Kajko i Kokosz w gwarze warszawskiej. „Rogata heca” to prawdziwa gratka dla fanów polskiego komiksu
Kultowy „Wielki turniej” w nowej odsłonie! „Kajko i Kokosz. Rogata heca” to pierwsza edycja komiksu przetłumaczona na gwarę warszawską. Sylwia Węgłowska i Janusz Dziano oddają hołd Januszowi Chriście i językowi stolicy. Efekt? Przyjemny prezent dla miłośników miejskiej gwary.
Nowa edycja kultowego komiksu „Kajko i Kokosz – Wielki turniej” doczekała się niezwykłej reinterpretacji. „Rogata heca” to pierwszy album z cyklu, który ukazał się w tłumaczeniu na gwarę warszawską. Za przekład odpowiadają Sylwia Węgłowska i Janusz Dziano. Wersja ta łączy oryginalny humor Janusza Christy z językiem stołecznej ulicy, tworząc unikatowe połączenie klasyki polskiego komiksu z warszawską tradycją słowną. Sylwia Węgłowska i Janusz Dziano o pracy nad tłumaczeniem Janusz Dziano, współautor przekładu, podkreśla swoją osobistą więź z warszawską gwarą. Doświadczenia życiowe i zawodowe – między innymi praca w Domu Słowa Polskiego, gdzie powstawał pierwszy numer magazynu „Relax” – sprawiły, że tłumaczenie stało się dla niego sprawą wyjątkowo osobistą i kwestią odpowiedzialności. Z kolei Sylwia Węgłowska, która od ponad 40 lat jest fanką Kajka i Kokosza, opowiada o emocjach związanych z pracą nad przekładem: „Tłumaczenie było moim spełnieniem marzenia, którego nie miałam. No i za nic nie chciałabym narazić się jednemu z moich ulubionych twórców komiksowych, jakim jest pan Janusz Christa”. Twórcy przekładu zdecydowali się na uproszczenie języka, aby ułatwić jego zrozumienie współczesnym czytelnikom, nie rezygnując przy tym z ducha warszawskiej mowy. Kajko, Kokosz i Grandziarze – fabularna przygoda w Mirmiłowie Fabuła „Rogatej hecy” wiernie oddaje historię z „Wielkiego turnieju”. Kasztelan Mirmił zmaga się z bólem głowy spowodowanym hałasem mieszkańców Mirmiłowa, a w tle zbliża się wielki turniej. W obliczu Święta Barana problemem staje się brak barana w grodzie – a każdy kasztelan musi wystawić swojego zawodnika. Kajko i Kokosz wyruszają na wyprawę w poszukiwaniu barana, nieświadomi, że Grandziarze (czyli warszawska wersja Zbójcerzy) planują to samo. W nowej wersji bohaterowie zachowali swoje charakterystyczne cechy – Kajko pozostał rozważny i odważny, a Kokosz żarłoczny i egoistyczny. Wprowadzenie gwary warszawskiej nadało postaciom nowy wymiar i humorystyczny kontekst. Gwara warszawska jako nośnik humoru i kultury Tłumaczenie komiksu na gwarę warszawską to nie tylko zabieg językowy, ale również kulturowy. Jak zauważa Sylwia Węgłowska, gwara stolicy była i jest obecna w literaturze oraz filmie – m.in. u Stanisława Barei – dzięki czemu wiele powiedzonek i żartów przeniknęło do ogólnopolskiego języka. Humor Janusza Christy, pełen zadziorności i lokalnych odniesień, doskonale współgra z miejskim slangiem. W niektórych przypadkach nowe wersje dialogów okazały się wręcz zabawniejsze niż oryginał. Proces tłumaczenia polegał na zachowaniu balansu między autentycznością a zrozumiałością dla czytelnika, szczególnie młodszego pokolenia. Źródło: Story House Egmont
Gwara poznańska zawiera wiele germanizmów. Jednak nie przypomina mowy Ślązaków
Gwara poznańska wciąż jest żywa wśród starszych Poznaniaków, ale nie tylko. Także młodzi mieszkańcy stolicy Wielkopolski wciąż jeszcze wplatają w polszczyznę ogólną słowa charakterystyczne dla regionalnej mowy. Niektóre słowa z gwary poznańskiej, jak choćby „pyry”, są znane w całym kraju, ale nie należy zakładać, że Poznaniaka można łatwo zrozumieć. Czym charakteryzuje się gwara poznańska? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Czym jest gwara poznańska? Leksyka gwary poznańskiej Cechy charakterystyczne gwary poznańskiej Podobnie jak gwara śląska, gwara poznańska pełnymi garściami czerpała z języka niemieckiego. Należy jednak podkreślić, że na germanizmach kończą się większe podobieństwa między obiema mowami. W porównaniu z etnolektem śląskim, mowa poznaniaków jest znacznie bardziej melodyjna. W tym miejscu należy jednak podkreślić, że nie jest to jej jedyna charakterystyczna cecha. Czym jest gwara poznańska? Mówiąc o gwarze poznańskiej, na myśli trzeba mieć terytorialną odmianę polszczyzny ogólnej, charakterystyczną dla Poznania i części obszaru w dorzeczu środkowej i dolnej Warty. Niektóre elementy tej mowy są obecne także na pozostałych ziemiach, które znajdowały się pod zaborem pruskim. Zaczęła kształtować się w XVIII wieku. Właśnie wtedy język zaborcy zaczął wywierać wpływ na mowę mieszkańców regionu. Jednak nie można stwierdzić, że gwarę poznańską ukształtowały wyłącznie germanizmy. Leksyka gwary poznańskiej O ile głównego źródła odrębności leksykalnej Poznania bez cienia wątpliwości należy doszukiwać się we wpływie języka niemieckiego w zaborze pruskim, to należy podkreślić, że gwarze poznańskiej wyraźnie zarysowują się także inne wpływy. Gdy pod koniec XIX wieku ludność wiejska zaczęła napływać do miast, w miejskiej mowie pojawiły się elementy wielkopolskich (ale nie tylko) gwar ludowych. Te łączyły się ze słownictwem wypracowanym w społeczno-kulturowych warunkach miejskich. Brama Poznania, czyli historia miasta w interaktywnym wydaniu Wizyta w interaktywnej Bramie Poznania to pełne zaskoczeń odkrywanie początków państwa polskiego. W rezultacie powstała gwara, która w dużej mierze jest typowa dla Poznania. Nie w stu procentach, bo niektóre odrębności leksykalne mowy poznańskiej można było (i nadal można) usłyszeć na pozostałych ziemiach, które znajdowały się pod pruskim zaborem. Podobieństwa do innych gwar i dialektów Nie można nie wspomnieć, że w gwarze poznańskiej obecne jest też słownictwo szerokoterytorialne, czyli typowe dla wielu gwar i dialektów języka polskiego. Mowa Poznaniaków wykazuje pewne podobieństwa do dialektu mazowieckiego, zachodniopolskiego i małopolskiego. Grupy wyrazowe w gwarze poznańskiej Podsumowując powyższe, w gwarze poznańskiej występują następujące grupy wyrazowe: archaizmy – na skutek rozbiorów Polski, słownictwo archaiczne nie wycofywało się w sposób równomierny i w gwarze poznańskiej utrwaliło się wiele wyrazów z dawnej polszczyzny; germanizmy – w warunkach zaboru naturalne było przenikanie do gwary poznańskiej wyrazów niemieckich; wyrazy typowe dla gwar wiejskich – wyrazy gwarowe „przywiozła” ze sobą ludność wiejska, która przybywała do miast w związku z postępującym rozwojem przemysłu; wyrazy typowe dla gwar z pogranicza Wielkopolski – należy tu wskazać przede wszystkim na gwary typowe dla Kujaw, Pomorza i Śląska. Cechy charakterystyczne gwary poznańskiej Każda gwara ma charakterystyczne cechy, które pozwalają ją odróżnić od pozostałych odmian regionalnych języka ogólnego. Które są typowe dla gwary poznańskiej? Zaśpiew Zaśpiew to charakterystyczne podwyższenie melodii na końcu zdania, któremu towarzyszy wydłużenie ostatniej sylaby. Przykładem niech będzie powitanie „dzień dobryy”, w którym wydłużona samogłoska „y” wymawiana wyżej. Udźwięcznienia międzywyrazowe Mowa tu o dźwięcznej wymowie ostatniej spółgłoski w sytuacji, w której następny wyraz zaczyna się samogłoską lub spółgłoską: „l”, „ł”, „m”, „n”, „ń” albo „r”. Wołacz tej! Poznański wyraz „tej!” to forma tożsama z wołaczem „ty!”. Gdy pełni tę funkcję, pojawia się na samym początku zdania. Zdarza się jednak, że wyraz „tej” jest używany na końcu, jako zakończenie zdania. Wymowa samogłosek Bardzo często w gwarach regionalnych samogłoski podlegają specyficznej wymowie i tak też jest w przypadku gwary poznańskiej: „o” może pełnić funkcję kontynuanta dawnego „a” pochylonego, np. w nazwie klubu piłkarskiego Lech Poznań: „Kolejorz”; zamiast „o” wymawiane jest „ó”, np. „doktór”; zamiast „e” wymawiana jest samogłoska „y”, np. „chlyb”. Wymowa niektórych połączeń Nie tylko samogłoski, ale także niektóre połączenia są przez poznaniaków wymawiane w charakterystyczny sposób: zamiast „ło” i „łó” wymawia się „ły”; zamiast „ej” wymawia się „ij” lub „yj”, np. „gorzyj”; zamiast „aj” wymawia się „ej”, np. „trzymej”; zamiast „eł” wymawia się „oł”, np. „diaboł”; zamiast „łu”, „uł” i „ół” wymawia się „u”, np. „dugi”; zamiast „ył” i „ił” wymawia się „uł”, np. „kupiuł”. Wymowa końcówki „ą” Także końcówkę „ą” Poznaniacy posługujący się gwarą wymawiają nieco inaczej niż osoby mówiące polszczyzną ogólną. W stolicy Wielkopolski ma ona brzmienie „om”, np. „jakom”. Inne cechy gwary poznańskiej Wymieniliśmy już najbardziej charakterystyczne cechy gwary poznańskiej. Żeby uzupełnić te informacje, poniżej wskazujemy kolejne, które odróżniają tę mowę od polszczyzny ogólnej: Najpiękniejsze zamki w Wielkopolsce. Które z nich warto zwiedzić? Zamki w Wielkopolsce wymieniane są wśród jednych z największych atrakcji tego regionu. Monumentalne warownie, zachwycające pałace i piękne dworki - niektóre z nich pamiętają jeszcze czasy... w gwarze poznańskiej po głoskach bezdźwięcznych następuje wymowa dźwięczna „w”; niektóre wyrazy mają miękką wymowę, np. na „drzwi” w Poznaniu mówi się „dźwi”, a na „szpilkę” – „śpilka”; spółgłoski w grupach spółgłoskowych podlegają zmianom, np. „letki”, „ślizgi”; w mowie Poznaniaków pojawiają się pewne uproszczenia, jak choćby uproszczenia „drż”, „trz” i „strz”, np. „czy” zamiast „trzy”; często stosowane są przyrostki zdrabniające, jak „-yszek” i „-ik”; w niektórych wyrazach „ń” zastępowane jest na „j”, np. „zjazd gnieźniejski”; zmiana rodzaju w niektórych rzeczownikach, które w polszczyźnie ogólnej występują tylko w jednym rodzaju, np. „zapałek”; zmiany w formie niektórych bezokoliczników, np. „ucieknąć” zamiast „uciec”; zamienianie końcówki „-iśmy” na „imy” w czasownikach liczby mnogiej, np. „bieglimy” zamiast „biegliśmy”; ujednolicenie końcówki narzędnika do „-ami”, np. „ludziami”; zamiana końcówki „-owi” w celownikach liczby pojedynczej rodzaju męskiego na „-ewi”, np. „wujewi”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Język śląski czy gwara śląska. Trwa spór językoznawców i działaczy
Język śląski, przez niektórych językoznawców uznawany za gwarę – lub jakby powiedział Ślązak – ślonsko godka, to jeden z najbardziej charakterystycznych etnolektów regionalnych. Łatwą ją rozpoznać, ale osoba, która nie mieszka na Śląsku i wcześniej nie miała do czynienia z tą specyficzną mową, może mieć poważne problemy ze zrozumieniem rozmówcy, mimo że podobieństwo gwary do polszczyzny ogólnej jest ewidentne. Czym charakteryzuje się mowa śląska? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym jest język śląski? Historia śląskiej mowy Śląski język czy gwara? Cechy charakterystyczne mowy śląskiej Dane statystyczne dowodzą, że Ślązacy stanowią najliczniejszą grupę etniczną w Polsce, a oprócz tego tworzą największą społeczność, która na co dzień posługuje się gwarą lub – jak dowodzą niektórzy językoznawcy – językiem. W 2011 roku używanie etnolektu śląskiego zadeklarowało ponad pół miliona osób. Dziesięć lat później taką deklarację złożyło nieco mniej niż pół miliona Ślązaków. Mimo to mieszkańcy Górnego Śląska nadal nie doczekali się przyznania im statusu mniejszości etnicznej. Ustawa uznająca język śląski za język regionalny została przegłosowana w Sejmie w 2024 roku, a następnie zawetowana przez prezydenta Andrzeja Dudę. Co to jest śląska mowa? Mówiąc o śląskiej mowie, na myśli trzeba mieć etnolekt, którym posługują się mieszkańcy Śląska. Kojarzy się przede wszystkim z mową obecną w przestrzeni aglomeracji górnośląskiej (z wyłączeniem Zagłębia Dąbrowskiego, które historycznie było częścią Małopolski), jednak należy podkreślić, że historyczny Śląsk jest rozległą krainą. Co za tym idzie, to, co potocznie nazywa się śląską gwarą, tak naprawdę jest uznawane za język lub zespół gwar o znacznym zróżnicowaniu regionalnym. Zasięg gwary śląskiej Etnolekt śląski nie jest jednolity. Na różnych obszarach kulturowo-historycznych występują jego różne odmiany, w których te same słowa mogą mieć różną wymowę i inne znaczenie. Ruszyłem w podróż przez Śląsk i Zagłębie z reporterami i poetami. Te miejsca absolutnie mnie zaskoczyły Odkrywaj Polskę i czytaj książki – takie hasło mogłaby mieć Miedzianka Po Drodze. W tym roku ekipa festiwalu odwiedziła Śląsk i Zagłębie. Tydzień spotkań z literatami urozmaiciłem s... Po śląsku mówi się na obszarze wyznaczonym przez liniami: Syców-Prudnik na zachodzie, Prudnik-Czadca na południowym zachodzie, Lubliniec-Tarnowskie Góry-Katowice-Bielsko na wschodzie i Syców-Lubliniec na północnym wschodzie. Według Alfreda Zaręby, język śląski lub śląską gwarę należy dzielić na: kluczborską, opolską, niemodlińską, prudnicką, gliwicką centralną, pogranicza gliwicko-opolskiego, pogranicza śląsko-małopolskiego, cieszyńską, jabłonkowską. Nie ulega wątpliwości, że śląska mowa niejedno ma imię. Jednak mowa Ślązaków kojarzy się przede wszystkim z gwarą rozbrzmiewającą na w obrębie wielkiej aglomeracji górnośląskiej. Historia śląskiej gwary Ze względu na swoje położenie i zasobność w surowce naturalne, w przeszłości region śląski przynajmniej raz na kilkaset lat zmieniał przynależność. Nie pozostało to bez wpływu na rozwój mowy, którą posługują się mieszkańcy tego obszaru. Poza polskim na brzmienie śląskiego w największym stopniu wpłynęły języki: niemiecki, słowacki i morawski. Należy jednak podkreślić, że zanim ziemie Śląska znalazły się w granicach Polski, mową posługiwało się niewiele osób. Gwara śląska po drugiej wojnie światowej Po II wojnie światowej niemal cały obszar Śląska znalazł się w granicach Polski Ludowej. Rozpoczął się wówczas proces polonizacji przejętych ziem. Ślązakom zakazano mówić językiem niemieckim. W rezultacie większość jego użytkowników zaczęła się posługiwać śląskim. Było to dozwolone, jednak nie w przestrzeni publicznej. W tamtych czasach etnolekt śląski był uznawany za język marginesu społecznego. Gwara śląska w XXI wieku Dopiero po 2002 roku śląski zaczął zyskiwać na popularności. Gdy Narodowy Spis Powszechny ujawnił, że godką posługuje się ponad 56 tysięcy osób (dane GUS-u z 2002 roku), zaczęły powstawać pierwsze organizacje popularyzujące język. To najwyraźniej zdało egzamin, bo w 2021 roku dane statystyczne wskazały, że śląskim na co dzień posługuje się 467 145 osób. Śląski język czy gwara? Wielu Ślązaków podkreśla swoją odrębność historyczną, kulturową i językową. Już od jakiegoś czasu podejmowane są działania, których celem jest doprowadzenie do uznania ich za odrębny naród, a ich mowy – za odrębny język. Póki co sprawa nie doczekała się rozstrzygnięcia. W Ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, w której wyszczególnione są wszystkie mniejszości etniczne w Polsce (a także mniejszości narodowe w Polsce), Ślązacy nie zostali wyszczególnieni jako mniejszość. W 2024 r. Sejm i Senat RP przegłosowały ustawę o uznaniu śląskiego za drugi, obok kaszubskiego, język regionalny w Polsce. Ustawa została jednak zawetowana przez prezydenta. A jak to wygląda z punktu widzenia językoznawców? Cóż, opinie specjalistów są mocno podzielone. Wielu wskazuje, że ze względu na dużą ilość słów odmiennych od ogólnopolskich, śląską mowę należy uznać za odrębny język. Nie brakuje jednak opinii, według których ze względu na wtórności wpływów niemieckich i bliskie powiązania strukturalne z polszczyzną ogólną, śląskiej mowie bliżej jest do gwary lub dialektu niż do odrębnego języka. W kontekście braku zgodności w tej kwestii, właściwym wydaje się określać śląską mowę jako etnolekt. Cechy charakterystyczne mowy śląskiej Każda mowa regionalna ma swoje charakterystyczne cechy. Gwara góralska wyróżnia się choćby mazurzeniem. Jakimi wyróżnikami cechuje się ślonsko godka? Cześć pracy. Krótka historia śląskiej doli Samogłoski w mowie śląskiej Jedną z najbardziej charakterystycznych cech śląskiego są typowe dla niej samogłoski. Występuje tu „á” pochylone, które wymawia się dwugłoskowo, jako „ou̯” lub „åu̯”. Dwugłoskową wymowę mają także samogłoski „o” i „ó” (wymawiane jako „u̯o” i „u̯ó”). Z kolei „é” ścieśnione po spółgłoskach twardych i miękkich należy wymawiać jako y. Samogłoskę „ą” przed spółgłoskami wymawia się jako „ón”, „óm” lub „óń”. Samogłoskę „ę” przed spółgłoskami wymawia się: „ym”, „yn” lub „yń”. Spółgłoski w gwarze śląskiej W etnolekcie śląskim w charakterystyczny sposób wymawia się także niektóre spółgłoski. Osoby posługujące się śląską gwarą w charakterystyczny sposób wymawiają połączenie „rzy”. W ustach Ślązaka brzmi ono jak „rzi”. Gdy śródwyrazową grupę spółgłoskową kończy spółgłoska „ł”, najczęściej zostaje zredukowana. Z kolei w grupach „kie” i „gie” miękkość całkowicie zanika. Pozostaje wówczas: „ke”, „ky”, „ge” i „gy”. Odmiana czasowników Przy odmianie czasowników, charakterystyczną cechą śląskiego jest występowanie słowa „żeś” odmienianego w czasie przeszłym i teraźniejszym (wyłącznie dla czasownika „być”) przez osoby. Sam czasownik nie podlega w tych czasach odmianie przez osoby i występuje w formie właściwej dla 3. os. l.p. lub l.m. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gwara podlaska jest wyrazistym symbolem tożsamości kulturowej Podlasia. Gdzie można ją usłyszeć?
Gwara podlaska, nazywana też gwarą białostocką, wciąż rozbrzmiewa w centralnej i południowej części województwa podlaskiego. Mieszkańcy tego regionu dbają o zachowanie własnej tożsamości kulturowej, a unikatowa gwara jest integralną częścią. Mimo że na przestrzeni lat niektóre słowa uległy istotnemu przeobrażeniu, to wiele wciąż funkcjonuje w niezmienionej formie. Czym charakteryzuje się podlaska gwara? Gdzie jest używana? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Co to jest gwara podlaska? Gdzie można usłyszeć gwarę podlaską? Charakterystyczne cechy gwary podlaskiej Słownik gwary podlaskiej, czyli wybrane słowa, których używają Podlasianie Według niektórych jest bardziej złożona i obcobrzmiąca niż gwara góralska. W odszyfrowaniu może okazać się tak samo trudna, jak gwara śląska. Nie jest to specjalnie zaskakujące, bo w gwarze białostockiej pojawia się mnóstwo wyrazów, które dla osoby posługującej się polszczyzną ogólną mogą brzmieć niezrozumiale. W pierwszym kontakcie może przywodzić na myśl język łemkowski, ale nie należy dać się zwodzić pozorom. Gwara podlaska nie ma wiele wspólnego z językami rusińskimi. Co to jest gwara podlaska? Mówiąc o gwarze podlaskiej (lub białostockiej), na myśli trzeba mieć polską gwarę charakterystyczną dla mieszkańców Białegostoku i części Podlasia. Gwara podlaska stanowi odłam dialektu mazowieckiego. Jest wyraźnie spokrewniona z północnokresowym dialektem wileńskim. Należy jednak podkreślić, że w mowie mieszkańców Podlasia uwidaczniają się różne wpływy, między innymi rosyjskie, białoruskie, litewskie, ukraińskie, niemieckie i żydów aszkenazyjskich, posługujących się językiem jidysz. Nic dziwnego. W końcu Podlasie od zawsze było czymś w rodzaju kulturowego i religijnego pogranicza. Gdzie można usłyszeć gwarę podlaską? Wyznaczenie granic obszaru gwarowego nie jest łatwym zadaniem. Wynika to z faktu, że istnieją różne gwary podlaskie. Nieco inaczej mówią mieszkańcy miast, a inaczej osoby zamieszkujące obszary wiejskie. Planujecie wycieczkę na wschód Polski? Oto, co warto zobaczyć w województwie podlaskim Podlasie to dobry kierunek dla osób, którym zależy na kontakcie z przyrodą możliwie najbliższą swojej pierwotnej formy. Niezwykle malowniczy region zachwyca pięknem krajobrazu i wszechobecn... Próby wyznaczenia granic gwarowych Jako pierwszy ich wyznaczenia podjął się Kazimierz Nitsch. Na podstawie swoich badań polski językoznawca uznał, że granice dialektyczne nie pokrywają się z historycznymi granicami Podlasia. Kolejnego podziału dokonał Stanisław Urbańczyk. Określony przez niego obszar nie pokrywa się z zasięgiem terytorialnym dzisiejszego województwa, a na południu jest dodatkowo poszerzony do granic Białej Podlaskiej. Kolejny raz granice wyznaczyła Anna Kowalska. Jej zdaniem granice wyznaczone prze Urbańczyka należało przesunąć na zachód, niemal do Węgrowa i Ostrowi Mazowieckiej. Gwara podlaska występuje w określonych częściach województwa Słowem, nawet uczeni nie byli zgodni w kwestii ustalenia granic dialektycznych gwary podlaskiej. Należy jednak przyjąć, że udając się do centrum lub na południe województwa podlaskiego, bez problemu uda się usłyszeć charakterystyczną mowę. Charakterystyczne cechy gwary podlaskiej Co czyni gwarę podlaską tak bardzo nietypową? Jej wyróżnikiem jest nie tylko oryginalne słownictwo. W mowie Podlasian występują specyficzne zjawiska fonetyczne, które decydują o jej unikatowym brzmieniu. O jakich zjawiskach mowa? Najbardziej charakterystyczne wymieniamy poniżej. Wydłużanie samogłosek akcentowanych Dla gwary podlaskiej typowe jest tzw. zaciąganie, czyli długie wymawianie samogłoski akcentowanej z nadaniem jej tonu opadającego. To wpływa na kontur melodyczny zdania i sprawia, że brzmi jakby było wyśpiewywane, nie wypowiadane. Zwarcia krtaniowe W gwarze podlaskiej podczas wymawiania samogłoski „e” w partykule przeczącej „nie” następuje zwarcie i rozszerzenie strun głosowych w krtani. W rezultacie, słowo to zyskuje drugą sylabę: „nie-e”. „Ł” kresowe W gwarze Podlasian wymawiane jest tzw. „ł” kresowe, czyli spółgłoski półotwartej bocznej zębowej. Sprowadzanie wyrażeń przyimkowych do jednego wyrazu Podlasianie mają w zwyczaju akcentować wyrażenia przyimkowe jako jeden wyraz. Właśnie dlatego mieszkańcy tego regionu „nie idą we troje”, tylko „idą wetrzy”. „Nie jadą do Sejn”, tylko „jadą dosejn”. Stosowanie czasownika posiłkowego W tej roli najczęściej występuje słowo „weź”. Przykładowo, zamiast powiedzieć „Otwórz drzwi”, Podlasianin powie „Weź otwórz drzwi”. Zanik celownika Rozmawiając z osobą posługującą się gwarą podlaską, łatwo można zauważyć, że nie używa celownika, a zamiast tego w zdaniach stosuje „dla”. Gdy Podlasianin mówi „Sprzedaj dla mnie ten samochód”, wbrew pozorom nie chce, by rozmówca zajął się sprzedażą jego auta. Przeciwnie, chce je nabyć, bo w polszczyźnie ogólnej to zdanie zabrzmi: „Sprzedaj mi ten samochód”. Zanik niektórych końcówek Powyższe dotyczy przede wszystkim końcówek czasowników w stronie czynnej czasu przeszłego. Dla przykładu, wypowiedziane w gwarze podlaskiej pytanie „Dzie wy pojechali?” znaczy „Gdzie wy pojechaliście?”. Specyficzna forma grzecznościowa Forma grzecznościowa jest konstruowana w gwarze podlaskiej bez użycia słowa pan/pani i zapewniamy, że nikt się o to nie obraża. Co więcej, w podlaskiej formie grzecznościowej nie rozróżnia się trybów rozkazującego i oznajmującego. Jeden jest równy drugiemu. „H” i „ch” to nie to samo W gwarze podlaskiej pojawia się wyraźne rozróżnienie bezdźwięcznego „ch” i dźwięcznego „h”. Zamiana „g” na „x” W gwarze podlaskiej występuje zamiana spółgłoski „g” na „x”. Ta specyficzna cecha mowy Podlasian jest ewidentną zasługą gwar ruskich. Trzeba jednak podkreślić, że w lwiej części wyrazów „x” jest artykułowane bezdźwięcznie. Słownik gwary podlaskiej, czyli wybrane słowa, których używają Podlasianie Chyba większość osób wie, że cepeliny, pyszne nadziewane pyzy ziemniaczane, na Podlasiu są nazywane kartaczami. Wypada jednak wspomnieć, że funkcjonuje tam znacznie więcej obcobrzmiących słów. Planujecie weekendowy wypad na Podlasie? Dodajcie te zamki, ruiny i twierdze do swojej listy Wycieczka na Podlasie może okazać się nie lada przygodą. Tamtejsza przyroda zachwyca pierwotnym pięknem, ale także miłośnicy historii nie będą rozczarowani wizytą w tym magicznym regioni... Ładyszka Przykładowo, słowo „ładyszka” wcale nie jest zdrobnieniem rzeczownika „łodyga”. Na Podlasiu oznacza „dzbanek”. Razdziawa Na osobę niezdarną nie mówi się tam „gapa”, tylko „razdziawa”. Żulik Słowo „żulik” w niemal całej Polsce może być uznane za obraźliwe, ale wypowiedziane przez osobę posługującą się gwarą podlaską oznacza małego chłopca. Kołdoby W ostatnich latach podlaska infrastruktura drogowa uległa znacznej poprawie, ale „kołdoby”, czyli „wyboje”, wciąż jeszcze tam występują. Baćko Brzmi jak staropolskie imię, prawda? Tymczasem wyraz „baćko” oznacza „ojciec”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gwara warszawska pojawiła się późno i szybko zaczęła zanikać. Jej elementy przeniknęły do polszczyzny
Gwara warszawska zaczęła zanikać po 1944 roku i choć dziś posługuje się nią znacznie mniej osób niż w przeszłości, to wciąż jeszcze jest obecna na ulicach prawo- i lewobrzeżnych dzielnic. Mało tego, choć nie każdy zdaje sobie z tego sprawę, wiele wyrazów charakterystycznych dla mowy warszawiaków na stałe przeniknęło do polszczyzny ogólnej. Jak powstała warszawska gwara? Czym się charakteryzuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Jak powstała gwara warszawska? Gwara warszawska dawniej i dziś Charakterystyczne cechy gwary warszawskiej Gwara góralska nikogo nie dziwi. Nawet gwara poznańska zdążyła już spowszednieć poza Wielkopolską. Ale gwara warszawska? Tak, mieszkańcy stolicy też posługują się regionalną odmianą języka polskiego. W dynamicznie rozwijającym się społeczeństwie nieuniknione jest powstanie dysonansu między polszczyzną ogólną a regionalną. Odrębna mowa jest charakterystyczna dla większości dużych miast, co wynika przede wszystkim z uwarunkowań społecznych, kulturowych, historycznych, politycznych i gospodarczych. Jak powstała gwara warszawska? Początki kształtowania się gwary warszawskiej najprawdopodobniej przypadają na II połowę XIX wieku, jednak jej kluczowe cechy uformowały się dopiero w następnym stuleciu. Powstała poprzez nałożenie się na gwary dialektu mazowieckiego (które w Warszawie były pierwotnym podłożem językowym) zapożyczeń z języków używanych przez przedstawicieli innych narodowości, którzy mieszkali w stolicy. W tym miejscu należy wskazać przede wszystkim na języki: jidysz, niemiecki i rosyjski. Gwara warszawska czerpała pełnymi garściami z zasobu leksykalnego tych języków, jednak na jej składnię, fleksję, fonetykę i słowotwórstwo mowy warszawiaków miały one stosunkowo nieduży wpływ. Cechy systemowe gwary warszawskiej pozostawały pod silnym wpływem poszczególnych gwar dialektu mazowieckiego. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że gwarę warszawską cechowała też pewna nowatorskość, bo w stolicy powstały neologizmy, zwłaszcza frazeologiczne i leksykalne. Gwara warszawska dawniej i dziś Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej gwara warszawska rozkwitała, o czym świadczy fakt, że cechowała się wówczas dużym zróżnicowaniem, zarówno dzielnicowym, jak i społecznym. Po Powstaniu Warszawskim znalazła się w odwrocie i zaczęła zanikać. Dlaczego? Spieszymy z odpowiedzią. Warszawa to nie tylko Pałac Kultury. Odkrywamy uroki stolicy Warszawa jest jednym z najbardziej intrygujących miast współczesnej Europy. Nowoczesna, ale z niezwykłą historią. Gwara warszawska przed II wojną światową Dość często można spotkać się z opinią, według której przed 1939 rokiem gwarą posługiwali się przede wszystkim osoby mieszkające w dzielnicach ościennych i przedstawiciele niższych warstw społecznych. Częściowo jest to prawdą, jednak to stwierdzenie jest nadmiernym upraszczaniem tematu. Trzeba bowiem zaznaczyć, że zdaniem niektórych językoznawców dawna mowa warszawiaków była zbiorem wielu różnych socjolektów. Innymi słowy, swoją gwarę mieli m.in. kupcy, dorożkarze i drukarze. Unikatową mową posługiwali się też złodzieje. Inna gwara rozbrzmiewała na ulicach Pragi, a inna na Powiślu. Swoją mową posługiwali się też Żydzi, która w zasadzie była warszawską odmianą języka jidysz. Gwara warszawska zaczęła zanikać po wybuchu Powstania Warszawskiego. Wielu rdzennych mieszkańców stolicy zginęło wówczas w walkach z okupantem, wielu musiało opuścić stolicę. Gwara warszawska po II wojnie światowej Po 1945 roku do stolicy zaczęli napływać mieszkańcy innych regionów. Większość nigdy nie miała styczności z mową Warszawy. W rezultacie specyficzna odmiana ogólnej polszczyzny zaczęła znikać ze stołecznej przestrzeni publicznej. Dziś gwarę warszawską wciąż jeszcze można usłyszeć w niektórych dzielnicach. Przetrwała w produkcjach filmowych, utworach literackich i muzycznych i w szczątkowej, dość zniekształconej formie także w młodzieżowym slangu. Nie można jednak nie wspomnieć, że wiele warszawskich słów na stałe zakorzeniło się w polszczyźnie ogólnej. Wystarczy powiedzieć, że wyrazy takie jak „wykładowca”, „plotkara” czy choćby „działkowicz” są efektem warszawskiego słowotwórstwa. Charakterystyczne cechy gwary warszawskiej Skoro o słowotwórstwie mowa, wymieniając typowe cechy gwary warszawskiej, w pierwszej kolejności przyjrzyjmy się, jak w stolicy powstawały neologizmy. Sufiks „-ak” W gwarze warszawskiej można zaobserwować dużą popularność sufiksu „-ak”, zarówno w rzeczownikach pospolitych, jak i w nazwach własnych i toponimach. Przykłady: „dzieciak” jako określenie dziecka, „łobuziak” jako określenie łobuza, „Ekspresiak” jako określenie tytułu „Express Wieczorny”, „Wileniak” jako określenie Dworca Wileńskiego. Przyrostki „-arz”, „-ara”, „-owiec” i „-owca” Równie ważne w słowotwórstwie gwary warszawskiej są sufiksy „-arz”, „-ara”, „-owiec” i „-owca”. O ich znaczeniu w procesie słowotwórczym świadczą choćby takie wyrazy, jak: „pięściarz”, „plotkara”, „działkowiec” i „wykładowca”. Twarda i miękka wymowa niektórych połączeń Dla gwary warszawskiej charakterystyczne jest nie tylko słowotwórstwo. Także fonetyka mowy stolicy czyni ją wyjątkową. Wystarczy wskazać na twardą wymowę połączenia „li” i na zmiękczanie połączeń „ke”, „kę”, „ge” i „gię”. Słowo „liść” wypowiadane przez Warszawiaka brzmi jak „lyść”. Warszawiak posługujący się gwarą zapłaci „złotówkie”, nie „złotówkę”, Nadmierne zdrabnianie Nie sposób nie zauważyć, że w mowie warszawiaków wyraźnie zarysowuje się tendencja do nadmiernego używania zdrobnień. Skąd wziął się ten zwyczaj? Trudno powiedzieć. Niektórzy językoznawcy są zdania, że ich użycie miało czynić słownictwo eleganckim, wytwornym i uprzejmym. Zdrobnienia mogły też akcentować więź łączącą mówiącego z rzeczą, na którą wskazywał w swojej wypowiedzi. 9 atrakcji Warszawy, które warto pokazać obcokrajowcom Zastanawiacie się, co pokazać zagranicznym gościom w stolicy Polski? Wybraliśmy 9 warszawskich atrakcji, którymi śmiało możemy pochwalić się przed znajomymi z zagranicy. Zapożyczenia z języków obcych Tak jak w pozostałych gwarach języka polskiego, w mowie warszawskiej nie brakuje obcych zapożyczeń. Dominują wyrazy zaczerpnięte z niemieckiego, rosyjskiego i jidysz, ale wypada wspomnieć, że pojawiają się w niej także słowa francuskie. Przeinaczenia Nie można nie zauważyć, że w warszawskiej gwarze występują pewne przeinaczenia. Dotyczy to zarówno słów polskich, jak i obcych. Przykładowo, na „obcas” to w gwarze „abcas”. Poetyckie frazeologizmy W XIX wieku w Warszawie upowszechnił się zwyczaj zastępowania rzeczowników pospolitych „kwiecistymi” frazeologizmami i porównaniami. Przykładowo, miasto nazywano „syrenim grodem”, a stróża „mistrzem miotły”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gwara góralska niejedno ma imię. Najlepiej zachowała się na Podhalu
Gwara góralska zaczęła kształtować się w XII stuleciu. Czas nie stoi w miejscu, a mimo to ten specyficzny, dla mieszkańców równin i nizin często niezrozumiały dialekt wciąż jeszcze jest żywy. I bardzo dobrze, bo to właśnie gwara jest najbardziej charakterystycznym wyróżnikiem mieszkańców obszarów górskich, chyba nawet bardziej rozpoznawalnym niż barwne stroje. Czym jest gwara góralska? Co charakteryzuje mowę górali? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Wyobrażenia na temat gwary góralskiej bywają błędne Co to jest gwara góralska? Gwara podhalańska Jak skonstruowana jest gwara góralska? Tradycja chrześcijańska w gwarze góralskiej Gwara góralska w literaturze Najczęstsze błędy i nadużycia w gwarze góralskiej Folklor podhalański wciąż ma się dobrze. Bogata kultura tej niezwykle barwnej grupy etnograficznej wciąż jest kultywowana i pielęgnowana. W tym kontekście nie jest specjalnie zaskakujące, że większość Polaków przynajmniej raz miała okazję usłyszeć prawdziwą gwarę góralską. Wyobrażenia na temat gwary góralskiej bywają błędne Niestety, niektórzy wciąż kształtują swoje wyobrażenia o tym specyficznym dialekcie na podstawie reklam telewizyjnych, produkcji filmowych czy audycji radiowych, w których prawdziwa gwara nierzadko jest zniekształcana. Do tego stopnia, że nawet językoznawcy mają problem z ustaleniem, co właściwie wybrzmiewa z głośników. To gwara podlaska? A może jednak język łemkowski? Zniekształcenia są dziś prawdziwą zmorą, więc by poznać prawdziwą gwarę górali, najlepiej udać się na Podhale i posłuchać, jak mówią miejscowi. Co to jest gwara góralska? Mówiąc o gwarze góralskiej, większość osób ma na myśli gwarę podhalańską. Należy jednak podkreślić, że termin ten jest dość nieprecyzyjny, bo w praktyce może odnosić się do różnych gwar używanych przez górali. Młodzi z Podhala kultywują dawne tradycje. Zaglądamy na tradycyjne góralskie wesele Mateusz Kiszela, fotograf ślubny z Zakopanego, niejednokrotnie gościł na góralskim weselu. Postanowił opowiedzieć nam o tym, jak ta tradycyjna uroczystość wygląda z jego perspektywy. W samym dialekcie małopolskim należy wyróżnić kilka odmian gwary z terenów górskich (z pasa podhalańsko-beskidzkiego) i kilka z pasa karpacko-podgórskiego. Do tego należy doliczyć także dwie odmiany dialektu śląskiego. Gwary w dialekcie małopolskim W pasie podhalańsko-beskidzkim wyróżniają się cztery gwary: gwara podhalańska, gwara orawska, gwara spiska, gwara południowożywiecka. Z kolei w pasie karpacko-podgórskim wyróżnia się aż dziewięć gwar: gwara pienińska, gwara łącka, gwara babiogórska, gwara kliszczacka, gwara północnożywiecka, gwara podegrodzka, gwara zagórzańska, gwara sądecka, gwara piwiczańska. Gwary w dialekcie śląskim Gwara śląska nie może być zaliczona do góralskiej, jednak należy podkreślić, że wystarczy oddalić się od Brynicy i zbliżyć do Olzy, by usłyszeć mowę górali. Na Śląsku Cieszyńskim wyróżniają się dwie gwary: gwara jabłonkowska, gwara cieszyńska. Gwara podhalańska Mnogość odmian języka górali nie jest w stanie zmienić faktu, że najbardziej rozpoznawalna jest gwara podhalańska i to właśnie mowa mieszkańców Podhala jest w największym stopniu utożsamiana z tym terminem. Nic dziwnego. W końcu mówimy tu o najlepiej zachowanej spośród wszystkich gwar małopolskich. W gwarze podhalańskiej widoczne są wpływy bałkańskie i słowackie, ale można doszukać się w niej także pozostałości po języku staropolskim. Pod względem brzmienia jest nieco zbliżona do gwary spiskiej i orawskiej. Ma też pewne wspólne cechy z gwarą sądecką i żywiecką. Słownictwo podhalańskie W mowie Podhalan pojawia się wiele wyrazów słownictwa rodzimego, charakterystycznych wyłącznie dla tego regionu. Chyba każdy zna wyraz „ciupaga” i rozpoznaje go bez najmniejszego problemu, ale wiele słów brzmi obco dla kogoś, kto na co dzień nie ma do czynienia z tą gwarą, przykładowo: „kumoterki” to ozdobne sanki, „złóbcoki” to instrument przypominający skrzypce, „smerk” to świerk w gwarze góralskiej. Nie brakuje też słów, które w gwarze góralskiej i polszczyźnie ogólnej brzmią tak samo lub podobnie, ale mają zupełnie inne znaczenie: „pytać” u górali z Podhala znaczy „prosić”, góralski kolor „siwy” to dla reszty kraju „niebieski”. Szczegółowość podhalańskiego słownictwa Gwara góralska jest pozbawiona ozdobników, za to w niektórych aspektach, zwłaszcza w obszarze życia gospodarskiego, jest znacznie precyzyjniejsza niż mowa ogólna. Przykładowo, gdy góral z Podhala mówi „siano”, na myśli ma siano z pierwszego pokosu, a jeżeli powie „potrow”, wskaże na siano z drugiego pokosu. Nie można jednak nie wspomnieć, że niektóre słowa są mniej precyzyjne od ogólnych. Kiedy góral mówi „zając”, na myśli może mieć albo zająca, albo królika. Góralski akcent W języku ogólnym akcent pada na przedostatnią sylabę. Natomiast w gwarze podhalańskiej akcentowane są pierwsze sylaby. Należy jednak wspomnieć, że gdy w zdaniu pojawia się przyimek, akcent należy przenieść właśnie na tę część mowy. Jak skonstruowana jest gwara góralska? Może się wydawać, że gwara góralska to nic innego, jak inaczej akcentowana polszczyzna ogólna z bałkańskimi i słowackimi naleciałościami i innymi końcówkami. O i jest w tym trochę racji, to należy zaznaczyć, że takie definiowanie mowy górali stanowi nadmierne uproszczenie. Mazurzenie Niektóre słowa wypowiadane gwarą góralską brzmią zupełnie inaczej niż te same wyrazy w polszczyźnie ogólnej. To nie tylko zasługa specyficznego akcentu, ale także mazurzenia, czyli wypowiadania niektórych głosek w inny sposób. Dotyczy to głosek: „sz”, „cz”, „dż” i „ż”, które górale wymawiają jako: „s”, „c”, „dz” i „z”. Fonetyka Nie tylko mazurzenie, ale także specyficzna fonetyka czyni gwarę góralską wyjątkową i unikatową. Mieszkańcy Podhala nierzadko wypowiadają samogłoski „a” i „e” z podwyższeniem artykulacyjnym. Z kolei samogłoska „o” jest przez nich zastępowana tzw. pochylonym „o” (brzmi jak „ło”). Udźwięcznianie głosek W gwarze góralskiej charakterystycznym zjawiskiem jest udźwięcznianie spółgłosek bezdźwięcznych. Ma to zastosowanie w połączeniach wyrazowych przed samogłoskami i spółgłoskami: „l”, „ł”, „m”, „n”, „r”. Grzecznościowa liczba mnoga W rozmowie z osobami starszymi i/lub powszechnie szanowanymi górale używają konstrukcji pluralis maiestatis. Oznacza to, że używają liczby mnogiej w odniesieniu do jednej osoby celem podkreślenia majestatu rozmówcy. Zwracając się do osoby starszej per „wy”, góral okazuje najwyższy szacunek. Wypada jednak wspomnieć, że zwyczaj zwracania się do starszych w drugiej osoby liczby mnogiej powoli dochodzi już w zapomnienie. Tradycja chrześcijańska w gwarze góralskiej W gwarze góralskiej nie występuje zbyt wiele ozdobników. Próżno szukać w niej pojęć abstrakcyjnych czy nadmiernych odniesień do duchowości. Jednak należy podkreślić, że w mowie górali z Podhala nie brakuje wyrażeń nawiązujących do religii. Wynika to z faktu, że ten malowniczy region od zawsze jest silnie związany z tradycją chrześcijańską. Zakopane: wycieczka w stylu retro Zamień polar na wełniane portki, a złóbcoki się odezwą! Uczestnicy Spotkań z Filmem Górskim ruszyli na wycieczkę w stylu retro, oczywiście bez programu. Przykładowo, osoba przychodząca do cudzego domu mówi: „Niek bedzi pokwolony Jezus Krystus”. Gospodarz odpowiada wówczas: „Na wieki wieków”. Wychodząc, gość żegna się słowami: „Ostońciy z Bogiem”, na co gospodarz odpowiada mu: „Boze prowodź”, „Boze wos prowodź” lub „Boze Ciy prowodź”. Osoby pracujące, zwłaszcza w polu, pozdrawiają się słowami: „Scynść Boze”, na co pozdrowiony odpowiada: „Dej Paniy Boze” albo „Dej Boze”. Gwara góralska w literaturze Gwara góralska została spopularyzowana w pozostałych regionach w okresie Młodej Polski, głównie za sprawą Kazimierza Przerwy-Tetmajera. W jego twórczości nie brakuje opisów piękna Podhala i tatrzańskich inspiracji, a wiele utworów autor spisał bezbłędną gwarą. Należy tu wskazać choćby na utwory liryczne „Krywaniu, Krywaniu” i „Hej, idem lasem”, antologię opowiadań „Na skalnym Podhalu” i na erotyk zatytułowany „List Hanusi”. Mówiąc o góralskich akcentach w literaturze, nie można nie wspomnieć o gawędzie „Historia filozofii po góralsku” autorstwa ks. Józefa Tischnera, i o utworach podhalańskiego poety Andrzeja Skupienia Florka. Najczęstsze błędy i nadużycia w gwarze góralskiej W szeroko rozumianej kulturze i sztuce popularnej pojawia się jednak wiele błędów językowych, które całkowicie zmieniają wydźwięk gwary góralskiej. Należy tu wskazać przede wszystkim na mazurzenie głoski „rz”. Ewidentnym błędem jest też nadużywanie zawołania „hej” i/lub „ej”. Górale nie kończą w ten sposób każdego zdania. Te słowa pojawiają się przede wszystkim w śpiewkach (czyli w pieśniach). Jedno lub drugie znacznie częściej niż na końcu występuje na początku frazy. Tylko w nielicznych miejscowościach słowo „hej” jest używane w znaczeniu „tak”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W jubileuszowym numerze polskiej edycji National Geographic ukazał się Pana obszerny fotoreportaż, dotyczący Śląska i jego mieszkańców. Skąd pomysł zrobienia materiału właśnie w tym miejscu i o tych ludziach?
- Robiłem materiał o polskiej wsi i pomyślałem, że nadszedł już czas, aby uhonorować także polskiego robotnika, człowieka, który ciężko pracuje fizycznie. W sposób całkowicie oczywisty skierowałem się w stronę Śląska, gdzie ten etos pracy jest najbardziej czytelny. Nie pomyliłem się. Jest to absolutnie magnetyczna kraina, w której ludzie obsesyjnie myślą o pracy, a tradycja ciężkiego wysiłku, związanego z nią, jest znana od zawsze. - Czy Śląsk się Panu spodobał? - Muszę przyznać, że jestem zachwycony Śląskiem i ludźmi, których tam spotkałem. Są oni tolerancyjni, mają świetne poczucie humoru i dystans do siebie samych. Na Śląsku ciągle ważna jest tradycja, rodzina i praca. To właśnie tym wartościom, w innych częściach Polski odchodzącym już w zapomnienie, poświęciłem najwięcej czasu. Prace nad tym materiałem trwały długo, bo aż od marca do sierpnia. - Przez całe pół roku przebywał Pan na Śląsku? - Tak. Przyznam, że dzisiaj takich magazynów, które pozwoliłyby fotografowi na tak długą pracę nad jednym tematem praktycznie już nie ma. Jedynie waszyngtoński National Geographic ciągle jeszcze zleca tego typu materiały, ale w Europie, a szczególnie w Polsce, jest to absolutnie niemożliwe. Toteż zastosowałem metodę, która dobrze się sprawdziła w trakcie mojej pracy nad reportażem o polskiej wsi pt.„Rzut beretem”. Zgłosiłem się do dwóch zaprzyjaźnionych firm, które zajmują się fotografią, a mianowicie Nikon Polska i Epson Europ, z prośbą o pokrycie kosztów związanych z produkcją tego materiału. To jest pewna forma sponsoringu, nie stosowana zbyt często do tej pory. Wydaje się dość interesującym sposobem na robienie materiałów pogłębionych, nad którymi prace mogą trwać znacznie dłużej, niż w każdej innej sytuacji. I o tyle jest to pomysł dobry, że firmy na ogół nie stawiają żadnych merytorycznych warunków, czyli nie mają wpływu na to, jak ten materiał będzie wyglądał. Korzystałem z najnowszego sprzętu NIKON-a aparatu D3, i dzięki niemu mogłem robić zdjęcia w absolutnie ekstremalnych technicznie warunkach. Fotografie te wykonywane były w miejscach bardzo ciemnych, wypełnionych kurzem i wilgocią. Przeciętny sprzęt odmówiłby współpracy po kilku dniach. Schodziłem 900 metrów pod ziemię. To są stresujące głębokości, ale przede wszystkim najgorszy jest strach przed metanem, który, jak wiadomo, lubi od czasu do czasu wybuchnąć. Wszechobecny kurz, straszliwa wilgoć oraz wysokie temperatury, gdy fotografowałem spust surówki w hucie, były męczące dla mnie, ale sprzęt wytrzymał. Używałem małych świateł, które pozwoliły mi stworzyć takie wrażenie trójwymiarowości, której fotografia cyfrowa sama z siebie nie posiada. Jest ona bardzo płaska na ekranie komputera i nie nadaje się do eksponowania w formie wydruku ofsetowego, czy w formie powiększenia na wystawę. Aby wywołać atmosferę plastyczności takiego zdjęcia fotografowie czy redakcje używają czegoś, co się nazywa post produkcją, czyli „dotykają” tych zdjęć, używając aplikacji takiej, jak photoshop. - Pracując nad tym materiałem używał Pan sztucznego oświetlenia? - Do tej pory, gdy opowiadałem różne ludzkie historie, starałem się używać małych aparatów, najmniej inwazyjnych, i nie stosować żadnych sztucznych oświetleń. Ze względu jednak na to, że większość zdjęć na Śląsku wykonywałem w niesłychanie ciemnych pomieszczeniach, co nawet przy czułościach rzędu 6000 ISO nie pozwalało osiągnąć dość dużej głębi ostrości, musiałem używać świateł. Zdecydowałem się na światła maleńkie, takie właśnie flesze Nikona, które połączone są ze sobą niewidocznym światłem podczerwonym, bez żadnych kabli. Nie była więc to technologia inwazyjna i po kilku minutach, kiedy fascynacja obcym i dziwacznie wyglądającym fotografem mijała, byłem w stanie robić to, co zwykłem robić, a więc obserwować pracę tych ludzi bez jakby ich udziału. - Czyli akceptowali Pana? - Tak, oni mnie akceptowali. Mentalnie reagowali na mnie widząc, że zależy mi na tym, żeby zrobić coś dobrze. Odwdzięczali się takim samym sercem. Jestem niezwykle zadowolony i szczęśliwy, że mogłem opublikować materiał aż na 30 stronach, co w dzisiejszych warunkach jest absolutnym ewenementem. - Śląsk w fotografii kolorowej trochę zaskakuje… - Wydaje mi się, że ten Śląsk, który od zarania dziejów był przedstawiany w fotografii czarno-białej zasługuje wreszcie na coś innego. Kiedy byłem tam po raz pierwszy w marcu tego roku przeżyłem rodzaj nirwany. Kiedy się przyjrzałem tej krainie bardziej wnikliwie, to się okazało, że tam jest wspaniały kolor, którego wcześniej nie dostrzegałem. Doszedłem do wniosku, że byłoby to jakimś ogromnym nadużyciem, gdybym znowu powielił stereotyp, który już się wbił do głowy bardzo wielu ludziom. Śląsk nie jest czarno – biały, a te dymy i kurz, pokazywane do tej pory, utrwaliły się jedynie w świadomości człowieka. Myślę, że jest różnica między patrzeniem, a widzeniem. Aby coś naprawdę zobaczyć, trzeba w tym przede wszystkim dostrzec piękno. Nawet w tych miejscach, które raczej z pięknem się nie kojarzą. We wnętrzach hut, koksowni czy głębokich kopalni węgla są też rzeczy i piękne i przejmujące. I sądzę, że kiedy pokazuje się je dokładnie tak, jak wyglądają, a więc w ich naturalnym kolorze, to ten aspekt piękna i zachwytu można znacznie łatwiej zakomunikować czytelnikowi. Dlatego jestem też szczęśliwy, że poddałem się sugestii pani nadredaktor Martyny Wojciechowskiej, która zażądała ode mnie Śląska w kolorze. Praca nad tymi zdjęciami okazała się wspaniałą przygodą i szczerze przyznam, że tęsknię za powrotem na ten Śląsk i do tych ludzi, wśród których czuję się doskonale. - Czyżby zdjęcia zaowocowały nowymi znajomościami? - Zawarłem bardzo wiele nowych znajomości a nawet przyjaźni. Ci ludzie, czując, że staram się, by nie była to fotografia powierzchowna, przysłowiowe pięć minut, które się poświęca człowiekowi wyłącznie po to, by stał się on przedmiotem fotografii, ale że spędza się wiele godzin po to, aby stał się on podmiotem tych zdjęć, odwzajemniają się niesamowitą życzliwością i pogodą ducha. Nikt niczego mi nie odmówił. Byłem w stanie obserwować ich pracę przez wiele godzin i tam, na dole, w tych kopalniach, siedziałem tak długo, jak trwała szychta. A oni byli zadziwieni, gdyż oczywiście bywali tam wcześniej i inni fotografowie czy nawet telewizja, ale po piętnastu minutach wszyscy uznawali, że nakręcili, co chcieli i wyjeżdżali na górę. Natomiast ja przy nich trwałem. Dzięki temu też ta fotografia wydaje się bardziej zbliżona do tego, co tam na dole można faktycznie zaobserwować. A jest to po prostu rodzaj Hadesu. To jedne z najgorszych warunków, w jakich człowiek w ogóle może funkcjonować, a co dopiero pracować. - Jacy są ci ludzie? - Kopalnie to miejsca bardzo niebezpieczne i w związku z tym wśród pracujących tam ludzi wytwarza się unikalna atmosfera braterstwa i całkowitego zaufania. Nie ma oszustwa, nie ma udawania. Każdy wie, że jak wykona coś nierzetelnie, to może narazić nie tylko swoje zdrowie i życie, ale też swych kolegów. Dlatego starają się robić wszystko jak należy. Nie ma leserów, bo ci są eliminowani natychmiast. Każdy pracuje uczciwie. Czuje się prawdziwą męską solidarność i przyjaźń. To samo zresztą dotyczy wszystkich innych zakładów na Śląsku, w których byłem. Wiele z nich poddanych jest ogromnej presji ekonomicznej, więc ludzie żyją w poczuciu wielkiego zagrożenia. Szkoda, bo będą musieli odejść wspaniali fachowcy, którzy kształcili się przez wiele lat, mają fantastyczne doświadczenie, a tego nie da się zastąpić nawet najnowszą technologią. Są rzeczy, które wciąż powinny być robione nie z plastiku, tylko z metalu i nie jakąś tam tandetną technologią, tylko ludzkimi rękoma. Jest coraz mniej i mniej takich miejsc pracy i z tego też względu materiał ten wydaje mi się taki cenny. - Jak wygląda ich życie prywatne? Czy kobiety pełnią w nim ważną rolę? -Pozycja kobiety na Śląsku jest niesłychanie mocna i bardzo interesująca. To one tak naprawdę rządzą i decydują o tym, czy górnik lub hutnik idzie na strajk, czy też nie. To one się między sobą dogadują. Kiedy ci faceci ciężko pracują na dole i wychodzą potwornie zmęczeni, wiele rzeczy już im po prostu do głowy nie przychodzi. Kobiety więc obserwują to, co się wokół nich dzieje, sprawdzają te kwity, które oni przynoszą, z tymi liczbami, które one zapisują. A więc to one wiedzą, czy ich mężczyźni dostali tyle, ile powinni dostać. Jeśli się coś nie zgadza, to się ze sobą skrzykują i decydują, czy należy reagować. Na Śląsku panuje tradycja wspólnoty. Na wewnętrznych podwórkach tych „familoków” wiele rzeczy robi się razem. Jak jakieś dziecko wymaga opieki, bo rodzice poszli do pracy, to zajmują się nim sąsiedzi i u nich zjada obiad. Klucze są pod wycieraczką, albo w rękach sąsiadki. To już w innych rejonach Polski nie zdarza się. Taka solidarność, wynikająca z przykrych zaszłości, kiedy to mówiono o Ślązakach, że nie Polacy i zdrajcy. To bzdura, ale też powód, że czują oni swoją odrębność. W tym też należy upatrywać pewną wartość pozytywną. Dzięki temu zachowali do dziś własny język, tradycje i obyczaje, oraz poczucie pewnej odmienności. Ślązacy to „ludzie pragmatyczne, lubiące pracować” i niezależnie, czy rozmawia się z profesorem uniwersytetu, czy z górnikiem dołowym, to po 5 minutach każdy z nich będzie mówił o tym, jak ważna jest praca w ich życiu. Ważna jest też religia, w taki przejmująco uczciwy i głęboki sposób. Po prostu odnoszą się do zdrowych, mądrych i sprawdzonych wartości. - A kuchnia śląska? Przypadła Panu do gustu? - Uwielbiam ich jedzenie: kluski śląskie i wołowe rolady. W hotelu, w którym mieszkałem przez wiele miesięcy, kucharz tylko raz mi zaproponował, żebym zjadł jakąś rybę, ale na tym się skończyło. Ilekroć się pojawiałem w restauracji hotelowej, to po pięciu minutach na stół wjeżdżała rolada, kluchy, kapusta modra i piwo Tyskie. I tak było od marca do września. Czułem się doskonale i nie znudziło mi się to jedzenie. - Czy poleca Pan na Śląsku jakieś atrakcje turystyczne? - Bardzo mi się ta część Polski podoba i żałuję, że odkryłem ją tak późno. Mają tam coś, czego nie ma właściwie nikt inny w Europie - architekturę postindustrialną. Wizyty w tych miejscach, które już przestały funkcjonować, są naprawdę metafizycznym doświadczeniem. Jest też np. taka mała kolejka wąskotorowa, która jeździ przez te wszystkie połączone ze sobą miasta. Właściwie trudno oddzielić Katowice od Zabrza czy Gliwic. To wszystko jest jedną wielką arterią, więc nawet podróż taką kolejką jest dość intrygującym doświadczeniem. Największa fabryka piwa jest właśnie na Śląsku. Można tam wziąć udział w wycieczce nocnej, co zresztą gorąco polecam. Jest to też fantastyczny kierunek na wakacje. W dzielnicach takich jak Nikiszowiec pod Katowicami bez przerwy odbywają się jakieś festyny, festiwale. Namawiam, aby pojechać i zobaczyć, jak wygląda na Śląsku np. Boże Ciało. Jest to zupełnie innego rodzaju doświadczenie. A stroje, w jakich występują mieszkańcy tego rejonu Polski są wręcz porażającej urody. - Kiedy więc wraca Pan na Śląsk? - Na Barbórkę i jest to jeden z powodów, dla których moja książka nie może być jeszcze gotowa - nie ma w niej tego najważniejszego święta górników. Będę próbował spędzić ten ważny moment na dole i zjechać do kopalni w czasie Barbórki. W tym roku będzie to szczególne święto, bo było tak wiele tragicznych wypadków. Wcześniej jednak przygotuję wystawę, którą powiększę dzięki życzliwości warszawskiej filii Epson Europe, wykorzystując ich bardzo zaawansowaną technologię druku archiwalnego Digigraphy, z nadzieją, że pokazana w wielu polskich miastach przyciągnie uwagę zarówno fotografów jak i też zaprzyjaźnionych ze Śląskiem ludzi. Rozmawiała: Agnieszka Budo Podziękowania dla Nikon Polska oraz Epson Europe za pomoc w zrealizowaniu fotoreportażu "Cześć pracy", który ukazał się w październikowym numerze magazynu National Geographic Polska
Kochom cie piyknie ziemio żywiecko Takom miłościom jak matka dziecko, Boś mi je matkom i zywicielkom Kochom cie za to miłościom wielgom.
Bunc na Żarze Trudno pisać o własnym regionie. Z perspektywy tubylca wszystko wydaje się oczywiste. Nawet uroki wciąż dzikiej natury i bogactwo góralskich pejzaży kulturowych. To będzie próba opisu mojej ojczyzny. Ziemia Żywiecka obejmuje kotlinę żywiecką, zachodnią, rozciętą doliną Soły część Beskidu Małego, wschodnią część Beskidu Śląskiego i Beskid Żywiecki, aż po najwyższą w całych Beskidach – Babią Górę. Od południa graniczy z Czechami i Słowacją. W sensie kulturowym umowna to jednak granica. Przekonałem się o tym, odwiedzając skansen w słowackiej Pribylinie – zgromadzone tam sprzęty znam z domu rodzinnego u stóp Chrobaczej Łąki we wsi Kozy. Łączy nas podobieństwo w budownictwie domów, a także wątków w muzyce i literaturze ludowej. Nasza gwara, bardziej niż literacki język polski, stoi bliżej słowackiego i czeskiego. Stąd mentalnie i werbalnie szybciej nam do górali po tamtej stronie granicy niż mieszkańców innych regionów kraju. Dość powiedzieć, że bliżej stąd – już w kilometrach – do Bratysławy, Wiednia i Budapesztu niż do stolicy Polski. W większości jesteśmy potomkami pasterskich Wołochów, którzy od XIV w. wędrowali łukiem Karpat i mieszali się z napływającymi w te góry Małopolanami, później także Ślązakami i kolonistami niemieckimi. Góralszczyzna na Ziemi Żywieckiej – i dalej na zachód w Beskidzie Śląskim – jest autentyczna i archaiczna. Zachowała liczne zwyczaje – m.in. bożonarodzeniowe kolędowanie. Piękne stroje górali z płótna, sukna i skóry przetrwały próbę czasu, przez wieki bez istotnych zmian. Od XVI do XVIII w. w żywieckich lasach – pozostających poza zasięgiem prawa i granic państwowych – zbójowało się na potęgę! To tutaj było centrum zbójnictwa w polskich Karpatach. W góry uciekali banici, buntownicy, zwykłe rzezimieszki i bardziej romantyczni poszukiwacze wolnego życia i kawałka chleba. Ich przywódcy – nieposkromieni, ale honorowi mściciele feudalnych i religijnych krzywd (czasy kontrreformacji) – szybko obrastali legendami. Wielu powieszono na żywieckim rynku za poślednie ziobro. Na terenie Żywiecczyzny działało ponad 250 band! Niektóre miały swoje chorągwie i liczyły ponad 100 osób. Kiedy w czasie potopu wojska szwedzkie zajęły Żywiec i zapędziły się dalej na Cholerne Wzgórze pod Przybędzą (obecna nazwa Horolne), nadziały się tam na cholernych górali, którzy Szwedów przepędzili – podaje „Dziejopis żywiecki” Komonieckiego. Proćpak, Ondraszek i zbójecka rodzina Klimczoków sławą dorównali słowackiemu Janosikowi i czekają cierpliwie na filmowe adaptacje... Według podań, zrabowane przez nich dobra leżą wciąż zakopane, m.in. gdzieś w masywie Wielkiej Raczy. Do połowy XIX w. na żywieckich halach i śródleśnych polanach wypasano ok. 60 tysięcy owiec. – Kiedyś baca mioł 300 łowiecek. Dzisioj bacowanie zachowało się w scontkowej formie, syćkie tutejse stada to ino 500 śtuk – ocenia baca Stasiu Majewski. To jednak wystarcza, aby podtrzymać tradycję redyku, uroczystego obrzędu rozpoczynającego wiosenny wypas owiec. Redyk co roku odbywa się przy przejściu granicznym w Korbielowie. Jest okazja spróbowania pysznego świeżego sera owczego – buncu, innych wyrobów z mleka i pieczonej na ogniu, peklowanej tydzień wcześniej baraniny. Mojej radości dopełniają gawędy baców, tęskne brzmienia prymów i kieliszek domowej miodówki. Nastawiając uszu, oblizuję palce! Pasterstwo, góry i lasy były od zawsze kolebką pieśni, legend i baśni góralskich. Obecny folklor muzyczny na Żywiecczyźnie w większości ma jednak charakter odtworzeniowy, na użytek zespołów ludowych takich jak Ziemia Żywiecka czy Gronie. Jest i nowa tradycja muzyczna Beskidów. A ta zachowując korzeń góralskiego kopa, w warstwie brzmieniowej jest nowocześnie ubarwiona – od jazzu, hip-hopu po drum’n’base i ska. – Nasza muzyka serduchem bucha, bo właśnie nadchodzą czasy serducha – przekonuje Kasia Dyga, urocza wokalistka góralskiej formacji Psio Crew. – Wiele źródeł, wspólny nurt, jeden czas, nasz czas, nasza nuta. Znajomych przybywających w moje progi spoza Beskidzkiego Raju zabieram, na dzień dobry, na przejażdżkę tzw. Pętlą Beskidzką: Bielsko-Biała – Szczyrk – Przełęcz Salmopolska (934 m n.p.m.) – Wisła – Istebna – Koniaków – Milówka – Węgierska Górka – Żywiec – Żar – Bielsko-Biała. Samochodem lub rowerem, zależnie od pogody. Ta piękna widokowo trasa zaprasza do przerwania podróży w wielu miejscach. – Uroki Milówki, jej klimat, ściągają do nas wielu artystów – zachwala Paweł Golec. – Mają tu chaty m.in. Grzegorz Turnau, Jan Kanty Pawluśkiewicz i Kazimierz Kutz. Tutejsza Stara Chałupa, dziś muzeum, miała gościć króla Jana Kazimierza w czasie Potopu i Jana III Sobieskiego w drodze pod Wiedeń. Warto zatrzymać się w Żywcu, i to nie tylko na kufel piwa połączony ze zwiedzaniem słynnego Arcyksiążęcego Browaru, ale i odwiedzić zamek w centrum miasta, z 26-hektarowym angielskim parkiem. Jacenty Ignatowicz – przyjezdny muzyk folkowy – kolekcjonuje instrumenty góralskie, zabawki ludowe, dawne narzędzia rolnicze. Jego zbiory można podziwiać w Muzycznej Izbie Regionalnej w zabytkowym dworze rodziny Kępskich w Żywcu-Moszczanicy. Skansen „Ocalenie pana Talika” w Ciścu zaprasza na wystawę rzeźb rękodzieła ludowego i prezentację folkloru tutejszych górali. W drodze do Korbielowa zawsze przystaję w Jeleśni. Stara Karczma ma ponad 200-letni rodowód! To tędy prowadził do Wiednia tzw. miedziany szlak handlowy. Trzeba koniecznie wstąpić i spróbować świńskiego ryja w kapuście czy jadła zbójnickiego w bochenku chleba. Czas w góry miły bracie! W bacówce na Hali Boraczej (wyjście z Żabnicy) można wciąż kupić owczy bunc, a w schronisku zjeść docenione przez Makłowicza i Bikonta pierogi z borówkami. Dalej też smacznie – masyw Romanki, hale Lipowska i Rysianki obfitują w charakterystyczne dla Beskidu Ţywieckiego rewelacyjne widoki z hal szczytowych i gwarantują błogi spokój na szlakach. Zimą freeride’owe zjazdy z Rysianki i Romanki do Ţabnicy, a także z Pilska wzdłuż Potoku Cebulowego do Sopotni, można porównać pod względem nachylenia (ok. 40°) do zjazdu z Koziego Wierchu w Tatrach, choć są oczywiście krótsze. Prawdziwym wyzwaniem pieszej wędrówki na południu Żywiecczyzny jest tzw. Worek Raczański. Charakterystyczne zwężenie polskiego terytorium, wymuszone jest widlastym układem grzbietów górskich. Stąd piękne widoki na słowacką Małą Fatrę, sporo przejść graniami, hale z reliktowymi szałasami i szopami pasterskimi, rezerwaty przyrody Śrubita i Oszus. Można wyruszyć wzdłuż granicy ze Zwardonia. Trasa wiedzie przez Wielką Raczę, Przełęcz Przysłop, Rycerzową (świetna bacówka), Krawcowy Wierch (tu też fajna bacówka), Trzy Kopce – na Pilsko lub na Rysiankę. Do spotkania na szlaku. Widze Wos! Heeeeeeeeeeeeeeeeeeeej! Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com