Grzyby zombie mają wroga. W dżungli Borneo odkryto niezwykłego hiperpasożyta
W niedostępnym lesie deszczowym na Borneo malezyjscy naukowcy odkryli biologiczne kuriozum. Nowy gatunek grzyba to pasożyt, którego ofiarą pada słynny „grzyb zombie”. Ten niesamowity organizm infiltruje i zjada jego tkanki, które przerosły ciało owada.
Nowo odkryty organizm, nazwany Pleurocordyceps cornusynnemata, jest tzw. hiperpasożytem – jego ofiarą pada inny pasożyt. W tym przypadku żywicielem dla nowo odkrytego gatunku jest niesławny „grzyb zombie” z rodzaju Ophiocordyceps, który zagnieżdża się w ciałach owadów. To niezwykłe odkrycie jest efektem licznych wypraw terenowych przeprowadzonych przez Instytut Biologii Tropikalnej i Konserwacji Uniwersytetu Malezji Sabah (UMS). Nowy grzyb to hiperpasożyt z niezwykłymi rogami Zjawisko hiperpasożytnictwa jest znane biologom, choć rzadkie. Polega na tym, że dany organizm pasożytuje bezpośrednio na innym pasożycie. W przypadku nowo odkrytego grzyba proces ten jest niezwykle złożony. Pierwotny pasożyt, czyli „grzyb zombie” (Ophiocordyceps), przejmuje kontrolę nad układem nerwowym mrówki, zmuszając ją do nienaturalnego zachowania. Następnie doprowadza do jej śmierci i wyrasta bezpośrednio z jej ciała. Wtedy pojawia się Pleurocordyceps cornusynnemata. W przeciwieństwie do grzyba zombie, nowy gatunek nie manipuluje układem nerwowym mrówki, ale infiltruje tkanki Ophiocordyceps rozwijające się wewnątrz martwego owada i je zjada. Nazwa gatunkowa cornusynnemata nawiązuje do unikatowych struktur w kształcie gwiaździście rozgałęzionych rogów (tzw. synnemata), które wyróżniają ten organizm. Seria odkryć wyjątkowych grzybów na Borneo Jaya Seelan Sathiya Seelan z Instytutu Biologii Tropikalnej podkreślił, że choć hiperpasożyty są znane nauce, to jest to pierwszy znany przedstawiciel rodzaju Pleurocordyceps o tak charakterystycznej budowie. Okaz, który posłużył do opisu gatunku, został zebrany z martwej mrówki w Dolinie Danum – odległym i dzikim obszarze w południowej części stanu Sabah na Borneo. Szczegółowy opis odkrycia został opublikowany w kwietniu 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma taksonomicznego „Phytotaxa”. Podczas tych samych ekspedycji naukowcy odkryli również inny nowy gatunek grzyba, Leptobacillium geminatum, który z kolei specjalizuje się w zabijaniu pająków poprzez rozprzestrzenianie zarodników w ich organizmach. Nowe grzyby to coś więcej niż taksonomiczna ciekawostka Znaczenie tych odkryć wykracza daleko poza systematykę i taksonomię. Nowe grzyby mają ogromny potencjał medyczny i gospodarczy. Dr Seelan wskazuje, że mogą one stać się cennym źródłem substancji do produkcji nowej generacji leków przeciwdrobnoustrojowych. Ponadto, ze względu na swój pasożytniczy tryb życia, mogą zostać wykorzystane jako wysoce skuteczne czynniki kontroli biologicznej w rolnictwie, stanowiąc ekologiczną alternatywę dla chemicznych pestycydów zwalczających szkodniki. Odkrycie to rzuca nowe światło na skomplikowane i wielopoziomowe zależności panujące w ekosystemach lasów deszczowych Borneo. Pokazuje, że walka o przetrwanie w naturze odbywa się na wielu „piętrach” i nawet drapieżny patogen może stać się ofiarą innego, jeszcze bardziej wyspecjalizowanego organizmu. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Naukowcy stworzyli globalną mapę gigantycznej sieci grzybni. Mogłaby sięgnąć do Słońca i z powrotem ponad miliard razy
Pod naszymi stopami rozciąga się gigantyczna sieć grzybów, która łączy rośliny i dostarcza im niezbędnych składników odżywczych. Najnowsze analizy po raz pierwszy precyzyjnie określiły masę oraz niewiarygodny zasięg tego podziemnego świata.
Grzyby kojarzą nam się przede wszystkim z pleśnią na ścianach, mięsistymi naroślami na gnijących pniach albo po prostu pieczarkami sprzedawanymi w sklepach spożywczych. Większość życia grzybów toczy się jednak poza zasięgiem ludzkiego wzroku. Podziemne „korzenie” grzyba tworzą jego grzybnię. To właśnie tam drobne włókna, zwane strzępkami, budują sieci między roślinami i dostarczają im niezbędnych składników odżywczych potrzebnych do wzrostu. Nowe badanie, opublikowane 11 czerwca 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma „Science”, podjęło próbę ilościowego określenia zasięgu tych sieci strzępek. Po raz pierwszy naukowcy stworzyli globalną mapę wskazującą, gdzie najprawdopodobniej występują tego typu grzyby. Podziemne sieci grzybów ważą więcej niż cała ludzkość Wykorzystując modele uczenia maszynowego oraz dane z tysięcy rdzeni glebowych, naukowcy ustalili również, że jeden typ grzybów – zwany grzybami mikoryzy arbuskularnej – waży łącznie 300 megaton, czyli od czterech do sześciu razy więcej niż wszyscy ludzie na Ziemi razem wzięci. Drobne, nitkowate strzępki tworzące te sieci sięgają tak daleko, że mogłyby rozciągnąć się z Ziemi do Słońca i z powrotem niemal miliard razy. – To podważa założenie, że rośliny są samodzielnymi organizmami, i zmusza nas do myślenia o tym, jak bardzo organizmy są uwikłane w niezliczone interakcje, których nie widzimy – mówi dr Toby Kiers, współautorka badania i biolożka ewolucyjna z Vrije Universiteit w Amsterdamie. Dr Toby Kiers jest również dyrektorką wykonawczą SPUN, czyli Society for the Protection of Underground Networks. Podkreśla, że wiedza o tym, gdzie znajdują się grzybowe hotspoty oraz ich ochrona mogłyby nawet pomóc w ograniczaniu zmian klimatu. Dlaczego sieci grzybowe są niezbędne Rośliny pobierają wodę oraz składniki odżywcze, takie jak fosfor i azot, przez korzenie. Większość z nich korzysta jednak przy tym z dodatkowej pomocy: pozostaje w relacji symbiotycznej – rodzaju partnerstwa – z grzybami mikoryzy arbuskularnej. – Symbioza mikoryzowa to współpraca między roślinami a grzybami, licząca około 450 milionów lat – mówi prof. Justin Stewart, biolog ewolucyjny ze SPUN i współautor badania. – Rośliny pobierają dwutlenek węgla w procesie fotosyntezy, a następnie przekazują organiczne związki węgla grzybni w glebie – dodaje. Po otrzymaniu węgla od rośliny grzyb wypuszcza cienkie, rurkowate nici. – Są naprawdę bardzo małe – mają jedną dziesiątą albo jedną dwudziestą grubości ludzkiego włosa – wyjaśnia prof. Justin Stewart. – Wnikają głęboko w glebę i pozyskują składniki odżywcze, takie jak azot i fosfor, a następnie przekazują je roślinie. W pewnym sensie przypomina to gospodarkę wymienną: grzyby dostarczają roślinom składniki odżywcze w zamian za węgiel. Rośliny tworzące takie partnerstwa mogą rosnąć bujniej, a w przypadku upraw takich jak pszenica relacja ta pomaga im przetrwać suszę, ponieważ grzyby dostarczają im z gleby dodatkową wodę. Układ ten jest tak korzystny, że ponad 70 procent roślin współpracuje z grzybami mikoryzy arbuskularnej – w tym rośliny uprawne, takie jak pszenica, kukurydza i ryż. Grzyby mogą dostarczać tym roślinom nawet 80 procent potrzebnego fosforu i do 20 procent azotu. To partnerstwo ma głęboko fizyczny, wręcz intymny charakter. Zaczyna się, gdy korzenie roślin wydzielają substancje chemiczne, które przyciągają grzyby i niejako zapraszają je do delikatnych końcówek korzeni. – Tworzą piękną strukturę zwaną arbuskulą, która wygląda jak miniaturowe drzewko wewnątrz komórki korzenia – mówi dr Toby Kiers. Te maleńkie podziemne drzewka są miejscem owej wymiany. Aby jednak zdobyć azot i fosfor, których potrzebują rośliny, grzyby – niczym dobrzy kupcy – muszą szukać nowych źródeł składników odżywczych, gdy wyczerpią te znajdujące się najbliżej rośliny. W tym celu wypuszczają strzępki, które mogą zwiększyć odżywczy „zasięg” korzeni roślin nawet stukrotnie. Pomiar grzybów świata Choć grzyby mikoryzy arbuskularnej są niezwykle ważne, naukowcy dotąd nie wiedzieli, jak dużą masę stanowią w glebie ani ile węgla mogą pochłaniać. – Trudno dostrzec grzyby rosnące w glebie – mówi prof. Anne Pringle, mykolożka z University of Wisconsin w Madison i eksploratorka National Geographic. – Dopóki nie wynajdziemy magicznych okularów, pozostają dla nas właściwie niewidzialne. SPUN rozwija jednak techniki pozwalające zajrzeć do tego ukrytego świata. Na potrzeby wcześniejszych badań dr Toby Kiers, prof. Justin Stewart i ich współpracownicy opracowali robota obrazującego, który potrafił fotografować i analizować ponad 300 tysięcy strzępek na szalkach Petriego oraz w doniczkach z roślinami w laboratorium. Dane uzyskane dzięki temu robotowi wykorzystali następnie do analizy próbek sieci grzybowych znalezionych w ponad 16 tysiącach rdzeni glebowych pobranych z większości ekosystemów występujących na Ziemi. Następnie, korzystając z uczenia maszynowego, badacze użyli wyników prac laboratoryjnych, aby oszacować, jak może wyglądać gęstość grzybów mikoryzy arbuskularnej w każdym ekosystemie na Ziemi. Rezultatem jest naprawdę ogromne oszacowanie skali występowania grzybów. Jak szacują naukowcy, już w górnych 15 centymetrach gleby w każdym centymetrze kwadratowym znajduje się około 4,4 metra strzępek – czyli 50 razy więcej niż wynosi długość drobnych korzeni roślin, z który­mi grzyby tworzą partnerstwa. Rozciągnięte od końca do końca, dałyby łącznie 110 biliardów kilometrów – wystarczająco dużo, by niemal miliard razy pokonać odległość z Ziemi do Słońca i z powrotem. – To trochę tak, jak z kłębkiem włóczki – tłumaczy dr Giuliana Furci, mykolożka terenowa, dyrektorka wykonawcza Fungi Foundation i eksploratorka National Geographic. – Gdyby rozwinąć taki kłębek, mógłby sięgnąć z twojego domu do domu twojej babci. A wcześniej mieścił się w plecaku. A jednak gdyby nabrać garść ziemi, nie zobaczylibyśmy sieci grzybowych nici. – Są tak małe, że gołym okiem nie da się dostrzec tych włókien – mówi dr Giuliana Furci. – Są wplecione we wszystko, co uważasz za glebę. Grzyby najlepiej rozwijają się tam, gdzie rośnie zielona trawa Szacunki dotyczące długości i masy grzybni przedstawione w badaniu są średnią globalną, jednak w niektórych regionach grzybów jest znacznie więcej niż w innych. Najgęstsze sieci występowały na suchych terenach trawiastych, takich jak step tybetański, oraz na zalewowych obszarach trawiastych, takich jak Everglades na Florydzie i mokradło Sudd w Sudanie Południowym. Same obszary trawiaste odpowiadały za 40 procent globalnej biomasy strzępek. – Ludzie mają skłonność myśleć o terenach trawiastych jak o zwykłych chwastach – mówi Furci. – Tymczasem obszary trawiaste mogą być niezwykle stare i niezwykle różnorodne. Jak wyjaśnia prof. Anne Pringle, wynik ten częściowo zależy od rodzaju sieci grzybowych, które naukowcy uwzględnili w obliczeniach. – Drzewa mogą wchodzić w relacje z grzybami mikoryzy arbuskularnej – mówi. – Ale wiele drzew współpracuje z grzybami ektomikoryzowymi, które pozostają na zewnątrz korzenia rośliny, zamiast wnikać do jego wnętrza. Oznacza to, że masa grzybów może być jeszcze większa tam, gdzie rośliny tworzą partnerstwa z innymi typami grzybów. – Badania takie jak to mogą przygotować grunt pod kolejne prace dotyczące innych grup grzybów – mówi prof. Anne Pringle. – To potencjalnie swego rodzaju mapa drogowa pokazująca, co można robić dalej. Badanie wykazało jednak, że nie wszystkie tereny trawiaste są hotspotami biomasy grzybów. Tam, gdzie naturalne trawy przekształcono w pola uprawne, sieć mikoryzy arbuskularnej była o 47 procent mniej gęsta niż na nienaruszonych terenach trawiastych. – W skali globalnej widzimy, że rolnictwo zmniejsza gęstość tych sieci – mówi prof. Justin Stewart. Może to wynikać z kilku czynników. Orka może naruszać podziemne strzępki, a rośliny nawożone mogą w mniejszym stopniu polegać na grzybach mikoryzy arbuskularnej jako źródle składników odżywczych. Prof. Justin Stewart uważa, że rdzenne praktyki rolnicze, bezorkowa uprawa gleby oraz ekologiczna produkcja żywności mogą pomóc zachować część grzybowej biomasy gleby. Mapa opracowana w ramach badania obejmuje także obszary niepewności, takie jak Sahara i Grenlandia, gdzie po prostu brakuje wystarczających danych glebowych, by stwierdzić, czy występują tam grzyby. – To zawsze jest ograniczenie w tego rodzaju badaniach – mówi prof. Matthias Siewert, badacz wykorzystujący teledetekcję do analizowania ekosystemów na Uniwersytecie w Umeå w Szwecji. – Nie możemy pobierać nieograniczonej liczby próbek wszędzie. Musimy więc przyjąć pewne podstawowe założenia. Dlaczego grzyby są ważne w walce ze zmianą klimatu Masa grzybów w glebie to coś więcej niż tylko żywa materia. Gdy strzępki obumierają, węgiel pobrany przez nie od roślin pozostaje pod ziemią. Dr Toby Kiers, prof. Justin Stewart i ich współpracownicy szacują, że grzyby pomagają magazynować w glebie około czterech miliardów ton dwutlenku węgla. To mniej więcej 11 procent dwutlenku węgla, który ludzie emitują do atmosfery w ciągu roku. – Strzępki nadają również glebie strukturę – mówi dr Toby Kiers. – Są budowniczymi siedlisk dla innych gatunków glebowych – wyjaśnia. Około 59 procent ziemskiej bioróżnorodności znajduje się pod ziemią. Dżdżownice, owady, nicienie i wiele innych gatunków rozwija się tam, nigdy nie widząc słońca. Może to oznaczać, że gdy wyjątkowo bogate w grzyby tereny trawiaste są przekształcane w pola uprawne, tracimy znacznie więcej niż samą trawę – a w atmosferze może pozostawać więcej dwutlenku węgla, który podgrzewa planetę. Naukowcy pracujący dla SPUN chcą docelowo doprowadzić do utworzenia prawnie chronionych obszarów w ekosystemach, w których różnorodność i obfitość grzybów są szczególnie wysokie. – Ta praca jest naprawdę interesująca i wnosi wiele nowych informacji – mówi prof. Anne Pringle. – W dużej mierze wypełnia istotną lukę w wiedzy. Lepsze zrozumienie podziemnych sieci grzybowych mogłoby całkowicie zmienić nasze podejście do ochrony ekosystemów – mówi dr Giuliana Furci. Porównuje te sieci do żył, którymi krąży krew w ludzkim ciele: są one krwiobiegiem Ziemi. – Są podziemnym układem krążenia planety – mówi. – Zaczynamy sobie uświadamiać, że nie możemy diagnozować, leczyć ani uzdrawiać dolegliwości Ziemi, nie przyglądając się mikoryzowemu układowi krążenia. Źródło: National Geographic
Wysyp grzybów w maju. Jakie gatunki znajdziemy już w polskich lasach?
Tegoroczna aura sprawiła, że polskie lasy już pod koniec maja wypełniły się grzybami. W wielu regionach kraju dostrzec możemy wysyp m.in. maślaków i koźlarzy. W których województwach koszyki grzybiarzy zapełniają się najszybciej?
Choć tradycyjnie sezon na grzybobranie kojarzy się z jesienią, polskie lasy pod koniec maja coraz częściej zaskakują tym leśnym bogactwem. Po obfitych opadach w lasach zaroiło się od pierwszych poszukiwaczy, którzy niestrudzenie, z koszykami w ręku, wypatrują dorodnych okazów. Co stoi za majowym przebudzeniem grzybów? Eksperci zwracają uwagę na dwa czynniki: wilgoć oraz wysokie temperatury. Majowe grzybobranie Choć wielu uważa, że grzybobranie to domena jesieni, rzeczywistość bywa inna – pierwsze wyprawy do lasu z sukcesem można planować już w maju. Obecny wysyp zawdzięczamy pogodzie, która w ostatnich tygodniach zdominowała nasz kraj. Intensywne opady zapewniły ściółce niezbędną wilgoć, co w połączeniu z wysokimi temperaturami stworzyło idealne warunki do wzrostu owocników. Dla grzybni to jasny sygnał do intensywnego działania. Eksperci przewidują, że jeśli ta sprzyjająca aura się utrzyma, prawdziwe bogactwo gatunków zaobserwujemy już na początku czerwca. Grzybowa Polska Z aktualnych doniesień serwisu grzyby.pl wynika, że fani leśnych zbiorów powinni skierować swoje kroki przede wszystkim w stronę południowej i centralnej części kraju. Największą aktywność grzybni odnotowuje się obecnie w okolicach dużych aglomeracji: pod Warszawą, Wrocławiem, Łodzią, Krakowem i Szczecinem. Szczególnie hojne dla zbieraczy okazują się południowe powiaty województw śląskiego i dolnośląskiego, a także centralne rejony Opolszczyzny. Na grzybowej mapie wyróżniają się również okolice Trójmiasta oraz zachodnie krańce Wielkopolski. Których grzybów szukać w maju? A jakich grzybów możemy wypatrywać na przełomie maja i czerwca? Mapa z portalu grzyby.pl pokazuje, że w lasach sosnowych oraz liściastych budzą się do życia pierwsze borowiki szlachetne. Grzyb ten, nazywany królem polskich lasów, charakteryzuje się kawowym kapeluszem i jasną siateczką na trzonie, która odróżnia go od niejadalnego goryczaka żółciowego (tzw. szatana). Spacerując wzdłuż brzezin, z dużą łatwością natkniemy się na koźlarze (o charakterystycznym, pokrytym czarnymi wypustkami trzonie). Natomiast pod młodymi iglakami napotkać możemy gromady pokrytych grubą warstwą śluzu maślaków. Dla prawdziwych koneserów największą gratką pozostają jednak smardze. Te rzadkie rarytasy najchętniej zasiedlają tereny nadrzeczne oraz stare sady i ogrody. Warto pamiętać, że legalnie można je zbierać tylko na terenach przekształconych przez człowieka. Źródła: Grzyby.pl, Fakt Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jeden seans i miesiące spokoju. Nowe badanie nad psylocybiną ujawnia jej potężną moc, ale i poważny haczyk
Pojedyncza dawka zamiast codziennego przyjmowania leków. Badanie opublikowane w maju 2026 roku na łamach „JAMA Network Open” dowodzi, że psylocybina (czyli substancja pozyskiwana z tzw. magicznych grzybów) potrafi błyskawicznie złagodzić objawy powszechnych form depresji, a efekt utrzymuje się przez miesiące. Naukowcy z Karolinska Institutet natrafili jednak na poważny problem metodologiczny, który podważa dotychczasowy sposób testowania psychodelików.
Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) na depresję cierpi na świecie ponad 280 milionów ludzi. Tradycyjne antydepresanty potrzebują często wielu tygodni, by zacząć działać, a ich przyjmowaniu nierzadko towarzyszą uciążliwe skutki uboczne. Nie ma więc nic dziwnego, że naukowcy, poszukując pomocy, zwracają się w stronę psylocybiny – organicznego związku chemicznego występującego naturalnie w ponad 200 gatunkach grzybów halucynogennych. Jej działanie antydepresyjne zostało już jakiś czas temu udowodnione. Dotychczas większość eksperymentów skupiała się wyłącznie na pacjentach z tzw. depresją lekooporną, czyli taką, na którą nie działały żadne znane leki. Badacze z szwedzkiego Karolinska Institutet – psychiatrzy Hampus Yngwe oraz prof. Johan Lundberg – postanowili jednak sprawdzić coś innego. Chcieli zweryfikować, czy psylocybina może przynieść ulgę osobom cierpiącym na znacznie bardziej powszechne, nawracające formy depresji. Błyskawiczny powrót do zdrowia Do badania zakwalifikowano 35 pacjentów. Część z nich otrzymała kapsułkę z czystą psylocybiną, natomiast grupa kontrolna przyjęła aktywne placebo w postaci witaminy B3 (niacyny). Wybór akurat tego związku nie był przypadkowy – niacyna wywołuje fizyczne efekty, takie jak tymczasowe zaczerwienienie i mrowienie skóry, co miało zmylić uczestników i zasugerować im, że otrzymali silny lek. Obie grupy przez cały czas trwania eksperymentu były otoczone profesjonalną opieką psychologiczną. Wyniki okazały się rewelacyjne. Już po ośmiu dniach u osób, które przyjęły psychodelik, odnotowano gwałtowną poprawę nastroju. Po sześciu tygodniach regularnych obserwacji ponad połowa uczestników z grupy psylocybinowej całkowicie przestała spełniać kryteria diagnostyczne depresji. Dla porównania: w grupie, która otrzymała witaminę B3, tak spektakularną poprawę zauważono tylko u jednej osoby. Efekty zaczęły ustępować po trzech miesiącach, a niektórzy źle to znieśli Naukowcy nie poprzestali na krótkoterminowej obserwacji i śledzili losy pacjentów przez pełny rok. Okazało się, że dobroczynne efekty pojedynczej dawki utrzymywały się w testach samooceny przez nieco ponad trzy miesiące. Po tym czasie różnica między obiema grupami zaczęła się zacierać – co, jak podkreślają autorzy, jest naturalną dynamiką depresji, która często przebiega falowo i potrafi samoistnie łagodnieć. Średnio po czterech miesiącach od startu testów około jedna trzecia pacjentów z obu grup zdecydowała się na powrót do klasycznej farmakoterapii. Mimo że kuracja okazała się bezpieczna i dobrze tolerowana, badanie przypomina, że psychodeliki to substancje o potężnym działaniu – u dwóch uczestników sesji wystąpiły stany lękowe trwające kilka tygodni. Problem ślepej próby, czyli potęga oczekiwań Problematycznym wnioskiem płynącym z publikacji w czasopiśmie „Jama Network Open” jest tzw. problem ślepej próby. W rzetelnych badaniach klinicznych ani pacjent, ani lekarz nie mogą wiedzieć, kto otrzymał prawdziwy lek, a kto placebo. W przypadku psylocybiny utrzymanie tej tajemnicy okazało się niemal niemożliwe. Mimo identycznego wyglądu kapsułek i zastosowania niacyny, niemal wszyscy pacjenci bezbłędnie odgadli, co połknęli. „Mistyczny”, głęboko odmienny stan świadomości wywołany grzybami jest po prostu nie do pomylenia z niczym innym. Ta sytuacja rodzi potężne konsekwencje psychologiczne. Osoby, które poczuły psychodeliczny „odlot”, mogły ulec efektowi potężnego placebo napędzanego nadzieją na uzdrowienie. Z kolei pacjenci, u których po zażyciu kapsułki nie wydarzyło się nic spektakularnego, natychmiast uświadamiali sobie, że trafili do grupy kontrolnej, co mogło wywołać w nich rozczarowanie i wtórne pogorszenie humoru. Placebo jest rozczarowujące Co ciekawe, wcześniejsze analizy pokazują, że osoby otrzymujące placebo w testach psychodelików czują się statystycznie gorzej niż pacjenci przyjmujący placebo w testach standardowych antydepresantów. Ten sztucznie wygenerowany dystans sprawia, że efekt działania psylocybiny może wydawać się większy, niż jest w rzeczywistości. Mimo tego odkrycie uczonych z Karolinska Institutet to kolejny dowód na to, że substancje psychodeliczne mogą oferować szybką i długotrwałą pomoc milionom pacjentów na świecie i wesprzeć leczenie depresji. Zanim jednak grzyby na stałe zagoszczą w gabinetach lekarskich, nauka musi znaleźć sposób, by oddzielić czyste, biologiczne działanie cząsteczki od potężnej manipulacji ludzkich oczekiwań. Źródło: JAMA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polska w czołówce badań nad grzybami. Grzybiarze pomogli odkryć trzy nowe gatunki
Nauka to nie tylko wyspecjalizowani fachowcy i żmudne badania. Na znaczeniu zyskuje tzw. nauka obywatelska, umożliwiająca zwykłym obywatelom udział w badaniach. Polska ma znaczący udział w projekcie FunDive, powołanym by poszerzać wiedzę o grzybach i odkrywać nowe gatunki. O naszych sukcesach opowiada mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP.
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Wiedza grzybiarzy może jednak być użyteczna nie tylko we wzbogacaniu jadłospisu – okazuje się, że także w nauce. Polacy tłumnie biorą udział w obywatelskim projekcie FunDive, gromadzącym dane o występowaniu i liczebności różnych gatunków grzybów. Podczas dwóch lat projektu grzybiarze zebrali ponad 5000 okazów. Polska jest w ścisłej czołówce: zajmujemy trzecie miejsce w Europie pod względem liczby zebranych okazów, zaraz po Włoszech i Finlandii. Grzybiarze w służbie nauki Współczesna mykologia stoi przed ogromnym wyzwaniem: grzyby, mimo że stanowią jedną z najliczniejszych grup organizmów na Ziemi, są źle opisane w światowych bazach danych o bioróżnorodności. W bazie Global Biodiversity Information Facility (GBIF) stanowią mniej niż 2% wszystkich wpisów. Odpowiedzią na ten problem stał się międzynarodowy projekt FunDive, koordynowany m.in. przez Uniwersytet Warszawski. FunDive zrzesza blisko 40 partnerów z ponad 30 krajów. Jak podkreśla mykolożka dr hab. Julia Pawłowska w rozmowie z PAP, grzyby często bywały „dyskryminowane” w unijnych przepisach ochrony przyrody, co wynikało właśnie z braku danych. Projekt FunDive opiera się na trzech filarach: udostępnianiu danych z już istniejących zbiorów, sekwencjonowaniu DNA oraz nauce obywatelskiej. Zaangażowanie amatorów i wolontariuszy okazało się strzałem w dziesiątkę – odnajdują oni cenne przyrodniczo obszary, do których naukowcom trudno byłoby dotrzeć samodzielnie. Dzięki temu zagęszczono siatkę obserwacji, co pozwala na lepsze mapowanie zasięgów występowania różnych gatunków. Odkrycia wolontariuszy: trzy nowe gatunki grzybów Efekty współpracy z pasjonatami grzybobrania przeszły najśmielsze oczekiwania badaczy. Najbardziej spektakularnym wynikiem jest odkrycie trzech nieznanych nauce gatunków gwiazdoszy. Zebrano ponad 500 próbek z całej Europy, w tym z terenów, gdzie wcześniej gwiazdoszy nie notowano, jak Bałkany czy Grecja. – Jesteśmy teraz na etapie przygotowania publikacji naukowych. Osoby, które je znalazły, zostaną wymienione jako współautorzy. Chcemy promować model, w którym obywatel jest pełnoprawnym uczestnikiem procesu badawczego – opowiada PAP Julia Pawłowska. Kulisy współpracy naukowców z grzybiarzami Wolontariusze przesyłają naukowcom całe owocniki grzybów, z których w laboratoriach izolowane jest DNA w celu precyzyjnej identyfikacji. Owocniki zbiera się w ramach kampanii, które ogłaszają naukowcy. Każda ma osobne cele i skupia się na innych gatunkach. Współpraca opiera się na przestrzeganiu prawa. Naukowcy instruują wolontariuszy, by w przypadku wątpliwości co do gatunków chronionych korzystali z aplikacji PlutofGO, która pozwala na konsultację ze specjalistą. Badacze nie konkurują z grzybiarzami o ich „skarby”. Kampanie dotyczą gatunków niejadalnych, takich jak berłóweczki, kolczakówki czy złotoborowik wysmukły (inwazyjny gatunek obcy z Ameryki Północnej, błyskawicznie opanowujący polskie wybrzeże). – Myślę, że mamy takie czasy, iż ludzie chcą chronić cenne miejsca, które odwiedzają. Dużo częściej niż dawniej dostajemy pytania, czy Polskie Towarzystwo Mykologiczne może pomóc stworzyć rezerwat. To jest zmiana kulturowa: mamy coraz bardziej świadome społeczeństwo, które chce zrobić coś dobrego na rzecz dzikiej przyrody – podsumowuje dr Pawłowska. Czy doczekamy czasów, kiedy w Polsce i Europie powstaną grzybowe rezerwaty lub parki narodowe? Bardzo możliwe. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Udałem się na nietypowe grzybobranie pod Zagrzebiem. Tak wygląda „polowanie” na trufle
Zapomnij o wiklinowym koszyku i spokoju polskiego lasu. W chorwackim Turopolju grzybobranie wygląda inaczej. Zamiast wypatrywać kapeluszy, biegłem co sił w nogach za psem, ufając jego nosowi. Brałem udział w „polowaniu” na trufle w regionie, w którym odkryto je całkiem niedawno. Obecność tych grzybów wokół Zagrzebia długo była traktowana tylko jako miejska legenda.
Ta historia jest prawie tak nieprawdopodobna, jak odkrycie bogatych zasobów ropy i gazu w Norwegii. W latach 50. XX wieku nikt nie przypuszczał, jakie bogactwa naturalne skrywają się pod Morzem Północnym. Dziś eksport węglowodorów jest jednym z głównych źródeł dobrobytu Norwegów. A ta opowieść dotyczy innego „czarnego złota” – trufli w miejscu, w którym ich wcale nie miało być. Mowa o śródlądowej Chorwacji. Dopiero w pierwszej dekadzie XXI wieku udało się potwierdzić, że jest ich całkiem sporo w regionie Turopolje na południe od Zagrzebia. Wczesnowiosenne grzybobranie Jest przyjemny, wczesnowiosenny dzień. Ze mną jest Peter, szczupły trzydziestoparolatek w kaloszach. Obok niego karnie na smyczy idzie pies. Wchodzimy do lasu, dość przerzedzonego po zimie. Drzewa w lesie w okolicy miejscowości Krušak nie mają jeszcze swojego zielonego płaszcza. Przyroda powoli budzi się do życia. Ściółkę pokrywają suche liście i dzięki temu wiem, że rosną tu dęby szypułkowe i leszczyny. A takie towarzystwo lubią trufle. Czy dziś je znajdziemy? Taki jest cel. Polski internet obiegają w ostatnich dniach informacje o grzybobraniu nad Wisłą – że szczęśliwcom udało się napotkać na jadalne grzyby. Skoro są u nas, na południu Europy powinno być to o tej porze roku jeszcze bardziej prawdopodobne. Czym są trufle? Trufle to bez wątpienia jedne z najbardziej pożądanych darów natury, od wieków uznawane za szczyt kulinarnych luksusów. Te jadalne grzyby podziemne, należące do gromady workowców, występują naturalnie przede wszystkim w regionach o klimacie umiarkowanym. Ich fizyczna postać bywa niezwykle zróżnicowana – natura formuje je w bryły, których wielkość rozciąga się od skromnych rozmiarów ziarnka grochu aż po imponujące okazy dorównujące dojrzałej pomarańczy. Z perspektywy botanicznej trufla jest kulistym owocnikiem, rozwijającym się tuż pod powierzchnią gleby lub bezpośrednio na niej. To, co dla szefów kuchni jest oszałamiającym aromatem, dla samej trufli stanowi precyzyjnie dopracowaną strategię ewolucyjną. Wiele grup tych grzybów wytwarza silne, lotne związki aromatyczne, które przenikają przez warstwy ziemi. Ale uwaga, ich zadaniem nie jest wcale uwodzenie ludzi, lecz wabienie dzikich zwierząt. Przyciągnięte intensywną wonią stworzenia wykopują i zjadają owocniki, stając się tym samym kluczowymi pośrednikami w rozprzestrzenianiu zarodników, co zapewnia przetrwanie i ekspansję gatunku w leśnym ekosystemie. Niuszka na tropie trufli Wróćmy do chorwackiego lasu. Peterowi towarzyszy niezwykły pies o imieniu Niuszka rasy Lagotto romagnolo, która powstała kilkaset lat temu na terenie Włoch. Są to typowe zwierzęta myśliwskie, aportujące. Okazuje się, że doskonale sprawdzają się też w mniej typowych polowaniach – na grzyby. Ta rasa najlepiej radzi sobie z wyszukiwaniem trufli. Psy nie są ani za duże, ani za małe. Idealne do truflowego grzybobrania, bo łatwo je odciągnąć od znalezionego grzybka, w przeciwieństwie na przykład do świń. Niuszka jest pełna energii. Peter ostrzega mnie, że w momencie, gdy spuści ją ze smyczy i zacznie wyszukiwać trufle, należy być bardzo szybkim. I tak jest w rzeczywistości. Pies biegnie w las, za nim podąża Peter. Pozostaję w tyle. W poszukiwaniach Niuszki trudno dopatrzyć się logiki. Biegnie prosto, po czym gwałtownie skręca a to w lewo, a to w prawo. Pysk ma pochylony nisko. Gdy zapach przykuwa jej uwagę, zaczyna kopać przednimi łapkami. W tym momencie tuż obok pojawia się Peter. Delikatnie odciąga sunię, bierze do ręki metalowy pręt, którym delikatnie rozgrzebuje to miejsce, bierze grudkę ziemi na dłoń i przykłada ją sobie do nosa. Tak – gdzieś w niej jest trufla. Rozbija grudkę i po chwili pojawia się obły czarny grzybek kilkucentymetrowej średnicy. Niuszka dostaje nagrodę – smaczka. I już pędzi dalej w las szukając kolejnej trufli. Peter szybko zakopuje dziurę wykopaną przez psa i już próbuje za nim nadążyć. Trufle widma Trufle z Turopolja odkrywane są od dwóch dekad. Kiedyś uznawane za miejską legendę, dziś trafiły na stałe na talerze w lokalnych, ekskluzywnych restauracjach. Eksperci uważają, że jakością dorównują tym z chorwackiej Istrii. Do dziś udało się zbieraczom zidentyfikować 16 odmian turopoljskich trufli, wśród nich: Tuber uncinatum, Tuber macrosporum, Tuber mesentericum, Tuber brumale. Są to głównie czarne odmiany tych grzybów. Co ciekawe niektóre z nich występują tutaj endemicznie – np. Tuber kolić, które otrzymały nazwę od wymarłych już gatunków bydła z Turopolja. Kilkukrotnie pod rząd Niuszka wskazuje swoim noskiem miejsca, gdzie nie ma trufli. Dlaczego? To nie jest sezon. Gdy latem udaje się z Peterem w las, jest niemal bezbłędna i w ponad 90% tam gdzie zacznie kopać, znajdują się grzyby. Polowanie na trufle jest możliwe tylko, gdy posiada się odpowiednią państwową licencję. Jej zdobycie nie jest trudne i wiąże się głównie z opłatą, ale to ma się zmienić – niebawem trzeba będzie przejść dłuższe szkolenie. Każdy chętny może wziąć udział w polowaniu na trufle z uprawnioną osobą. To koszt 110–130 euro. Dużo? Nie, wziąwszy pod uwagę to, że wszystkie znalezione trufle można ze sobą wziąć i dodać do przygotowanych w domu potraw. A kilogram tych grzybów kosztuje 500–1000 euro! Inną opcją jest kupienie trufli lub przetworów z nimi np. w sieci supermarketów Konzum, gdzie ceny są dość rozsądne. Koszt takich produktów zaczyna się od około 15 euro. Nie wszyscy lubią trufle. Ich smak i zapach jest bardzo intensywny. Początkującym zalecam spożywanie ich w naprawdę niewielkich dawkach jako dodatek do słodkości lub dań obiadowych. Płatkami z trufli można posypać desery lodowe – takiej opcji próbuję w restauracji Mon Ami w Velikej Goricy. Te grzyby stanowią też dodatek do bardziej wyszukanych dań takich jak tatar z krewetek – który serwuje np. Chop Old House. Ale trufle wchodzą przebojem do coraz większej liczby restauracji w rejonie Zagrzebia. W czasie polowania Peter zdradza mi, że udało mu się nawet znaleźć trufle w jednym z parków stolicy Chorwacji. Którym? To już słodka tajemnica. Na grzyby do Turopolja? Jeśli zależy nam na czasie i świętym spokoju, najrozsądniejszym wyborem jest lot bezpośredni do Zagrzebia, który trwa zaledwie około 1,5 godziny. Obecnie taką ofertę zapewniają wyłącznie Polskie Linie Lotnicze LOT i trzeba przyznać, że to zdecydowanie najwygodniejsza opcja. Wybierając jeden z dwóch codziennych rejsów z Warszawy, unikasz wielogodzinnego siedzenia w jednej pozycji i lądujesz w Zagrzebiu wypoczęty, mając jeszcze mnóstwo energii na zwiedzanie miasta lub grzybobranie (tu przyda się już samochód wypożyczony w Zagrzebiu), zamiast odsypiać trudną podróż. Dla osób, które wolą trzymać się ziemi, alternatywą pozostaje kilkunastogodzinna przeprawa autokarem (np. FlixBusem z Krakowa) lub własnym autem. To jednak propozycja dla osób o dużej cierpliwości – trasa jest na tyle długa, że w przypadku samochodu warto rozważyć nocleg po drodze, aby podróż nie stała się drogą przez mękę. Na horyzoncie majaczy też opcja kolejowa, ponieważ latem PKP IC planuje wznowienie połączenia do Rijeki. Choć pociąg może być ciekawą przygodą, to dopóki nie znamy dokładnej trasy i godzin, pozostaje on raczej sezonową ciekawostką niż realną konkurencją dla błyskawicznego przelotu LOT-em. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Te rarytasy już za moment pojawią się w lesie. Uwaga na ich trującego bliźniaka i wysokie kary
Smardze to jedne z najbardziej cenionych grzybów o wybornym smaku i wysokiej wartości rynkowej. Są prawdziwym przedmiotem pożądania grzybiarzy i swoisty „święty Graal” wiosennych zbiorów. Należy jednak pamiętać, że większość gatunków smardzowatych w Polsce podlega ścisłej ochronie.
Spis treści: Grzyby jedyne w swoim rodzaju? Prawie Smardze występują na całym świecie, ale w Polsce są rzadkie Większość gatunków podlega ochronie Gdzie i kiedy szukać smardzów? Smardze to grzyby jadalne z rzędu kustrzebkowców. W Polsce wyróżnia się sześć gatunków zaliczanych do tej rodziny. Wszystkie są rzadkie, a pięć z nich podlega częściowej ochronie. Grzyby jedyne w swoim rodzaju? Prawie Smardze są niezwykle charakterystyczne, a to sprawia, że trudno pomylić je z typowymi grzybami kapeluszowymi. Na owocnik składają się dwie zrośnięte części – główka i trzon. Razem tworzą prawdziwie oryginalną strukturę. Główka niczym plaster miodu Główka jest najcharakterystyczniejszym elementem smardza. Na pierwszy rzut oka, jej struktura przypomina plaster miodu lub gąbkę. Takie wrażenie wynika z obecności gęstej sieci nieregularnych jamek, zwanych alweolami. Oddzielają je żeberkowate przegrody, które najczęściej są jaśniejsze od samych wgłębień. To dodatkowo potęguje efekt trójwymiarowej struktury. Barwa główki zależy przede wszystkim od wieku owocnika i siedliska, w którym grzyb występuje. Może przybierać odcienie od bladokremowego, przez żółty i jasnobrązowy, aż po szarobrązowy. Trzon tworzy solidną podstawę Druga część, czyli trzon, jest solidna i przysadzista. Najczęściej ma barwę białawą, kremową lub bladożółtą. Długość trzonu zamyka się w przedziale od 2 do 9 cm, natomiast grubość – od 2 do 5 cm. Ma delikatnie ziarnistą lub chropowatą powierzchnię. U podstawy może być rozszerzony, a u niektórych okazów – bruzdowany. Puste wnętrze Jak najłatwiej odróżnić smardza od podobnych gatunków trujących? Trzeba zajrzeć do wnętrza grzyba. Po przekrojeniu owocnika wzdłuż, powinna ukazać się całkowicie pusta komora, od wierzchołka główki aż po podstawę trzonu. Miąższ i zapach Miąższ smardza jest białawy, kruchy i ma charakterystyczną, woskowatą konsystencję. Wydziela przyjemną, korzenną woń. Dla mykologów istotne są również cechy mikroskopowe – wysyp zarodników ma barwę od kremowej do żółtej, a same zarodniki są gładkie, elipsoidalne. Uwaga na trującego bliźniaka Smardze to niezwykle charakterystyczne grzyby. Należy jednak podkreślić, że mają swojego „sobowtóra” wśród gatunków trujących. Mowa o piestrzenicy kasztanowatej, potocznie nazywanej „babim uchem”. Oba gatunki występują w zbliżonych siedliskach i pojawiają się w tym samym czasie. A to sprawia, że ryzyko fatalnej w skutkach pomyłki jest realne. Piestrzenica kasztanowata zawiera gyromitrynę – silnie toksyczną substancję, która jest niebezpieczna nawet w niewielkich ilościach. Związek ten ma działanie hemolityczne (niszczy czerwone krwinki) i powoduje ciężkie uszkodzenia narządów wewnętrznych, w tym wątroby, śledziony i nerek. Może również uszkodzić ośrodkowy układ nerwowy i wzrok. Jak rozpoznać trującego odpowiednika? Piestrzenica kasztanowata ma nieregularną, silnie pofałdowaną i przypominającą zwoje mózgowe główkę. Wnętrze jest wypełnione, komorowate, poprzerastane licznymi fałdami. Nie tworzy jednej pustej przestrzeni. W porównaniu ze smardzem, kolor piestrzenicy jest ciemniejszy, kasztanowobrązowy. Smardze występują na całym świecie, ale w Polsce są rzadkie Smardz jadalny jest grzybem kosmopolitycznym. Występuje na niemal wszystkich kontynentach. Niemal, bo wyjątkiem jest Antarktyda. Najliczniejsze stanowiska występują w Europie. Gatunek ten jest też powszechny w Ameryce Północnej i Azji. Preferowane tereny Smardz może funkcjonować zarówno jako gatunek mikoryzowy, czyli wchodzący w symbiozę z korzeniami drzew, jak i saprotroficzny – czerpiący składniki odżywcze z martwej materii organicznej. Ta szczególna cecha pozwala mu zasiedlać różnorodne środowiska – od dzikich lasów po miejskie ogrody. Jakie podłoże preferują smardze? Najczęściej spotyka się je na żyznych, bogatych w wapń glebach zasadowych. Należy jednak podkreślić, że mogą rosnąć także na kwaśnym podłożu. Grzyby te występują zarówno w lasach liściastych, jak i iglastych. Szczególnie upodobały sobie wilgotne lasy łęgowe w dolinach rzek i potoków. Smardze są spotykane w towarzystwie określonych gatunków drzew. Ich głównym partnerem jest jesion. Głównym, ale nie jedynym. Owocniki pojawiają się również w sąsiedztwie topoli, wiązów, buków, klonów i olsz. Siedliska antropogeniczne Smardze często pojawiają się na obszarach zmienionych przez człowieka. Grzyby te doskonale adaptują się do zmian w środowisku, które stwarzają idealne warunki dla ich rozwoju. Ta cecha sprawia, że często można na nie natrafić na zrębach leśnych, w miejscach po wycince drzew, a nawet na pogorzeliskach. Dla grzybiarzy to dobra informacja, bowiem zjawisko adaptacyjności grzyba sprawia, że jego zbiór jest możliwy. Dlaczego? Spieszymy z wyjaśnieniem. Większość gatunków podlega ochronie Należy pamiętać, że smardz jadalny figuruje na „Czerwonej liście roślin i grzybów Polski” z kategorią R, oznaczającą gatunek rzadki i podlega ochronie częściowej. Nie dotyczy to wyłącznie tego gatunku. Inne smardzowate, mające ten sam status, to: smardz grubonogi, smardz półwolny, smardz stożkowaty, smardz wyniosły. Jedynie smardz parastożkowaty może być zbierany bez żadnych przeszkód. Zbiory – dozwolone czy zakazane? Co to oznacza w praktyce? Status ochrony częściowej umożliwia zbiory smardzów wyłącznie na określonych terenach. W praktyce mamy zatem do czynienia z podziałem na obszary, w których grzybobranie smardzów jest dozwolone i zakazane. Bez żadnych przeszkód można schylić się po te grzyby na terenach przekształconych przez człowieka, takich jak prywatne ogrody, sady, uprawy ogrodnicze, szkółki leśne i na ogólnodostępnych terenach zielonych, np. w parkach. Gdzie nie można zbierać smardzów? Zbiór jest zakazany na wszystkich stanowiskach naturalnych. Należą do nich: lasy, rezerwaty przyrody i parki narodowe. Uwaga, wbrew temu, co sugeruje nazwa, lasy miejskie też są klasyfikowane jako obszary naturalne. Oznacza to, że w takich miejscach nie można wrzucać tych grzybów do koszyka. Taka decyzja ma uzasadnienie Dla niektórych grzybiarzy ta regulacja może wydawać się uporczywa, ale należy podkreślić, że kryje się za nią głębszy sens ekologiczny. Smardze są w Polsce traktowane jako tzw. gatunki osłonowe (umbrella species). W praktyce oznacza to, że ich obecność w danym ekosystemie świadczy o jego bioróżnorodności i wysokiej wartości przyrodniczej. Objęcie smardzów specjalnym statusem ma zatem na celu nie tylko ochronę populacji i liczebności, ale także cennych siedlisk, w których występują te grzyby. Gdzie i kiedy szukać smardzów? Znalezienie smardzów wymaga nie tylko cierpliwości, skupienia i uwagi, ale także wiedzy. Kluczowe jest, aby szukać we właściwym czasie i miejscu. Okienko otwiera się wiosną Sezon na smardze jest krótki. To wiosenne grzyby, więc pierwsze owocniki pojawiają się już pod koniec marca. Należy jednak podkreślić, że szczytowa faza wysypu przypada na kwiecień i początek maja. Na czas pojawienia się grzybów wpływa przede wszystkim pogoda. Idealne warunki pojawiają się wraz z ociepleniem po okresie wiosennych opadów, kiedy dzienna temperatura utrzymuje się na poziomie 10–15 stopni Celsjusza. Deszczowy tydzień, po którym następuje kilka słonecznych, ciepłych dni, to sygnał, by ruszyć na grzybobranie. Potencjalne siedliska Wyruszając na poszukiwania, trzeba mieć na względzie status prawny smardza i ograniczyć się do wizyty w miejscach, gdzie zbiór jest dozwolony. Na podstawie wiedzy o jego ekologii, obszar poszukiwań można zawęzić do następujących lokalizacji: tereny nadrzeczne – wilgotne brzegi rzek i potoków, zarośla i lasy łęgowe; stare sady i ogrody – szczególnie okolice starych jabłoni, gdzie grzyb znajduje sprzyjające warunki; parki i tereny zieleni miejskiej – miejsca wysypane świeżą korą lub zrębkami drewna to jedne z najbardziej obiecujących siedlisk smardzów; miejsca z naruszoną glebą – okolice kompostowników, starych ruin, a nawet tereny po pracach budowlanych. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nieznany nauce grzyb odkryty w polskich Tatrach. Czym jest Cytospora tatrensis Jankowiak & Stępniewska?
Grzyb odkryty na zamierających pędach kosodrzewiny w Tatrach okazał się gatunkiem dotychczas nieznanym nauce. Na jego trop trafili naukowcy z Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie: prof. Robert Jankowiak, dr hab. Piotr Bilański i dr hab. inż. Hanna Stępniewska.
Zespół naukowców z Katedry Ochrony Ekosystemów Wydziału Leśnego Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie badał w polskich Tatrach grzyba należącego do rzędu Diaporthales. Należą do niego gatunki rozkładające martwą tkankę organiczną, ale też pasożytujące na żywych roślinach, m.in. drzewach. Często porastają pędy, korę i drewno drzew. Zupełnie nowy gatunek w polskich Tatrach Choć grzyby to jedno z najbardziej urozmaiconych, najliczniejszych i najmniej poznanych królestw wśród żywych organizmów, odkrycie nowego gatunku to zawsze wydarzenie. Cytospora tatrensis została zauważona na tatrzańskiej kosodrzewinie, a konkretnie – jej zamierających pędach. Rodzaj Cytospora obejmuje liczne gatunki grzybów, z których kilkadziesiąt stwierdzono w Polsce. Są spotykane głównie na roślinach drzewiastych, bywają żywiącymi się martwą materią saprotrofami, endofitami żyjącymi wewnątrz roślin bez widocznych objawów lub wywołującymi choroby pasożytami. Okazało się, że na zainfekowanych pędach kosodrzewiny pasożytuje gatunek nieznany nauce. Informację o odkryciu przekazał Tatrzański Park Narodowy, zwracając uwagę, że takie znaleziska pomagają lepiej zrozumieć różnorodność grzybów oraz ich rolę w górskich ekosystemach leśnych. Kosodrzewina: kluczowy element ekosystemu Tatr Kosodrzewina (inaczej sosna górska, kosówka właściwa lub kosodrzew) to to kluczowy element tatrzańskiego krajobrazu, tworzący odrębne piętro roślinności wysokogórskiej, na wysokości od ok. 1550 do 1800 m n.p.m. Ten zimozielony, silnie rozgałęziony krzew charakteryzuje się niezwykłą odpornością na surowe warunki w górach. Jego odporne pędy potrafią wytrzymać ogromny nacisk śniegu, a rozbudowany system korzeniowy skutecznie stabilizuje skaliste podłoże, chroniąc zbocza przed erozją i zapobiegając schodzeniu lawin. W polskiej części Tatr kosodrzewina pełni funkcję naturalnej bariery ochronnej dla regla górnego oraz stanowi bezpieczne schronienie dla licznych gatunków zwierząt, m.in. ptaków i kozic, dlatego na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego podlega ścisłej ochronie. Jak potwierdzono nowy gatunek? Formalny opis Cytospora tatrensis przygotowano na podstawie cech morfologicznych, w tym zarodników oraz wyglądu i wzrostu kolonii hodowanych na pożywce. Wykonano też analizy genetyczne, a Tatrzański Park Narodowy poinformował o analizie filogenetycznej opartej na sekwencjonowaniu określonych genów (ITS, LSU, ACT1, RPB2, TEF1 i TUB2). Okazało się, że Cytospora tatrensis jest blisko spokrewniony z C. bugeanae, C. pinea oraz C. beilinensis – gatunkami, które zasiedlają różne gatunki rodzaju Pinus (sosna) w Chinach. Odkrycie zostało zaprezentowane w najnowszym numerze czasopisma naukowego „Persoonia”, a nowemu grzybowi nadano nazwę nawiązującą do nazwisk odkrywców. Badania były częściowo finansowane ze środków funduszu leśnego przekazanych Tatrzańskiemu Parkowi Narodowemu przez Lasy Państwowe. Źródła: Tatrzański Park Narodowy, Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Grzyby na diecie z węgla drzewnego. Swoje unikatowe możliwości pozyskał od bakterii
Pożar to niszczycielski żywioł pozostawiający po sobie głównie śmierć. Jednak dla niektórych gatunków zgliszcza są niczym szwedzki stół pełen przysmaków. Nowe badania uczonych z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Riverside pokazują, że sekret rozkwitu tych gatunków po pożarze ukryty jest w genach.
W styczniu ubiegłego roku Kalifornię ogarnęły ogromne pożary, które doprowadziły do zniszczenia ponad 2000 tysiące kilometrów kwadratowych ziemi, 16 500 budynków i śmierci 30 osób. Spaliły się też siedliska dzikich zwierząt, a wiele gatunków lokalnych zostało wypłoszonych lub zabitych. Pożary zniszczyły fragmenty ekosystemów leśnych, co wpływa na przyszłość regeneracji lasów. Chociaż ubiegłoroczny żywioł był wyjątkowo silny, to same pożary często dotykają Kalifornii. Dochodzi do nich niemal co roku. Między śmiercią a rozkwitem Jednak, jak przekonują biolodzy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Riverside (UCR), pożary pozwoliły gwałtownie rozmnożyć się grzybom, które przed kataklizmem były ledwie wykrywalne w glebie. Analizy tego zjawiska zostały opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. — Wiedzieliśmy, że niektóre grzyby wykazują znaczną odporność na wysoką temperaturę, a także, że część z nich potrafi szybko rosnąć w miejscach, gdzie konkurencja została wypalona. A jeszcze inne mogą wykorzystywać składniki odżywcze zawarte w węglu drzewnym. Teraz znamy genetyczne podstawy tych niespotykanych zdolności — powiedziała Sydney Glassman, profesor nadzwyczajna mikrobiologii i patologii roślin na UCR oraz współautorka publikacji. Geny ognio-lubne Prowadzona przez prof. Glassman grupa przez pięć lat pozyskiwała grzyby z siedmiu różnych obszarów dotkniętych pożarami w Kalifornii. Naukowcy zsekwencjonowali ich geny i wystawili część z nich na działanie węgla drzewnego. Pozwoliło to na odkrycie trzech głównych mechanizmów ewolucji genów grzybów ognio-lubnych, lub bardziej profesjonalnie – pirofilnych. Jak wyjaśniają eksperci w swoim artykule, aby wytwarzać więcej enzymów potrzebnych do trawienia węgla drzewnego niektóre grzyby wykorzystują tzw. duplikację genów, czyli biologiczny mechanizm „kopiuj-wklej.” Na przykład Aspergillus, zielona pleśń spotykana m.in. na chlebie, rozmnaża się bezpłciowo właśnie w ten sposób. Im więcej kopii genów odpowiedzialnych za rozkład węgla posiada, tym więcej enzymów może produkować, by wykorzystywać spalone, bogate w węgiel resztki. Z kolei Basidiomycota, duża grupa obejmująca klasyczne grzyby kapeluszowe, polega na rozmnażaniu płciowym. Strategia ta umożliwia rekombinację genów podczas kojarzenia i szybkie wykształcanie zdolności metabolizowania węgla drzewnego. Jednak największym zaskoczeniem był grzyb Coniochaeta hoffmannii, zdolny pozyskiwać swoje ognio-lubne geny od bakterii. Oznacza to, że „pożycza” narzędzia genetyczne z innego królestwa życia! Jak to możliwe? Pionowe i horyzontalne przekazywanie genów Zacznijmy od tego, że geny są zwykle przekazywane pionowo. Przechodzą od rodzica, do potomstwa. Natomiast bakterie potrafią wymieniać się genami horyzontalnie. – Horyzontalny transfer genów jest jak dzielenie się genami z przyjacielem albo rodzeństwem. To dzięki niemu bakterie są tak różnorodne — przekonuje prof. Glassman. Jednak horyzontalna wymiana genów między bakteriami a innymi formami życia zachodzi wyjątkowo rzadko. W omawianym przypadku geny bakterii dają grzybowi zdolność rozkładu zwęglonego drewna. Jak przetrwać pożar? Badacze z UCR zidentyfikowali również mechanizmy pozwalające niektórym grzybom przetrwać sam pożar. Okazuje się, że część z nich wytwarza sklerocjum — odporne na wysoką temperaturę podziemne struktury mogące przetrwać w uśpieniu przez dziesięciolecia. Struktury ożywają, gdy pojawiają się odpowiednie warunki do rozwoju. Inne przetrwają głębiej w glebie, a następnie wynurzają się, by skolonizować bogaty w składniki odżywcze teren pozbawiony konkurencji po przejściu ognia. Przykładowo Pyronema nie posiada tak rozbudowanego zestawu genów do rozkładu węgla drzewnego. Zamiast tego szybko tworzy drobne, pomarańczowe, kielichowate owocniki w środowisku wolnym od rywali. Zdaniem ekspertów badania wspomnianych grzybów mogą przynieść znaczny postęp w kwestii usuwania wycieków ropy, rozkładu rud czy odbudowy spalonych krajobrazów. Źródło: Phys.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Śmiertelnie groźny dla płazów grzyb pojawił się w Brazylii i rozprzestrzenił na cały świat. Doprowadził już do wyginięcia ponad 500 gatunków
Śmiercionośny, tajemniczy grzyb od lat zabija płazy na całym świecie. Naukowcy wreszcie odkryli jego pochodzenie – jest stary, pochodzi z Brazylii i rozprzestrzenił się poprzez handel żabim mięsem.
Skąd pochodzi grzyb pustoszący świat płazów? Naukowcy przeanalizowali 2280 okazów – także historycznych – by prześledzić jego podróż po świecie. Informacja o pochodzeniu mogłaby pomóc z nim walczyć. Czy naprawdę winne są wielkie żaby? Historia rozprzestrzeniania się śmiercionośnego grzyba Grzyb Batrachochytrium dendrobatidis, a konkretnie jego szczep Bd, wywołujący chytridiomikozę, doprowadził do wymierania ponad 500 gatunków płazów na całym świecie. Naukowcy od dawna starają się prześledzić jego pochodzenie, ale po kilku nieudanych „strzałach” wreszcie mamy przełom – dzięki analizie próbek muzealnych i danych dotyczących handlem mięsem żab ustalono, że rozprzestrzenił się on z Brazylii. Zyskał dzięki temu nowe miano: Bd-Brazil. Wielkie badanie płazów Badacze przeanalizowali tysiące okazów płazów zgromadzonych w muzeach zoologicznych na całym świecie. W 40 z nich wykryto obecność grzyba Bd. Najstarszy przypadek infekcji wykryto u pięciu osobników ropuchy Alytes obstetricans pochodzących z francuskich Pirenejów. Ciekawe jest to, że zostały one zebrane w… 1915 roku. Inny dawny przypadek dotyczył żaby Megophrys goeldii z 1964 roku występującej w Rio de Janeiro. Skąd wiadomo, że grzyb pochodzi z Brazylii? W badaniu naukowców z Uniwersytetu Stanowego w Campinas prześledzono 3617 historycznych tras handlu żabim mięsem. Wyróżniono 8 głównych – Brazylia eksportowała je do Stanów Zjednoczonych w latach 1991–2009, skąd następnie transportowano je do Korei Południowej w 2004 i 2008 roku. Ponieważ nie ma udokumentowanych przypadków eksportu grzyba z kraju azjatyckiego, w którym potwierdzono obecność Bd-Brazil, do innych krajów już dotkniętych chorobą, jest wysoce prawdopodobne, że to właśnie Brazylia jest rzeczywistym źródłem genotypu. Czy wszystkiemu winne są żaby olbrzymie? Trop w poszukiwaniu grzyba prowadził do buczków południowoafrykańskich (tzw. żab olbrzymich, żab byczych), które od lat 30. XX wieku hodowane są w Brazylii na skalę przemysłową – pozyskuje się z nich mięso. Populacja tych żab została ponownie wprowadzona w kraju w latach 70. XX wieku. Z czasem gatunek zaczął być eksportowany na rynki międzynarodowe jako źródło mięsa, co miało ogromny wpływ na globalne rozprzestrzenienie się Bd-Brazil. Grzyb nie pojawił się jednak w Brazylii za sprawą wielkich żab – a tak podejrzewano wcześniej. Zespół badaczy ustalił, że obecność Bd w Brazylii sięga 1916 roku, czyli na długo przed wprowadzeniem wielkich płazów. Żabie mięso pomogło jedynie skuteczniej roznieść go na cały świat. Co powoduje chytridiomikoza? Grzyb Bd wywołuje chorobę zaburzającą równowagę elektrolitową u płazów, prowadząc do ich śmierci. Jest obecny zarówno na brazylijskich farmach żab, jak i w środowisku naturalnym, szczególnie wśród rodzimych gatunków, które często nie wykazują objawów choroby. Wyniki badań brazylijskich naukowców jednoznacznie wskazują na potrzebę wprowadzenia globalnych środków zapobiegawczych. Autorzy apelują o wprowadzenie kontroli importu, badań przesiewowych patogenów oraz ścisłych protokołów kwarantanny. Ma to ogromne znaczenie dla ochrony rodzimych gatunków płazów oraz przeciwdziałania kolejnym epidemiom grzybiczym. Następna może dosłownie zmieść płazy z powierzchni Ziemi. Źródło: Biological Conservation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rewolucja w badaniu biosfery. Powstał pierwszy globalny atlas podziemnej grzybni
W czasopiśmie „Nature” opublikowano pierwszą w historii, tak szczegółową mapę bioróżnorodności podziemnych grzybów mykoryzowych. Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował miliardy sekwencji DNA grzybów zebranych z 130 krajów. To przełomowe odkrycie zmienia naszą wiedzę o biosferze i metodach ochrony klimatu.
Spis treści Grzyby mykoryzowe: podziemne serce ekosystemów Niezwykła mapa światowej grzybni Olbrzymie przedsięwzięcie badawcze Naukowcy opublikowali pierwszą na świecie szczegółową mapę bioróżnorodności podziemnych grzybów mykoryzowych. Mykoryza to symbioza między grzybami a korzeniami roślin. To zjawisko kluczowe dla życia i zdrowia wielu roślin, w tym drzew. Grzyby dostarczają roślinom wodę i składniki mineralne (np. fosfor), a w zamian otrzymują produkty fotosyntezy (cukry). Nowa mapa to krok milowy w poznaniu funkcjonowania ekosystemów na całym świecie. Grzyby mykoryzowe: podziemne serce ekosystemów Grzyby mykoryzowe odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów: wspomagają rośliny w pobieraniu składników odżywczych, magazynują ogromne ilości węgla (ok. 13 miliardów ton CO₂ rocznie), regulują obiegi wody i składników mineralnych. Mimo to, do tej pory pozostawały niemal całkowicie pomijane w strategiach ochrony środowiska, politykach klimatycznych i działaniach na rzecz odbudowy przyrody. Te podziemne ekosystemy mają ogromny, lecz dotąd słabo poznany wpływ na funkcjonowanie całej biosfery. Wśród grzybów mykoryzowych można wyróżnić dwa główne typy ich symbiozy z roślinami. Ektomykoryza polega na tym, że strzępki grzybni nie wnikają do wnętrza komórek korzenie roślin, lecz oplatają je z zewnątrz. Grzyby ektomykoryzowe dominują w chłodniejszym klimacie. W cieplejszym (np. Azji Południowo-Wschodniej) zdecydowanie przeważa endomykoryza, czyli głębsza symbioza grzybni z korzeniem, w której strzępku grzyba wnikają do wnętrza komórek gospodarza. Niezwykła mapa światowej grzybni Badanie opublikowane w „Nature” stanowi efekt współpracy międzynarodowej sieci naukowców zrzeszonych w inicjatywie SPUN (Society for the Protection of Underground Networks), która rozpoczęła działalność w 2021 roku. Przeanalizowano w nim ponad 2,8 miliarda sekwencji DNA grzybów zebranych z 130 krajów. Dzięki temu udało się stworzyć mapę mikoryzy na całym świecie, z rozdzielczością 1 km². Nowa, przełomowa mapa pokazuje, że ponad 90% najbardziej zróżnicowanych ekosystemów grzybów mikoryzowych leży poza obszarami chronionymi. To odkrycie budzi poważne obawy o zdrowie ekosystemów, głównie lasów. Dzięki „podziemnemu atlasowi” będzie można wyznaczać nowe obszary ochrony i wspierać regenerację zdegradowanych terenów. Tylko 9,5% obszarów o największej różnorodności mikoryz znajduje się obecnie w granicach terenów chronionych (parków narodowych itp.). SPUN ostrzega, że dalsze zaniedbywanie grzybowych ekosystemów może prowadzić do pogłębienia kryzysu klimatycznego. Dr Toby Kiers ze SPUN podkreśla, że brak ochrony grzybów mikoryzowych spowalnia regenerację lasów i pogarsza stan upraw. Olbrzymie przedsięwzięcie badawcze Zespół badawczy składa się z ponad 400 naukowców i 96 badaczy terenowych z 79 krajów, którzy zbierali próbki z trudno dostępnych rejonów, m.in. z Mongolii, Bhutanu, Pakistanu czy Ukrainy. Do tej pory przeanalizowano dane z ponad 40 tys. próbek, obejmujących 95 tys. taksonów mikoryz. Mimo to, atlas pokrywa jedynie 0,001% powierzchni Ziemi. Dlatego SPUN apeluje o dalsze wsparcie i współpracę, by zwiększyć zakres badań i dokładność map. Eksperci, tacy jak dr Michael Van Nuland i prof. César Rodriguez-Garavito, zaznaczają, że mapa jest przełomowym narzędziem, które powinno zostać włączone do globalnej polityki klimatycznej i ochrony przyrody. Na przykład wybrzeże Ghany to jeden z globalnych „hotspotów” mikoryzowych, który jednak znika w tempie 2 metrów rocznie z powodu erozji, co pokazuje pilną potrzebę ochrony. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rydz to jeden z najcenniejszych darów lasu. Jak go rozpoznać?
Rydz, bohater wierszy i piosenek, należy do najcenniejszych darów lasu. Każdy grzybiarz chce go wrzucić do koszyka, jednak należy podkreślić, że wypatrzenie go w jesiennej ściółce nie jest łatwe. Jak wygląda mleczaj rydz? Jakie siedliska preferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Jak rozpoznać rydza? Gdzie i kiedy szukać rydzów? Wyjątkowy, ale nie unikatowy Potocznie mianem rydza określa się kilka gatunków grzybów z rodzaju mleczaj. Należy jednak podkreślić, że jest tylko jeden archetypiczny przedstawiciel tej grupy – mleczaj rydz, czyli Lactarius deliciosus. Obok borowika szlachetnego i popularnego podgrzybka, należy do najcenniejszych grzybiarskich trofeów. Trudno się temu dziwić. Już sama naukowa nazwa, a dokładnie – jej drugi człon, wskazuje na największy walor tego gatunku. „Deliciosus” znaczy „pyszny”. Jak rozpoznać rydza? Należy pamiętać, że pewna identyfikacja grzybów w terenie jest podstawą bezpiecznego grzybobrania. Rydz jest dość charakterystycznym gatunkiem, ale diabeł, jak zawsze, tkwi w szczegółach. Kapelusz w kolorach jesieni Pierwszym i najcharakterystyczniejszym elementem grzyba, który od razu rzuca się w oczy, jest jego kapelusz. U rydza jego średnica waha się od 4 do 12 cm. Paleta barw jest typowo jesienna – od cielisto-czerwonej, przez różne odcienie intensywnie pomarańczowego, aż po kolor marchewkowy. Kluczową cechą, która ułatwia rozpoznanie (występującą zwłaszcza na młodych, dobrze zachowanych owocnikach), są ciemniejsze pręgi, układające się na powierzchni kapelusza w koncentryczne okręgi. Powierzchnia kapelusza jest gładka. Gdy powietrze jest wilgotne, staje się lepka i lekko śluzowata. W okresie suszy pozostaje matowa. W miejscach uszkodzenia i u starszych okazów pojawiają się zielonkawe lub szarozielone przebarwienia. Te są rezultatem naturalnego procesu utleniania pigmentów. Kruche blaszki Rydze to grzyby z blaszką. Oznacza to, że u przedstawicieli tego gatunku, spód (czyli hymenofor) jest poprzecinany cienkimi, listkowatymi strukturami. Blaszki rydza są gęsto rozmieszczone, cienkie i wyjątkowo kruche. Mają kolor pomarańczowo-żółty, zbliżony do barwy kapelusza. Są przyrośnięte do trzonu lub lekko na niego zabiegają. Zdarza się, że w okolicach trzonu struktury te są rozwidlone. Wykazują charakterystyczną reakcję na uszkodzenie. Dotknięte, ściśnięte lub złamane, zaczynają powoli zmieniać barwę na szaro-zielonkawą. Pusty trzon Trzon rydza ma kształt cylindryczny. Osiąga wysokość od 3 do 7 cm, a jego obwód zamyka się w przedziale od 1 do 2,5 cm. Najczęściej jest jaśniejszy od kapelusza – blado-pomarańczowy, często z białawym nalotem. Warto wspomnieć, że ten element ma dwie charakterystyczne cechy. Po pierwsze, na jego powierzchni są widoczne płytkie, jamkowate plamki w intensywniejszym, pomarańczowym kolorze. Po drugie, wewnętrzna struktura trzonu zmienia się z wiekiem. U młodych owocników, jest pełny i zwarty. Należy jednak podkreślić, że szybko staje się pusty w środku, gąbczasty, a u dojrzałych okazów – wyraźnie rurowaty. Miąższ i mleczko Stosunkowo gruby i zwarty (a przy tym – dość kruchy) miąższ rydza ma barwę od kremowej do blado-pomarańczowej. Przełamuje się nieregularnie, nie włókniście. Po naciśnięciu lub przełamanie dolnej części grzyba – kapelusza, blaszek czy trzonu – natychmiast zaczyna sączyć się z niego płyn, nazywany mleczkiem. Charakteryzuje się intensywnym kolorem – jaskrawo-pomarańczowym lub marchewkowym. Co ważne, jego barwa nie zmienia się w kontakcie z powietrzem. Po pewnym czasie może najwyżej nieco zjaśnieć lub pociemnieć. Surowy miąższ i mleczko mają łagodny smak, który po chwili staje się gorzkawy, a nawet cierpki. Ta cecha całkowicie zanika po obróbce termicznej grzyba. Zapach jest przyjemny. Można doszukać się w nim słodkawych, owocowych nut. Gdzie i kiedy szukać rydzów? W kwestii zajmowanych siedlisk, mleczaj rydz jest dość wybrednym grzybem. Pojawia się wyłącznie w lasach i młodnikach iglastych. Preferuje gleby lekkie, piaszczyste i przepuszczalne. Rzadko spotyka się go na ciężkich, gliniastych czy podmokłych terenach. Należy podkreślić, że mówimy tu o gatunku światłolubnym. Nasłonecznione miejsca, gdzie promienie słoneczne docierają do dna lasu (jak obrzeża lasów, leśne polany, trawiaste pobocza dróg leśnych i przerzedzone drzewostany), stwarzają największe szanse na obfite zbiory. Warto wspomnieć, że rydze pojawiają się wyłącznie w czystych, niezdegradowanych siedliskach. Symbioza z drzewami Wyruszając na grzybobranie, warto wiedzieć, że jako wysoce wyspecjalizowany grzyb, Lactarius deliciosus tworzy symbiozę z sosnami. Poszukiwania pod dębami, bukami, a nawet świerkami są skazane na niepowodzenie. Obszar zbiorów należy więc zawęzić do lasów sosnowych, zwłaszcza młodników i obrzeży starszych borów. Jesienny grzyb Sezon na rydze jest dość długi. Zaczyna się w sierpniu, a kończy – w listopadzie. Zdarza się, że owocniki mleczaja rydza utrzymują się aż do pierwszych silnych przymrozków. Największy wysyp najczęściej przypada na wrzesień i październik. Szczególnie obfitych zbiorów można spodziewać się po okresie obfitych opadów, po których nastąpiły cieplejsze, słoneczne dni. Wyjątkowy, ale nie unikatowy Ze względu na wyborne walory smakowe, rydze należą do najpopularniejszych grzybów jadalnych. Ich charakterystyczny wygląd może jednak zwieść niedoświadczonych grzybiarzy. Trzeba bowiem wiedzieć, że w lesie można spotkać przynajmniej kilka podobnych do niego gatunków. Nie wszystkie można wrzucić do koszyka. Grzyby jadalne podobne do rydza Wśród grzybów jadalnych, których owocnik jest podobny do mleczaja rydza, należy wymienić następujące gatunki: mleczaj świerkowy – rośnie wyłącznie pod świerkami, a jego mleczko po około 30 minutach zmienia kolor na czerwono-fioletowy; mleczaj jodłowy – rośnie pod jodłami i nie zielenieje po uszkodzeniu; mleczaj zmienny – ma oliwkowo-zielony kapelusz, a jego mleczko przebarwia się na kolor winno-czerwony; mleczaj czerwieniejący – jego mleczko ma winno-czerwony kolor. Grzyby trujące podobne do rydza W kwestii bezpieczeństwa, odróżnienie rydza od wyżej wymienionych gatunków nie jest szczególnie istotne. Wszystkie są jadalne, choć warto podkreślić, że Lactarius deliciosus jest z nich najsmaczniejszy. Trzeba jednak wiedzieć, że mleczaj rydz ma też trujących sobowtórów, więc ewentualna pomyłka podczas grzybobrania może mieć fatalne skutki. Są to: mleczaj modrzewiowy – gatunek ten występuje wyłącznie pod modrzewiami, a jego mleczko ma białą barwę; mleczaj wełnianka – na brzegu kapelusza ma wyraźnie widoczne włoski, a jego mleczko jest białe. Po nadgryzieniu, można wyczuć wyraźnie piekący smak. Pierwszy z wymienionych jest uważany za gatunek lekko trujący. Jego spożycie najczęściej wywołuje lekkie dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Z kolei drugi – mleczaj wełnianka – może wywoływać bardziej dotkliwe dolegliwości żołądkowo-jelitowe, ale także nie jest klasyfikowany jako śmiertelnie trujący. Nie można jednak nie wspomnieć, że ze względu na podobny kształt kapelusza, niedoświadczeni grzybiarze mogą pomylić rydza także z krowiakiem podwiniętym. Ten gatunek jest znacznie bardziej toksyczny, a jego spożycie może wywołać śmiertelną reakcję układu odpornościowego. Cenna wskazówka – w odróżnieniu od mleczajów, krowiak podwinięty nie ma mleczka. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Grzyby z Czarnobyla są nie tylko odporne na promieniowanie jonizujące. One się nim prawdopodobnie żywią
Prawie 40 lat po eksplozji reaktora nr 4 w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, życie w Strefie Wykluczenia wokół niej zdaje się rozkwitać. Różnorodne formy życia nie tylko przetrwały skażenie, lecz wręcz zaadaptowały się do niego. Jak grzyby z gatunku Cladosporium sphaerospermum. Czy organizmy te staną się naszą przepustką do długotrwałych podróży kosmicznych?
Spis treści: Życie w Strefie Wykluczenia Czy radiosynteza istnieje? Grzybowe pancerze ochronne Ekstremofile lubiące radiację 26 kwietnia 1986 roku doszło do największej katastrofy radiacyjnej w historii energetyki jądrowej. W wyniku eksplozji reaktora nr 4 elektrowni jądrowej w Czarnobylu doszło do uwolnienia do atmosfery ogromnych ilości radioaktywnych izotopów, m.in.: jodu-131, cezu-137, strontu-90, plutonu. Poza kilkudziesięcioma osobami, które zmarły bezpośrednio w wyniku eksplozji oraz w ciągu następnych tygodni na ostrą chorobę popromienną, szacuje się, że w skutek nowotworów wywołanych skażeniem, mogły umrzeć tysiące ludzi. Jednak liczby te są wciąż szeroko dyskutowane. Życie w Strefie Wykluczenia Tuż po katastrofie sądzono, że życie nigdy nie wróci w to skażone miejsce. Jednak dość szybko okazało się, że przyroda potrafi poradzić sobie nawet w najtrudniejszych warunkach. Wystarczy, że człowiek jej w tym nie przeszkadza. Już w dekadę po katastrofie naukowcy z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy przeprowadził badania terenowe w Strefie Wykluczenia, by sprawdzić, jakie formy życia – jeśli jakiekolwiek – znajdują się w konstrukcji otaczającej zniszczony reaktor. Odnaleźli wówczas m.in. całą społeczność grzybów, dokumentując aż 37 gatunków. Co istotne, organizmy te były ciemno ubarwione, aż po czerń. Ich komórki były bogate w pigment melaninę. Najwyższy poziom skażenia wykazywały próbki zawierające Cladosporium sphaerospermum. Jest to mikroskopijny grzyb chorobotwórczy, wywołujący m.in. alergie u ludzi. Powszechnie występuje na sufitach pryszniców i łazienek w postaci czarnych plam – tzw. grzyba. Może żywić się olejem zawartym w farbach i jest bardzo trudny do usunięcia. W Czarnobylu znaleziono go na wewnętrznych ścianach jednego z najbardziej radioaktywnych budynków na Ziemi. W dodatku wydawał się wręcz rozkwitać w tym zabójczym środowisku. Czy radiosynteza istnieje? Od tamtej pory Cladosporium sphaerospermum jest bacznie analizowany przez naukowców z całego świata. Niektórzy badacze są przekonani, że wyjątkowa odporność grzyba ma związek z ciemnym pigmentem – melaniną. Sądzą, że to właśnie ona pozwala wykorzystywać promieniowanie jonizujące w procesie podobnym do fotosyntezy roślin. Ten proponowany mechanizm nazywany jest nawet radiosyntezą. Za pomysłem stoją radiolożka Ekaterina Dadachova i immunolog Arturo Casadevall – oboje z Albert Einstein College of Medicine w USA. Czym jest opisywane promieniowanie jonizujące? Jest to emisja cząstek wystarczająco silnych, by wyrywać elektrony z atomów, zamieniając je w jony. Jonizacja może rozrywać cząsteczki, zakłócając reakcje biochemiczne, a nawet niszcząc DNA. To zdecydowanie nie jest dobre dla człowieka, choć bywa wykorzystywane do niszczenia komórek nowotworowych, które są szczególnie wrażliwe na promieniowanie. Ale to, co dla większości organizmów byłoby wyrokiem śmierci, jest wręcz pożywką dla C. sphaerospermum. Grzyb nie tylko okazał się wyjątkowo odporny, ale wręcz rósł lepiej, gdy otaczało go promieniowanie jonizujące. Inne eksperymenty wykazały, że promieniowanie jonizujące zmienia zachowanie melanin grzybowych. Grzyb zdawał się zbierać promieniowanie jonizujące i przekształcać je w energię, przy czym melanina pełniła funkcję podobną do chlorofilu pochłaniającego światło. Jednocześnie melanina działała jak osłona ochronna przed szkodliwymi skutkami promieniowania. Grzybowe pancerze ochronne Aby lepiej przyjrzeć się zagadnieniu, próbki grzyba wysłano na Międzynarodową Stację Kosmiczną i umieszczono po jej zewnętrznej stronie, co oznaczało wystawienie C. sphaerospermum na pełne spektrum promieniowania kosmicznego. Wynik eksperymentu zaskoczył wszystkich. Czujniki umieszczone pod szalką Petriego wykazały, że przez grzyb przedostawała się mniejsza ilość promieniowania niż przez kontrolną próbkę z samym agarem. Tym samym wykazano potencjał grzyba jako osłony radiacyjnej w misjach kosmicznych. Pozostaje jednak jeden poważny problem: wciąż nie wiemy, w jaki sposób grzyb tak naprawdę osiąga tak ogromną odporność. Naukowcy nie byli w stanie wykazać ani wiązania węgla zależnego od promieniowania jonizującego, ani zysku metabolicznego z promieniowania, ani zdefiniowanego szlaku pozyskiwania energii. – Prawdziwa radiosynteza wciąż wymaga udowodnienia – przekonują naukowcy. Dodają, że najbardziej niezwykłe jest to, że ten dziwny grzyb robi coś, czego nie rozumiemy, aby zneutralizować coś tak niebezpiecznego dla ludzi. Ekstremofile lubiące radiację Dodajmy, że C. sphaerospermum nie jest jedynym organizmem odpornym na skrajną radiację. Czarne drożdże Wangiella dermatitidis wykazują zwiększony wzrost pod wpływem promieniowania jonizującego. W czarnobylskiej Strefie Wykluczenia żyją też, bez jakichkolwiek oznak uszkodzeń spowodowanych promieniowaniem, mikroskopijne nicienie. Wśród odpornych na radiację organizmów należy też wymienić Deinococcus radiodurans – szczep bakterii zdolny przetrwać ogromne dawki promieniowania jonizującego, wysuszenie, działanie silnych czynników chemicznych, a także inne ekstremalne warunki. Bakterie te znaleziono m.in. w wodzie chłodzącej reaktory jądrowe. Natomiast w 2016 roku odkryto nowy mikroorganizm – zieloną mikroalgę Coccomyxa actinabiotis, która żyje w zbiorniku chłodzącym wypalone paliwo jądrowe. Wspomniana alga wykazuje odporność na promieniowanie gamma i UV i może przeżyć dawki wielu tysięcy grejów, czyli tysiące razy więcej niż dawka śmiertelna dla człowieka. Chyba wciąż nie doceniamy roli i możliwości najstarszych i najlepiej adaptujących się organizmów na naszej planecie. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy te genetycznie modyfikowane grzyby zastąpią mięso? Są bogate w białko, ekologiczne i smakują podobnie
Produkty wysokobiałkowe są prawdziwym hitem, ale wciąż potrzebujemy nowych rozwiązań. Wiedzą to naukowcy, którzy w obliczu rosnącego zapotrzebowania nie tylko na białko, ale także na zamienniki mięsa, stale pracują nad kwestią żywienia. Wydaje się jednak, że nadchodzi przełom – nowe badania nad genetycznie modyfikowanym grzybem pozwalają uzyskać wysokobiałkowy produkt o smaku mięsa, ograniczając emisję gazów cieplarnianych nawet o 61%.
Zapotrzebowanie na alternatywy dla mięsa rośnie z każdym rokiem. Dodatkowo chcemy spożywać także coraz więcej białka, które przynosi korzyści nie tylko sportowcom, ale także osobom prowadzącym „siedzący” styl życia. Dzięki nowoczesnym technologiom możliwe staje się uzyskanie produktów do złudzenia przypominających produkty odzwierzęce, ale przyjaznych środowisku i wypełnionych korzystnymi substancjami. Poznajcie grzyba Fusarium venenatum, a raczej jego najmłodszego kuzyna: grzyba FCPD. Czym jest grzyb FCPD? Grzyb FCPD to nowa odmiana Fusarium venenatum, która została genetycznie zmodyfikowana przy użyciu technologii CRISPR przez naukowców z Jiangnan University w chińskim Wuxi. CRISPR umożliwia precyzyjną edycję genów, ale co istotne – naukowcy nie wprowadzili za jego pomocą do grzyba żadnego nowego genu. Zamiast tego usunęli dwa inne: jeden odpowiedzialny za syntezę chityny i drugi zajmujący się dekarboksylazą pirogronianową. Dzięki temu ściana komórkowa grzyba stała się cieńsza, a jego metabolizm bardziej zoptymalizowany. To oznacza, że organizm ten potrzebuje mniej składników odżywczych do produkcji białka i jest łatwiej przyswajalny dla ludzi. Czemu to takie ważne? Dzięki modyfikacjom genetycznym grzyb FCPD potrzebuje aż o 44% mniej cukru do wyprodukowania tej samej ilości białka. Co więcej, proces ten jest o 88% szybszy. Oznacza to ogromną oszczędność zasobów. Dzięki temu uzyskujemy więcej białka nadającego się do spożycia dla ludzi przy znikomym – szczególnie w kontekście produkcji mięsa – nakładzie energii i surowców. W porównaniu z hodowlą kurczaka grzyb ten zużywa 70% mniej energii i ogranicza ryzyko zanieczyszczenia wód o 78%. Dodatkowo ślad węglowy grzyba FCPD jest o około 60% niższy niż w przypadku jego protoplasty – Fusarium venenatum. Czy grzyb modyfikowany genetycznie może mieć takie same wartości odżywcze jak mięso? Cieńsze ściany komórkowe grzyba ułatwiają naszym enzymom trawiennym dostęp do białek. Otrzymana w ten sposób mykoproteina (czyli białko grzybowe) zawiera komplet aminokwasów egzogennych. Jednak – jak wskazują badania – jej ogólna zawartość białka bywa niższa niż w mięsie, zwłaszcza czerwonym. Nie zmienia to faktu, że jakość i biodostępność tych aminokwasów jest bardzo wysoka. Czy grzyby staną się alternatywą dla mięsa? Przy wybieraniu alternatywy dla mięsa zwracamy przede wszystkim uwagę na smak, teksturę i wartości odżywcze oraz… potencjalne ograniczenia. Mykoproteina z Fusarium venenatum, zwłaszcza w nowej wersji, spełnia większość tych oczekiwań. Naturalna, włóknista struktura grzyba bo obróbce technologicznej zachowuje się bardzo podobnie do piersi z kurczaka. Jego smak również został pozytywnie oceniony przez panel konsumencki w kilku krajach. Warto wspomnieć, że mykroproteina dostarcza większości aminokwasów egzogennych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jest też mniej kaloryczna niż tradycyjne mięso, zawiera mniej tłuszczu i jest wolna od cholesterolu. Grzyby zawierają także błonnik i beta-glukany, które wspierają mikroflorę jelitową i mogą działać prozdrowotnie. Warto dać im szansę. Źródła: Trends in Biotechnology, Future Foods, Sustainable Protein Sources Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat. Tworzył nierozerwalny związek z innym gatunkiem
Nieznany grzyb sprzed 400 milionów lat odkryto w skale z malowniczej Szkocji. Okazało się, że żył wspólnie z prastarą rośliną. To odkrycie może rzucić nowe światło na ewolucję życia na lądzie. Naukowcy ujrzeli związek tych organizmów w trójwymiarze, dzięki zastosowaniu zaawansowanych metod badawczych.
To ważne znalezisko pochodzi z Windyfield Chert Unit w Rhynie w Szkocji – miejsca zlokalizowanego około 50 km na północny zachód od Aberdeen. W tej formacji już wcześniej dokonywano ciekawych odkryć paleontologicznych. Można je wręcz nazwać geologiczną kapsułą czasu. Skamieniałości pod niezwykłą „lupą” Zespół badaczy skupił się na analizie bloku skalnego odkrytego w 1988 roku i przechowywanego w National Museum of Scotland w Edynburgu. Dostrzeżenie w skale struktur organicznych nie było łatwe, dlatego zastosowano specjalistyczny sprzęt. Użyto m.in. skanującego laserowego mikroskopu konfokalnego i spektroskopii ramana. Po zebraniu wszystkich danych wykonano trójwymiarową rekonstrukcję skomplikowanych struktur biologicznych. Dowód na mikoryzę arbusklarną Oczom naukowców ukazał się nie jeden organizm, ale dwa, które 400 mln lat temu żyły zespolone ze sobą. Był to nieznany nauce grzyb, który nazwano Rugososporomyces lavoisierae, i wczesna roślina lądowa Aglaophyton majus. Anatomiczne detale grzyba i rośliny są idealnie zachowane. Odkryte skamieniałości są dowodem na mikoryzę arbuskularną. To rodzaj symbiozy, w której grzyb pomaga roślinie pobierać składniki odżywcze z gleby. Dziś taka współpraca występuje u około 85% roślin. – To niezwykłe znaleźć tak odległe dowody symbiotycznej relacji. Wydaje się, że symbioza była niezbędnym elementem umożliwiającym roślinom adaptację do życia na lądzie. Symbioza ta przypomina tę obserwowaną u współczesnych wątrobowców i rogatek. Rośliny te, podobnie jak wczesne rośliny lądowe, nie mają korzeni – opowiada dr Paul Kenrick, ekspert ds. roślin kopalnych w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Kluczowe odkrycie sprzed setek milionów lat Skamieniałość z Windyfield Chert w Szkocji dostarcza jak dotąd najbardziej szczegółowych dowodów na to, że wczesne rośliny lądowe nawiązywały złożone relacje symbiotyczne z wieloma gatunkami grzybów ponad 400 milionów lat temu. – Mikoryzy są bardzo rzadkie w zapisie kopalnym i nigdy wcześniej nie zostały znalezione w Windyfield Chert – powiedziała dr Christine Strullu-Derrien z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, która była współautorką publikacji naukowej. Wygląda na to, że grzyb nie pasożytował na roślinie ani nie żerował na niej po jej śmierci – zamiast tego organizmy te żyły w symbiozie. – Grzyb dostarczał minerały, takie jak fosfor, w zamian za cukry z rośliny, co było korzystne dla obu stron – zaznacza dr Strullu-Derrien. Dla naukowców kluczowe jest też zastosowanie szerokiego spektrum metod. Połączenie zaawansowanego obrazowania i spektroskopii, zastosowane po raz pierwszy do skamieniałej rośliny, umożliwiło zespołowi rozróżnienie skamieniałych tkanek grzybów i roślin na podstawie ich unikalnych sygnatur świetlnych. A to stanowi przełom, który może zmienić sposób, w jaki naukowcy w przyszłości będą badać prehistoryczne formy życia. Źródło: New Phytologist Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Podgrzybek brunatny wcale się tak nie nazywa! Czy na pewno określasz go poprawnie?
Podgrzybek brunatny pozostaje symbolem polskiego grzybobrania i jednym z najbardziej rozpoznawalnych mieszkańców leśnego runa. Ten jadalny, smaczny i często spotykany grzyb od wieków towarzyszy jesiennym wyprawom do lasu, a jego ciemnobrązowy kapelusz stał się niemal ikoną rodzimej mykoflory. Warto jednak wiedzieć, że za tą popularną nazwą kryje się gatunek o ciekawym pochodzeniu, niezwykle ważnej roli w ekosystemie i, z uwagi na kontrowersje wokół jego nazwy, wywołujący dyskusję między grzybiarzami i językoznawcami.
Spis treści: Jak wygląda podgrzybek brunatny? Występowanie Czy podgrzybek brunatny jest jadalny? Z czym można pomylić podgrzybka? Najpopularniejszy przedstawiciel rodzaju Imleria, podgrzybek brunatny, zgodnie z rekomendacją Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego powinien być nazywany podgrzybem brunatnym (Imleria badia). Choć forma „podgrzybek” jest powszechnie używana, to termin „podgrzyb” uznaje się za poprawny biologicznie i zgodny z aktualnym nazewnictwem systematycznym. Rodzaj Imleria, do którego należy podgrzyb brunatny, obejmuje niewielką liczbę gatunków. W polskim nazewnictwie zwyczajowym jako podgrzybki określa się również dwa inne grzyby z blisko spokrewnionego rodzaju Xerocomus: podgrzybka zajączka (Xerocomus subtomentosus) i podgrzybka grubosiatkowanego (Xerocomus ferrugineus). W praktyce jednak to właśnie podgrzybek brunatny pozostaje najbardziej znanym i najczęściej zbieranym przedstawicielem tej grupy. Jak wygląda podgrzybek brunatny? Podgrzyb brunatny to średniej wielkości grzyb rurkowy, którego wygląd jest dobrze znany większości grzybiarzy. Jego kapelusz osiąga zwykle od 4 do 12 cm średnicy, choć w sprzyjających warunkach może dorastać nawet do 15 cm. Początkowo jest półkulisty, później bardziej spłaszczony. Kapelusz ma barwę ciemnobrunatną lub kasztanową, często z jaśniejszymi przebarwieniami. W wilgotnych warunkach jest lekko śliska, a w czasie suszy – matowa i aksamitna w dotyku. Spód kapelusza tworzą rurki i pory, które u młodych owocników mają barwę białą lub jasnożółtą, z czasem oliwkową. Po naciśnięciu zabarwiają się na niebiesko lub granatowo, co jest charakterystyczną cechą tego gatunku. Trzon (noga) ma kształt walcowaty, do 10 cm wysokości, o barwie od żółtobrązowej po ciemnobrązową. W górnej części trzon jest jaśniejszy, w dolnej zaś jest często pokryty drobnymi, ciemniejszymi włókienkami. Miąższ podgrzybka brunatnego jest zwarty, w młodych egzemplarzach twardy, później mięknie. Ma barwę białawą lub jasnożółtą i po przekrojeniu lekko sinieje, jednak nie tak intensywnie jak u borowika ceglastoporego. Cechą wyróżniającą podgrzyba brunatnego spośród innych borowikowatych jest właśnie to delikatne sinienie miąższu po przekrojeniu. Dla doświadczonych grzybiarzy, którzy kierują się zasadami bezpiecznego zbierania grzybów, to jeden z najpewniejszych sposobów rozpoznania gatunku. Występowanie Podgrzybek brunatny jest gatunkiem pospolitym i szeroko rozpowszechnionym w Europie, a także w Japonii, Australii i Ameryce Północnej. W Polsce należy do najbardziej znanych i najczęściej spotykanych grzybów jadalnych. Rośnie głównie w lasach iglastych, szczególnie pod sosnami i świerkami, ale można go też spotkać w lasach mieszanych i na skrajach dróg leśnych. Lubi gleby kwaśne i piaszczyste. Często pojawia się na wrzosowiskach, w borach sosnowych czy w pobliżu mchów. Sezon na podgrzybki trwa zazwyczaj od lipca do listopada, choć w cieplejszych latach pierwsze owocniki można zauważyć już w czerwcu. Grzyb ten często występuje masowo po deszczowych okresach późnego lata i wczesnej jesieni. Czy podgrzybek brunatny jest jadalny? Tak, podgrzybek brunatny jest jadalny o poddaniu go obróbce termicznej i należy do najbardziej cenionych grzybów w polskiej kuchni. Ze względu na swój łagodny smak i przyjemny aromat jest doskonały zarówno do suszenia, jak i marynowania czy mrożenia. W odróżnieniu od niektórych borowików, podgrzyb brunatny zachowuje ładny kolor po obróbce cieplnej i nie rozpada się podczas gotowania. Warto jednak pamiętać, że jak większość grzybów rurkowych nie powinien być spożywany na surowo. Obróbka cieplna jest konieczna, aby zneutralizować naturalne substancje drażniące. W składzie podgrzyba brunatnego znajdziemy białko, błonnik, witaminy z grupy B oraz liczne mikroelementy, m.in. potas, fosfor i żelazo. Jego wartość odżywcza jest umiarkowana, ale dla wielu smakoszy stanowi esencję leśnych aromatów jesieni. Z czym można pomylić podgrzybka? Choć podgrzyb brunatny ma dość charakterystyczny wygląd, w praktyce można go pomylić z kilkoma innymi gatunkami. Najczęściej mylony jest z: goryczakiem żółciowym (Tylopilus felleus) – niejadalnym grzybem o podobnym kolorze kapelusza, ale gorzkim smaku. Różni się też obecnością jasnej, wyraźnej siateczki na trzonie; borowikiem szlachetnym (Boletus edulis) – znacznie większym i masywniejszym, z jaśniejszymi rurkami i grubszym trzonem, na którym występuje delikatna, biała siateczka; piaskowcem kasztanowatym (Gyroporus castaneus) – mniejszym gatunkiem, który nie sinieje po przekrojeniu, ma natomiast bardziej kruchy miąższ i jaśniejszy odcień kapelusza. Warto pamiętać, że reakcja sinienia oraz brak siateczki na trzonie to cechy najłatwiej pozwalające odróżnić podgrzybka brunatnego od innych gatunków. Podgrzybek a borowik Podgrzybek brunatny, mimo że potocznie nazywany jest „młodszym bratem borowika”, w sensie systematycznym należy do innego rodzaju, Imleria, a nie Boletus. Oba należą do rodziny borowikowatych (Boletaceae), stąd ich podobieństwo w budowie. Najważniejsze różnice między podgrzybkiem a borowikiem szlachetnym to: budowa trzonu – u podgrzybka smukła, bez siateczki; u borowika grubsza i często siateczkowata, kapelusz – u podgrzyba ciemniejszy, aksamitny; u borowika jaśniejszy, bardziej połyskliwy, rurki i sinienie – u podgrzybka pory sinieją po dotknięciu; u borowika pozostają jasne, smak – oba gatunki są jadalne i cenione, choć borowik szlachetny uchodzi za bardziej aromatyczny. Podgrzybek brunatny jest chętnie wykorzystywany w zupach, sosach, bigosie czy farszach. Wysuszony, stanowi podstawę aromatycznych przypraw grzybowych, które dodają głębi wielu tradycyjnym potrawom. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Prawdziwek w polskich lasach, czyli jak rozpoznać borowika szlachetnego
Borowik szlachetny, znany też jako prawdziwek, to gatunek, który nieprzypadkowo uchodzi za najbardziej cenionego jadalnego grzyba. Wyróżnia się nie tylko walorami smakowymi, ale także eleganckim wyglądem i dużą wartością odżywczą. Zarówno doświadczeni grzybiarze, jak i początkujący amatorzy lasu cenią prawdziwka za majestatyczny wygląd i niepowtarzalny aromat. Warto jednak wiedzieć, że wśród podobnych gatunków kryją się także niejadalne sobowtóry, które łatwo pomylić z borowikiem szlachetnym.
Spis treści: Wygląd – opis borowika szlachetnego Występowanie Zastosowanie i właściwości borowika szlachetnego Podobne gatunki Borowik szlachetny (Boletus edulis) to duży, masywny grzyb rurkowy o imponującym wyglądzie i harmonijnych proporcjach. W sprzyjających warunkach osiąga nawet 25 cm średnicy kapelusza, a jego mięsisty trzon może dorastać do 20 cm wysokości. To właśnie ta okazałość w połączeniu z przyjemnym, orzechowym zapachem, sprawia, że prawdziwek jest uznawany za jednego z najpiękniejszych przedstawicieli rodziny borowikowatych (Boletaceae). Wygląd – opis borowika szlachetnego Kapelusz i rurki Kapelusz borowika szlachetnego u młodych owocników jest półkolisty, z wiekiem staje się bardziej rozpostarty i lekko spłaszczony. Jego powierzchnia jest gładka, czasem delikatnie pomarszczona, w zależności od warunków pogodowych może być sucha lub lekko śluzowata po deszczu. Barwa kapelusza waha się od jasnobrązowej po ciemnokasztanową, a brzeg zazwyczaj pozostaje jaśniejszy. Od spodu kapelusza znajdują się rurki, które u młodych osobników są białe, później żółtawe, aż w końcu oliwkowozielone. Po naciśnięciu nie zmieniają koloru. Miąższ Miąższ prawdziwka jest biały, zwarty, jędrny i nie zmienia barwy po przekrojeniu. Ma łagodny, lekko orzechowy smak oraz przyjemny, charakterystyczny zapach, który nasila się podczas suszenia. U starszych egzemplarzy może być nieco gąbczasty, szczególnie w dolnej części trzonu, ale wciąż pozostaje jadalny. Trzon Trzon borowika szlachetnego jest masywny i pełny, często beczułkowaty u młodych egzemplarzy, ale z wiekiem wydłuża się i staje się bardziej cylindryczny. Powierzchnia ma jasny, kremowo-brązowy odcień i ozdobiona jest delikatną, białą lub jasnobeżową siateczką, najlepiej widoczną w górnej części. U starszych okazów siateczka staje się mniej wyraźna, ale wciąż jest widoczna gołym okiem. Występowanie Borowik szlachetny jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w Europie i Ameryce Północnej (szczególnie w zachodniej części kontynentu). W Polsce występuje pospolicie w lasach liściastych, iglastych i mieszanych, szczególnie pod świerkiem, sosną, dębem i bukiem. Tworzy mikoryzę z korzeniami drzew, co oznacza, że żyje z nimi w symbiozie, wymieniając substancje odżywcze. Zobacz też: globalny atlas podziemnej grzybni. Owocniki pojawiają się od czerwca do listopada, przy czym najlepsze warunki do wzrostu występują po ciepłych deszczach, zwłaszcza w drugiej połowie lata i na początku jesieni. Borowiki często wyrastają w grupach po kilka sztuk w niewielkiej odległości, a niekiedy tworzą kręgi. Zastosowanie i właściwości borowika szlachetnego Borowik szlachetny to grzyb o wysokiej wartości kulinarnej. Ceniony jest za swój głęboki smak i aromat, który zyskuje intensywność podczas suszenia. Stanowi podstawę wielu tradycyjnych potraw kuchni polskiej – od sosów i zup po farsze, pierogi i bigos. Jego wartość odżywcza jest stosunkowo wysoka. Zawiera białko, błonnik, węglowodany oraz witaminy z grupy B. Borowik szlachetny jest również źródłem potasu, fosforu, żelaza i miedzi. Choć nie jest bardzo kaloryczny, należy pamiętać, że grzyby są ciężkostrawne, dlatego nie poleca się ich dzieciom, osobom starszym i borykającym się z problemami żołądkowymi. Borowik szlachetny to nie tylko najbardziej rozpoznawalny grzyb w Polsce, ale też gatunek o ogromnym znaczeniu przyrodniczym i kulturowym. Jego obecność świadczy o zdrowiu ekosystemu leśnego, a jego walory smakowe od pokoleń inspirują kuchnię i tradycję. Ciekawostką jest, że suszone prawdziwki zawierają naturalne związki aromatyczne, które nadają potrawom głęboki smak – dlatego bywają stosowane jako naturalny wzmacniacz smaku. Podobne gatunki Borowika szlachetnego można pomylić z innymi gatunkami, zarówno jadalnymi, jak i trującymi. Dlatego zawsze warto stosować się do zasad bezpiecznego grzybobrania. Do podobnych gatunków jadalnych należą: borowik sosnowy (Boletus pinophilus) – ma ciemniejszy kapelusz i często czerwonawy odcień trzonu, rośnie głównie pod sosnami; borowik usiatkowany (Boletus reticulatus) – pojawia się wcześniej w sezonie (nawet w maju), ma jaśniejszy kapelusz i wyraźniejszą siateczkę na trzonie. Natomiast niejadalnym gatunkiem grzyba podobnym do prawdziwka jest goryczak żółciowy (Tylopilus felleus), którego młode okazy bardzo przypominają borowika szlachetnego. Różnice między tymi gatunkami widać dopiero po dokładniejszym przyjrzeniu się – rurki goryczaka z czasem przybierają różowy lub czerwonawy odcień, a jego trzon ma jasnożółtawą barwę i pokryty jest wyraźną, brązową siateczką, znacznie bardziej wypukłą niż u prawdziwka. Dodatkowo po dotknięciu miąższ goryczaka brązowieje, podczas gdy borowik nie zmienia barwy. Borowik szlachetny a szatan Choć borowik szlachetny i borowik szatański mogą wyglądać podobnie na pierwszy rzut oka, różnice między nimi są wyraźne. Borowik szlachetny ma biały miąższ, który nie zmienia koloru po przecięciu, oraz jasnobrązowy trzon z delikatną siateczką. Jego zapach jest przyjemny, a smak łagodny. Z kolei borowik szatański charakteryzuje się czerwonym trzonem, żółtymi rurkami, które po dotknięciu sinieją, oraz nieprzyjemnym, zgniłym zapachem. Po przekrojeniu jego miąższ błyskawicznie sinieje. Borowik szatański jest trujący, a jego spożycie może prowadzić do silnych dolegliwości żołądkowych, a w ciężkich przypadkach do utraty przytomności i spadku ciśnienia. Dlatego podczas grzybobrania warto zwrócić uwagę na kolor rur, trzonu i zapach – to najpewniejsze sposoby na odróżnienie prawdziwego borowika szlachetnego od jego toksycznego krewnego. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Borowik ceglastopory – piękny, tajemniczy i jadalny grzyb
Borowik ceglastopory to jeden z bardziej efektownych grzybów, jakie możemy spotkać w polskich lasach. Jego nietypowa kolorystyka i duże rozmiary sprawiają, że przyciąga wzrok zarówno doświadczonych grzybiarzy, jak i amatorów. Choć z wyglądu może wydawać się niebezpieczny, jest grzybem jadalnym, pod warunkiem odpowiedniej obróbki termicznej. Warto poznać jego cechy oraz podobieństwa do innych gatunków, aby bezpiecznie cieszyć się jego smakiem.
Spis treści: Jak wygląda borowik ceglastopory? Występowanie Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Jak wygląda borowik ceglastopory? Borowik ceglastopory (zwany też krasnoborowikiem ceglastoporym) jest grzybem o imponujących rozmiarach – kapelusz może osiągać średnicę nawet do 20 cm. U młodych owocników jest półkolisty, z czasem staje się poduszkowaty lub całkowicie rozpostarty. Powierzchnia kapelusza początkowo jest sucha i lekko zamszowa, z wiekiem staje się gładka, a jego barwa waha się od ciemnobrązowej do kasztanowej, czasem z delikatnymi ochrowymi plamkami. Rurki borowika ceglastoporego u młodych owocników mają barwę żółtą, stopniowo zmieniając się w oliwkową, a u starszych egzemplarzy – w rdzawe odcienie. Po uszkodzeniu lub przecięciu szybko sinieją, co jest charakterystyczną cechą tego gatunku. Trzon jest pełny, mocny, o grubości 2–5 cm i wysokości 5–15 cm. Może mieć kształt pękaty, maczugowaty lub baryłkowaty. Jest żółty, pokryty gęsto czerwonymi strzępkami, zwłaszcza w dolnej części. W górnej części trzon bywa bardziej żółty, gdyż strzępków jest mniej. Miąższ grzyba jest jędrny, zwarty, żółty, ale po przekrojeniu momentalnie przebarwia się na ciemnoniebieski, z czasem staje się szaroniebieski. Występowanie Krasnoborowik ceglastopory występuje głównie w Europie i Japonii. W Polsce jest dość pospolity, zwłaszcza w górach i na pogórzu, gdzie spotykany jest częściej niż na nizinach. Rośnie w lasach liściastych i iglastych, preferując kwaśne gleby. Najczęściej można go spotkać pod świerkami, jodłami, bukami, grabami, dębami szypułkowymi i lipami. Borowik ceglastopory owocuje od maja do listopada, co czyni go jednym z grzybów, które pojawiają się stosunkowo wcześnie w sezonie i mogą być zbierane aż do późnej jesieni. Odmiana żonkilowa tego gatunku jest znacznie rzadsza i występuje głównie pod dębami i bukami. W Polsce uznawana jest za gatunek wymierający i znajduje się na czerwonej liście roślin i grzybów. Czy borowik ceglastopory jest pod ochroną? Choć borowik ceglastopory nie jest gatunkiem ściśle chronionym w całej Polsce, odmiana żonkilowa ma status E, czyli znajduje się na liście gatunków wymierających. Oznacza to, że jej zbieranie jest zabronione, a ochrona dotyczy zachowania naturalnych siedlisk i ograniczenia ingerencji człowieka. Także w innych krajach Europy odmiana żonkilowa objęta jest ochroną częściową lub znajduje się na czerwonych listach gatunków rzadkich, między innymi w Czechach, Niemczech i na Słowacji. W wielu miejscach podjęto działania mające na celu monitoring populacji i ochronę jego siedlisk leśnych. Z punktu widzenia prawa, większość odmian borowika ceglastoporego można zbierać, jednak ze względu na jego rzadkość w niektórych regionach i łatwość pomylenia z trującymi gatunkami, warto zachować ostrożność. Czy borowik ceglastopory jest jadalny? Borowik ceglastopory jest grzybem jadalnym, ale wymaga odpowiedniej obróbki termicznej. Surowy może powodować zaburzenia trawienne, dlatego należy go gotować, dusić lub smażyć przed spożyciem. Po obróbce grzyb staje się smaczny, aromatyczny i bardzo wydajny. Jego miąższ po przekrojeniu przebarwia się na niebiesko, co może odstraszać mniej doświadczonych grzybiarzy. Pomimo intensywnej barwy, borowik ceglastopory jest bezpieczny do jedzenia po ugotowaniu. Konieczne jest jednak zachowanie szczególnej uważności przy zbieraniu tego gatunku, gdyż gatunek ten stosunkowo łatwo jest pomylić z trującymi grzybami. Z jakimi grzybami można pomylić krasnoborowika ceglastoporego? Młode owocniki mogą przypominać inne borowiki, zarówno jadalne, jak i trujące. Konieczna jest więc ostrożność, a w razie choćby najmniejszych wątpliwości, rezygnacja ze zbioru. Gatunki mylone z borowikiem ceglastopory to: Gorzkoborowik żółtopory (Caloboletus calopus) – niejadalny grzyb z gąbką, a według niektórych źródeł nawet lekko trujący, wyróżnia się siatką delikatnych linii na trzonie i jaśniejszym kapeluszem. Modroborowik gładkotrzonowy (Suillellus queletii) – niejadalny, kapelusz ma oliwkowobrązową, pomarańczowoczerwoną lub ceglastoczerwoną barwę, a trzon przy podstawie staje się karminowoczerwony. Jest bardzo rzadki i trudny do znalezienia. Borowik szatański (Rubroboletus satanas) – silnie trujący. Trzon jest bardziej czerwony, a kapelusz jaśniejszy niż u borowika ceglastoporego. Borowik szatański bardzo rzadko występuje w Polsce i ma status gatunku wymierającego. Znajomość cech morfologicznych jest kluczowa, aby nie pomylić krasnoborowika ceglastoporego z niebezpiecznymi gatunkami. Znaczenie borowika ceglastoporego w ekosystemie Borowik ceglastopory, podobnie jak inne grzyby rurkowe, odgrywa ważną rolę w ekosystemach leśnych. Tworzy mikoryzę z drzewami, czyli symbiotyczny związek między grzybnią a korzeniami roślin. Dzięki temu drzewa mogą efektywniej pobierać wodę i sole mineralne z gleby, a grzyb otrzymuje od nich produkty fotosyntezy. Tego rodzaju współpraca jest kluczowa dla zdrowia lasu. Jego obecność świadczy często o dobrym stanie siedliska, a bogata mikoryza wspiera odporność drzew na suszę i choroby. Z tego względu warto go chronić nie tylko jako gatunek grzyba, ale jako element stabilizujący przyrodę lasu. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Grzyb zamiast chipa? Naukowcy przetestowali pamięć komputerową z shiitake
Powstała pamięć komputerowa z grzybów shiitake. Ma porównywalną wydajność z krzemowym chipem. Czy komputery przyszłości będą zbudowane z żywych organizmów?
Naukowcy z Ohio State University zbudowali komputer bazujący na strzępkach grzybni shiitake. Grzyby zastąpiły krzem jako podstawowy materiał memrystorów, elementów obwodu, które „zapamiętują” swoje przeszłe stany elektryczne. Jeśli dodamy do tego fakt, że badacze z MIT „nauczyli” szpinak wysyłać maile, a inżynierowie z NASA opracowują samobudujące się habitaty z grzybów i porostów, tworzy się nam futurystyczny świat cyber botaniki. Jeśli chcemy zbudować komputer zachowujący się jak ludzki mózg, należy opracować komponenty, które również zachowują się jak części tego organu. Wśród nich kluczowym wydają się memrystory zdolne działać jak synapsy, czyli połączenia między neuronami, które zarządzają przepływem informacji. Właśnie ta idea przyświecała badaczom z Ohio State University, którzy bazując na podziemnym systemie grzybni shiitake stworzyli niedrogą alternatywę dla współczesnych układów pamięci. Naśladując prawdziwy mózg Wynikiem ich pracy jest memrystor o wydajności porównywalnej z chipem krzemowym. W dodatku grzybowy memrystor jest rozwiązaniem tanim, skalowalnym i przyjaznym środowisku. – Nasze mikroukłady naśladujące faktyczną aktywność neuronową nie wymagają dużo mocy w trybie czuwania lub gdy urządzenie nie jest używane. Właśnie to może stanowić o ich potencjalnej przewadze obliczeniowej i ekonomicznej – twierdzi współautor badań John LaRocco, psychiatra pracujący w Ohio State University. Dodajmy, że sieci grzybni zachowują się w sposób podobny do sieci neuronowych. Mają podobną strukturę i przekazują informacje za pomocą sygnałów elektrycznych i chemicznych, tak jak mózg. Nie oznacza to jednak, że użycie ich nie wymaga inżynieryjnych przeróbek. Testy na suszonej grzybni W ramach badań naukowcy zasadzili dziewięć próbek na podłożu w szalkach Petriego ze sporami shiitake i hodowali je w kontrolowanej temperaturze i wilgotności. Wybór shiitake nie był przypadkowy. Gatunek ten jest wyjątkowo wytrzymały i odporny na stresory takie jak m.in. promieniowanie. Odpowiednio wyrośnięta grzybnia została wysuszona, a następnie podłączona do specjalnie zbudowanego obwodu. Wówczas, niczym doktor Frankenstein usiłujący ożywić swoje monstrum, naukowcy przepuścili przez obwód prąd elektryczny. – Podłączaliśmy przewody elektryczne i sondy w różnych punktach grzybni, ponieważ różne części mają odmienne własności elektryczne. W zależności od napięcia i połączeń, obserwowaliśmy różne osiągi – powiedział LaRocco. Według opublikowanych danych naukowcom udało się osiągnąć wydajność 5 850 Hz, z dokładnością 90 procent dla ich „grzybostora”. Oznacza to, że biologiczny memrystor dokonuje przełączeń sygnału około 5 850 razy na sekundę, czyli jedną przełączkę co ~170 mikrosekund. Jak podają badacze – najwolniejsze komercyjnie dostępne memrystory zaczynają się nieco poniżej dwukrotnie tej prędkości – więc eksperyment jest niezwykle obiecujący jako pierwszy krok. Badacze odkryli również, że wraz ze wzrostem napięcia elektrycznego wydajność grzyba spada. Udało się to skompensować przez dodanie większej liczby grzybów do obwodu. Grzybnie kontrolują roboty i budują marsjańskie habitaty Ale to nie jedyne zastosowanie grzybni. Grzybnia boczniaka królewskiego została użyta do sterowania robotami. Dokonał tego zespół badaczy z Uniwersytetu Cornella w USA i Uniwersytetu Florenckiego we Włoszech. Naukowcy wykazali, że możliwe jest wykorzystanie elektrofizjologicznej aktywności grzyba do sterowania urządzeniem. Grzyb przekształca sygnały środowiskowe w polecenia, które z kolei mogą być wykorzystane do kierowania ruchami urządzenia mechanicznego. NASA rozwija projekt Mycotecture, którego celem jest stworzenie nowego, wielofunkcyjnego materiału do budownictwa w przestrzeni kosmicznej. Materiału o wysokiej wytrzymałości, za to niewielkiej masie. Koncepcje zakładają różne kombinacje biokompozytów opartych na grzybach. Pierwsze testy takich materiałów wypadły bardzo dobrze, a badacze zwracają szczególną uwagę na wysokie zdolności ochrony przed promieniowaniem. Grzybnia mogłaby być również wykorzystana do filtrowania wody oraz w systemach odzysku minerałów ze ścieków. Natomiast zespół w Massachusetts Institute of Technology (MIT) poinformował kilka lat temu o tworzeniu monitoringu środowiskowego na bazie liści roślin połączonych z nanorurkami. Gdy korzenie takiej rośliny wykryją niepokojące związki w wodzie gruntowej, roślina przesyła sygnał fluorescencyjny, który zostaje odczytany kamerą IR i może zostać przekształcony w alert/wiadomość, który trafia na skrzynkę email właściwych organizacji. Projekt może okazać się wyjątkowo przydatny w wykrywaniu zanieczyszczeń, materiałów wybuchowych, a nawet nasycenia gruntu wodą. Jak widać wysoka technologia, która w pewnym momencie odcięła nas od natury, bardzo dosłownie wraca do korzeni. O grzybie sterującym robotem pisaliśmy już rok temu. Źródło: PLOS One Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Wielu uważa, że to najsmaczniejszy grzyb. Można znaleźć go w Polsce
Kozia broda cieszy się opinią jednego z najsmaczniejszych grzybów w Polsce. Choć przez lata znajdowała się pod ochroną, dziś można ją zbierać bez obaw. Warto jednak uważać – łatwo pomylić ją z innym (wciąż chronionym) gatunkiem.
Spis treści: Kozia broda – co to za grzyb? Gdzie występuje kozia broda? Na to trzeba uważać W 1990 roku kozia broda trafiła na listę gatunków podlegających ścisłej ochronie. Działania ochronne przyniosły dobry efekt. Na przestrzeni lat, grzyb rozprzestrzeniał się, a jego owocniki stawały się coraz częstszym widokiem w polskich lasach. Status tego gatunku został zmieniony w 2014 roku. Od tamtej pory, kozią brodę można zbierać bez przeszkód. Kozia broda – co to za grzyb? O jakim grzybie mowa? Dla wielu osób, potoczna nazwa tego gatunku może brzmieć obco. Kryje się pod nią Sparassis crispa, w Polsce znany jako siedzuń sosnowy. Ten charakterystyczny przedstawiciel rodziny siedzuniowatych wcześniej funkcjonował pod nazwą „szmaciak gałęzisty”, jednak ze względu na jej wydźwięk zastąpiono ją bardziej eleganckim ludowym określeniem. Warto wspomnieć, że w polskim piśmiennictwie mykologicznym siedzuń sosnowy pojawiał się także jako sorokop, płaskosz sorokop, siedź, sieduń i strzępiak kędzierzawy. Wygląd tak oryginalny, jak sama nazwa Jak rozpoznać kozią brodę? To grzyb zaliczany do klasy pieczarników, ale z całą pewnością nikt nie pomyli go pospolitą pieczarką. Owocnik przedstawicieli tego gatunku przypomina nieco kalafior lub jarmuż, a niektórzy porównują go nawet z mózgiem. Ma nieregularnie kulisty kształt. Ponad mięsistą bazą dzieli się na płatkowate gałązki, tworzące pozrastane struktury, po obu stronach których występuje warstwa hymenialna. Młode grzyby są białawe. Starsze okazy przybierają natomiast kremową lub jasnobrązową barwę. Nie tylko nietypowy, ale także ogromny Kozią brodę trudno przeoczyć, nie tylko ze względu na jasne ubarwienie, kontrastujące z leśnym poszyciem. Mniejsze owocniki koziej brody osiągają ok. 5 cm wysokości i 6 cm szerokości, ale okazy mierzące odpowiednio 20 i 30 cm wcale nie należą do rzadkości. To jednak jeszcze nie wszystko. W obrębie gatunku Sparassis crispa trafiają się też prawdziwe kolosy. Grzybiarze niejednokrotnie natrafiali na okazy ważące nawet 6 kg, a i tym daleko było do rekordu. W 1711 roku, w Turoszowie jeden z leśników natknął się na dwie ogromne kozie brody. Większy grzyb ważył aż 20 kg i mierzył ponad 250 cm. To jednak jeszcze nic. Rekordowy okaz został odnaleziony na południu Francji. Ważył niemal 29 kg. Gdzie występuje kozia broda? Grzyb kozia broda występuje w całej Polsce, najliczniej na Pomorzu, ziemi lubuskiej, Mazowszu i w Wielkopolsce. Jego naturalnym środowiskiem są przede wszystkim lasy iglaste, ale także mieszane. Siedzuń sosnowy rośnie na korzeniach drzew iglastych, zarówno żywych, jak i martwych. Charakterystyczną jasną grzybnię najczęściej można zobaczyć obok sosny. Rzadziej pojawia się na świerkach i daglezjach. Grzyba należy szukać u podstawy pnia. Owocniki pojawiają się od lipca do końca października, a raz zaatakowane drzewo obrodzi w grzyby także w kolejnych latach. Na to trzeba uważać Jak wspomnieliśmy wcześniej, obecnie grzyb kozia broda nie znajduje się pod ochroną. W Polsce można zbierać go bez przeszkód i wiele osób korzysta z tej możliwości. W środowisku smakoszy leśnych przysmaków gatunek ten słynie ze swojego specyficznego smaku, w którym uwypuklają się orzechowe nuty. Doskonale nadaje się do przygotowania różnorakich potraw, w tym zup i sosów. Trzeba jednak mieć świadomość, że gatunek ten łatwo pomylić z innymi. Kozia broda przypomina nieco siedzunia dębowego, który tworzy owocniki przy drzewach iglastych (najczęściej przy jodle i świerku), ale czasami pojawia się też przy gatunkach liściastych. Ten gatunek odróżnia się od opisywanego bardziej wyblakłymi i listkowatymi, nieco szerszymi zakończeniami rozgałęzień. Podobna jest też soplówka jeżowata. Także ten gatunek ma kuliste owocniki o nieregularnym kształcie, ale w tym przypadku zakończenia bardziej niż listki przypominają sople. Dlaczego nie należy ich zbierać? Oba gatunki są jadalne, jednak znajdują się pod ochroną. Szczególnie zagrożona jest soplówka, która na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status E, co oznacza, że należy do gatunków wymierających. Inne grzyby podobne do koziej brody Wśród grzybów, które przypominają kozią brodę, warto wymienić jeszcze kilka gatunków. Są to: trzęsak listkowaty – owocniki tego gatunku mają nieregularny pofałdowany kształt i jasnobrązową barwę. Pojawiają się na pniach drzew iglastych; koralówka złocista (gałęziak złocisty) – ma krzaczkowaty, silnie rozgałęziony owocnik o żółtawej barwie. Jest grzybem jadalnym, ale na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski ma status E; koralówka żółta (gałęziak żółty) – owocnik tego gatunku przypomina krzaczkowatą strukturę koralówki złocistej, ale żółte ubarwienie tego grzyba jest wyraźnie jaśniejsze. Młode owocniki mają jadalny trzon, ale starsze okazy zawierają substancję zaburzającą trawienie; koralówka strojna (gałęziak strojny) – krzaczkowaty owocnik tego gatunku ma pomarańczową lub łososiową barwę. Jest grzybem trującym, silnie zaburzającym trawienie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Grzyby trujące w polskich lasach. Wiele z nich można rozpoznać bez trudu
Zbieranie grzybów to w Polsce niemal sport narodowy. Ale nawet doświadczeni grzybiarze muszą zachować czujność: między borowikami czy maślakami mogą czaić się trujące sobowtóry. Choć nie ma ich wiele, warto wiedzieć, jak je rozpoznać, by uniknąć groźnej pomyłki.
Spis treści: Jakie grzyby najczęściej zbieramy? Czym się różnią grzyby trujące od niejadalnych? Ile jest gatunków grzybów trujących w Polsce? Jak nie rozpoznawać grzybów trujących – fałszywe kryteria Najprostszy sposób na odróżnienie grzybów jadalnych od trujących Jak wygląda zatrucie grzybami? Mimo iż o grzybach wiemy znacznie więcej niż większość narodów europejskich, to w Polsce wciąż co roku zdarza się kilkadziesiąt ciężkich zatruć grzybami. Niektóre z nich są śmiertelne. Według danych Państwowego Zakładu Higieny w 2022 roku w Polsce były 22 takie zatrucia grzybami, a w 2023 roku – 13. Jakie grzyby najczęściej zbieramy? Grzyby wielkoowocnikowe to grupa grzybów, których owocniki są widoczne gołym okiem. Wśród nich podgrupą są grzyby kapeluszowe, czyli te, które potocznie określamy po prostu grzybami i najczęściej zbieramy. Owocniki to nadziemna część grzybni, w której powstają zarodniki. W Polsce stwierdzono występowanie kilku tysięcy gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Według projektu bibliografii grzybów owocnikowych Polski zamieszczonego w internetowym atlasie grzybów „Grzyby.pl”, w Polsce występuje 4966 gatunków grzybów wielkoowocnikowych. Z tego najwyżej 300 nadaje się do wykorzystania kulinarnego. W praktyce najbardziej wytrawni grzybiarze potrafią rozpoznawać i zbierać najwyżej około 100 gatunków. W powszechnej świadomości i wiedzy to tylko kilkanaście gatunków, w tym borowiki, podgrzybki, kurki, kanie, koźlarze, maślaki czy rydze. Czym się różnią grzyby trujące od niejadalnych? Grzybami niejadalnymi wprawdzie się nie zatrujemy, ale też z różnych powodów ich nie zjemy. Mogą mieć wyjątkowo nieprzyjemny smak, być zbyt twarde, mieć wyjątkowo delikatne i rozpadające się owocniki, zawierać niewielkie ilości jakichś toksyn. Albo po prostu nie zostały jeszcze odpowiednio przebadane pod kątem toksyczności. I tak naprawdę do tej grupy należy większość grzybów występujących w Polsce. Wiele z grzybów niejadalnych staje się jadalnymi po obróbce termicznej, np. żółciak siarkowy. Ale należy pamiętać, że gotować, dusić lub smażyć powinniśmy wszystkie grzyby bez wyjątku, także i te jadalne, uważane za przysmak. Wiele grzybów jadalnych zjedzonych na surowo doprowadziłoby do dolegliwości żołądkowych. Ile jest gatunków grzybów trujących w Polsce? Znacznie mniej niż jadalnych oraz niejadalnych – to dobra wiadomość. A wśród nich zaledwie kilkanaście może przykuć uwagę grzybiarza, bo posiada wystarczająco duże kapelusze. Śmiertelnie trujących grzybów mamy w Polsce tylko kilka. Umiejętność ich rozpoznania powinien mieć każdy grzybiarz. Według Sanepidu śmiertelnie trujące grzyby to: muchomor zielonawy (sromotnikowy), muchomor jadowity, muchomor wiosenny, muchomor plamisty. Inne grzyby silnie trujące i, niestety, czasem mylone z jadalnymi to także: zasłonak rudy, piestrzenica kasztanowata, krowiak podwinięty, muchomor czerwony. Do lat 70. ubiegłego wieku krowiak podwinięty, potocznie zwany olszówką, był zaliczany do grzybów warunkowo jadalnych, dopuszczalnych do spożycia po ugotowaniu z kilkukrotnym odlaniem wody. U niektórych osób po spożyciu olszówki kilka razy może w końcu wystąpić gwałtowna reakcja układu odpornościowego skutkująca zniszczeniem czerwonych krwinek, hemolizą i śmiercią. Jak nie rozpoznawać grzybów trujących – fałszywe kryteria Ponieważ jesteśmy narodem masowo zbierającym dzikie grzyby i często wykorzystującym je w kuchni, mamy także swoje potoczne i ludowe przekonania na ich temat. Niestety, niektóre z nich są nieprawdziwe, a stosowanie ich w praktyce może doprowadzić do ciężkiego zatrucia. Nie jest prawdą, że grzyby można rozpoznać po smaku. Najbardziej trujący rodzimy grzyb – muchomor sromotnikowy – ma przyjemny smak i zapach. Nie jest także prawdą to, że trujące grzyby zmieniają barwę po zerwaniu, powodują czernienie srebrnych sztućców lub cebuli w potrawie. Najprostszy sposób na odróżnienie grzybów jadalnych od trujących Najbezpieczniej jest zbierać tylko grzyby rurkowe, czyli takie, które na spodzie kapelusza posiadają wzór z małych dziurek, a nie blaszek. Wśród występujących w Polsce grzybów rurkowych nie ma ani jednego gatunku powodującego silne zatrucia – wystarczy więc stosować się do tej jednej prostej zasady i najgorsze, co może nam się przytrafić to lekka niedyspozycja. Najlepiej zbierać wyłącznie dobrze wykształcone owocniki. Małe i dopiero wychylające się z gruntu grzyby wyglądają często zupełnie inaczej niż dobrze wyrośnięte, co może prowadzić do brzemiennych w skutki pomyłek. Listę wszystkich grzybów jadalnych Polski można sprawdzić w rozporządzeniu Ministerstwa Zdrowia z 20 maja 2020. Jest ich 47, wśród nich także grzyby uprawiane i importowane. Szeroko znana i stosowana jest także lista z książki Barbary Gumińskiej i Władysława Wojewody „Grzyby i ich oznaczanie”. Jak wygląda zatrucie grzybami? Niestety, może wyglądać różnie i nie dawać objawów od razu. Siła zatrucia zależy też od ilości zjedzonych grzybów, masy ciała (najbardziej zagrożone są dzieci) i czasu, jaki upłynie od spożycia do rozpoczęcia leczenia. Sprawy nie ułatwia także różnorodność toksyn produkowanych przez grzyby. Są to m.in. amanityna, gyromitryna, psylocybina, muskaryna, musycymol. Muchomor sromotnikowy (zielonawy) to najgroźniejszy grzyb trujący Polski. Odpowiada za 90% wszystkich śmiertelnych zatruć grzybami. Młode owocniki muchomora sromotnikowego bywają mylone z gąską zieloną czy także lekko zielonym gołąbkiem. Starsze – z czubajką kanią. Zawiera dwie grupy toksyn: fallotoksyny i amatoksyny. Wśród nich najgroźniejsza jest alfa-amanityna. Powodują one nieodwracalne uszkodzenie wątroby, nerek, jelit, serca i innych narządów. Obróbka termiczna czy suszenie muchomora zielonawego nie ma wpływu na toksyczność. Zatrucie nim jest wyjątkowo zdradliwe, bo objawy pojawiają się nawet po kilkunastu godzinach. Są to: zawroty i bóle głowy, nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka, przyspieszenie tętna, trudności w oddychaniu. Leczenie jest możliwe tylko w szpitalu i nie zawsze skuteczne. W wielu przypadkach jedynym ratunkiem dla pacjenta jest przeszczep wątroby. Nawet przy najmniejszym podejrzeniu zatrucia grzybami trzeba jak najszybciej iść do lekarza i koniecznie zachować resztę niezjedzonych grzybów. Jeśli objawy występują szybko, niedługo po jedzeniu – najlepiej jest niezwłocznie, nawet przed przybyciem lekarza, wywołać wymioty. Źródło: lista grzybów jadalnych Ministerstwa Zdrowia. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten „szatański” grzyb budzi zachwyt i strach. W Polsce objęty jest ochroną
Spotkanie z borowikiem szatańskim to rzadkość, której wielu grzybiarzy nigdy nie doświadczy. Choć zachwyca wyglądem, stanowi zagrożenie dla zdrowia. W Polsce znalazł się pod ścisłą ochroną.
Spis treści: Jak wygląda borowik szatański? Występowanie Czy borowik szatański jest jadalny? Pierwsza pomoc po zatruciu borowikiem szatańskim Borowik ceglastopory a szatański – jak je odróżnić? Goryczak żółciowy a borowik szatański – jak uniknąć pomyłki w lesie? Borowik szatański, a właściwie krwistoborowik szatański, to przedstawiciel rodziny borowikowatych, który w ostatnich latach przeszedł istotne zmiany taksonomiczne. Dawniej znany był jako Boletus satanas, jednak na podstawie analiz filogenetycznych został przeniesiony do nowego rodzaju Rubroboletus. W polskiej literaturze mykologicznej bywał również opisywany pod nazwami grzyb krwisty czy grzyb szatański. Obecnie zgodnie z zaleceniem Polskiego Towarzystwa Mykologicznego zaleca się stosowanie nazwy krwistoborowik szatański. Jak wygląda borowik szatański? Gatunek ten tworzy masywne owocniki o średnicy kapelusza dochodzącej nawet do 30 cm. Młode egzemplarze mają kapelusz półkulisty i jasnoszary, z czasem przybierający odcień żółtawozielony lub oliwkowy. Skórka jest sucha, zamszowa i nieoddzielająca się od miąższu. Pod spodem znajdują się rurki, które u młodych grzybów są żółtawe, później krwistoczerwone, a u starszych osobników – brązowooliwkowe. Charakterystyczną cechą jest sinienie – zarówno pory, jak i miąższ zmieniają kolor na niebiesko-szary po dotknięciu lub przekrojeniu. Krwistoborowik szatański to grzyb o masywnym trzonie, często beczułkowatym, z wyraźną siateczką w odcieniu karminowym lub purpurowym. Kolorystyka przechodzi od żółtego bezpośrednio pod kapeluszem przez odcienie różu aż do czerwonobrązowej podstawy. Miąższ jest biały, a jego zapach zależy od wieku grzyba – młode osobniki pachną łagodnie, starsze mogą przypominać wonią padlinę lub zgniłą cebulę. Występowanie W naturalnych warunkach borowik szatański rośnie od lipca do września w ciepłych, dobrze nasłonecznionych lasach liściastych, najczęściej w towarzystwie dębów i buków, na glebach wapiennych. W Polsce jest gatunkiem skrajnie rzadkim i wymierającym. Jego występowanie zostało oficjalnie potwierdzone tylko w dwóch miejscach: na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Górach Kaczawskich. Znajduje się na „Czerwonej liście roślin i grzybów” oraz podlega ścisłej ochronie gatunkowej – nie wolno go zbierać ani niszczyć. Dla świadomego grzybiarza nie stanowi realnego zagrożenia, ale wymaga respektu – zarówno ze względu na swoje toksyczne właściwości, jak i status gatunku ściśle chronionego. Jeśli go spotkasz – nie zbieraj, nie niszcz. Zostaw tam, gdzie rośnie – bo w polskich lasach jego obecność to już nieomal wydarzenie. Czy borowik szatański jest jadalny? Borowik szatański nie nadaje się do spożycia w żadnej postaci, nawet po długotrwałej obróbce cieplnej. Jego toksyczność wynika głównie z obecności żywic, które nie są trawione przez ludzki przewód pokarmowy, oraz śladowych ilości muskaryny i bolesatyny – związków, które mogą powodować objawy zatrucia. Warto jednak zaznaczyć, że mimo groźnej nazwy i złej sławy tego grzyba, do zatrucia borowikiem szatańskim dochodzi niezwykle rzadko. Powodem tego jest z pewnością jego rzadkie występowanie i charakterystyczny wygląd, który ułatwia identyfikację. Zatem ryzyko, że uważny grzybiarz pomyli krwistoborowika z jadalnym borowikiem jest stosunkowo niewielkie. Pierwsza pomoc po zatruciu borowikiem szatańskim Jeśli doszło do spożycia borowika szatańskiego, reakcja powinna być natychmiastowa. Objawy zatrucia pojawiają się zazwyczaj po około 2–3 godzinach i mogą obejmować: silne bóle brzucha, wymioty, biegunkę, bóle głowy, zaburzenia widzenia, halucynacje, a w cięższych przypadkach – spadek ciśnienia i utratę przytomności. Pierwszym krokiem powinna być próba wywołania wymiotów, jeszcze zanim toksyny zostaną wchłonięte do krwiobiegu. Następnie należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza lub na oddział ratunkowy – warto zabrać ze sobą próbkę spożytego posiłku, co ułatwi identyfikację grzyba. Nie wolno podejmować prób leczenia domowymi metodami ani podawać płynów bez konsultacji z medykiem. Borowik ceglastopory a szatański – jak je odróżnić? Jednym z częstszych błędów wśród mniej doświadczonych grzybiarzy jest mylenie borowika szatańskiego z borowikiem ceglastoporym (Neoboletus luridiformis) – jadalnym po obróbce cieplnej. Rozpoznanie, czy znaleziony okaz to borowik ceglastopory, czy szatański, może być trudne. Zwłaszcza przy młodych owocnikach. Najlepiej jest zwrócić uwagę na kilka cech, które odróżniają te dwa gatunki borowików: Kapelusz borowika szatańskiego jest jasny (szary, oliwkowy), podczas gdy u borowika ceglastoporego jest ciemniejszy – brązowy lub brunatnoczerwony. Trzon borowika ceglastoporego ma bardziej jednolity kolor i nie jest pokryty siateczką w takim stopniu jak u szatańskiego. Miąższ obu grzybów sinieje po uszkodzeniu, ale u borowika ceglastoporego zmiana koloru jest mniejsza niż u krwistoborowika szatańskiego. Borowik ceglastopory ma czerwone rurki i bardziej zwartą budowę. Ceglastopory występuje głównie zarówno w lasach iglastych, jak i liściastych czy mieszanych, a borowik szatański wyłącznie w ciepłych lasach liściastych. Dla bezpieczeństwa osoby niedoświadczone powinny unikać zbierania jakichkolwiek grzybów o czerwonych porach i siniejącym miąższu, jeśli nie mają stuprocentowej pewności co do gatunku. Zobacz, jakie są podstawowe zasady zbierania grzybów. Goryczak żółciowy a borowik szatański – jak uniknąć pomyłki w lesie? Goryczak żółciowy (Tylopilus felleus) to kolejny grzyb, który bywa mylony z borowikiem szatańskim – głównie z powodu podobnego kapelusza i żółtawego trzonu. Jednak różnice między goryczakiem żółciowym a borowikiem szatańskim są dość wyraźne, jeśli wiemy, na co zwracać uwagę. Rurki pod kapeluszem goryczaka mają kolor różowawy lub brązowawy, a nie czerwony czy oliwkowy jak u borowika szatańskiego. Miąższ goryczaka nie sinieje po uszkodzeniu, zmienia kolor na różowy lub winny. Goryczak rośnie w lasach iglastych, najczęściej pod świerkami i sosnami, natomiast borowik szatański preferuje buczyny i dąbrowy na wapiennych glebach. Kluczowa pozostaje więc umiejętność oceny nie tylko wyglądu grzyba, ale też środowiska, w którym rośnie. Warto pamiętać, że goryczak żółciowy i borowik szatański to dwa różne gatunki. Nie zaleca się ich zbierania, jednak z różnych powodów – jeden jest niejadalny z uwagi na gorzki i nieprzyjemny smak (goryczak żółciowy), a drugi jest grzybem trującym i został objęty ścisłą ochroną gatunkową (krwistoborowik szatański). Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Grzyby kochają psychodelę. Niezależnie od siebie wykształciły substancję oddziałującą na ludzki mózg
Chociaż grzyby halucynogenne były wykorzystywane przez wiele cywilizacji od tysięcy lat – zarówno podczas religijnych ceremonii, jak i rekreacyjnie – wciąż podchodzimy do nich z rezerwą. Teraz okazuje się, że niezależnie od siebie wykształciły zdolność wytwarzania tej samej substancji psychoaktywnej. Naukowcy są zaskoczeni, ale rodzi to wiele możliwości.
Grzyby halucynogenne mogą wytwarzać psylocybinę – znaną substancję o właściwościach psychodelicznych, która od wieków była wykorzystywana przez ludzi. Badacze udowodnili jednak, że w zależności od gatunku robią to na dwa zupełnie różne sposoby, a mimo to osiągają taki sam efekt. Odkrycie to może pomóc łatwiej wytwarzać substancje psychoaktywne w laboratorium, np. do produkcji leków. Czym jest psylocybina? Psylocybina jest substancją, którą organizm po spożyciu przekształca w aktywną formę psylocyny. Zyskała ona popularność w latach 60. XX wieku, w czasie rewolucji kulturalnej i epoki ruchu hipisowskiego. Ostatecznie sklasyfikowano ją jako narkotyk, co na dziesięciolecia wstrzymało badania nad jej medycznym zastosowaniem. Ostatnio zaobserwowano jednak, że psylocybina może łagodzić depresję, przewlekły lęk czy wspomagać zwalczanie myśli samobójczych. Odżyło więc zainteresowanie zrozumieniem, jak można wykorzystać ją dla dobra ludzkiego umysłu i jak moglibyśmy wydajniej produkować ją w laboratoriach. W końcu starożytne cywilizacje stosowały halucynogenne grzyby od tysięcy lat. Grzyby są zdeterminowane, by wpływać na ludzki mózg Naukowcy zaczęli ponownie zgłębiać sposób, w jaki grzyby produkują ten halucynogenny związek. Okazało się, że musi im na tym bardzo na tym zależeć – poszczególne gatunki wyewoluowały niezależnie od siebie i podążały różnymi drogami, by stworzyć dokładnie tę samą substancję. To tzw. ewolucja konwergentna. Badacze pod przewodnictwem Dirka Hoffmeistera z Uniwersytetu Friedricha Schillera w Jenie wykazali, że grzyby wykorzystują różne rodzaje enzymów, ale z ich pracy zawsze powstaje psylocybina. Zgłębienie tego procesu pomogło odkryć nową metodę wytwarzania tego psychodelicznego związku w laboratorium. Czemu grzyby wytwarzają substancje psychoaktywne? Oczywiście grzybom, nawet magicznym, nie chodzi o to, by wpływać na działanie ludzkie mózgu. Według naukowców psylocybina może być ich sposobem na odstraszanie drapieżników, np. owadów, które mogłyby skusić się na zjedzenie owocników grzybów. Podobnie działa kofeina, która jest naturalnym pestycydem odstraszającym szkodniki. My tylko wykorzystujemy jej efekt uboczny. Leki oparte na psychodelikach Obecnie do produkcji leków wykorzystuje się psylocybinę pozyskiwaną syntetycznie. Generuje to jednak niepotrzebne odpady i jest mało wydajne, więc jeśli wzrośnie zapotrzebowanie, może okazać się nieskuteczne. Nowe podejście do produkcji zaproponowane przez Hoffmeistera i jego zespół pozwala ekstrahować enzymy prosto z grzybów i dzięki temu katalizować w laboratoryjnych warunkach reakcje prowadzące do powstania psylocybiny. To dowód, że lepsze zrozumienie procesów zachodzących w przyrodzie pozwala zmniejszyć zużycie energii i ilość odpadów, a przez to tworzyć obiecujące, szeroko dostępne leki. Jaka będzie przyszłość grzybów halucynogennych? Jest w nich element „magiczny” i z pewnością wciąż wiele jeszcze czeka na odkrycie. Źródło: Chemistry Europe, A Journal of German Chemical Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grzyby niejadalne z gąbką są powszechne w polskich lasach. Których należy się wystrzegać?
Grzyby niejadalne z gąbką? Tak, takich gatunków jest całkiem sporo, podobnie jak trujących grzybów rurkowych, a wiele z nich występuje w polskich lasach. Przypominają te, którymi zajadamy się z apetytem i ten fakt czyni je wyjątkowo niebezpiecznymi. Każdy amator grzybobrania powinien pamiętać, że nie wszystkie okazy, które nie mają blaszki, można zebrać i włożyć do koszyka. Których należy unikać? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Grzyby trujące a niejadalne Grzyby trujące z gąbką, których nie należy zbierać Grzyby niejadalne z gąbką są u nas powszechne Często mówi się, że najprościej odróżnić grzyby jadalne od niejadalnych, spoglądając pod ich kapelusz. Jeżeli zamiast blaszki mają gąbkę, wszystko jest w porządku. W tym miejscu należy stanowczo podkreślić, że to nieprawda, a wręcz szkodliwy mit, który należy piętnować. Niektóre gatunki grzybów rurkowych też są trujące. W 2024 roku odnotowano w Polsce ponad 1100 przypadków zatruć grzybami, a większość z tych przypadków wynikała z pomyłki. Grzyby trujące a niejadalne Na początku wypada wyjaśnić różnicę między grzybami trującymi a niejadalnymi. Te pojęcia często stosowane są zamiennie, jednak ich definicja jest zgoła inna. Mówiąc o grzybach trujących, na myśli trzeba mieć gatunki, których owocniki zawierają szkodliwe, a nawet śmiertelne dla człowieka toksyny, np. amanityny i fallotoksyny, giromitrynę, orelaninę czy muskarynę. Nie jest to takson, a określenie funkcjonalne, wskazujące na ich oddziaływanie na ludzki organizm w przypadku spożycia. Grzyby niejadalne zazwyczaj nie zawierają silnych toksyn, które mogłyby wywołać silne zatrucie. Grupa ta nie nadaje się jednak do spożycia z różnych innych powodów. Wśród nich należy wymienić między innymi: brak walorów kulinarnych – grzyby niejadalne mogą być niesmaczne, cierpkie lub piekące. Niektóre nie wydzielają charakterystycznego dla grzybów przyjemnego zapachu lub mają nieprzyjemną woń; nieprzyjemna konsystencja – niektóre grzyby niejadalne mają zbyt twarde, łykowate lub śluzowate owocniki. Ta grupa grzybów nie zawiera silnych toksyn, więc ich spożycie nie prowadzi do uszkodzenia narządów wewnętrznych czy śmierci. Należy jednak podkreślić, że nie są całkowicie bezpieczne. Niektóre wywołują dolegliwości żołądkowo-jelitowe, jak bóle brzucha, nudności czy biegunkę. Na szczęście zazwyczaj są to objawy przejściowe. Grzyby trujące z gąbką, których nie należy zbierać Tylko nieliczne grzyby z rurkami pod kapeluszem są klasyfikowane jako trujące. Ale nawet kilka gatunków może stwarzać poważne zagrożenie dla amatorów grzybobrania. Borowik szatański Numerem jeden na liście trujących grzybów z gąbką bez wątpienia jest krwistoborowik szatański (Rubroboletus satanas), szerzej znany jako borowik szatański. Gatunek ten dość łatwo pomylić z kilkoma jadalnymi grzybami, co czyni go wyjątkowo niebezpiecznym. Pod względem budowy kapelusza i trzonu przypomina borowika szlachetnego i usiatkowanego. Niedoświadczony grzybiarz może pomylić go także z podgrzybem brunatnym. Kapelusz „szatana” ma średnicę od 6 do nawet 30 cm. Dojrzałe okazy są żółtawe, zielonkawe lub oliwkowobrązowe. Młode są szarawe, białawe, czasem lekko kremowe lub popielate. Rurki są początkowo żółtawe, dalej przechodzą w krwistą czerwień. Sinieją w miejscu uszkodzenia. Trzon mierzy od 5 do 15 cm wysokości i od 3 do 8 cm grubości. Początkowo jest kulisty lub cylindryczny, potem baryłkowaty. Zjedzenie owocników borowika szatańskiego powoduje silne dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Rośnie przede wszystkim w ciepłych lasach liściastych, zwłaszcza na glebach bogatych w wapń. W Polsce (jak i w całej Europie) jest gatunkiem rzadkim, podlegającym ścisłej ochronie. Borowik purpurowy Kolejny trujący grzyb z gąbką to krwistoborowik purpurowy (Rubroboletus rhodoxanthus), znany także jako borowik purpurowy. Przypomina nieco niejadalnego modroborowika ponurego, ale także jadalnego krasnoborowika ceglastoporego. Kapelusz okazów z tego gatunku ma średnicę od 5 do 20 cm. U młodych osobników jest półkolisty, potem przybiera łukowaty kształt, w końcu staje się płaski. Ma barwę białożółtawą lub żółtobrązową. Rurki są początkowo żółte, później żółtozielone. Miejsca uszkodzone zmieniają kolor na sinozielony. Trzon wysoki na 5–12 cm. Mierzy od 3 do 5 cm grubości. U młodych grzybów ma beczułkowaty kształt, u starszych – płatkowaty. Spożycie borowika purpurowego może wywołać silne dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Jako gatunek ciepłolubny, w Polsce rośnie przede wszystkim w lasach liściastych. Szczególnie upodobał sobie jasne stanowiska na glebach wapiennych. Tak jak „szatan”, jest gatunkiem ekstremalnie rzadkim. Na „Czerwonej liście roślin i grzybów Polski” ma status E. Modroborowik ponury Ten gatunek ma status grzyba jadalnego, jednak należy podkreślić, że w stanie surowym jest trujący. Żeby nadawał się do spożycia, wymaga długiego gotowania, trwającego przynajmniej 25 minut. Przypomina krasnoborowika ceglastoporego, a w niektórych odmianach kolorystycznych – także maślaka pstrego. Kapelusz ma średnicę od 5 do 20 cm. Kolor – od kremowego do oliwkowobrązowego. Rurki są żółte, a na starszych okazach – ciemnopomarańczowe lub oliwkowe. Uszkodzenie wywołuje sinienie. Trzon mierzy od 5 do 15 cm wysokości. U młodych grzybów jest beczułkowaty, u starszych – walcowaty lub pałkowaty. Spożycie usmażonego, krótko gotowanego lub surowego borowika ponurego wywołuje nudności z wymiotami. Tak jak w przypadku wyżej wymienionych gatunków, najłatwiej natrafić na niego w lasach liściastych. Należy jednak podkreślić, że występuje także w lasach mieszanych, a nawet iglastych. Grzyby niejadalne z gąbką są u nas powszechne Znacznie bogatsza jest reprezentacja grupy grzybów niejadalnych z gąbką. Większość gatunków jest u nas pospolita. Goryczak żółciowy To gatunek z rodziny borowikowatych, podobny do borowika szlachetnego i koźlarza babki. Status grzyba niejadalnego zyskał ze względu na wyjątkowo gorzki smak, który zepsuje każdą potrawę. Kapelusz osiąga średnicę do 12 cm i ma barwę od jasnobrązowej do cielistobrązowej. Rurki są białe u młodych okazów. Później stają się bladoróżowe. Po uszkodzeniu przybierają kolor winny. Trzon mierzy do 14 cm wysokości i od 2 do 4 cm grubości. To gatunek pospolity. Rośnie w lasach liściastych i iglastych. Często można znaleźć go pod świerkami i sosnami. Gorzkoborowik żółtopory Kolejny przedstawiciel rodziny borowikowatych na naszej liście. Przypomina warunkowo jadalnego modroborowika ponurego. Tak jak goryczak żółciowy, status grzyba niejadalnego zawdzięcza ekstremalnie gorzkiemu smakowi. Należy także wspomnieć, że jest lekko trujący i może wywoływać nieprzyjemne objawy ze strony układu pokarmowego. Jasnobrązowy lub szarooliwkowy kapelusz ma średnicę od 3 do 15 cm. U młodych okazów rurki są cytrynowożółte, natomiast u starszych – oliwkowe. Trzon jest wysoki na 7–14 cm. Osiąga grubość od2 do 4 cm. Początkowo ma beczułkowaty kształt. Z czasem staje się maczugowaty lub walcowaty. Ten pospolity gatunek rośnie zarówno w lasach liściastych, jak i iglastych. łatwo natrafić na niego pod dębami, bukami i świerkami. Gorzkoborowik korzeniasty Również ten przedstawiciel borowikowatych słynie z gorzkiego smaku. Przypomina swoich niejadalnych i trujących krewniaków, gorzkoborowika żółtoporego i borowika szatańskiego, ale niedoświadczony grzybiarz może pomylić go z borowikiem szlachetnym i modroborowikiem ponurym. Białoszary lub szarobeżowy kapelusz osiąga średnicę do 30 cm. Rurki są jasnożółte, ale u starszych osobników przybierają barwę cytrynowożółtą i oliwkowożółtą. Zgrubiały w części środkowej trzon dorasta do 13 cm. Gorzkoborowik korzeniasty jest rzadkim gatunkiem w Polsce. Na „Czerwonej liście roślin i grzybów Polski” ma status V, czyli „narażony”. Najczęściej występuje w lasach liściastych, w pobliżu buków i dębów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sezon na grzyby zaczął się niezwykle wcześnie – naukowcy wskazują powód urodzaju
Tegoroczny sezon grzybowy startuje wyjątkowo wcześnie. Grzybiarze są z pewnością zadowoleni – zdjęcia koszy pełnych borowików zalewają social media. Wiele osób zastanawia się jednak, jaki jest tego powód.
Sezon grzybowy zaczął się w tym roku już na początku sierpnia. Wyjątkowy jest nie tylko ten wczesny termin, ale także obfitość grzybów. W polskich lasach już nawet w lipcu spotkać można było prawdziwki czy podgrzybki, czyli gatunki zwykle pokazujące się dopiero we wrześniu. Naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu tłumaczą, czym spowodowany jest ten wyjątkowy urodzaj. Kiedy jest sezon na grzyby? Wielu doświadczonych grzybiarzy powie, że sezon grzybowy trwa właściwie cały rok. Nawet zimą w polskich lasach można znaleźć niektóre walczące z chłodem gatunki, takie jak huby czy płomiennice zimowe. To jednak wyjątki od reguły. Klasycznie sezon przynosi dopiero ciepły oddech wiosny. Pierwsze ukazują się smardze – warto jednak pamiętać, że nie wolno ich zbierać w środowisku naturalnym. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, by pozyskiwać je z własnego ogrodu. Większość grzybów ukazuje się jednak zwykle we wrześniu lub pod koniec sierpnia. Sezon grzybowy 2025 – To jeden z najwcześniejszych i najbardziej obfitych startów sezonu, jaki pamiętam Prawdopodobnie sprzyja temu fakt, że ubiegłoroczny sezon był słabszy, a grzybnia miała czas się zregenerować – donosi w oficjalnym komunikacie prof. Artur Gryszkin z Katedry Technologii Żywności i Przechowalnictwa UPWr. Według mykologów wszystkie znaki wskazują na intensywny i różnorodny sezon grzybowy, który przyniesie wiele radości zarówno tym obeznanym ze sztuką ich zbierania, jak i dopiero poznającym jaj tajniki. Gdzie zbierać grzyby? Warto zapuścić się w głębokie lasy. Naukowcy ostrzegają, że te mieszczące się bezpośrednio przy często uczęszczanych drogach lub np. parki miejskie mogą nie być najlepszym wyborem. Grzyby w nich rosnące mogą bowiem kumulować zanieczyszczenia i metale ciężkie. Takie lasy kuszą łatwym dostępem, ale lepiej przemierzać dziksze okolice. Godne uwagi grzybiarzy są szczególnie lasy sosnowe, bukowe czy mieszane. Oprócz gatunków drzew ważna jest także odpowiednia wilgotność, niezbędna do wzrostu grzybów mykoryzowych, oraz bogata ściółka. Jakie grzyby zbierać? Wszyscy eksperci mówią to samo: warte zbierania są wyłącznie te grzyby, które znamy. Gdy brak nam stuprocentowej pewności lub widzimy nietypowe grzyby, warto sięgnąć do dostępnych w Internecie atlasów grzybów czy skorzystać z coraz popularniejszych aplikacji, które pomogą nam w identyfikacji za pomocą aparatu telefonu. Początkującym mykolodzy polecają ograniczanie się do zbioru grzybów rurkowych, czyli takich, pod których kapeluszami znajdziemy siateczkę dziurek, zamiast blaszek. Ryzyko tragicznej w skutkach pomyłki jest wtedy minimalne. Źródło: UPWr Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.