibach Do dziś na karaibskiej wyspie żyją potomkowie Polaków, wysłanych tam podobno na wojnę przez Napoleona. Trudno to jednak udowodnić, bo dowody spłonęły. Polacy na Haiti – wysłani na „brudną wojnę” Zaczęło się od tego, że w 1802 i 1803 roku na Haiti (San Domingo) przybyli polscy legioniści jako część kontyngentu wysłanego przez Napoleona do tłumienia niewolniczej rebelii na karaibskiej wyspie. Obie strony nie przebierały w środkach. Francuzi prowadzili „brudną wojnę”, podczas której nie oszczędzali kobiet ani dzieci, okrutnie torturowali przeciwników, truli gazem, okaleczali i rzucali psom na pożarcie. Rebelianci nie pozostali dłużni, więc dostało się też Polakom walczącym u boku Francuzów. „Porucznika Madejskiego wziąwszy w niewolę, wsadzili go pomiędzy dwie deski i wzdłuż przepiłowali” – wspominali legioniści. Zwracali przy tym uwagę, że „podobne pastwienie się nad nami pochodziło stąd, iż Francuzi ciągle Polakami straszyli Murzynów, nazywając nas potworami karmiącymi się jedynie mięsem ludzkim. Później, gdy się Murzyni dowiedzieli, z jakiego powodu wysłani zostaliśmy na San Domingo, zmienili postępowanie swoje z nami”. Ostatecznie Polacy na Haiti zbuntowali się przeciw Francuzom i zaczęli przechodzić na stronę rebeliantów. Ile w tym prawdy? Ilu takich legionistów było? Prawo zagwarantowane w konstytucji Na wyspę trafiło w sumie ok. 5300 Polaków z Legionów Dąbrowskiego. Po przegranej wojnie wróciło do Europy ledwie 300. Co z resztą? Jak szacują historycy, ok. 4000 poległo lub zmarło na tropikalne choroby na Haiti. Kilkuset snuło się po świecie (niektórzy zostali nawet piratami). Inni gnili w niewoli Brytyjczyków z koalicji antynapoleońskiej, pół tysiąca jeńców wcielono ostatecznie do wojsk brytyjskich. Natomiast 120–150 legionistów dobrowolnie dołączyło do haitańskich powstańców, nie chcąc brać udziału w „brudnej wojnie” Francuzów. To nie mit. Nie przypadkiem Francuzi oskarżali polskich towarzyszy broni o brak zaangażowania w walce ze zbuntowanymi niewolnikami czy wręcz zarzucali tchórzostwo i zdradę. Nie mamy pewności, czy Polacy faktycznie weszli w skład honorowej gwardii przybocznej haitańskiego przywódcy generała Jeana-Jacquesa Dessalines’a. Natomiast niewątpliwie przywódcy rebelii zaproponowali Polakom osiedlenie się na wyspie. Gdy proklamowano wolne Haiti, w konstytucji z 1805 roku zostaliśmy wymienieni wraz z Niemcami (żyjącymi tam pokojowo m.in. z uprawiania kawy) jako jedyni Europejczycy, mogący posiadać i nabywać włości. Wielu Polaków otrzymało ziemię właśnie w okolicach wspomnianej na wstępie miejscowości Cazale. Mniejszości etniczne w Polsce to zaledwie ułamek społeczeństwa. Jednej z nich wciąż odmawia się tego statusu Mniejszości etniczne w Polsce są reprezentowane przez cztery grupy, których przedstawiciele stanowią około 0,1 proc. ogółu społeczeństwa. Mimo tak skromnej reprezentacji, ludność etniczn... Popioły z Cazale Dowodów na niezwykła historię haitańskiej Polonii można byłoby szukać właśnie tam. Gdyby nie to, że Cazale padło ofiarą represji podczas rządów dyktatora Françoisa Duvaliera. Uważał to miasteczko za siedlisko opozycjonistów, na dodatek nie dość „afrykańskich”, bo Mulatów. Wiosną 1969 roku do Cazale wpadły bandy Tonton Macoute – bojówkarzy Duvaliera. Przez kilka dni rabowali, gwałcili, palili i mordowali. Zginęło lub zaginęło kilkadziesiąt osób. W spalonych domach, z których niektóre przypominać miały gankami polskie dworki, przepadły pamiątki po Polakach. Nie zakończyło to jednak polskiej historii kilkutysięcznego miasteczka. Za czasów PRL to z niego przybył do Polski na zaproszenie Jerzego Grotowskiego, legendy teatru, kapłan wodu Amon Frémon. Szukali wspólnych korzeni, inspiracji oraz związków między religijnymi rytuałami i teatrem. Również w ostatnich latach do Cazale zaglądały polskie organizacje charytatywne oraz ludzie kultury. Polska opera na Karaibach W 2015 roku odbyła się tam inscenizacja „Halki” Stanisława Moniuszki, z udziałem solistów z poznańskiego Teatru Wielkiego, muzyków filharmonii z Port-Au-Prince oraz tancerzy z Cazale. Projekt ten, zatytułowany „Halka/Haiti. 18°48’05”N 72°23’01”W”, zaprezentowano następnie na słynnym weneckim Biennale sztuki. Pomysłodawczyni projektu Joanna Malinowska tak go komentowała: „Zbudowany jest na wielu płaszczyznach znaczeniowych. Jest prowokacją do różnego rodzaju refleksji. Miejsce realizacji nawiązuje do historii z czasów napoleońskich. Polacy, walczący o wyzwolenie swojego kraju, najechali inny kraj i przeszli na stronę ludności lokalnej przeciwko armii, z którą przybyli. Stali się wojskiem walczącym o wyzwolenie Haiti, a z drugiej strony byli reprezentantami narodu, mającego apetyty kolonialne. Przy pracy nad »Halką« pojawiło się pytanie, na ile my, Europejczycy, możemy wkroczyć w życie innych kultur, aby realizując projekt artystyczny nie naruszyć ich prywatności. Nasz projekt można podsumować jako próbę dekonstrukcji poprzez rekonstrukcje takich inwazji. Tak jak wiele innych naszych prac, »Halka/Haiti« mówi o zderzeniu. Nie tylko kulturowym, ale także różnych środowisk. Tu musieli współpracować profesjonalni śpiewacy Teatru Wielkiego w Poznaniu (gdzie panują jasne zasady hierarchii instytucji i głosów) z orkiestrą z Port-au-Prince i tancerzami-ochotnikami z Cazale. Chcielibyśmy, aby nasza realizacja zwróciła uwagę na skomplikowanie historii i ironię losu”. Polska i Polonia nie zniknęły więc z wyspy. „Do dziś część mieszkańców górskich rejonów Haiti używa zniekształconych polskich nazwisk i odwołuje się w swej tradycji rodzinnej do polskich przodków” – pisał prof. Jarosław Czubaty, znawca epoki napoleońskiej. Nie każdy Haitańczyk o bledszej skórze i jaśniejszych oczach musi jednak być potomkiem polskich legionistów. W kraju tym pojawiali się przecież także Niemcy, Francuzi, Brytyjczycy, Hiszpanie oraz Amerykanie, którzy okupowali Haiti od 1915 do 1934 roku. Źródła: Robert Bielecki, Andrzej T. Tyszka, „Dał nam przykład Bonaparte: wspomnienia i relacje żołnierzy polskich 1796–1815”, Wydawnictwo Literackie 1984, Ricardo Orizio, „Zaginione białe plemiona”, Czarne 2009, Zdzisław Najder, Bartłomiej Sienkiewicz, Jarosław Czubaty i inni, „Węzły pamięci niepodległej Polski”, Znak 2014, Jan Pachoński, „Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim”, Wydawnictwo Literackie 1979, Sebastian Rypson, „Being Poloné in Haiti”, ASPRA-JR 2008, Adam Węgłowski, „Bardzo polska historia wszystkiego”, Znak 2015, „Jak zderzyliśmy Halkę z Haiti [wywiad]”. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Wróciła 29 lat po śmierci. Tajemnica „kobiety zombie” rozwiązana
Pewna kobieta wróciła do rodzinnej wioski po 29 latach od chwili, gdy stwierdzono jej zgon. Prawda czy mit? Do dziś wielu ludzi wierzy, że tajemnicza Felicia Felix Mentor jest pierwszym udokumentowanym przykładem zombie.
W tym artykule: Zmartwychwstała po 29 latach? Co nauka sądzi o zombie Kulawa sprawa Niedawno pisaliśmy o sprawie Clairviusa Narcisse'a, domniemanego zombie. Tymczasem jeszcze więcej emocji wzbudza przypadek pewnej tajemniczej kobiety z Haiti, która miała wrócić do żywych po 29 latach. Zmartwychwstała po 29 latach? Wczesnym rankiem 24 października 1936 roku w wiosce Ennery na północy Haiti wszystkich mieszkańców postawiła na nogi wieść o pojawieniu się na ulicach dziwnej kobiety, całej w łachmanach. Wzięto ją za zombie. Była stara, słaba i oszołomiona, a jej blada i pomarszczona skóra wyglądała jak rybie łuski. Rzęsy prawie jej wypadły, a twarz zakrywała przed promieniami słońca brudną szmatą. Jakby nie mogła znieść jego blasku. Była mało komunikatywna. Dawała jednak do zrozumienia, że nie zjawiła się w wiosce przypadkiem. Wtedy ktoś z rodziny o nazwisku Mentor rozpoznał kobietę. To była Felicia Felix Mentor. Ostatnio widziano ją prawie trzydzieści lat wcześniej – w 1907 roku, gdy miała 29 lat. Teraz była odpowiednio starsza i wciąż miała kłopoty z chodzeniem. Utykała, jak w młodości. Jak wtedy, gdy we wspomnianym 1907 roku rozchorowała się i… zmarła. Teraz nagle pojawiła się, zmartwychwstała. Tymczasem rodzina prawie już o niej zapomniała. Kiedyś Felicia prowadziła razem z mężem sklep spożywczy. Mieli jedno dziecko, chłopca – w 1936 roku był już mężczyzną w sile wieku. Zaś eks-małżonek ożenił się ponownie. Przecież Felicia zmarła, jej śmierć i pochówek zostały poświadczone. Były na to dokumenty. Wahał się z rozpoznaniem dawnej żony. Niemniej została zidentyfikowana przez brata. Rodzina zabrała kobietę do siebie, nakarmiła i zapewniła dach nad głową. Wystarczyło jednak parę dni, a krewni oddali kobietę, pozostającą w kiepskim stanie psychicznym i fizycznym, do państwowego szpitala. Co nauka sądzi o zombie Sprawie przyjrzał się Louis P. Mars, profesor psychiatrii wysłany z ramienia Departamentu Zdrowia Publicznego. Dobrze znał miejscowe zabobony. „Jako pracownik państwowej służby zdrowia i psychiatra, miałem okazję zajmować się wieloma pacjentami, których z jakiegoś powodu uważano za tajemniczych” – wspominał. Nic dziwnego, skoro jego rodacy uważali, że szamani potrafią ożywiać zmarłych, nocami na wyspie grasują wilkołaki, a zombie pracują jako niewolnicy na polach. Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki Etnobotanik Wade Davis chwalił się, że odkrył „proszek zombie”. W ten sposób naraził na szwank całą swoją karierę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wade-davis-to-naukowiec-wyklety-szukal-zombie-dlatego-uznano-go-za-zwolennika-pseudonauki-fot-cpt-muji-wikimedia-commons-cc0-c161087.jpg" width="848" height="570" alt="Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki (fot. Cpt. Muji, Wikimedia Commons, CC0)" title="Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki (fot. Cpt. Muji, Wikimedia Commons, CC0)" /> „To mają być zmarli kiedyś mężczyźni i kobiety, którzy zostali przywróceni do życia poprzez podanie pewnych silnie działających leków” – opisywał przesądy doktor i zaznaczał: „Nie spotkałem nigdy na Haiti nikogo, kto był w stanie przyznać mi się, że sam widział zombie. Niemniej słyszałem od czasu do czasu, że mieszkał taki w jakiejś wiosce. W dwóch przypadkach odkryłem później, że nieszczęśnicy, których uważano za zombie, byli w rzeczywistości obłąkanymi włóczęgami”. Dlatego prof. Mars nie obiecywał sobie po sprawie Mentor zbyt wiele. Kulawa sprawa Początkowo wyglądała na 60 lat, ale pobyt w szpitalu odjął jej dziesięć. Miała niecałe 160 cm wzrostu, ważyła 40 kg. „Nie była w stanie podać mi żadnych informacji o tym, jak ma na imię, ile ma lat, gdzie się urodziła, gdzie przebywała i dokąd się wybierała oraz jak znalazła się w szpitalu. Wszystkie jej odpowiedzi były niezrozumiałe” – wspominał prof. Mars. – „Jej sporadyczne wybuchy śmiechu były pozbawione emocji, bardzo często mówiła o sobie w pierwszej lub trzeciej osobie, bez żadnego rozróżnienia. Straciła poczucie czasu i była zupełnie obojętna na to, co się wokół niej dzieje”. Prof. Mars nie wierzył, że ma do czynienia z zombie, który wrócił do domu po 29 latach. Zajął się „dowodami” w sprawie. Tym bezpośrednio łączącym nieszczęsną kobietę z rodziną Mentor był fakt, że kulała. Według jej bliskich, w młodości Felicia złamała nogę. Doktor Mars pozostawał jednak nieprzekonany: „Zrobiłem zdjęcia rentgenowskie obu nóg w Szpitalu Głównym w Port-au-Prince. Nie znalazłem śladów złamania, dlatego fakt, że kobieta kulała, należało powiązać z osłabieniem mięśni wywołanym przez niedożywienie. To faktycznie mogła być przyczyna, bo po dwóch miesiącach normalnego żywienia, przestała kuleć”. A zatem to nie Felicia! Jak jednak bliscy mogli się pomylić? Może po prostu tego potrzebowali z przyczyn emocjonalnych, ze względu na swoją wiarę? Co do niby-Felicii, Prof. Mars uznał, że ma do czynienia z przypadkiem schizofrenii. Resztę dopowiedzieli sobie niewykształceni, pozbawieni wiedzy naukowej i zabobonni mieszkańcy wioski. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Źródła: Zora Neale Hurston, Tell my horse: voodoo and life in Haiti and Jamaica, Harper Collins 2009, Louis P. Mars, The story of zombi in Haiti, w: „Man: A Record of Anthropological Science”, nr 22/1945 – Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tajemniczy polski król Haiti. Najpewniej pochodził z Rypina
Kiedy 100 lat temu pojawił się na haitańskiej wysepce, został uznany za reinkarnację cesarza. Tak zaczęła się zaskakująca kariera tego amerykańskiego żołnierza z polskimi korzeniami.
W tym artykule: Marine z Polski Artykuły zamiast tronu Polski król Haiti Kiedy w 1929 roku pojawiła się na rynku książka „The Magic Island” amerykańskiego dziennikarza Williama Seabrooka, wywołała sensację. Autor, podróżnik i awanturnik, przedstawił tam Haiti jako gniazdo czarów, zabobonów i rozpusty. Krwawe ofiary, przesiąknięte rozpustą rytualne tańce, tajemnicze eliksiry – to pociągało czytelników, nawet jeśli przeinaczało fakty. W swojej książce Seabrook wypromował też niejakiego Faustyna Wirkusa, czyli... polskiego króla haitańskiej wysepki La Gonave. Marine z Polski Wiadomo, że Wirkus był synem polskich emigrantów. Nie ma tylko pewności, czy spod Rzeszowa, czy z Rypina. Prawdopodobnie ta druga wersja jest prawdziwa. Nie wiemy, czy ochrzczono go jako Faustyna, czy też najpierw nazywał się Bolesław, a potem przybrał nowe imię. Na pewno trafił na Haiti jako dziewiętnastoletni marine w 1915 roku, po amerykańskiej interwencji na wyspie (okupacja potrwała do roku 1934). Młody żołnierz piechoty morskiej nudził się tam, póki w ramach swoich obowiązków nie przybył na przybrzeżną wysepkę La Gonave. Na miejscu poznał niejaką Ti Memenne, którą początkowo brano za lokalną mambo, czy też czarownicę (za odprawianie czarów groził jej wyrok). Ostatecznie okazała się niekoronowaną „królową” lokalnej społeczności. Ona to nieoczekiwanie rozpoznała w Wirkusie reinkarnację dawnego haitańskiego cesarza Faustyna I Soulouque’a, wygnanego z kraju ponad sześćdziesiąt lat wcześniej po nieudanych wojnach z Dominikaną i po buncie w armii. Wkrótce Wirkus został obwołany przez miejscowych Faustynem II. Wojskowi zwierzchnicy wykorzystali to i uczynili Wirkusa w 1925 roku administratorem wysepki. Artykuły zamiast tronu Nie dało się jednak pogodzić służby mieszkańcom La Gonave i posłuszeństwa amerykańskiej armii. Wirkus był zmuszony opuścić wyspę, a po publikacji przez Seabrooka „The Magic Island” – także i szeregi marines. Polski król Haiti wykorzystał jednak zdobytą popularność, publikując autobiografię „The White King of La Gonave: The True Story of the Sergeant of Marines Who Was Crowned King on a Voodoo Island” (1931) oraz serię artykułów „The Black Pope Of Voodoo” (1933–34). Na początku lat 30. XX wieku nakręcił też film „Voodoo” (dziś już nieosiągalny, być może na zawsze zaginiony). Krew dla słowiańskich bogów. Czy Słowianie składali ofiary z ludzi? Święte gaje, puszczanie wianków na wodzie czy też postrzyżyny – taka idylla kojarzy nam się ze słowiańskimi obrzędami. Tymczasem wiadomo, że Słowianie krwawo obchodzili swoje święta.... Co ciekawe, Faustyn komentował czarnoksięskie praktyki i zabobony na Haiti, nie wypowiadał się jednak o słynnych haitańskich zombie. Stał się tylko kontrapunktem dla przygód Wirkusa. W przedmowie, którą napisał do jego autobiografii wspomniany Seabrook czytamy: „Każdy człowiek (pod warunkiem, że nie zamienił się w zombie), który widział zbyt wiele stalowych budowli, postawił zbyt wiele kroków na asfalcie i spał w zbyt miękkich łożach, pragnie czasem znaleźć się wśród drzew (i to nie w Central Parku albo Westchesterze), przemierzyć dzikie szlaki i złożyć głowę na twardej ziemi. Każdy człowiek, milioner czy robotnik na dniówce, chce być też królem, niezależnym bytem podlegającym tylko własnej woli, a nie wypolerowanym lub brudnym trybikiem w maszynie”. Polski król Haiti Owe awanturnicze przygody Wirkusa spotkały się zresztą z odzewem i w Polsce. W 1934 roku Jan Kilarski wydał w oparciu o jego autobiografię książkę „Biały król Gonawy: dzieje Polaka wśród murzynów Haiti”. Po II wojnie światowej audycje o Wirkusie nadawało zaś… Radio Wolna Europa! Jedno ze słuchowisk powtórzono w 1983 roku, specjalnie z okazji pielgrzymki papieża Jana Pawła II na Haiti. Wirkus na pewno byłby dumny. Na Haiti wprawdzie po swoim „cesarskim” epizodzie nie wrócił, za to w 1938 roku zabrał głos w sprawach istotnych dla swojego „ludu”. Wzywał do powrotu amerykańskich sił na wyspę – po to, by zapobiec brutalnej polityce dyktatora Dominikany Rafaela Trujillo, odpowiedzialnego za wymordowanie tysięcy Haitańczyków żyjących po dominikańskiej stronie granicy. Czy Wirkus faktycznie bronił swoich „poddanych”, czy był tylko rzecznikiem amerykańskich interesów – trudno powiedzieć. Faktem jest, że rok później wrócił do służby w armii. Był w niej do 1945 roku. Wówczas nagle rozchorował się i zmarł. Gdy umierał, zabobony związane z haitańskim voodoo były już trwałym elementem amerykańskiej kultury masowej. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Źródła: William Seabrook, The Magic Island, Harcourt, Brace and Company 1929, Michał Staniul, Sierżant Faustin Wirkus, cesarz La Gonave Dariusz Szymikowski, Faustyn II (1926-1929) – kaszubskie korzenie władcy haitańskiej wyspy Faustin E. Wirkus, If America Intervenes in Haiti, w: „Liberty”, 5 luty 1938 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Matka Boska Częstochowska z Haiti. Jak Czarna Madonna została bóstwem innej religii?
Zazdrosna bogini miłości z haitańskiego wodu wygląda zupełnie jak Matka Boska Częstochowska. Jak to się stało? Zapewne dzięki polskim legionistom, wysłanym przez Napoleona na Haiti.
W tym artykule: Kim była Czarna Madonna z Haiti? Matka Boska w pióropuszu Jak się przeplatają religie W czasach kolonialnych Hiszpanie, a potem Francuzi, zamienili Haiti w wielką plantację trzciny cukrowej, kawy i bawełny. Po zdziesiątkowaniu miejscowych Indian, do pracy zaczęli zwozić niewolników z Afryki. Wieczorem 14 sierpnia 1791 roku dwustu z tych nieszczęśników zebrało się w Lesie Kajmanów (Bois Caïman). Łączyła ich nienawiść do francuskich kolonistów oraz resztki tradycji i wierzeń przywiezionych z ojczystej Afryki. Byli wśród tych zebranych radykałowie o rewolucyjnych zapędach, zbiegowie i niewolnicy, którzy tylko wymknęli się z plantacji. Kim była Czarna Madonna z Haiti? Spotkaniu przewodniczył niejaki Dutty Boukman, kapłan kultu wodu. Religia ta mieszała tradycyjne afrykańskie wierzenia z chrześcijańskimi. Boukman przekonał uczestników, że chociaż we Francji zwyciężyła rewolucja, to plantatorzy i tak mają zamiar utrzymywać niewolników w niedoli. Wtedy w padającym deszczu wyłoniła się z tłumu tańcząca kapłanka. „Podniosły się krzyki pośród burzy. Obok Boukmana koścista Murzynka o długich rękach i nogach robiła młynek rytualną szablą” – pisał w powieści „Królestwo z tego świata” mistrz realizmu magicznego Alejo Carpentier. „Szabla zagłębiła się nagle w brzuchu czarnego wieprza, który zawył trzykrotnie, wyrzucając na wierzch wnętrzności i płuca. Wtedy wzywani według nazwisk swych panów, gdyż nie mieli własnych, delegaci zaczęli podchodzić jeden po drugim, by namaścić sobie wargi spienioną krwią wieprza zebraną w wielką drewnianą czaszę”. Kapłanka zachowywała się jak w transie – jakby w jej ciało „weszło” jedno z bóstw wodu i chciało się przez nią zamanifestować. Zgodnie z wierzeniami, uczestnicy ceremonii często bywali „ujeżdżani”, czyli opętywani przez jakiegoś „boskiego ducha”. W przypadku kapłanki z Lasu Kajmanów – przez boginię Erzulie Dantor, jedno z najważniejszych bóstw. To archetyp matczynej miłości, płodności, pożądania, ale też zazdrości i zemsty. Matka Boska w pióropuszu W czasach ceremonii w Lesie Kajmanów znakiem tej bogini był rysunek serca przebitego sztyletem. Kiedy jednak kilka pokoleń później kultem wodu zainteresowali się antropolodzy i religioznawcy, Erzulie Dantor miała już własne portrety. Przedstawiały one ciemnoskórą kobietę w koronie i bogato zdobionej sukni, trzymającą na ręku dziecko. Co charakterystyczne, na policzku miała wyraźną bliznę. Wyglądała ni mniej, ni więcej, tylko jak Matka Boska Częstochowska. Czy to jasnogórska Królowa Polski stała się boginią wodu? Germanie, Słowianie... Jakie ludy mieszkały w Polsce w I tysiącleciu? Co działo się na obecnych terenach Polski w I tysiącleciu, ale jeszcze przed nastaniem państwa Mieszka I? Jakie ludy mieszkały tam przed Słowianami i co o nich wiemy? Czy byli to tylko German... Jak dowodzą naukowcy, stało się tak powstał pod wpływem dewocjonaliów, które przywieźli ze sobą na Haiti (San Domingo) żołnierze z Legionów Polskich. Wysłał ich tam Napoleon Bonaparte w roku 1802, aby stłumili bunt niewolników. Wśród około 6 tys. Polaków z pewnością nie zabrakło czcicieli Matki Boskiej Częstochowskiej. Na dodatek niektórzy z polskich żołnierzy przechodzili na stronę buntowników, zostali na wyspie. Obraz „Czarnej Madonny" towarzyszył Polonii na Haiti. – Ten wizerunek zaczął się upowszechniać na Haiti nie tylko wśród katolików, ale także wśród woduistów, którzy stwierdzali, że to musi być jakaś ważna postać – mówiłł w wywiadzie prof. Leszek Kolankiewicz, kulturoznawca i antropolog. – Ta ikona ewoluowała. Korona Matki Boskiej zamieniała się np. w pióropusz ananasa. Jak się przeplatają religie Jak jednak poradzić sobie z różnicami? Erzulie Dantor jest mściwa, agresywna i zazdrosna. Ranę na policzku odniosła w walce. W ramionach trzyma córkę, a nie syna. Jest biseksualna. Jest kokietką kochającą zbytek, perfumy i dobry rum. Wydawałoby się, że bardzo daleko stąd do wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej. Naukowcy zwracają jednak uwagę na podobieństwa. „Czarna Madonna z Haiti" patronuje matkom i ofiarom przemocy. Jest współczująca, bolejąca nad losami świata, litująca się nad wszelkim stworzeniem. Jej blizna mogła też kojarzyć się Afrykańczykom z rytualną skaryfikacją i z wojowniczkami z zachodniej Afryki, znanymi jako „amazonki z Dahomeju". Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". ŹRÓDŁA: Alejo Carpentier, Królestwo z tego świata, Wydawnictwo Literackie 1975, Jim Powell, Greatest Emancipations: How the West Abolished Slavery, Palgrave Macmillan Trade 2008, Adam Węgłowski, Bardzo polska historia wszystkiego, Znak Horyzont 2015 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Bizango: ludzie, którzy rządzą żywymi trupami. Jak powstała ta tajna organizacja na Haiti?
Tajne stowarzyszenie działające jak „państwo w państwie” przez pokolenia straszyło nieposłusznych Haitańczyków przemianą w zombie. Oto tajemnicze Bizango.
W tym artykule: Bizango założyli zbiegli niewolnicy Bizango to państwo w państwie Bizango i dyktatura Duvalierów Haiti od pokoleń jest państwem niestabilnym. Już u jego zarania wielką rolę pełniły tajne stowarzyszenia. To one wywołały haitańską rewolucję przeciw francuskim władzom kolonialnym w 1791 r. Najpotężniejsze z nich to Bizango. Bizango założyli zbiegli niewolnicy Władze haitańskie nigdy nie ośmieliły się otwarcie z nim walczyć, choć zdawało się tworzyć „państwo w państwie”. Nic dziwnego, ponieważ uważano je za głęboko patriotyczne. Wywodziło się od dawnych niewolników, uciekinierów z plantacji. Po uzyskaniu niepodległości dostarczało władzom agentów do tajnej policji. Potem zaś, w czasach amerykańskiej interwencji i okupacji, ruch ten wspierał miejscową partyzantkę. Partyzanci, zwani Caco, mieli wśród wojsk USA przerażającą opinię. Uważano, że potrafią bez skrupułów żywcem obedrzeć schwytanych marines ze skóry, a kolaborantów poćwiartować. Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki Poczucie zagrożenia potrafi nas zabić. Świadczą o tym zarówno przykłady zebrane sto lat temu wśród żyjących tradycyjnych plemion, jak i współczesne – z krajów wysoko rozwiniętych. .. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/smierc-voodoo-czyli-jak-mozna-umrzec-z-samego-strachu-przed-klatwa-nauka-zna-takie-przypadki-e14da6d.jpg" width="938" height="675" alt="Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki" title="Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki" /> Liderzy Bizango byli przy tym silnie związani z miejscową tradycyjną synkretyczna religią wodu, mieszanką chrześcijaństwa i kultów rodem z Afryki. Amerykanie wierzyli, że bębny woduistów służyły zarówno do religijnych rytuałów, jak i do sekretnego komunikowania się przez powstańców. Bizango to państwo w państwie Jak wynikało ze śledztwa przeprowadzonego w latach 80. przez kanadyjskiego badacza Wade’a Davisa, Bizango nie próżnowało także w czasach pokoju. Na podstawie rozmów z członkami organizacji ustalił on, że dbało o poszanowanie tradycyjnych zasad. W razie potrzeby karało winnych we własnym zakresie – wyręczając państwo. Za lekceważenie potrzeb rodziny i narażanie jej na koszty. Za uwodzenie żon, szerzenie szkodliwych dla innych plotek. Za działanie przeciw rodzinom należącym do Bizango. Za opór wobec władzy stowarzyszenia. Bez wątpienia ten proceder był możliwy tylko przy społecznym wsparciu ze strony zwykłych Haitańczyków, a przynajmniej przy ich akceptacji. Wiedzieli, jakimi karami dysponowało Bizango. Plotkowali, że jedną z nich jest zombifikacja. Czyli przemiana wolnego człowieka w „żywego trupa”, otępiałego i pozbawionego woli. Jak zwracał uwagę podczas wywiadów haitański biochemik i zarazem kapłan wodu Max Beauvoir, to kara bardzo surowa, lecz… humanitarna. Sprawia, że zły człowiek nikogo już nie skrzywdzi, a nie zostaje pozbawiony życia. Wprawdzie takie praktyki były prawnie zabronione na Haiti, ale Bizango jako „państwo w państwie” nie musiało przejmować się oficjalnym kodeksem. Zwłaszcza, gdy w drugiej połowie XX wieku potajemnie popierało dyktatorskie rządy Duvalierów, chcących oczyścić Haiti z obcych wpływów. Bizango i dyktatura Duvalierów Dewiza Bizango nakazująca „porządek i szacunek dla nocy” zdawała się dobrze oddawać stosunki panujące na Haiti. „Porządek” nakazywał posłuszeństwo wobec Duvalierów. „Szacunek dla nocy” kojarzył się z nocnymi nalotami duvalierowskich bojówek, tzw. Tonton Macoute, na niepokornych. A jednak na początku lat 80. cierpliwość Haitańczyków się kończyła. Nie mogli nie zauważyć, że 40 tysięcy ludzi zginęło, milion wyemigrowało, a ich kraj wciąż tonął w długach, korupcji i nędzy. Jean-Claude Duvalier, następca Françoisa Duvaliera, kradł z państwowej kasy. Ludzie w końcu odwrócili się od dyktatora. Włoski reportażysta Riccardo Orizio wiąże pechowe dla dyktatury lata 80. także z demaskatorską wizytą etnobotanika Wade’a Davisa, tropiącego podejrzane ślady haitańskich zombie: „ Davis trafił do tajnych świątyń voodoo związanych z Bizango i odkrył, że głównym bóstwem jest w nich prezydent. Wszędzie nad ołtarzami wisiały fotografie Françoisa Duvaliera. Sztandar Bizango miał czerwono-czarne barwy, symbolizujące krew i noc. Po wyborze Duvaliera na prezydenta te same barwy nieprzypadkowo pojawiły się na nowej fladze Haiti”. „Stowarzyszenie miało swoich cesarzy i królowe, prezydentów i podsekretarzy. Stanowiło dziwny melanż amerykańskiej demokracji, francuskiej arystokracji i afrykańskiego systemu plemiennego. W jego rekwizytorni nie brakowało też czarnych dziewic, serc przebijanych szpilkami, butelek rumu, mieczy i łopat grabarzy. Rytualne ofiary z ludzi wcale nie należały do rzadkości”. Bizango wyczuło jednak, że ludzie mają dość Duvaliera. Dyktatora obalono, a organizacja przetrwała, w tajemnicy. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Bernard Diederich, Al Burt, Papa Doc: Haiti and its dictator, Penguin 1972 Riccardo Orizio, Diabeł na emeryturze, Zysk i S-ka 2004 Kate Ramsey, The Spirits and the Law, The University of Chicago Press 2011 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Francina Illeus to kobieta zombie, która doczekała się trójki dzieci. Ile prawdy jest w jej opowieści?
Francina Illeus wróciła do świata żywych. Opowiedziała historię straszliwej kary wymierzonej jej przez rodzinę i sąsiadów. Kobieta została zmieniona w zombie.
W tym artykule: Kobieta zombie z trójką dzieci Odrzucona przez rodzinę i społeczność Efekt schizofrenii czy trucizny? Pod koniec lat 70. i na początku 80. głośno zrobiło się o tym, że na Haiti miejscowi szamani voodoo potrafią zmieniać ludzi w zombie. Najpierw pozorują ich zgon, wprowadzając w stan na granicy życia i śmierci za pomocą „proszku zombie”. Potem porywają z grobów i traktują jako niewolników. Takim niewolnikiem miał zostać Clairvius Narcisse. Rozgłos zdobyła też m.in. sprawa pewnej kobiety-zombie. Nazywała się Francina Illeus, a w okolicy swej wioski Savanne Carree znana też była jako Ti-Femme. Kobieta zombie z trójką dzieci Z natury krnąbrna, nie przejmowała się konwenansami. Zamiast męża wybranego przez rodzinę wolała kochanka, z którym dorobiła się dziecka. Utrzymywała się z handlu na rynku, radziła sobie nie najgorzej. I nagle ta młoda kobieta zmarła 23 lutego 1976 r. Pojawiła się ponownie trzy lata później. Wypatrzono ją na targowisku niedaleko rodzinnej wioski. Z trudem opowiedziała o swoich traumatycznych przeżyciach. Zabrana z grobu przez czarownika trafiła do mężczyzny, który został jej „właścicielem”. Spłodził z kobietą-zombie trójkę dzieci. Niestety, wszystkie trzy zmarły. Wreszcie, po trzech latach, Ti-Femme uciekła od niego. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. Czy mówiła prawdę? Trudno było w to wszystko uwierzyć. Jednak dokumenty potwierdzały, że kobietę pochowano. Gdy rozkopano jej grób, wewnątrz trumny znaleziono tylko kamienie. Francinę rozpoznała matka – po znamieniu. Niemniej rodzina odrzuciła kobietę. Jej legalnym opiekunem została żona miejscowego misjonarza. Opiekę medyczną zapewniono ją w ośrodku w Port-au-Prince. Odrzucona przez rodzinę i społeczność Francina robiła bardzo powolne postępy. Bała się, miała kłopoty z komunikowaniem się, była otępiała. Lekarz kilkakrotnie zabierał ją w rodzinne strony. Widząc z daleka matkę, płakała jak dziecko: „mama, mama”. Widząc męża, aż sztywniała z napięcia. Córki nie rozpoznawała. Miała kłopot z określeniem, ile kto ma lat. Tylko na targowisku się ożywiała, jak za dawnych czasów. Lecz nie była w stanie wrócić do normalnego życia. Nie wyobrażali sobie tego także jej krajanie. „Nie, nie. Doktor Douyon się nią zajmie. Nie będziemy przebywać w tym samym miejscu, co ktoś martwy” – powiedział wprost jeden z sąsiadów. Co takiego spotkało kobietę? Krążyły pogłoski, że – jak wielu innych haitańskich zombie – została za coś ukarana na czyjeś zlecenie. Wiadomo, że przed swoją „śmiercią” Illeus ignorowała zdanie rodziny, narażając ją na wstyd swoją niezależnością i buntowniczym charakterem. A pochodziła przecież z zamkniętej, niewielkiej społeczności. Tam takich rzeczy się nie przebacza i nie zapomina. Poza tym Illeus miała złą opinię jako handlarka. Ludzie skarżyli się, że nie można jej ufać. Efekt schizofrenii czy trucizny? Zwraca uwagę zbieżność jej imienia i nazwiska z jedną z pacjentek opisanych pod koniec lat 90. w magazynie „Lancet”. Autorami pracy byli psycholog Chavannes Douyon i antropolog Roland Littlewood. Nazywana przez nich FI, w wieku około 30 lat zmarła po krótkiej gorączce i została pochowana jeszcze tego samego dnia. Trzy lata później rozpoznano ją w pobliżu rodzinnej wsi. Jej tożsamość potwierdziło kilka osób, w tym rodzina, sąsiedzi i miejscowy ksiądz. Po otwarciu jej rzekomego grobu znaleziono wewnątrz tylko kamienie. Kobieta nie potrafiła wydusić z siebie ani słowa. Jej rodzice oskarżyli zięcia, że ją zzombifikował z zazdrości o innych mężczyzn. Trafiła do szpitala psychiatrycznego w Port-au-Prince. Wyglądała jak klasyczny zombie: z opuszczoną głową, idąca powoli i sztywno. Kobieta nie miała jakichkolwiek życzeń i pragnień, nie odpowiadała na żadne pytania. Jadła z trudem. Badania neurologiczne nie wykazały niczego nadzwyczajnego, leki przeciwpsychotyczne nie działały. Wstępna diagnoza lekarzy: schizofrenia katatoniczna. Jak zaznaczyli, jest to choroba nierzadko pojawiającą się w owych stronach. Aczkolwiek u FI wykryto również ślady uszkodzeń mózgu, będących skutkiem silnego niedotlenienia. Jak mogło do niego dojść? Na przykład wtedy, gdy obudziła się w ciasnym, dusznym grobie – po celowym otruciu. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Roland Littlewood, Chavannes Douyon, Clinical findings in three cases of zombification, w: „Lancet”, nr 9084/1997 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Wade Davis to naukowiec wyklęty. Szukał zombie, dlatego uznano go za zwolennika pseudonauki
Etnobotanik Wade Davis chwalił się, że odkrył „proszek zombie”. W ten sposób naraził na szwank całą swoją karierę.
W tym artykule: Korzyści z „proszku zombie” Tajemnice voodoo Jak miał działać „proszek zombie” Bestseller i krytyka Na początku lat 80. XX wieku amerykański psychiatra Nathan S. Kline powołał tzw. Zombie Project. Chciał wyjaśnić fenomen domniemanych „żywych trupów” spotykanych na Haiti. Kline wierzył, że istotę tajemnicy stanowi „magiczny” środek. A dokładnie trujący „proszek zombie”, znany miejscowym szamanom. Zdaniem Kline’a mógłby on znaleźć także inne, korzystne dla ludzi zastosowanie. Korzyści z „proszku zombie” Na Haiti dr Kline wysłał człowieka, który miał rozwikłać tę zagadkę. A konkretnie – Wade’a Davisa, niespełna trzydziestoletniego kanadyjskiego etnobotanika i antropologa po Harvardzie. Był to śmiały młody badacz. Miał za sobą wędrówki po Ameryce Łacińskiej, podczas których stykał się z Indianami, ich tajemniczymi rytuałami i specyfikami. Etnobotanika, w której specjalizował się Kanadyjczyk, bada właśnie nieznane receptury, stosowane przez ginące dzikie plemiona. Ewentualne profity wydawały się bardzo obiecujące. Odkrycie, co wchodzi w skład „proszku zombie”, mogłoby zaowocować nowymi środkami znieczulającymi lub uspokajającymi. A to dopiero początek. „NASA kiedyś zwróciła się do mnie, bym rozważył możliwość zastosowania środków psychoaktywnych podczas programu kosmicznego” – tłumaczył Kline osłupiałemu Davisowi. „Nigdy się do tego nie przyznają, ale faktycznie zastanawiali się, co począć z astronautami podczas długich międzyplanetarnych misji. Środki zombifikujące mogłyby posłużyć do fascynujących eksperymentów ze sztuczną hibernacją” . Tak Davis rozpoczął w 1982 r. swoją wielką przygodę, która przyniosła mu sławę. A także sporo krytyki ze strony środowiska naukowego i dziennikarzy. Tajemnice voodoo Tajemnicami wodu (voodoo), jego kapłanów i czarowników zajmowało się przed Davisem wielu ciekawskich przybyszy z zewnątrz. W tym Amerykanka Zora Neale Hurston (1891–1960), która tak pisała po spotkaniu z dwoma lekarzami na Haiti w latach 30. XX wieku: „Rozmawialiśmy długo o teoriach na temat powstawania zombie. Stanęło na tym, że nie chodzi w tym przypadku o wskrzeszanie zmarłych, ale o wywołanie pozornej śmierci poprzez zastosowanie jakiegoś preparatu znanego tylko nielicznym. Chodzi o jakiś sekret przekazywany z pokolenia pokolenie”. Haitańscy lekarze, z którymi rozmawiała Hurston, próbowali już wcześniej rozwikłać zagadkę „proszku zombie”. Jednak – jak wyjaśnili – nie udało im się przełamać oporu posiadaczy tej mrocznej tajemnicy. Davis był podekscytowany swoją misją. Dzięki nawiązanym kontaktom na Haiti, trafił w końcu do kilku czarowników. A ci, za odpowiednią opłatą, zgodzili się przyrządzić dla niego „proszek zombie”. Wszystkie te perypetie Davis opisał potem ze swadą w książce „Wąż i tęcza” (1985). Jak miał działać „proszek zombie” Ostatecznie zdobył szereg próbek „proszku zombie” i przyjrzał się temu, jak powstają i mają być aplikowane. Wyglądało na to, że skład preparatu jest bardzo rozbudowany. Były w nim składniki mające działanie czysto „magiczne” podczas przygotowywania zombifikacji, takie jak fragmenty ludzkich szczątków, wykopane na cmentarzu. Dlaczego jadowite zwierzęta są odporne na własną truciznę? Biologów od lat fascynuje, dlaczego jadowite zwierzęta są odporne na samozatrucia. Istnieją trzy naukowe wyjaśnienia. Szamani wykorzystywali także trujące rośliny i jadowite zwierzęta (wieloszczety, ropuchy, pająki). Potrzebne były wreszcie – co bardzo ważne – środki mające podrażniać skórę (na przykład ostre włoski roślin czy toksyczne żywice). Bo to właśnie przez rany na skórze „proszek zombie” miał być aplikowany ofierze. Kluczem do zombifikacji okazały się jednak dla Davisa pojawiające się u wszystkich czarowników ekstrakty z ryby rozdymki, zawierające silnie trującą tetrodotoksynę. A także halucynogenna roślina, znana jako bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium). Bestseller i krytyka Książka Davisa stała się bestsellerem. Niebawem na jej podstawie mistrz horroru Wes Craven nakręcił film. Zainspirowała go też historia Clairviusa Narcisse’a. Ten mężczyzna miał zostać zamieniony w zombie, lecz potem „wrócił z zaświatów”. Inni badacze zarzucili jednak Davisowi, że zebrane przez niego dowody są niewystarczające, a zastosowane metody – mało naukowe. Kanadyjczyk próbował się bronić, wydając w 1988 roku książkę „Passage of Darkness: The Ethnobiology of the Haitian Zombie”. Na zawsze przylgnęła już jednak do niego łatka bardziej Indiany Jonesa niż naukowca... Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Wade Davis, Wąż i tęcza, Czarne 2022 Wade Davis, Passage of Darkness: The Ethnobiology of the Haitian Zombie, University of North Carolina Press 1988 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Duvalierowie to dyktatorzy, którzy uwierzyli w czary. Rządzili Haiti, używając voodoo
Duvalierowie rządzili Haiti, okrutnie mordując przeciwników i rzucając na nich klątwy voodoo. Koniec dyktatorskiego rodu przyspieszyła wizyta polskiego papieża.
W tym artykule: Kapłani wodu na ulicach Papa Doc Duvalier używał lalek voodoo Krwawy terror na Haiti Jan Paweł II pomaga obalić reżim Duvalierowie rządzili krajem, w którym obok chrześcijaństwa współistnieje wodu – synkretyczny kult mieszający wierzenia chrześcijańskie i bóstwa rodem z Afryki. Z kolei voodoo to zabobony i czary związane z tym kultem. Kapłani wodu na ulicach O politycznej sile wodu niech świadczą wydarzenia z czasów prezydenta Louisa Borno, rządzącego od 1922 do 1930 roku pod „opieką” USA. Oto na ulicach Port-au-Prince pojawił się cały tłum kapłanów, przebranych za bóstwa tej religii: Pana Cmentarzy Barona Samedi oraz jego dzieci – duchy śmierci Guede. „Ubrani byli w »formalny« kostium pana: cylindry i czarne fraki. Ciemne okulary, palący papierosy albo cygara i z laseczkami w rękach. Ogromny tłum ludzi spontanicznie zgromadził się wokół nich i przyłączył do marszu w kierunku Pałacu Narodowego. Zaskoczyli straże i śpiewając przeszli przez bramę i podjazd aż do samych drzwi. Od prezydenta zażądali pieniędzy. Prezydent Borno (...) znalazł się w wielkiej rozterce. W końcu poddał się” – opisywała amerykańska antropolożka Maya Deren. A to był dopiero początek. Papa Doc Duvalier używał lalek voodoo Po wyborach prezydenckich w 1957 roku na Haiti doszedł do władzy 50-letni François Duvalier. Znany też jako Papa Doc, „tata doktorek”, z wykształcenia lekarz. Ten populista chciał odnowić afrykańskie korzenie Haiti i przywrócić narodowi dumę, podgrzewając konflikt miedzy czarnymi mieszkańcami a Mulatami i białymi, między woduistami a resztą społeczeństwa. Tam gdzie nie ma aptek - działają oni. Wędrowni aptekarze z Haiti Dla wielu mieszkańców Haiti uliczni sprzedawcy są głównym źródłem leków. Dla sprzedawców jest to sposób na przeżycie. Wyniósł też do władzy popierających go kapłanów i czarowników. Obejmowali wysokie stanowiska nawet w wojsku i służbach policyjnych. Sam Papa Doc nie tylko napisał monografię o wodu, ale nawet zaczął ubierać się jak Baron Samedi – w smoking i ciemne okulary. Istnieje legenda, wedle której wściekły na prezydenta USA Johna F. Kennedy’ego (który planował go obalić, podobnie jak Fidela Castro na Kubie) Papa Doc rzucił na niego klątwę. Tysiące razy nakłuwał lalkę voodoo JFK. Z czasem Duvalier zaczął jednak przymilać się USA, obiecując współpracę w powstrzymaniu komunizmu w regionie. Wtedy zaraz znalazły się dla niego pieniądze. Krwawy terror na Haiti Z Waszyngtonu popłynęła pomoc, pomimo szaleństw Papy Doca. Podglądał, jak jego oprawcy torturują więźniów i topią ich w kadziach z kwasem. Ściętą głowę swego oponenta, kapitana Bluchera Philogenesa, kazał włożyć do kubła z lodem i przewieźć samolotem do Port-au-Prince. Tam używał jej do magicznych rytuałów. Powołał Tonton Macoute – milicję wzorowaną na faszystowskich Czarnych Koszulach. Nocą najeżdżała z maczetami krnąbrne wioski. To ona wpadła 3 kwietnia 1969 roku do Cazale – miejscowości znanej z żyjących tam domniemanych potomków polskich legionistów. Straciło życie lub zaginęło kilkadziesiąt osób, przepadły historyczne pamiątki. Szef Tonton Macoute Clement Barbot doszedł do takiej pozycji, że próbował nawet obalić Duvaliera. Nie udało mu się, musiał uciekać. Gdy do uszu Papy Doca doszły pogłoski, że zamienił się w czarnego psa, dyktator na wszelki wypadek kazał wybić wszystkie czarne psy w kraju. Inny przywódca Tonton Macoute – były kasjer Luckner Cambronne – zyskał przezwisko Wampira Karaibów. Nie tylko katował swoje ofiary, ale też sprzedawał na Zachód krew i zwłoki z Haiti: na uczelnie, jako pomoce naukowe. Jan Paweł II pomaga obalić reżim Papa Doc zmarł w 1971 roku. Nawet po śmierci, podczas pogrzebu, pozostał Panem Cmentarzy, w czarnym smokingu z białą muszką. Władzę na karaibskiej wyspie odziedziczył po nim jego syn Jean-Claude Duvalier, zwany Baby Doc („dzidzia doktorek”). Po kilkunastu latach duvalieryzm zaczął się sypać. W marcu 1983 roku wyspę odwiedził papież Jan Paweł II. Podczas przemówienia ostro zaatakował rządzących: „Sprawujecie władzę w pięknym kraju, bogatym swymi mieszkańcami, ale chrześcijanin nie może nie widzieć niesprawiedliwości, rażącej nierówności, pogorszenia się warunków życia, nędzy, głodu oraz strachu, które są udziałem ogromnej większości tego narodu”. Coraz głośniej protestowano przeciw Duavalierowi, oskarżanemu o zbrodnie, korupcję, nadużycia. O upadek tyrana modlono się nie tylko w katolickich kościołach. Zapowiadano go także w świątyniach wodu. Ostatecznie Baby Doc uciekł z kraju na emigrację w roku 1986. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Maya Deren, Taniec nieba i ziemi. Bogowie haitańskiego wudu, Wydawnictwo A 2000. Bernard Diederich, Al Burt, Papa Doc: Haiti and its dictator, Penguin 1972 Laurent Dubois, Haiti. The Aftershocks of History, Picador 2012 Riccardo Orizio, Diabeł na emeryturze, Zysk i S-ka 2004 Kate Ramsey, The Spirits and the Law, The University of Chicago Press 2011 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Śmierć voodoo, czyli jak można umrzeć z samego strachu przed klątwą. Nauka zna takie przypadki
Poczucie zagrożenia potrafi nas zabić. Świadczą o tym zarówno przykłady zebrane sto lat temu wśród żyjących tradycyjnych plemion, jak i współczesne – z krajów wysoko rozwiniętych. Śmierć voodoo to nie mit.
W tym artykule: Jak działa klątwa rzucona przez szamana Czarna magia Aborygenów Śmierć voodoo, czyli efekt nocebo Haitańczycy wierzą, że miejscowi szamani mają środki, tzw. „proszek zombie”, przy pomocy którego mogą zamienić człowieka w „żywego trupa”, bezmyślnego niewolnika. Czy to prawda? Okazuje się, że już sam strach przed zombifikacją jest groźny dla ludzkiego organizmu. Samospełniające się przepowiednie mają rację bytu. Jak działa klątwa rzucona przez szamana Mąż specjalistki od religioznawstwa, prof. Elizabeth McAlister, wspominał, że gdy w młodości szedł z kolegami wiejską drogą na Haiti, minął świeżo pogrzebanego mężczyznę z ich wioski w towarzystwie dwóch poganiających go mężczyzn. Niebawem koledzy rozchorowali się, dostali silnej gorączki, trwało to kilka dni. Byli przekonani, że to skutek działania trucizn, które roznosili czarownicy, przechodząc drogą z żywym trupem. Czy tak właśnie było? A może zadziałała na chłopców sama siła sugestii? Wmówili sobie, że mieli do czynienia z zombie i czarownikami, a taka przygoda nigdy nie jest bezpieczna. Zestresowali się, a ich organizmy zaczęły wariować. Czarna magia Aborygenów Czy nauka dopuszcza taką możliwość? Owszem. Tak silną autosugestię związaną z czarami zaobserwowano w innym miejscu – w Australii, wśród Aborygenów. Tam wystarczało, że szaman (kurdaitcha) wskaże delikwenta kością czy strzałą, wypowiadając specjalne zaklęcie, a „naznaczony” faktycznie zaczyna gwałtownie podpadać na zdrowiu. Wierzy, że tylko inny czarownik może zdjąć z niego przekleństwo. Jeśli go nie znajdzie, umiera. Oblicza wudu. Reportaż ze świata duchów W hollywoodzkich filmach obrzędy wudu przedstawiane są krwawo i tajemniczo. Okazało się, że w rzeczywistości wyglądają całkiem podobnie. „Staje oszołomiony, z oczami utkwionymi w zdradziecką strzałę i z wzniesionymi rękami, jak gdyby odpędzał śmiercionośne medium, które – jak sobie wyobraża – wpływa do jego ciała. Jego policzki bledną, oczy staja się szklane, a cała twarz wykrzywia się okropnie (...), próbuje krzyczeć, lecz głos więźnie mu zwykle w krtani i można jedynie ujrzeć pianę na jego ustach. Jego cało zaczyna drżeć, a mięśnie kurczą się mimo jego woli. Pochyla się do przodu i pada n ziemię, zdaje się być w omdleniu, lecz wkrótce potem wije się, jak gdyby w śmiertelnej agonii i zakrywając twarz rękami, zaczyna jęczeć. Po chwili staje się bardziej opanowany i pełznie do swej chaty”. „Od tego czasu choruje i dręczy się, odmawia przyjmowania pokarmu, trzyma się z dala od codziennych spraw swego plemienia. Jeśli nie nadejdzie pomoc w postaci odczynienia czarów rękoma Nangarri, czyli znachora, to jego śmierć jest jedynie sprawą stosunkowo krótkiego czasu” – pisał sto lat temu Herbert Basedow w książce „The Australian Aboriginal”. Śmierć voodoo, czyli efekt nocebo To jak tragiczna odmiana efektu nocebo, czyli anty-placebo. Nawet przy braku faktycznego szkodliwego działania kogokolwiek i czegokolwiek na organizm, on sam doprowadza się do krytycznego stanu. Jak wskazują naukowcy, już nadmiar adrenaliny może być śmiertelnie niebezpieczny! Pojawił się nawet w nauce termin „śmierć voodoo”. Nie dotyczy on tylko działania na ludzką psychikę zabobonów i klątw, lecz generalnie okoliczności, gdy stres potrafi zabić człowieka w sytuacji całkiem niegroźnej. „Tak określamy zjawisko niezwykłych zachorowań i zgonów, wydawałoby się, że bez żadnych ewidentnych objawów chorobowych i innych przyczyn. Jest to przykład, gdy silne napięcie emocjonalne [stres totalny] wyzwala bardzo rozległe i głębokie zmiany fizjologiczne, które stają się zagrożeniem życia zdrowego organizmu człowieka [lub zwierzęcia]. Syndrom »voodoo« jest dzisiaj masowym i występowanie szeregu chorób odstresowych, lub nawet nagłej psychogennej śmierci, stało się [niestety!] zjawiskiem dnia codziennego. Wywołują je np. bieda, kłopoty osobiste, depresja, zagrożenie i strach...” – pisze podróżnik i przyrodnik Bolesław A. Uryn. O takich zabójczych konsekwencjach stresu, lęku i przekonania, że nie ma się wpływu na to, co z nami się dzieje, wspominał m.in. prekursor medycyny psychosomatycznej Walter Cannon. A także słynny psycholog prof. Philip Zimbardo, autor budzącego kontrowersje tzw. stanfordzkiego eksperymentu więziennego. O konkretnych przykładach z życia współczesnych Amerykanów pisał zaś m.in. lekarz i autor wielu książek Clifton K. Meador. Artykuł oparty jest na książce Adama Węgłowskiego „Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie". Bibliografia: Herbert Basedow, The Australian Aboriginal, P.W. Preece 1925 Clifton K. Meador, Hex Death: Voodoo Death or Persuasion, w: „Southern Medical Journal”, 3/1992 Adam Węgłowski, Żywe trupy. Prawdziwa historia zombie, Znak Horyzont 2016 Philip G. Zimbardo, Floyd Leon Ruch, Psychologia i życie, PWN 1994 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Wyspa Haiti oddziałuje na wyobraźnię, jak mało które miejsce na świecie. Wydaje się mieścić w sobie pewien magiczny i nadprzyrodzony ładunek, a jednocześnie niejasną i niepokojącą reputację, która nęci i hipnotyzuje. Do konfrontacji z haitańską rzeczywistością należy dobrze się przygotować. Bieda wydaje się tu być permanentna.
W tym artykule: Jedna wyspa, dwa kraje Kraj voodoo Nieszczęśliwe Haiti Wyspa Haiti: Informacje praktyczne 5 ciekawostek o Haiti Wyspa Haiti, znana dawniej pod nazwą Hispaniola, to druga największa wyspa na Morzu Karaibskim. Rozmiarem ustępuje tylko Kubie, od której wyspę Haiti oddziela ledwie 80-kilometrowa Cieśnina Wiatrów. Dziś wyspę Haiti dzielą między sobą dwa narody: francuskojęzyczni Haitańczycy na zachodzie i hiszpańskojęzyczni Dominikańczycy na Wschodzie. Zapraszamy na relację Kingi Bronowicz, autorski współpracującej z magazynem National Geographic Traveler, z wyprawy po tej niezwykłej i pełnej kontrastów ziemi. Jedna wyspa, dwa kraje Z miejscowości Sosúa wyruszamy bladym świtem, aby dotrzeć do granicy jeszcze przed południowym żarem z nieba. Mimo wczesnej pory, na trasie panuje podejrzanie wzmożony ruch, zwłaszcza na odcinku z Puerto Plata do Navarrete. Od czasów dyktatury Rafaela Trujillo, który sprawował na wyspie rządy oparte na terrorze i wyrafinowanych torturach, droga pozostaje niedokończoną autostradą. Osobom o słabych nerwach zalecamy drzemkę: niech lepiej nie oglądają kierowców – torreadorów szos, którzy z nogą na gazie, regularnie wymijają „na trzeciego”. W krainie tysiąca i jednej nocy. Andaluzyjski pałac Alhambra i bajkowe ogrody Pałac Alhambra w Grenadzie to najchętniej odwiedzany zabytek Hiszpanii. Twierdza oczarowuje widokiem i może śmiało rywalizować z zabytkami Rzymu i Aten. W miejscowości Esperanza (co po hiszpańsku znaczy „nadzieja"), w lokalnym comedorze, czyli jadłodalni, nadzieję zamieniamy na obfite, tutejsze śniadanie. Ruszamy dalej, docierając do miasta Mao (żadnych nawiązań do „Wielkiego Sternika” komunistycznych Chin też nie odnajdujemy), a potem pędzimy zjawiskową Valle del Cibao, doliną gdzie rozległe ryżowe pola sąsiadują z plantacjami zielonych bananów i tytoniu. W Loma de Cabrera czujemy już oddech Haiti. To najbiedniejszy kraj półkuli zachodniej, zajmujący jedną trzecią wyspy o tej samej nazwie (pozostała jej część należy do Dominikany, drugiego po Kubie, największego państwa na Morzu Karaibskim). – W tym kraju nie znajdziecie wielu drzew – słyszymy ochrypły głos Dominikańczyka seniora, który dosiada się w Restauración i towarzyszy nam w podróży po Haiti trzęsącym się busem. Jak to możliwe, aby naturalna, zielona granica tak gwałtownie się kończyła? Po stronie dominikańskiej – zielono. I nagle – po stronie haitańskiej – jedynie wypalone słońcem wzgórza. Widzimy obnażony ląd, gdzie ledwie rosną pojedyncze drzewa (przeważnie kwitnących mangowców). To efekt rabunkowej gospodarki, w wyniku której większość z nich wycięto, przeznaczając je na opał. Pokonujemy ostatnie kilometry w strefie przygranicznej, gdzie dwukrotnie zatrzymuje nas uzbrojona po zęby kontrola. Docieramy do haitańskiej wioski Tilory. Wszędzie wdziera się pył jałowej ziemi. Wnika przez otwarte na oścież okna. Mielimy go w ustach. Osiada na ubraniu, sandałach i sprzęcie fotograficznym. Pojawia się pierwszy autochton. Na chudym ramieniu niesie zniszczony, płócienny worek. Gdy widzi nasz pojazd, wyciąga dłoń w jego kierunku, prostuje ramię na całą długość i prosi: – Dajcie! Chwilę później wjeżdżamy w niepoliczalny tłum ludzi. Czujemy się niczym kokosowe wiórki na ciemnym cieście – murzynku. Parkujemy w epicentrum ruchliwego i hałaśliwego targowiska, gdzie osacza nas mrowie chwiejących się straganów i prowizorycznych kramów, rozłożonych wprost na ziemi. Zupełnie, jakby zapomniany afrykański lud sprzed wieków rzucić na Karaiby wraz z balastem piekielnego upału, który wyciska z człowieka ostatnie poty. Raz w tygodniu Haitańczycy z okolicznych wiosek ściągają do Tilory, aby wymienić towary. Dominikańczycy przekraczają granicę w tym samym celu. Handel przebiega tu intensywnie i raczej na zasadzie barteru „ty mi zielone banany, ja tobie czarną fasolę”. To niepowtarzalna okazja, aby w tej wyludnionej okolicy zakosztować klimatu haitańskiej prowincji. Najpierw jednak musimy uwolnić się od zgrai młodocianych wyrostków, natarczywie próbujących cokolwiek wyłudzić. Kraj voodoo Wioska rozłożona jest na niewielkim wzniesieniu, a pojedyncze domostwa oddzielają zbite żywopłoty z poskręcanych kaktusów. Haitańczycy, których mijamy, pozornie prezentują się dość nieprzyjaźnie. Kreolski język, którym mówią, brzmi tak, jakby właśnie rzucano czary. Nasz niewinny żart pod adresem muła objuczonego maniokiem wywołuje pewną niejednoznaczną sytuację, podczas której kilkakrotnie pada słowo voodoo. Złowróżbna aura towarzysząca temu ludowemu kultowi, będącego mieszanką religii afrykańskiej i katolickiej, sprawia, że czujemy się co najmniej nieswojo. Napięcie rozładowuje kolejna sfora dzieciaków, która ciągnie nas w stronę przybytku wyniośle opisanego: Klinik Tilory. Ten niewielki, betonowy budynek w stanie surowym ściąga wolontariuszy z wielu krajów świata. Podobnie jak i pobliski, pękający w szwach sierociniec zapewniający bezdomnym maluchom jedną strawę i opiekę tylko w ciągu dnia. Natomiast po zmroku muszą radzić sobie same, co zważywszy na wiek wychowanków, wydaje się szokujące. W Tilory działa również szkoła, z której dobiegają kreolskie słowa do melodii swojskiego: Panie Janie. Roczny koszt nauki haitańskiego dziecka wynosi 10 dolarów. To równowartość ceny dwóch kiczowatych laleczek voodoo z bazaru. Wprost ze szkoły wpadamy do zagrody pełnej czarno-białych kóz. Okazuje się, że na zaimprowizowanej arenie walczą dwa zadziorne koguty, a wygniecione banknoty przechodzą z ręki do ręki. Przez moment przyglądamy się tym bojowym ptakom, po czym żwirowym traktem schodzimy do szosy, która wiedzie do stolicy Haiti Port-au-Prince. Do haitańskiej stolicy celowo nie zamierzamy dojechać. Okresy krwawych dyktatur, nieudolnych rządów, skorumpowanych do cna polityków i powracających rebelii prowokowanych przez żądnych władzy przywódców gangów mocno odbiły się na kondycji tej, niegdyś uroczej, karaibskiej metropolii. Obecnie stacjonują w niej pokojowe oddziały ONZ. Najpiękniejsze plaże w Polsce w 2022 roku. Lider wciąż ten sam Wakacje nad Bałtykiem? Zanim zaplanujesz urlop i wyruszysz na zasłużony odpoczynek, poznaj najpiękniejsze plaże w Polsce w 2022 roku. Haitańczycy z wiosek oddalonych o dziesiątki kilometrów od Port-au-Prince sprawiają wrażenie nieświadomych tego, co się tam dzieje. Pozorną łączność ze stolicą ich kraju podkreślają licznie rozmieszczone, wyblakłe plakaty wyborcze. Nie wiadomo tylko, których wyborów dotyczą. Już tyle ich tu było... Życie mimo dojmującego ubóstwa płynie tam barwnie i wypełnione jest pulsującym rytmem tradycyjnych, ludowych bębnów, jak i rytmem szorstkiego hip-hopu rodem z Nowego Jorku. Haitański świat budują skrajne kontrasty. Obok połyskującego w słońcu sprzętu high-tech, kto wie, czy nie z kontrabandy, ryje w spieczonej ziemi czarny warchlak. Kobiety śmigają na zakurzonej motorynce w stroju żywcem wyjętym z latynoskiego tasiemca o niewolnicy Isaurze. Prawdziwą esencję Haiti wychwytują malunki tutejszych ludowych artystów, którzy na niezliczonych płótnach rozwijają dobrze kojarzoną w świecie, haitańską sztukę naiwną. Dzieła te łączą w sobie wolę życia, „smutek tropiku” z typową dla tego kraju aurą nieprzewidywalności. Aurą, która czyni go ciekawym i na swój sposób wartym odkrycia. Nieszczęśliwe Haiti Państwo Haiti to jedno z najbardziej doświadczonych państw w zachodniej hemisferze. W samym tylko XXI wieku Haiti było wielokrotnie ranione katastrofalnymi trzęsieniami ziemi, powodziami, epidemia i niepewną sytuacją polityczną. Ostatnie większe tragiczne trzęsienie ziemi uderzyło w Haiti 14 sierpnia 2021 roku. Ziemia zatrzęsła się wówczas z siłą 7,2 stopnia w skali Richtera. W kataklizmie zginęło ponad 2200 osób, a rannych i bez dachu nad głową mogło zostać nawet kilkanaście tysięcy Haitańczyków i Haitanek. Trzęsienie ziemi zniszczyło też ponad 50 tys. domów. Również niedawno wyspę nawiedziła Grace, silna tropikalna burza, która doprowadziła do zalania i dodatkowego zniszczenia terenów wcześniej dotkniętych już trzęsieniem ziemi. Według ONZ nawet 650 tys. osób może potrzebować pomocy humanitarnej, a ponad 4 miliony ludzi jest zagrożonych głodem. Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza podróżowanie do państwa Haiti. W całym kraju odnotowuje się wysoki poziom morderstw, napadów rabunkowych, porwań, włamań do samochodów i domów. W tym karaibskim kraju, najbiedniejszym w całym regionie, panuje ogromna przemoc, dochodzi do licznych uprowadzeń dla okupu przez miejscowe gangi, dlatego też należy zachować wyjątkową czujność i ostrożność. Zdarzają się przypadki napaści na turystów przez uzbrojone osoby podszywające się pod policjantów, porwań oraz ataków na przyjezdnych na drodze prowadzącej do/z lotniska. Przestępcy obserwują podróżnych przybywających na lotnisko, śledzą ich, a następnie atakują. W przypadku podróży do Dominikany odradza się opuszczanie terenu strzeżonego hotelu w związku z zagrożeniem przestępczością pospolitą, której poziom jest bardzo wysoki. W Dominikanie notuje się znaczny wzrost napadów oraz kradzieży w związku z pogłębiającym się ubóstwem mieszkańców. Strefy turystyczne i plaże są regularnie kontrolowane przez agencje ochrony. Przebywając poza strefami turystycznymi, nie należy nosić biżuterii, większej ilości gotówki, dokumentów, ani cennych rzeczy. Wyspa Haiti: Informacje praktyczne ■ Państwo, które obejmuje zachodnią część wyspy nazywa się Haiti, graniczy z Dominikaną. ■ Haiti to najbiedniejszy kraj zachodniej hemisfery. ■ Powierzchnia Haiti wynosi: 27 750 km2, czyli mniej niż województwa mazowieckiego. ■ Liczba ludności to 7,5 mln, a języki: francuski i kreolski. ■ Stolica Haiti – Port-au-Prince. ■ Panuje tu klimat tropikalny, półsuchy w miejscach, gdzie góry zasłaniają drogę przed pasatami. Występują tu dwie pory deszczowe trwające od kwietnia do czerwca i od października do listopada. ■ Kuchnia Haiti to znakomite połączenie kuchni afrykańskiej i francuskiej. Przysmakiem są habichuelas con dulce – potrawy z fasoli na słodko, tortilla de huevos y papas – placka z jajkami i ziemniakami, mangú de plátano – purée z gotowanych bananów, omletu z grzybami djon djon, jus de patate – potrawy ze słodkich ziemniaków – batatów. ■ Stan dróg jest zły, nie ma zorganizowanej pomocy drogowej. ■ Turyści fotografujący mieszkańców bez ich zgody mogą spotkać się z agresywnymi reakcjami. ■ Uwaga na pająki – w tamtejszych lasach są tarantule wielkości ponad 30 cm. Wprawdzie ich jad nie zabija, ale może spowodować osłabienie organizmu. ■ W Haiti można spotkać potomków polskich legionistów wysłanych na wyspę przez Francuzów na początku XIX wieku. ■ Warto kupić i spróbować curacao. Jest to likier pomarańczowy produkowany ze skórek pomarańczy (głównie na Haiti). Jego odmiany: najmocniejszy (do 40%), wytrawny i bezbarwny Curaçao Sec i Curaçao Triple Sec, pomarańczowy (30%) Red Orange i zielony lub niebieski Curaçao Blue. ■ Produkuje się tu piłki do bejsbola. Święta narodowe: 1 stycznia – Rocznica ogłoszenia niepodległości. W 1804 r. Haiti stało się pierwszym niepodległym państwem na Karaibach. 7 kwietnia – Rocznica śmierci Toussaint L’Ouverture’a (1803), jednego z przywódców powstania na Haiti przeciwko francuskim rządom kolonialnym. 17 października – Rocznica śmierci Jean-Jacques’a Dessalines (1806 r.), pierwszego władcy niepodległego Haiti. 11 listopada – Rocznica zwycięstwa Haitańczyków nad Francuzami w bitwie pod Vertires. 5 grudnia – Święto Odkrycia Haiti przez Krzysztofa Kolumba (pierwsza wyprawa w 1492 r.). 5 ciekawostek o Haiti Haiti zostało odkryte przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Odkrywca nadał wyspie nazwę La Isla Espanola, czyli hiszpańska wyspa. Voodoo jest uznawane za jedną z oficjalnych religii na Haiti. Haiti to najbardziej górzysty kraj na Karaibach. Nazwa państwa pochodzi z językach rdzennych mieszkańców. Słowo Ayiti oznacza „kraj gór". Był to pierwszy kraj, w którym zakazano niewolnictwa. Stało się to w wyniku zakończonej w 1804 roku rewolucji haitańskiej. Walki kogutów to jeden z haitańskich sportów narodowych.
Tam gdzie nie ma aptek - działają oni. Wędrowni aptekarze z Haiti
Dla wielu mieszkańców Haiti uliczni sprzedawcy są głównym źródłem leków. Dla sprzedawców jest to sposób na przeżycie.
Tekst: Arnaud Robert Zdjęcia: Paolo Woods i Gabriele Galimberti
Polscy ratownicy w drodze na Haiti. O ich misji rozmawialiśmy tuż przed wylotem
Ratownicy Polskiej Misji Medycznej wyruszyli w środę wieczorem na Haiti. Polacy odlecieli rejsem Air France do Port-au-Prince - stolicy kraju, aby pomagać mieszkańcom kraju, który nadal zmaga się ze skutkami klęsk żywiołowych.
Doświadczane przez klęski żywiołowe Haiti od lat uznawane jest za jeden z najbiedniejszych i najniebezpieczniejszych krajów na świecie. W największym od 200 lat trzęsieniu ziemi w 2010 roku zginęło ponad 70 tys. osób, wśród których większość stanowiły dzieci. Ponad 1,5 mln zostało bez dachu nad głową. Ponowna tragedia nawiedziła wyspę jesienią ubiegłego roku. Huragan Matthew i ulewne deszcze pozbawił życia 1000 osób, a kolejne 1,5 miliona mieszkańców straciło cały dorobek życia. Do dziś Haiti boryka się ze skutkami niedawnych klęsk żywiołowych. Kraj nadal wymaga ciągłego wsparcia, zaopatrzenia w lekarstwa, pomocy w uzdatnianiu wody, odbudowy domów, instytucji edukacyjnych, służby zdrowia. Klęska żywiołowa przyniosła również ze sobą jeszcze większy głód, epidemię cholery z powodu braku higieny oraz mieszaniem się wód gruntowych z powodziami. Do dziś na Haiti olbrzymim problemem jest dostęp do pitnej wody. Największymi ofiarami trudnej sytuacji na wyspie są dzieci, często skazane na głód i cierpienie, bez możliwość edukacji, oraz bez jakichkolwiek perspektyw na lepszą przyszłość. Dostrzegła to Polska Misja Medyczna – pozarządowa organizacja charytatywna – pomysłodawca i wykonawca akcji Dzieci Haiti. - Naszą misją jest poprawa jakości życia mieszkańców Haiti poprzez prowadzenie interwencji zdrowotnych i programów humanitarnych, które budują lokalny potencjał w biednych i wymagających wsparcia społecznościach. Konkretnie oznacza to, że będziemy szkolić młodzież w zakresie udzielania pierwszej pomocy i na kursach języka angielskiego. Przeprowadzimy rozpoznanie w sytuacji socjalnej i zdrowotnej mieszkańców, aby móc zaradzić najpilniejszym potrzebom w tym zakresie. Poza pomocą doraźną, zamierzamy też przygotować projekty rozwojowe w zakresie zwiększenia zdolności służb ratunkowych i ludności cywilnej na reagowanie w sytuacjach katastrof i klęsk żywiołowych – mówi Michał Wieczorek, koordynator i realizator projektu Dzieci Haiti, uczestnik Polskiej Misji Medycznej. Misję wsparły linie lotnicze Air France. - Jesteśmy szczęśliwi, że mogliśmy wesprzeć tak szlachetne przedsięwzięcie. Czujemy się w obowiązku wspomagać lokalne społeczności, zwłaszcza te najbiedniejsze i najbardziej potrzebujące. Angażujemy się w projekty edukacyjne, pomoc socjalną i humanitarną w różnych rejonach świata – mówi Frantisek Siling, Dyrektor Generalny Air France KLM w Polsce. Michał Cessanis, podróżnik i zastępca redaktora naczelnego National Geographic Traveler został ambasadorem akcji Dzieci Haiti. – Mieszkańcom Haiti brakuje właściwie wszystkiego, dlatego tak ważna jest nasza pomoc. Żyjące tutaj dzieci skazane są na głód i cierpienie. Bardzo często nie mają możliwości edukacji, żadnych perspektyw na lepsze jutro. Ale wspólnie możemy to zmienić i przywrócić im radość dzieciństwa. Ośrodek SAKALA w najbiedniejszej dzielnicy Port Au Prince Cite Soleil to dla nich jedyna szansa, by zmieniły swoje życie. Przyłączcie się do akcji Polskiej Misji Medycznej. Razem pomóżmy dzieciom Haiti! – zachęca Michał Cessanis. View oEmbed on the source website
Żyją w jednym z najbiedniejszych krajów świata. Możemy przywrócić im radość dzieciństwa!
W najbiedniejszej części stolicy Haiti działa ośrodek SAKALA. Dla wielu dzieci to jedyna szansa, by odmienić swój los. Razem z Polską Misją Medyczną pomóżmy dzieciom Haiti!
Na niespokojnym lądzie Tym razem Polska Misja Medyczna swoją pomoc kieruje do dzieci mieszkających w jednym z najbiedniejszych krajów na świecie - ok. 80% społeczeństwa Haiti żyje w skrajnej biedzie. Ze względu na położenie geograficzne kraj systematycznie nawiedzają katastrofy naturalne. W 2010 roku w skutek największego od 200 lat trzęsienia ziemi zginęło ok. 70 tys. osób, 250 tys. osób doznało obrażeń, a ponad 1,5 mln straciło dach nad głową. W minionym roku wyspę ponownie nawiedził kataklizm. Huragan Matthew spowodował ogromne zniszczenia, liczba ofiar śmiertelnych wyniosła ponad 1000 osób a 1,5 miliona mieszkańców straciło domy i cały dorobek życia. Do tej pory Haiti nie podniosło się z gruzów. W tych warunkach żyją dzieci skazane na głód i cierpienie, często bez możliwości edukacji oraz bez jakichkolwiek perspektyw na lepszą przyszłość. Ich szansa Dla wielu z nich to dla nich jedyną szansą, by zmieniły swoje życie jest ośrodek SAKALA, położony w najbiedniejszej dzielnicy Port Au Prince Cite Soleil. Jest ostoją spokoju i miejscem darmowej edukacji dla najuboższych dzieci Cite Soleill. Ma pod swoją opieką ponad 350 osób w wieku 4 – 25 lat. Stwarza alternatywę dla dzieci dorastających w środowiskach młodocianych gangów, pełnych narkotyków i przemocy. Działania Polskiej Misji Medycznej będą polegały na wsparciu działania ośrodka SAKALA. Pierwsza faza projektu ma na celu wsparcie edukacji, w tym edukacji zdrowotnej podopiecznych ośrodka; przeprowadzenie szerokiego rozpoznania sytuacji lokalnego systemu ochrony zdrowia oraz określenie najpilniejszych potrzeb i wyznaczenia dalszego kierunku wsparcia. Ambasadorem akcji Dzieci Haiti został sekretarz redakcji National Geographic Traveler - Michał Cessanis. Chcesz przyłączyć się do akcji? Zobacz, jak możesz pomóc: pmm.org.pl/pl/aktualnosci/dzieci-haiti
Dramat Haiti po przejściu huraganu Matthew. Ci ludzie stracili wszystko
Liczba ofiar straszliwego żywiołu wciąż rośnie. Na Haiti zabił ponad 1000 osób. To jedno z najbiedniejszych państw świata po raz kolejny musi podnosić się z gruzów.
W weekend huragan dotarł do Florydy, według wstępnych informacji zabił kilkanaście osób. Wcześniej przeprowadzono ewakuację 1,5 miliona mieszkańców zagrożonych żywiołem rejonów. Obejrzyj dramatyczne zdjęcia z Haiti. Źródło: National Geographic News
Żeby zobaczyć kompleks znanych na cały świat świątyń Kambodży, wstaję nieprzyzwoicie wcześnie. Postanawiam podziwiać perłę khmerskiej kultury o wschodzie słońca. Patrząc na ogrom Angkor Wat i misterne zdobienia, nietrudno mi uwierzyć, że przez ponad 30 lat pracowało przy jego budowie blisko 60 tys. ludzi. Jednak Angkor Wat nie jest, delikatnie mówiąc, moją ulubioną świątynią, bo nie lubię dzielić się cudami świata z tłumem spoconych turystów… Znacznie lepiej czuję się w cieniu rozłożystych drzew i wśród mchów porastających Ta Prohm czy spędzając czas na rozmowie z mnichami w świątyni Bayon. Dlatego w tym wydaniu Travelera zapraszam w magiczną podróż przez Azję. Nasi reporterzy sprawdzili i polecają najlepsze, najciekawsze i niekoniecznie oblegane przez turystów trasy Kambodży, Wietnamu i Laosu. A jeśli nie możecie akurat wyjechać na drugi kontynent, to polecam Wam miejsca w Polsce, gdzie także można mieć (przed)smak Azji (str. 32). Miłej lektury!
Spis treści: Fotoreportaż - Hammamy – jak wypucować duszę Tanie podróżowanie - Polska jest najfajniejsza Nikiszowiec. Cacko z czerwonej cegły WYWIAD – Igor Spolski Warszawski muzyk nagrywa w Kathmandu. Cel-Ne-Pal! TEMAT NUMERU - DALEKI WSCHÓD. Kambodża Tropikalny raj po przejściach PODRÓŻE Z GWIAZDAMI - Teneryfa. I kultura, i natura, czyli idealne wakacje nie tylko dla gwiazd MIASTO W 48 GODZIN - Luksemburg. Europa w wersji kompaktowej DOOKOŁA EUROPY - Nie tylko na knedlika. Odkryj najpiękniejsze zabytki UNESCO w Czechach ADVENTURE - Raport specjalny Steve Irwin. Człowiek, który kochał krokodyle Poradnik Travelera - Wiosenne oświecenie, czyli test latarek Felieton – Igor Zalewski. Ryż czy nie ryż
Do trzęsienia ziemi na Haiti doszło ponad dwa miesiące temu i świat powoli zapomina już o zaistniałej tragedii. Media poświęcają jej coraz mniej czasu. Wstrząsów wtórnych już nie ma, a o ofiarach nieszczęścia nie warto pisać. Świat idzie do przodu i co kilka minut dochodzi do nowego nieszczęścia.
Jeśli jednak przyjrzeć się sprawie Haiti z bliska, łatwo można zauważyć, że ludzkie tragedie nie skończyły się na zniszczonych domach, zrujnowanych miastach czy stracie bliskich. Zdaniem ekspertów, w wyniku trzęsienia ziemi na Haiti, ponad dwieście tysięcy osób poddanych zostało zabiegowi amputacji kończyn. Co w tym dziwnego? Otóż od czasu XIX – wiecznych wojen nie doszło do tak wielkiej liczby przeprowadzonych tego typu zabiegów. Na Haiti, spadające fragmenty budynków, w ciągu kilku minut spowodowały uszkodzenie tkanki mięśniowej, układu nerwowego i kości wielu tysięcy ludzi i lekarze, często nie mając innego wyjścia, obcinali kończyny. Duży wpływ na taką sytuację miał również fakt, że ranni nie byli od razu poddawani opiece medycznej w specjalistycznych szpitalach, lecz czekali z obrażeniami wiele, wiele dni. W tym czasie, w koszmarnych warunkach sanitarnych, dochodziło do zakażenia, w wyniku którego nawet mało poważne rany stawały się groźne dla życia pacjentów. Ludzie niepełnosprawni nie mają łatwego życia nigdzie na świecie. Jednak w krajach Europy Zachodniej czy w Stanach Zjednoczonych mają znacznie łatwiejszy dostęp do specjalistycznych protez, a świadomość tolerancji i konieczności niesienia pomocy osobom w potrzebie jest znacznie bardziej rozwinięta. Na Haiti niepełnosprawność jest wytykana i potępiana, a trzęsienie ziemi w ciągu jednej chwili stworzyło całe pokolenie osób bez kończyn. W kraju, w którym ludzie żyją za dwa dolary dziennie, a bezrobocie przekracza ponad 60%, brak ręki lub nogi powoduje, że osoba niepełnosprawna nie jest w stanie znaleźć sobie żadnej pracy. Staje się ciężarem, którego rodzina nie jest w stanie udźwignąć. Dodatkowo dużym problemem jest tutaj kwestia panującej religii - wudu. Według jej założeń, jeśli ktoś został ranny lub ma jakąś wrodzoną ułomność, oznacza to, że został naznaczony przez zło i należy go unikać. Tekst: Agnieszka Budo
Po trzęsieniu ziemi, jakie nawiedziło na początku roku Haiti, prasa zachodnia codziennie poświęca jeden lub dwa teksty bieżącej sytuacji, jaka panuje na wyspie. Horror, tragedia, nieszczęście to były słowa, pojawiające się najczęściej w tytułach artykułów. Ocaleni, tysiące ofiar, kolejne trzęsienia – to wiadomości z późniejszych dni. Obecnie najczęściej wytłuszczane słowa to przemyt dzieci, szabrownicy, bezprawie i zarzut, że Zachód ponosi historyczną odpowiedzialność za nędzę tego kraju.
Co tak naprawdę wiemy o Haiti? Wstyd się przyznać, ale niewiele. Większość ludzi uważa, że to słoneczna, zielona wyspa położona gdzieś w okolicach Kuby i Dominikany. Biedna, ale jakże piękna. A jaka jest jej historia? Czarna. W kilka lat po tym, jak Krzysztof Kolumb postawił swoja stopę na wyspie, większość pierwotnych mieszkańców Haiti była martwa lub znajdowała się w niewoli. Podczas francuskiej dominacji, doszło tu do pierwszych wojen kolonialnych, w których udział brali niestety również Polacy. Za czasów Napoleona na Haiti wysłana została ekspedycja z udziałem Legionów Polskich. Na początku XVIII w. Haiti było francuską kolonią, ostro konkurującą z koloniami amerykańskimi o tytuł najcenniejszej europejskiej posiadłości na półkuli zachodniej. Na czym Francuzi opierali swój sukces? Na bezdusznym wykorzystywaniu afrykańskich niewolników, którzy dla arystokratycznych plantatorów produkowali na wyspie prawie połowę światowej ilości kawy i cukru. Niewolnicy traktowani byli jak tania siła robocza, którą bez zbędnych ceregieli można było zapracowywać na śmierć. Francuskie metody zmuszania czarnej ludności Haiti do posłuszeństwa były bezduszne, okrutne i krwawe, a władza oparta na wszechobecnym strachu i tyranii. W latach 80. XVIII w. doszło jednak na Haiti do powstania, w wyniku którego zabito wielu białych plantatorów. Władzę nad wyspą przejęli rebelianci, na czele których stał niewolnik – samouk, Toussaint L’Ouverture. Mimo, że bestialstwo, jakiego dopuściły się podczas konfliktu obie strony było ogromne, to czarnym niewolnikom udało się uzyskać poparcie amerykańskiej Partii Federalistycznej, a przede wszystkim, urodzonego na Karaibach, Alexandra Hamiltona – pierwszego sekretarza skarbu USA. Zdecydowanym przeciwnikiem utworzenia republiki złożonej z wyzwolonych afrykańskich niewolników był natomiast Thomas Jefferson, który po dojściu do władzy, pozwolił Napoleonowi na podbój Haiti. Bonaparte chciał nie tylko odzyskać wyspę, ale również poszerzyć strefę francuskich wpływów o Nowy Orlean i tereny leżące na zachód od Missisipi. Walki były krwawe. W 1802 r. L’Ouverture, zepchnięty w góry bez możliwości manewru, zgodził się na podpisanie rozejmu, połączonego z obietnicą zakazu niewolnictwa. Napoleon złamał jednak umowę, a przywódcę rebelii odesłał w łańcuchach do Europy. Śmierć Toussainta rozwścieczyła jego generałów, którzy mimo znacznej przewagi wojsk francuskich przeszli do ponownego ataku. W obliczu chorób tropikalnych i zaciekłości wroga Napoleon musiał podjąć decyzję o odwrocie, a także sprzedaży Nowego Orleanu i Luizjany Jeffersonowi. W 1804 r. do władzy na Haiti doszedł Jean-Jacques Dessalines, który wydał rozkaz zabicia pozostałych na wyspie białych Francuzów. Decyzja ta zdecydowanie nie podobała się Jeffersonowi, który nałożył surowe embarga na wyspę. W 1806 roku Dessaliner został zamordowany, a spirala przemocy politycznej, która do dnia dzisiejszego prześladuje Haiti, nabrała rozpędu. Czy wiesz, że: • w 2008 roku Haiti nawiedziły cztery tropikalne burze i huragany, w wyniku których zginęło 800 osób; • w 2002, 2003, 2006 i 2007 roku wyspę spustoszyły powodzie; • od 2001 roku Haiti nawiedziło 15 katastrof; • rządzący Haiti klan Duvalierów zniszczył społeczeństwo obywatelskie; • rozwijający się na wyspie kult wudu ukształtował uległy stosunek mieszkańców do władzy; • na Haiti trafiali niewolnicy z różnych regionów Afryki i dlatego ich obecna kultura jest niespójna, a poszczególne grupy etniczne nie potrafią ze sobą współpracować; • w latach 20. XIX w. Thomas Jefferson przedstawił plan, polegający na odbieraniu dzieci czarnym niewolnikom i wysyłaniu ich na Haiti. W ten sposób wyspa miała się stać miejscem zamieszkania czarnych a USA białych ludzi. Tekst: Agnieszka Budo
W odpowiedzi na stale rosnącą liczbę osób poszkodowanych w wyniku trzęsienie ziemi na Haiti, Polski Czerwony Krzyż ogłasza apel do polskiego społeczeństwa z prośbą o wsparcie działań podejmowanych na rzecz ofiar kataklizmu.
W ślad za Apelem Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca na sumę 105 milionów CHF, Polski Czerwony Krzyż zwraca się z prośbą do społeczeństwa polskiego o pomoc ofiarom trzęsienia ziemi na Haiti. We wtorek 12 stycznia 2010 r. potężne trzęsienie ziemi o sile 7 stopni w skali Richtera nawiedziło Haiti. Jego epicentrum znajdowało się tylko 16 kilometrów od stolicy Haiti, na głębokości 30 km. Bardzo szybko nastąpiły po nim dwa wstrząsy o sile 5,9 i 5,5 stopnia. Setki budynków nie wytrzymały wstrząsu, a w ich ruinach pogrzebani są ludzie. W stolicy Haiti Port-au-Prince panuje chaos. Nie ma prądu, tysiące ludzi spędzają noc na ulicach. Nie działają linie telefoniczne ani telefony komórkowe, dlatego informacje z wyspy docierają do świata z opóźnieniem. Zniszczeniu uległo prawie wszystko, dlatego potrzebne są leki, woda, środki higieny, ubrania, koce, a także wszelkie środki finansowe na działania o charakterze długofalowym związane z odbudową zniszczeń i rehabilitacją poszkodowanych. W związku z tym Polski Czerwony Krzyż zwraca się z gorącą prośbą do Państwa o wsparcie działań podejmowanych na rzecz ofiar kataklizmu na Haiti. Pomóżcie nam pomagać! Wpłaty finansowe prosimy kierować na konto: Bank Millennium SA numer konta : 87 1160 2202 0000 0001 5455 3024 z dopiskiem " HAITI " Bezpośrednich wpłat dokonywać można także we wszystkich placówkach Polskiego Czerwonego Krzyża na terenie całego kraju.
Od ponad 200 lat w regionie Haiti nie było tak silnego trzęsienia ziemi, które, jak podają różne agencje informacyjne, miało siłę 7 a nawet 7,3 st. Liczba ofiar wczorajszego trzęsienia ziemi, jak informuje stacja BBC, sięga setek ofiar, a według agencji Reutera, powołującej się na naocznych świadków, nawet tysiące osób może nadal znajdować się pod gruzami zniszczonych budynków.
Epicentrum trzęsienia ziemi znajdowało się zaledwie 16 km od stolicy Haiti, Port-au-Prince, na głębokości 30 km. Jak podaje stacja CNN, po głównym trzęsieniu o sile ponad 7 st. doszło do kilkunastu wstrząsów wtórnych, z których niektóre były nawet o sile 5,9 st. W wyniku wstrząsów zniszczeniu uległy domy mieszkalne, sklepy, biurowce i hotele. Większość ulic jest nieprzejezdna, nie działają telefony stacjonarne i komórki. Nawiązanie jakiejkolwiek łączności możliwe jest jedynie za pomocą telefonów satelitarnych. Na pomoc lekarską czeka wielu, często bardzo poważnie rannych ludzi. Bez dachu nad głową pozostało tysiące osób, a liczba uwięzionych pod gruzami ofiar katastrofy, również potrzebujących pomocy, nie jest nikomu znana. Chaos, tragedia, nieszczęście i ciemność, tak można opisać to, co dzieje się na ulicach haitańskich miast. Potworna katastrofa, w obliczu której człowiek nadal pozostaje bezbronny. Pomoc Haiti obiecały już USA, Kanada, Wenezuela i Francja. Dowiedz się więcej o Haiti: http://haiti.national-geographic.pl/haiti.html Galeria zdjęć z Haiti: https://www.national-geographic.pl/szukaj/galerie/0/dopasuj-slowa/0/haiti/ Zapraszamy na forum: https://www.national-geographic.pl/forum/showthread.php?p=7256#post7256