Fortyfikacje, osady i cmentarzyska. Archeolodzy odkryli ślady pradawnej kultury w Gruzji
Naukowcy odkryli dowody wskazujące na długotrwałą obecność człowieka w górzystym regionie Samcche-Dżawachetia w południowej Gruzji. Nowe badania ujawniają, że obszar ten był dynamicznie rozwijającą się przestrzenią osadnictwa i kontaktów kulturowych przez tysiące lat.
Przez lata południowe obszary Gruzji, a zwłaszcza górzysty region Samcche-Dżawachetia, pozostawały na marginesie badań archeologicznych. Surowy klimat, wysokie położenie i trudny teren sprawiały, że miejsce to postrzegano raczej jako rubieże i peryferia, które zamieszkiwane był co najwyżej przez pasterzy. Dotychczasowe znaleziska wykazywały wprawdzie na obecność człowieka już w epoce brązu, jednak brakowało dowodów pozwalających mówić o ciągłości osadnictwa czy bardziej złożonej organizacji społecznej. Nowe badania południowych rubieży Gruzji Najnowsze badania opublikowane na łamach czasopisma „Antiquity” rzucają jednak nowe światło na ten region Gruzji. Międzynarodowy zespół archeologów, pracujący w ramach Samtskhe–Javakheti Archaeological Project, od 2017 roku zidentyfikował ok. 170 stanowisk archeologicznych na wyżynach południowej Gruzji, datowanych od epoki brązu do średniowiecza. Odkryli tam pozostałości kamiennych fortyfikacji, osad i rozległych cmentarzysk. Jak podkreślają autorzy, „krajobraz ten był intensywnie użytkowany przez długi czas, a ślady aktywności ludzkiej są znacznie bardziej rozległe, niż wcześniej przypuszczano”. Badacze odkryli m.in. warstwy kamienia i popiołu, odsłonięte na stanowisku w rejonie Baraleti. Ich układ wskazuje, że te same miejsca były wielokrotnie zasiedlane, niszczone i ponownie odbudowywane. – Sekwencje te świadczą o powtarzalnym powracaniu do tych samych lokalizacji i o długotrwałej ciągłości użytkowania przestrzeni – twierdzą autorzy. Taki wzorzec sugeruje nie tylko przywiązanie do konkretnych miejsc, ale też istnienie trwałych tradycji społecznych i kulturowych. Długotrwałe ślady osadnictwa na peryferiach kraju Równocześnie odkryte struktury – w tym potężne mury i umocnienia – podważają wcześniejsze wyobrażenie o tym obszarze jako słabo zaludnionych rubieżach. Zdaniem autorów „fortyfikacje te należy postrzegać jako element szerszego systemu organizacji krajobrazu”, który mógł pełnić funkcje zarówno obronne, jak i gospodarcze lub symboliczne. W połączeniu z obecnością osad i cmentarzysk tworzy to obraz złożonej i dobrze zorganizowanej społeczności. Na szczególną uwagę zasługują także odkryte na kilku różnych stanowiskach archeologicznych artefakty, w tym ozdobne płytki gliniane czy brązowy dysk przypominający słońce o możliwym znaczeniu symbolicznym. – Podobne przedmioty znaleziono w innych miejscach w południowej Gruzji. Często są one związane z pochówkami, zwłaszcza grobami kobiet – twierdzą archeolodzy. Historia przetrwania, rytuałów i osadnictwa Niektóre z tych przedmiotów odnaleziono w miejscach pochówków, co może wskazywać na ich rolę w praktykach rytualnych lub wyrażaniu statusu społecznego. – Materiały te dostarczają rzadkiego wglądu w sferę ideologiczną badanych społeczności – podkreślają badacze. Podczas wykopalisk w miejscu zwanym Twierdzą Meghreki badacze odkryli kolorowe gliniane tabliczki w pozostałościach struktur, które mogły być domami. Artefakty te mogły być używane do rytuałów lub do podkreślenia wysokiego statusu rodziny. – Wszystkie te rzeczy mogą ujawnić więcej informacji na temat kultury i systemów wierzeń ludzi zamieszkujących płaskowyż. Badanie symbolicznych artefaktów, takich jak dyski słoneczne i zdobione tablice, może pogłębić naszą wiedzę na temat systemów wierzeń i znaczników tożsamości w społecznościach protohistorycznych – podsumowują uczeni. – Badania te ukazują Płaskowyż Dżawachetii nie jako zapomniane peryferia, lecz dynamiczne miejsce styku różnych wpływów, gdzie kolejne warstwy kamienia i popiołu opowiadają historię przetrwania, rytuałów i zdolności ludzi do przystosowania się do trudnych warunków – dodają badacze. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Ulubiony region Polaków. Latamy tam pod dobre wino i nieziemskie jedzenie
Chrześcijaństwo i wino to dwie tutejsze religie. Poza tym jednak warto wiedzieć, że Kachetia to kolebka gruzińskiego romantyzmu.
Spis treści: Sighnaghi – miasto miłości Klasztor Bodbe Dzalisi Tsinandali Mukhrani Kachetia – informacje praktyczne Osiem tysięcy lat temu ktoś zasadził w tym miejscu winorośl. I wiedział, jak z jej owoców zrobić wino – mówi mi Patrick McGovern z Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii. Stoimy na niewielkim wzniesieniu otoczonym zielonymi polami, niecałe 30 km na południe od Tbilisi. Mój rozmówca jest dyrektorem prac wykopaliskowych prowadzonych na kopcu Gadachrili Gora – najstarszym znanym nam miejscu, w którym człowiek produkował ten szlachetny trunek. Pośród ruin domów z cegły mułowej z epoki kamienia naukowcy znaleźli pyłki świadczące o tym, że wokół wsi uprawiono winorośl. Analiza chemiczna fragmentów naczyń wykazała na nich obecność kwasu winowego – to pradawny „odcisk palca” mówiący o tym, że w glinianych dzbanach chlupotało niegdyś wino. – Mieszkańcy Gadachrili Gora potrafili wywołać fermentację soku winogronowego. Winiarstwo narodziło się właśnie tutaj – twierdzi McGovern. Sighnaghi – miasto miłości Podróżując przez gruzińską Kachetię, na te winne ślady natrafiam nieustannie, choć czasem ich dostrzeżenie wymaga nieco uwagi. Następnego dnia jadę do Sighnaghi, zwanego miastem miłości. Miano to nadane zostało co prawda nieco na wyrost, głównie w nadziei na to, że zwabi turystów. Miłosnych historii nie ma tu za wiele, ale jest za to czynny całodobowo urząd stanu cywilnego; ślub można więc tu wziąć o dowolnej godzinie. Nawet jeżeli jednak nie przywiodą was tu porywy serca, Sighnaghi może się podobać. Spędzam kilka godzin na wędrowaniu po brukowanych uliczkach otoczonych kolorowymi domami z ażurowymi balkonami i zdobionymi bramami skrytymi za kaskadami kwiatów. Miasto przeszło rewitalizację – zaraz po odzyskaniu niepodległości przez Gruzję zaczęto robić tu wiele, by usunąć ślady sowieckiej przeszłości i nadać ulicom zachodniego sznytu. Budżetu starczyło jednak tylko na odnowienie domów z pierwszej linii, zwykle przy głównych traktach. Z tego powodu wiele osób zarzuca włodarzom, że uczynili z Sighnaghi park dla turystów. Ale nie mam zamiaru tego oceniać, Gruzja ma trudną historię i warto docenić nawet tę próbę zmian. Jeszcze w XVIII w. w Sighnaghi żyło zaledwie sto rodzin, głównie kupców oraz rzemieślników zajmujących się wyrobem dywanów, kilimów i tkanin. Echem tej tradycji są stoiska na głównych ulicach kuszące przyjezdnych kolorowymi artykułami. Najważniejsze wydają się jednak zabytkowe mury obronne, które sprawiają, że gruzińskie miasto porównuje się często do Carcassonne. Niegdyś miały 4 km długości i obwarowane były aż 23 wieżami, co czyniło Sighnaghi miastem niemal nie zdobycia. Dziś z tej obronnej konstrukcji zostały niecałe 2,5 km, ale ogrom murów wciąż robi wrażenie. Gdy wspinam się na ich szczyt, dostrzegam rozciągające się wokół miasta połacie pszenicy, ale też równe rzędy tyczek, na których wspiera się winorośl. To sygnał, że Kachetia nadal żyje winem, a Sighnaghi jest doskonałą bazą wypadową po okolicznych winnicach. Klasztor Bodbe Dużo subtelniejszy ślad obecności wina w tutejszej historii wiąże się z klasztorem Bodbe, do którego zawozi mnie poobijana marszrutka. Trzęsący się autobusik wypełniony jest Gruzinami, którzy w milczeniu wysłuchują okrzyków kierowcy do tajemniczego rozmówcy w telefonie. Po dwóch godzinach nasłuchu nieustannej telefonicznej kłótni, z której nie rozumiem ani słowa, wysiadam pod kamiennym budynkiem o strzelistej wieży, napawając się nagłą ciszą. Klasztory są w Gruzji niemal równie ważne jak wino. Chrześcijaństwo pojawiło się tu już w I w. n.e., a oficjalnie religia została przyjęta w 337 r. (Gruzja była drugim lub trzecim, zależnie od interpretacji dokumentów, krajem świata, który przeszedł na tę religię). Drogę wyznaczył król Mirian II, decydując się na chrzest, po tym jak pochodząca z Kapadocji chrześcijańska niewolnica Nino uzdrowiła jego żonę. Nieco bardziej prawdopodobną wersją jest ta, że chodziło jednak o politykę. Mirian chciał uniezależnić się od zaratustriańskich kapłanów, zmienił więc po prostu wiarę. Niezależnie od faktów Nino została po śmierci uznana za świętą i pochowana właśnie tu, na terenie klasztoru Bodbe. Przedostanie się do jej grobu okazuje się jednak wyzwaniem. Gdy przekraczam próg kościoła z IX w., trafiam na gęsty tłum wiernych biorących udział w nabożeństwie. W powietrzu wibrują atonalne hymny, dorośli ukradkiem zerkają w telefony, a dzieci przeciskają się pomiędzy lasem nóg. Prawosławne msze potrafią trwać 3, a czasem i 5 godz. Wycofuję się więc do ogrodu obok klasztoru, odprowadzając wzrokiem osoby zmierzające w dół po kamiennych schodach. Idą do źródła św. Nino, którego woda ponoć potrafi uleczyć wszelkie choroby. Nie mogąc dostać się do grobu świętej, przeglądam w telefonie zdjęcia, aż trafiam na wizerunek przechowywanego w stołecznej katedrze Sioni krzyża zrobionego przez Nino. Uplotła go z własnych włosów oraz… dwóch gałązek winnej latorośli. Nie dziwi mnie to – w tym kraju winu bliżej do sacrum niż profanum. Dzalisi Niemal nabożną czcią Gruzini otaczają też kwewri – ogromne cebulaste dzbany, które zakopuje się w ziemi i wlewa do nich winogronowy sok, by fermentował. Ten sposób wyrobu wina nie zmienił się od tysięcy lat. Kwewri są wyrazem ciągłości – bez trudu można je znaleźć w nowoczesnych winiarniach, ale też na archeologicznych stanowiskach. Natrafiam na nie między innymi w ruinach Dzalisi, mającego ponad 2,2 tys. lat rzymskiego miasta leżącego 50 km na północy zachód od Tbilisi. Podążając za grupką turystów, przemierzam rampy poprowadzone nad wykopaliskami, by podziwiać mozaikową podłogę starożytnego pałacu. Jej powierzchnia podziurawiona jest dziwnymi lejami – niezwykłymi zagłębieniami zdolnymi swobodnie pomieścić człowieka. To właśnie pozostałości kwewri. Dzalisi było niegdyś dużym ośrodkiem miejskim Iberii, czyli starożytnego królestwa rozciągającego się na terenie dzisiejszej Gruzji, w VI w. zdobytym przez Persję. Dziś miejscowość zachęca do spacerów po okolicznych wzgórzach lub kontynuowania starożytnej tradycji i pławienia się w gorących źródłach. Ja jednak, szukając winnych tropów, zachodzę do jednej z restauracji, by sprawdzić, jakie trunki podaje się tu do posiłku. Do wyrazistego, skrzącego się bielą koziego sera, sałatek posypanych orzechami oraz prosiaka pieczonego na desce i podanego z ostrym śliwkowym sosem (nazywanym tkemali) właścicielka lokalu podsuwa mi dzban z winem nienoszącym żadnej nazwy. Domowe trunki nie są tu niczym dziwnym – niemal każdy dom na wsi ma przynajmniej małe poletko winorośli. Tsinandali W końcu porzucam na chwilę winny świat, by zajrzeć do pałacu i ogrodów Aleksandra Czawczawadze, żyjącego na przełomie XVIII i XIX w. myśliciela, polityka i poety. Posiadłość w Tsinandali była letnią rezydencją ojca gruzińskiego romantyzmu uważanego dziś za bohatera narodowego. Chodzę po przestronnych salach budynku, nasłuchując skrzypienia drewnianych podłóg pod stopami, patrząc na poważne twarze nieznanych mi mężczyzn, których wizerunki zdobią ściany, i po kryjomu muskając palcami oryginalną zastawę stołową na okrągłym blacie. Oprócz przewodzenia ruchowi intelektualnemu Czawczawadze pisał tu z zapałem dość rzewne opowiadania, poematy i liryki. Dziś jest kimś w rodzaju gruzińskiego odpowiednika naszego Adama Mickiewicza. Pisarz zginął w 1907 r. na skutek zamachu podczas konnej przejażdżki – szczegóły tego zdarzenia do dziś nie są w pełni wyjaśnione. Do Tsinandali przyjechałem, by poczuć literackiego ducha, ale i tu nie da się uciec przed winem. W jednej z sal pałacu natykam się na bogatą kolekcję butelek znalezionych w piwnicach budynku. Pośród nich jest nawet polski miód pitny. – Czawczawadze był nie tylko znawcą, ale też producentem wina – mówi mi przewodniczka. – Posiadał niewielką winiarnię, w której powstawało wyrabiane do dziś białe wino tsinandali. Zresztą co tu dużo mówić, w Gruzji nie możesz zostać bohaterem narodowym, jeżeli nie jesteś miłośnikiem wina – śmieje się. Mukhrani Szukając bardziej współczesnego oblicza gruzińskiego świata win, na koniec mojej podróży jadę do zabytkowego zamku w Mukhrani. Jego historia sięga XVIII w., kiedy to został wzniesiony na polecenie hrabiego Ivane Mukhranbatoniego, potomka królewskiej rodziny Bagrationi. Château Mukhrani robi wina od lat, dziś stawia jednak mocno na nowoczesność, stosując najmodniejsze światowe metody i technologie. Do Mukhrani przyjeżdżają jednak nie tylko amatorzy winogronowego trunku. Historyczny budynek przyciąga znawców architektury, a ekskluzywna restauracja – smakoszy poszukujących nowych doznań. Jest tu także zabytkowy monastyr, a niedaleko rozciąga się Park Narodowy Borjomi-Kharagauli, jeden z największych tego rodzaju obszarów chronionych w Europie. Czyni to z Mukhrani miejsce interesujące niemal dla wszystkich. – Przez tysiąclecia proces fermentacji był dla ludzkości tajemnicą – mówi Luka oprowadzający mnie po Château Mukhrani. – Nasi przodkowie wrzucali po prostu do dzbana winogrona i pozwalali działać bogom. Po kilku miesiącach otrzymywali napój, który zmieniał stan umysłu. Tutaj było to jak religia. I prawdę mówiąc, dla Gruzinów nadal czymś takim jest. Zapraszającym gestem wskazuje stojące na stole pomiędzy krzewami winorośli kieliszki pełne różowego wina tavkveri, białego chinuri czy wreszcie czerwonego saperavi. Unosimy je, jakbyśmy byli uczestnikami tajemniczej ceremonii, tyle tylko że zamiast „amen” wypowiadamy gruzińskie „na zdrowie”. A więc gaumardżos! Kachetia – informacje praktyczne Transport Najłatwiejszym, ale też najtańszym sposobem poruszania się po Kachetii są tzw. marszrutki, czyli niewielkie autobusy zabierające po kilku-, kilkunastu pasażerów. Za podróż z Tbilisi do Sighnaghi zapłacisz ok. 15 zł od osoby. Nieco droższe będą współdzielone taksówki osobowe – za tę samą trasę zapłacisz 20–30 zł od osoby. Taksówki są szybsze, kierowcy czekają jednak z kursem, aż zgłosi się odpowiednia liczba pasażerów. Ta sama zasada dotyczy marszrutek, ale są one popularniejsze; zebranie „kompletu” podróżnych odbywa się więc zazwyczaj szybciej. Nocleg Zandarashvili Guest House w Sighnaghi – położony pośród zieleni pensjonat; od ok. 50 zł. Pensjonat Nato & Lado położony niemal w samym centrum, od ok. 70 zł. Niektóre pokoje są nieco ciemne, ale do dyspozycji jest też duży taras ze świetnym widokiem. Kabadoni Boutique Hotel – z basenem i strefą spa, od ok. 320 zł. Warto wiedzieć Większość winnic w Kachetii organizuje wycieczki po posiadłościach wraz z degustacją wyrobów. I tak w winnicy Vazisubani w Gurjani godzinna sesja i testowanie 5–6 gatunków win produkowanych w kwewri to koszt ok. 80 zł. Z kolei winnica Buera proponuje degustację w wersji premium – za 345 zł. Podczas niej poznajesz nie tylko wszystkie tajniki produkcji, ale masz też okazję spróbować czterech różnych win z górnej półki. Źródło: archiwum NG
Tuszetia w Gruzji to serce Kaukazu. Dzikie góry, wyludnione wioski i ujmująca gościnność
Leżąca we wschodniej Gruzji Tuszetia to jeden z najbardziej dzikich zakątków kraju. Położona jest na północnych zboczach Wielkiego Kaukazu. Od północy i wschodu graniczy z republikami federacji rosyjskiej: Czeczenią i Dagestanem.
Spis treści: Wyludnione wioski Monastyr Alawerdi Omalo – stolica Tuszetii Dartlo Girevi Tuszetia – informacje praktyczne Uchylam płachtę wejścia do namiotu i… widzę przed sobą owczarka kaukaskiego. Stoi dwa metry ode mnie, a z jego gardła wydobywa się chrapliwy warkot. Pasterskie psy przemierzające góry Tuszetii – położonego tuż przy rosyjskiej granicy, zapomnianego przez świat regionu Gruzji – to poważni zawodnicy. Jeżeli im podpadniesz, jesteś w kłopotach. Ich kły przecinają skórę w sekundę. Zastygam w bezruchu, próbując oszacować, czy choćby zdążę zasunąć zamek namiotu. Melodyjny gwizd sprawia, że napięte niczym struna ciało psa łagodnieje – z prawej pojawia się pasterz. Jestem uratowany! Przysiadamy na pieńku; na kuchence przygotowuję kawę. – Moje dzieci wyjechały do Tbilisi, ale ja się nigdzie nie wybieram – mówi mężczyzna. – Nie znam innego życia, moim światem są góry, owce i psy. Wyludnione wioski Jednak pasterska tradycja nawet i tu, w tak odizolowanym od reszty świata miejscu, powoli zanika. – W latach 50., gdy Gruzja należała jeszcze do Związku Radzieckiego, mieszkańcy wiosek w Tuszetii zostali przymusowo przesiedleni na niziny – opowiada. – Zabroniono im powrotu i zajmowania się tym, co robili od pokoleń. Po uzyskaniu niepodległości zakaz został zniesiony, ale wiele osób nie chciało się już znowu przenosić. Życie na nizinach jest wygodniejsze. Górskie wioski pozostały wyludnione. Tradycja, która sięga przynajmniej XVI w., każąca wędrować pasterzom ze stadami, zaczęła się chwiać. Przez stulecia dwa razy w roku pokonywali pieszo ponad 200 km, jesienią schodząc z gór i wiosną odbywając tę samą wędrówkę, tyle że w przeciwnym kierunku. Dziś życie miejscowych w niewielkim stopniu skupione jest wokół owiec. Wydeptane przez pasterzy ścieżki wciąż są tu jednak często jedynymi szlakami, którymi można podążać. Są pewniejsze niż mapy i drogowskazy. Kierują piechurów ku drewnianym szałasom, w których można spędzić noc, biegną pomiędzy źródłami wody, idą najdostępniejszymi wzniesieniami. Ostatnie kilka dni spędziłem, błąkając się po zboczach i dolinach, często nie do końca wiedząc, dokąd zmierzam, ale ślady owczych racic odbite w miękkiej ziemi zawsze wskazywały mi w końcu odpowiedni kierunek. Monastyr Alawerdi Zanim tu trafiłem, zajechałem do monastyru Alawerdi stojącego u bram Tuszetii. Monumentalny budynek o funkcjach obronnych przyciąga wzrok z oddali, będąc jedynym mocno zaznaczonym punktem na płaskiej nizinie oddanej pod rzędy winorośli. Mający za tło góry Kaukazu klasztor nazywany jest katedrą, a jego gigantyczna, wysoka na 55 m kopuła zdaje się dotykać nieba. Alawerdi powstał w XI w., a na jego lokalizację wybrano dość nietypowe miejsce – zupełnie odsłonięte, otwarte, niekryte żadną doliną lub stokami. Tak jakby chciano, by ściągał najeźdźców, którzy przez setki lat przetaczali się przez te ziemie. I rzeczywiście, aż do 1615 r., gdy kompleks zdobył perski szach Abbas I, wszystkie zbrojne plemiona podbijające te tereny utykały w tym punkcie, nie mogąc sforsować wysokich kamiennych murów twierdzy-klasztoru. Gdy nadchodziły ciężkie czasy, mieszkańcy okolicznych wiosek kryli się w siedzibie mnichów, licząc na to, że nie tylko uchronią w ten sposób życie, ale też chrześcijańską wiarę. Dziś panuje tu zaskakująca cisza – w klasztorze zabronione są rozmowy i robienie zdjęć, a wstęp mają wyłącznie osoby stosownie odziane (co w przypadku kobiet oznacza chustkę na głowie i długą suknię, a mężczyzn – strój bez krótkich rękawów i nogawek). Cały hałas dzisiejszego świata został tu zniwelowany. Pozostają nabożna cisza przerywana jedynie furkotem skrzydeł ptaków wirujących nad kompleksem, surowe kamienne mury i ciche modlitwy mnichów, które mają utrzymać świat w jednym kawałku. Omalo – stolica Tuszetii Moim głównym celem było jednak Omalo, nazywane stolicą Tuszetii, choć od razu trzeba dodać, że ten zaszczytny tytuł przypadł wsi głównie dlatego, że to jedno z nielicznych miejsc w regionie, do którego da się dojechać samochodem. Tak czy inaczej to nie jest prosta podróż. Żwirowa, pełna dziur droga z Telawi ciągnie się przez blisko 70 km, a jej pokonanie zajmuje 5–6 godz. Z mozołem wspinam się po zboczach, pokonując serpentyny, które skłoniły niegdyś goszczącą tu ekipę telewizji BBC do mianowania tej drogi najniebezpieczniejszą przeprawą samochodową na świecie. O tym, że nie wszyscy kierowcy docierają do celu, świadczą czarne nagrobki na poboczach. Ucieszyłem się więc, że mój kierowca okazał się spokojnym 60-letnim mężczyzną, który większość życia spędził za kółkiem. Prowadził auto powoli i pewnie, pozwalając kołom wpadać w szerokie rozpadliny, z których jednak zawsze się wydobywał, i beznamiętnie wjeżdżając w zalewające drogę wodospady lejące się z gór. Przez 5 godz. naszej podróży odezwał się może trzema zdaniami. Przy tym ani na moment nie rozstawał się z papierosem. Uznałem jednak, że jeżeli ceną za bezpieczne dotarcie do celu jest gęsty dym wypełniający wnętrze auta, jestem w stanie ten koszt zaakceptować. Górne Omalo zamieszkuje niecałe 50 osób (jest jeszcze Dolne Omalo, nieco bardziej zaludnione). Z nadejściem jesieni większość z nich przenosi się na niziny sąsiedniej Kachetii. W wiosce zostaje dosłownie kilku mieszkańców, którym niestraszna jest perspektywa pozostania przez kilka miesięcy poza światem. Zdani są wówczas na własne siły oraz zapasy żywności i pakunki zrzucane co miesiąc przez helikopter, którym przylatują na służbę pogranicznicy (bliskość rosyjskiego Dagestanu i Czeczenii każe władzom zachować czujność). Spacerując pomiędzy niskimi kamiennymi domami, w których prąd płynie, jeżeli starczy paliwa do generatora lub słońca grzejącego panele fotowoltaiczne, próbowałem sobie bezskutecznie wyobrazić, jak wygląda życie w gruzińskiej wsi tonącej w śniegu i samotności. Poezja i wino pozwalają przetrwać By żyć tu cały rok, trzeba być ekscentrykiem. Takim jak Kako, mężczyzna o haczykowatym nosie i łagodnym spojrzeniu. W Omalo mieszka od niemal pół wieku. Zajmuje się gospodarstwem i pisaniem wierszy. Pozostaje na stanowisku nawet w najbardziej mroźne zimy, gdy temperatura spada do minus 30 st. C. Dzień zaczyna od kubka kawy, później dogląda kur, pieli grządki w ogródku. Wieczorem wychodzi spędzić z pastwiska krowy. W wolnych chwilach kreśli kilka linijek poezji lub duma nad prawidłami tego świata. Niemal w tej samej chwili potrafi być rolnikiem i hodowcą oraz artystą i filozofem. Gdy go odwiedziłem, nalał do szklanek z grubego szkła wina i nakroił plastrów sera (wszystko własnej roboty). Poprosiłem, by przeczytał kilka swoich wierszy. Przyniósł z domu zeszyty ze stronami wypełnionymi równymi liniami. Czytał niespiesznie niskim spokojnym głosem. Nie przeszkadzało mi, że nie rozumiałem ani słowa, wystarczyła melodia języka. Ciągoty Kako do poezji nie są w tym kraju czymś wyjątkowym. Gruzja kocha bardów i poetów. Jedną z częściej uwiecznianych postaci jest tu Waża Pszawela, twórca epickich wersetów opiewających życie pasterzy, myśliwych, kobiet. Urodził się w kamiennej chatce w górskiej Chargali, a potem – już jako dorosły człowiek – pokonał 2 tys. km wozem konnym w drodze do Petersburga, w którym zapragnął studiować prawo. Pszawela nie był zwolennikiem cywilizacji, szybko więc wrócił do Gruzji. Tu napisał ponad 400 wierszy wielbiących naturę i opowiadających o szukaniu życiowej wolności. Przypomniałem sobie słowa wydawcy, Nodara Dugladze: „Poezja pozwalała nam przetrwać. Gdy wróg nas napadał, siadaliśmy z nim do stołu, piliśmy dużo wina i recytowaliśmy niekończące się wiersze. To był nasz sposób na uwiedzenie tych, którzy byli nam przeciwni”. Słuchając recytacji Kako, miałem jednak wrażenie, że miejscowi mają zdolność uwodzenia wszystkich, nie tylko wrogów. Gdy skończył czytać, wysunął rękę i nakreślił palcem kierunek mojej wędrówki w następnych dniach. Dartlo, Girevi, Shenako, Baso, Kvavlo, Chesho, Tsotava – wymienił wioski Tuszetii, do których mógłbym dojść pieszo. Dartlo Zacząłem od Dartlo. Ruszyłem wąską ścieżką z Omalo, wspinając się na trawiaste pagórki, by zejść w końcu trawersem do wąskiej doliny i podążyć wzdłuż prowadzącej mnie do celu rzeki Pirikita Alazani. Wciśnięte w strome zbocza Dartlo ulepione jest z domów z płaskich kamiennych płyt przykrytych łupkowymi dachami. Ale na listę światowego dziedzictwa UNESCO trafiło przede wszystkim ze względu na średniowieczne wieże, podobne do tych, które dziś przyciągają turystów w gruzińskiej Swanetii. Ich masywne kształty górują nad lichymi chałupkami. Czekają w pogotowiu – gdy nadejdą złe czasy, można w nich ukryć dobytek, zwierzęta, rodzinę i trwać odgrodzonym od niebezpieczeństw. A tych nigdy tu nie brakowało. Pojawiali się agresorzy z rosyjskiego dziś Dagestanu czy feudałowie z Kachetii. Czasem trzeba było też szukać kryjówki przed ludźmi z sąsiednich wiosek. Zemsta rodowa, której tradycja przechodzi tu z pokolenia na pokolenie, żywi się sprawami trywialnymi. Powodem wojny może być krzywe spojrzenie, nieuregulowany dług, sprzeczka… Plamę na honorze zmywa przelana krew, choć czasem wystarczy wykupić się odpowiednią sumą pieniędzy lub podarkami. Dalej ruszyłem do Girevi, trzymając się wartkiego nurtu rzeki Alazani i idąc po żwirowanej drodze w głębokiej kotlinie zamkniętej po obu stronach wysokimi, pełnymi zieleni stokami. Szlak był łatwy, wyjeżdżony przez terenowe auta, a podłoże ubite. I gdy po kilku godzinach marszu pomyślałem, że wędrówka po tych górach jest jednak prosta, droga gdzieś nagle odbiła. Girevi Do dyspozycji miałem wąską ścieżkę wijącą się po skalnych blokach zalewanych przez rzekę. Pokonanie ostatniego odcinka okazało się wyzwaniem dla kolan, które musiały znieść ciągłe wspinanie się i zeskakiwanie z kamieni. Aż dotarłem do Girevi – wioski złożonej z dziesięciu domów. Brak zasięgu telefonów, prąd z agregatów, ale przy tym życzliwy gest starszej gospodyni, która podsunęła mi od razu pękaty kubek pełen piwa aludi. Ten zadziwiający napój jest lokalną specjalnością przyrządzaną z chmielu i jęczmienia górskiego. Piwo zaskakuje słodkawym smakiem przełamanym kwasowością ze zboża. Nie ma dwóch takich samych aludi, robione w domowych warunkach kształtowane jest przez niedający się do końca okiełznać proces fermentacji. To ona nadaje napojowi charakter. Popijałem je na zamknięcie dnia otoczony serdecznością mojej gospodyni, która wyszykowała wygodne łóżko, a stół zastawiła przekąskami. W takich miejscach jak Girevi ludzie wciąż się cieszą z obecności gości; w jednej chwili stajesz się centrum ich świata. W kolejnych dniach krążyłem pomiędzy zapomnianymi przez świat miejscami, patrzyłem z respektem na kamienne wieże, popijałem wino podsuwane przez życzliwych Gruzinów, zatapiałem się w widoku gwiazd nad głową. Kiedy nad ranem zwinąłem namiot, w przelocie biorąc kilka łyków kawy, przede mną pojawił się pasterz. – Życie tutaj uczy, by zajmować się tylko bieżącymi sprawami. Tym, czy owce są zdrowe, czy masz ze sobą odpowiednią ilość jedzenia i czy wiesz, gdzie jest najbliższe źródło wody. Góry uczą pokory. Tego, że masz ograniczony wpływ na to, co się dzieje – stwierdził. Pokiwał dłonią na pożegnanie i ruszył dalej, w swoją powolną pasterską wędrówkę. Dopiłem kawę, patrząc na zbocza gór wokoło. Gruzja jest właśnie taka. Możesz tu wyruszyć w najdziksze góry, a i tak załapiesz się w nich na lekcję życia. Tuszetia – informacje praktyczne Dojazd Do Tbilisi dolecisz np. liniami LOT, lecąc z Warszawy za 1,5 tys. zł. Z Tbilisi musisz dojechać do Alvani lub Telavi i tam znaleźć taksówkę z napędem na cztery koła, która zabierze cię do stolicy Tuszetii. Stawki za podróż z Alvani do Omalo to ok. 65–70 lari (ok. 100 zł) za os. przy autach 6–7-osobowych. Kierowcy tych mniejszych pobierają ok. 100 lari (150 zł) od pasażera. Opłata za miejsce w marszrutce z Tbilisi do Alvani to ok. 15 lari (22 zł; ruszają z głównego dworca autobusowego trzy razy dziennie). Taniej, bo za 400–500 zł, dotrzesz liniami Wizz Air do Kutaisi; z tego miasta czeka cię jednak dużo dłuższa droga lądowa do Omalo. Nocleg Pensjonat Lileo zapewnia wyposażone w podstawowe sprzęty, ale wygodne pokoje z widokiem na góry. Od 55 lari (ok. 85 zł). Guest House Omalo – drewniany budynek ma dość niskie pokoje z podstawowymi sprzętami; w cenie mieszczą się jednak śniadania. Od 65 lari (ok. 100 zł). Warto wiedzieć Droga do Omalo jest otwarta od połowy maja lub nawet początku czerwca (zależnie od pogody) do końca września. Poza tym terminem jest nieprzejezdna nawet autem z napędem na cztery koła. Nie zapominaj jednak, że w sezonie droga także bywa czasem nieprzejezdna, szczególnie po deszczach i burzach. Źródło: archiwum NG
W Gruzji odnaleziono tajemniczą kamienną tabliczkę. Zapisano na niej słowa w nieznanym języku
Nieopodal gruzińskiego miasteczka Dmanisi w południowej części kraju archeolodzy odnaleźli zagadkową tabliczkę. Na jej powierzchni widoczne były inskrypcje, które zostały wyryte w nieznanym dotąd języku. Artefakt pochodzi z przełomu epok brązu i żelaza
Spis treści: Tajemnicza inskrypcją z nieznanym językiem Co napisano na tabliczce? Miejsce niezwykłych odkryć archeologicznych W 2021 roku mieszkańcy Dmanisi wędkowali w sztucznym zbiorniku wodnym Bashplemi. W pewnym momencie jeden z rybaków, który w woderach stał po kolana w wodzie, natknął się na kamienny przedmiot. Wyciągnął go z ciekawości z wody. Okazało się, że znalazł starożytny artefakt, który może rzucić nowe światło na ewolucję najstarszych języków w tej części Europy. Tajemnicza inskrypcją z nieznanym językiem Rybak oddał kamienny przedmiot lokalnej instytucji naukowej. Dalsza analiza naukowa wykazała, że była to bazaltowa tabliczka, na której znajdowały się wyryte przez człowieka inskrypcje. Zostały zidentyfikowane jako znaki graficzne nieznanego języka. Łącznie na przedmiocie znajdowało się 60 znaków, z czego 39 jest różnych od siebie. Badacze uważają jednak, że może być to inskrypcja zapisana w pewnym języku należącym do grupy proto-gruzińskiej. – Wiadomo na pewno, że bazalt, na którym wyryto te napisy, jest pochodzenia lokalnego. Wstępna analiza porównawcza przeprowadzona na ponad 20 językach pokazuje, że znaki mogą należeć do rdzennej ludności kaukaskiej – napisali archeolodzy w badaniu, które opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Ancient History and Archeology”. – Oprócz podobieństw do pisma proto-gruzińskiego i albańskiego, wykazują pewne podobieństwa do znaków semickich, bramińskich i północno-iberyjskich – wyjaśniają gruziński naukowcy. Na razie nie wiadomo dokładnie, ile lat ma tabliczka. Uczeni uważają, że mogła pochodzić z później epoki brązu lub wczesnej epoki żelaza. Czyli może mieć ok. 2000-3000 lat. Co napisano na tabliczce? Jest niewielka, ma zaledwie 24,1 x 20,1 cm. Uczeni ustalili, że symbole na tabliczce zostały wykonane przy użyciu stożkowatego dłuta. Zostały następnie wygładzone zaokrąglonymi narzędziami. – Wykonanie tych inskrypcji jest dowodem na misternie wykonaną pracę i wysoki poziom zdolności technologicznych ludzi, którzy je wykonali – twierdzą autorzy badania. Symbole ułożone zostały w siedmiu poziomych liniach. Niektóre ze znaków powtarzają się, a ich układ i częstotliwość pojawiania się sugeruje, że mogły być używane do oznaczania np. liczb. Taka interpretacja byłaby całkiem zgodna z faktem, iż większość starożytnych tabliczek kamiennych to w większości dokumenty, które zawierały informacje finansowe lub potwierdzenia transakcji. Pytanie, czy w tym przypadku mogło być podobnie? Tego naukowcy jeszcze nie wiedzą. – Inskrypcja z jeziora Bashplemi nie przypomina żadnego znanego nam pisma. Jednak większość symboli w niej użytych wygląda podobnie do tych, które znaleziono w pismach Bliskiego Wschodu, a także w geograficznie odległych krajach, takich jak Indie, Egipt i Zachodnia Iberia — zauważyli badacze na łamach „Journal of Ancient History and Archaeology”. Miejsce niezwykłych odkryć archeologicznych Badacze mają jednak jeszcze jedną hipotezę. Tabliczka mogła zawierać informacje o ofiarach dla pradawnych bóstw. Znane są również inskrypcje, m.in. z Izraela, w których są zapisane słowa klątw, a także modlitw do boga Jahwe. – Ten system znaków rzuca światło na historię i kulturę Kaukazu, regionu, który jest położony na skrzyżowaniu Azji i Europy i który był postrzegany jako obszar peryferyjny w historii starożytnych pism – podsumowują uczeni. – Starożytne teksty, takie jak te autorstwa Apolloniusza z Rodos i innych greckich autorów, zawierają wzmianki o tajemniczym piśmie w regionie Kolchidy (dzisiejsza Gruzja), ale bezpośrednie dowody archeologiczne na takie pismo są bardzo nikłe. Większość przykładów tego potencjalnego systemu znaków mogła nie przetrwać, ponieważ do zapisów używano zwykle biodegradowalnych materiałów, takich jak skóra lub drewno – tłumaczą autorzy badania. Co ciekawe, obszar jeziora Bashplemi jest istną skarbnicą archeologii. Znajduje się na wulkanicznym płaskowyżu otoczonym wzgórzami. W przeszłości znaleziono tu szczątki człowieka, a właściwie jego czaszkę, która datowana jest na 1,8 mln lat. Nazwano go Homo georgicus i sklasyfikowano w 2002 roku. Badanie wykazało, że praczłowiek miał około 150 cm wzrostu i puszkę mózgoczaszki pojemności około 600–680 cm³. Ewolucyjnie został umieszczony pomiędzy Homo habilis a Homo erectus. Źródła: Journal of Ancient History and Archaeology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Atrakcje Gruzji – 10 niezwykłych miejsc, które warto odwiedzić
Gruzja to kraj pełen magii, historii i zapierających dech w piersiach krajobrazów. Odkryj z nami 10 najbardziej fascynujących miejsc – od ukrytych skalnych miast po majestatyczne lodowce. Sprawdź, dlaczego te atrakcje są must-see dla każdego podróżnika!
Spis treści: Skalne miasto Wardzia – legenda ukryta w dolinie Uzdrowisko Bordżomi – woda mineralna i termalne kąpiele Jaskinia Prometeusza – podziemna magia Gruzji Uplisciche – najstarsza osada Gruzji Lodowiec Chalaadi – trekking przez księżycowy krajobraz Filar Katskhi – tajemniczy klasztor na skale Dolina Juty – gruzińskie Dolomity i wysokogórskie wędrówki Mccheta – duchowa stolica Gruzji Stepancminda i szczyt Kazbek Szatili – średniowieczne wieże Chewsuretii Skalne miasto Wardzia – legenda ukryta w dolinie Wardzia to jedno z najbardziej tajemniczych miejsc w Gruzji. Ukryte w dolinie rzeki Mtkwari skalne miasto przez wieki pozostawało niewidoczne dla wrogich armii. Według legend, w XIII wieku zamieszkiwało je aż 60 tysięcy Gruzinów, a nad wszystkim czuwała królowa Tamar. Aby dotrzeć do tego miejsca, trzeba pokonać malowniczy wąwóz. Na wzgórzu Eruszeli wykuto ponad 3 tysiące komnat na 13 piętrach, a także spichlerze, sale tronowe i kościoły. Niestety, w 1283 roku potężne trzęsienie ziemi zniszczyło znaczną część tego monumentalnego miasta, ale nadal można spacerować po jego korytarzach, czując dawne potęgi Gruzji. Uzdrowisko Bordżomi – woda mineralna i termalne kąpiele Bordżomi to nie tylko słynna woda mineralna, ale i malownicze uzdrowisko. Pierwsze wrażenie po wypiciu tej wody prosto ze źródła? Intensywny zapach siarki i metaliczny smak, który nie każdemu przypadnie do gustu. Wersja butelkowana jest nieco łagodniejsza, ale warto spróbować jej w naturalnej formie. Na spacerze po parku uzdrowiskowym nie zapomnij zabrać ze sobą kąpielówek – czeka tu na ciebie basen z wodą termalną. Kąpiel w tych wodach to prawdziwa przyjemność! Jaskinia Prometeusza – podziemna magia Gruzji Gruzińska jaskinia Kumistavi, znana szerzej jako Jaskinia Prometeusza, to prawdziwy cud natury. Odkryta w latach 80. XX wieku, ma długość 12 kilometrów i oferuje zwiedzającym spektakularne widoki stalaktytów i stalagmitów. Nazwa jaskini pochodzi od mitu o Prometeuszu, którego – według legendy – przykuto do skał w tej okolicy. Zwiedzanie odbywa się w grupach z przewodnikiem, a widoki wewnątrz jaskini robią ogromne wrażenie. Uplisciche – najstarsza osada Gruzji Zaledwie kilka minut jazdy od Gori znajduje się Uplisciche – jedna z najstarszych osad na terenie Gruzji, której historia sięga V wieku p.n.e. Na wzgórzach nad rzeką Kura powstało miasto, które miało strategiczne znaczenie na Jedwabnym Szlaku. W czasach świetności żyło tu około 20 tysięcy ludzi. Choć do dziś pozostało jedynie 150 z tysiąca komnat, to nadal robią one wielkie wrażenie, zwłaszcza w otoczeniu wypolerowanych przez wiatr skał. Lodowiec Chalaadi – trekking przez księżycowy krajobraz Dla miłośników trekkingu Gruzja oferuje coś wyjątkowego – lodowiec Chalaadi. To jeden z 600 lodowców, które można znaleźć w tym kraju, a najwięcej z nich znajduje się w Swanetii. Podejście do lodowca prowadzi przez rzekę Mestiachala, gdzie trzeba przekroczyć chwiejący się most wiszący, co dodaje wyprawie dreszczyku emocji. Krajobraz wokół lodowca zmienia się dramatycznie – z zielonych dolin przechodzi w surowy, niemal księżycowy teren pełen wielkich głazów. Trekking trwa około 3 godzin, ale jest wart każdego kroku. Filar Katskhi – tajemniczy klasztor na skale Niedaleko miasta Cziatura w regionie Imeretii znajduje się Filar Katskhi – potężny wapienny monolit, na którym wznosi się tajemniczy klasztor. Historia tego miejsca sięga VI–VIII wieku, a do dziś mieszka tu mnich Maxim Qavtaradze, który prowadzi samotnicze życie po burzliwej młodości. Pił, sprzedawał narkotyki, a nawet siedział w więzieniu, zanim postanowił osiedlić się na tej niezwykłej skale. Dla turystów dostęp na szczyt jest ograniczony, ale samo patrzenie na to miejsce robi duże wrażenie. Dolina Juty – gruzińskie Dolomity i wysokogórskie wędrówki Dolina Juty to miejsce, które często nazywane jest gruzińskimi Dolomitami, i nie bez powodu. Strzeliste szczyty i sielankowe krajobrazy przyciągają turystów z całego świata. Wioska Juta, najwyżej położona osada w tej części Kaukazu, oferuje wspaniałe widoki i jest doskonałą bazą wypadową na szlaki trekkingowe, w tym na przełęcz Chaukhi. To miejsce, które na długo zapada w pamięć. Mccheta – duchowa stolica Gruzji Mccheta, pierwsza stolica Gruzji, przez wielu określana jest mianem „gruzińskiego Watykanu”. To właśnie tutaj w IV wieku król Mirian przyjął chrześcijaństwo, co czyni Mcchetę miejscem o ogromnym znaczeniu duchowym. Znajdują się tu surowa cerkiew Dżwari oraz katedra Sweti Cchoweli – zbudowana na miejscu pierwszej świątyni chrześcijańskiej w Gruzji. Stepancminda i szczyt Kazbek Stepancminda, znana również jako Kazbegi, to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Gruzji, głównie dzięki malowniczemu położeniu u stóp szczytu Kazbek (5033 m n.p.m.). Miejscowość znajduje się na wysokości 1750 metrów, a w jej pobliżu znajduje się klasztor Świętej Trójcy, górujący nad miastem. Trekking wokół Kazbeku to marzenie wielu turystów, ale nawet krótsze trasy oferują niesamowite widoki. Szatili – średniowieczne wieże Chewsuretii Na koniec warto wspomnieć o Szatili – małej wiosce w regionie Chewsuretii, która jest prawdziwym skarbem Gruzji. Położona w głębokim wąwozie, otoczona dzikimi górami, Szatili znana jest z XII-wiecznych kamiennych wież obronnych, które niegdyś można było zdobyć tylko po drabinach. To miejsce, które oferuje ciszę, spokój i niesamowite widoki – idealne dla tych, którzy chcą uciec od zgiełku cywilizacji. Źródło: National Geographic Traveler.
Najwyższy szczyt Gruzji to wymagający wierzchołek. Zdobędą go tylko profesjonaliści
Najwyższy szczyt Gruzji, Szchara, należy do najbardziej wymagających gór Kaukazu. Wspaniały pięciotysięcznik jest częścią majestatycznego Muru Bezengi. Niewielu wspinaczy zdołało zdobyć wierzchołek od strony gruzińskiej. Na liście nielicznych, którzy dokonali tej sztuki, znajdują się polskie nazwiska. O ile sam szczyt jest dostępny tylko dla profesjonalnych wspinaczy, to do jego podnóża może dotrzeć każdy.
Spis treści: Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Gruzji? Charakterystyka najwyższego szczytu Gruzji Historia wejść na Szcharę Południowy filar najwyższego szczytu Gruzji Wycieczka pod najwyższy szczyt Gruzji Gruzja słynie nie tylko z wybornego wina, wyśmienitej kuchni, różnorodności kulturowej i słynnej na całym świecie gościnności, ale także ze wspaniałych gór. Przez kraj zlokalizowany na europejsko-azjatyckim pograniczu przebiega łańcuch Kaukazu, jedna z największych tamtejszych atrakcji turystycznych. Nic dziwnego. Liczne doliny, przełęcze i szczyty tworzą niesamowity krajobraz. Nie brakuje tam dość łatwych, idealnych na trekking tras, ale z wielu skorzystają tylko doświadczeni wspinacze. do takich należy zaliczyć drogi prowadzące na najwyższy szczyt Gruzji. Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Gruzji? Szchara wznosi się w regionie Górna Swanetia, na granicy gruzińsko-rosyjskiej. Jest częścią wielkiej ściany skalnej, znanej jako Mur Bezengi. Znajduje się w granicach Kabardyjsko-Bałkarskiego Rezerwatu Przyrody, rozpościerającego się w środkowej części Wielkiego Kaukazu i obejmującego najwyższą część Pasma Głównego. Od Kutaisi, drugiego największego miasta w Gruzji, szczyt jest oddalony o około 90 kilometrów. Charakterystyka najwyższego szczytu Gruzji Szchara jest szczytem granicznym oddzielającym Gruzję od Rosji. Trudno powiedzieć, jaka jest dokładna wysokość wierzchołka. Za najbardziej prawdopodobny uznaje się pomiar wykonany przez Petera Schoena, który wykazał wysokość wynoszącą 5193 m n.p.m. Wiele źródeł wymienia jednak inne wartości: 5198 m n.p.m., 5158 m n.p.m., 5068 m n.p.m., a nawet 5201 m n.p.m. Faktem jest, że rzeczywista wysokość szczytu jest zmienna i zależy od grubości pokrywy śnieżnej. Tak czy inaczej, Szchara jest najwyższym szczytem Gruzji i trzecim wierzchołkiem w łańcuchu Kaukazu. Skoro Szchara jest pięciotysięcznikiem, dlaczego nie jest zaliczana do Korony Gór Europy? Przecież wznosi się wyżej niż Mont Blanc, najwyższy szczyt Włoch i Francji, Dufourspitze, najwyższy szczyt Szwajcarii. Wynika to z faktu, że nie ma jednomyślności w kwestii lokalizacji wierzchołka. O ile nie podlega dyskusji, że znajduje się w granicach europejskiego kraju, to nie wszystkie środowiska uznają najwyższy szczyt Gruzji za europejską górę. Historia wejść na Szcharę Pierwsze udokumentowane wejście na najwyższy szczyt Gruzji miało miejsce w 1888 roku. Dokonał tego Brytyjczyk John Garford Cockin w asyście szwajcarów Christiana Rotha i Ulricha Almera. Pierwszymi Polakami na wierzchołku Szchary byli Jakub Bujak i Stefan Bernadzikiewicz, którzy zdobyli szczyt 18 sierpnia 1935 roku, podczas wyprawy KWPTT w Kaukaz. Południowy filar najwyższego szczytu Gruzji Za jedną z najbardziej wymagających dróg na szczyt uznaje się trasę po stronie gruzińskiej, tzw. południowy filar. W rosyjskiej skali trudności, obejmującej poziomy od 1B do 6B, droga wyznaczona w 1952 roku przez zespół Kheriganiego ma ocenę 5B. Dotarcie na wierzchołek wiąże się z koniecznością pokonania 2200 metrów przewyższenia, a należy wspomnieć, że całkowita deniwelacja szczytu względem doliny Inguri wynosi 3000 metrów. Istnieje niewiele udokumentowanych powtórzeń tej trasy. Pojedyncze przejścia są datowane na 1952, 1958 i 1974 rok. Współcześnie tego wyczynu dokonali Peter Schoen, Marcus Stadler, a także polski zespół w składzie: Agnieszka Adamczyk, Bruno Józefczyk i Paweł Pieńkowski. Grupa zdobyła wierzchołek 22 sierpnia 2016 roku. Wycieczka pod najwyższy szczyt Gruzji Bez względu na obraną drogę, najwyższy szczyt Gruzji jest dostępny wyłącznie dla profesjonalistów. Należy jednak podkreślić, że majestatyczną górę może zobaczyć każdy, kto jest choć trochę zaprawiony w górskich trekkingach. Trasa z Uszguli pod Szcharę Wspaniały widok na najwyższy szczyt Gruzji rozpościera się z Uszguli – najwyżej położonej w Europie wsi (2100 m n.p.m.). W miejscowości składającej się z pięciu osad (Chazhashi, Murkmeli, Chvibiani, Zhibiani i Lamajurushi) zachowało się wiele średniowiecznych zabudowań (najstarsze pochodzą z IX stulecia). Malownicza osada jest świetną bazą wypadową, z której można się dostać pod samą górę. Czerwony szlak pod najwyższy szczyt Gruzji wiedzie w większości utwardzoną drogą, przecinającą płaską dolinę. Nie napotyka się tam żadnych utrudnień technicznych. Ścieżka jest wyznaczona wzdłuż potoku Inguri i nie brakuje tam widocznych oznaczeń, więc właściwie nie da się zgubić drogi. Punkt początkowy jest wyznaczony na wysokości 2100 m n.p.m. By dostać się pod czoło lodowca, trzeba pokonać 400 m przewyższenia. Niezbyt dużo, zwłaszcza jeżeli weźmie się pod uwagę fakt, że cała trasa mierzy ok. 10 km długości (w jedną stronę). Po drodze mija się lokal gastronomiczny, w którym można zjeść ciepły posiłek i odpocząć. Dalej ścieżka zaczyna robić się nieco bardziej stroma, ale to już ostatni etap wycieczki. Od restauracji do lodowca trzeba pokonać niecałe trzy kilometry. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten rzymski fort na obrzeżach imperium pojawiał się i znikał. Archeolodzy odkryli jego zagadkę
Nieznane oblicze rzymskiego fortu Apsaros odkryli archeolodzy z Polski i Gruzji. Wojsko rzymskie, a później bizantyjskie, stacjonowało w nim tylko od czasu do czasu. Gdy w forcie nie było żołnierzy, jego wnętrze zamieniało się w zakład produkcyjny.
Spis treści: Fort czy „fabryka”? Nowe oblicze Apsaros Centrum produkcyjne popularnych „opakowań” starożytności Bogowie w Apsaros. Odkrycie złotej plakietki wotywnej Fort Apsaros powstał na przełomie er, czyli około 2 tys. lat temu, na granicy rzymskiej prowincji Kapadocja. Dziś jest to miejscowość Gonio w zachodniej Gruzji nad Morzem Czarnym, niedaleko miasta Batumi, o którym pół wieku temu śpiewał polski zespół Filipinki. Od dziesięciu lat prowadzą tam wspólne wykopaliska badacze z Polski i Gruzji. Badacze podsumowali właśnie ostatni sezon, który trwał w tym roku do maja do lipca. Fort czy „fabryka”? Nowe oblicze Apsaros – Możemy z całą pewnością stwierdzić, że w okresie od połowy I do połowy III w. n.e., a także później od połowy VI w. wojsko rzymskie i bizantyjskie stacjonowało na tym miejscu tylko od czasu do czasu. Pod nieobecność garnizonu teren obejmowali w posiadanie cywile, którzy przede wszystkim prowadzili tam działalność produkcyjną – mówi kierownik ekspedycji dr hab. Radosław Karasiewicz-Szczypiorski z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Badaniami ze strony gruzińskiej kieruje dr Lasha Aslanishvili z Agencji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Adżarii i dyrektor Muzeum i Rezerwatu Gonio-Apsaros. Czy Apsaros jest wyjątkowe pod tym względem, że w forcie Rzymianie stacjonowali od czasu do czasu? – W tej sprawie szkoły są dwie. Głównie na wschodzie wciąż dominuje przeświadczenie, że jak wojsko rzymskie gdzieś weszło, to stało tam przez stulecia. W praktyce Rzym wielokrotnie przenosił całe oddziały (lub ich części) zależnie od bieżącej sytuacji na granicach, planowanych kampanii, a nawet sytuacji politycznej wewnątrz Imperium – mówi National Geographic Polska dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Dodaje, że czasem ewakuowano jakiś konkretny fort lub posterunek, a nie całe wojsko z jakiegoś obszaru. Co przekonało badaczy do postawienia hipotezy o czasowym opuszczeniu fortu w Apsaros? Na terenie fortu odkopano kilka pieców do wypału amfor. To naczynia, które służyły do transportu i przechowywania wina. – Szczególnie intrygujące jest znalezienie pieca wypełnionego amforami, których z niewyjaśnionych przyczyn garncarz nie wyjął po wypaleniu – podkreśla archeolog. Centrum produkcyjne popularnych „opakowań” starożytności Odkrywane przez naukowców naczynia ceramiczne wypalane w forcie określa się mianem amfor kolchidzkich. Były one jednymi z najpopularniejszych naczyń transportowych wykorzystywanych do przewożenia wina nad Morzem Czarnym w starożytności. Apsaros jest pierwszym potwierdzonym naukowo centrum produkcji tej ceramiki. Dotychczas badacze nie wiedzieli, gdzie znajdowało się to centrum produkcyjne, dlatego jest to tak ważne ustalenie. Możliwe było również dzięki analizom fizykochemicznym skorup ceramicznych. – Amfory kolchidzkie zdaniem uczonych produkowano w strefie sięgającej co najmniej od starożytnego Trapezuntu (Trabzon w Turcji) do Kaukazu (tereny wokół Suchumi i Picundy. Jednak nikt wcześniej nie natrafił na ślady produkcji, czyli np. piece, w tym piece wypełnione amforami. My mamy takie potwierdzenie! – zaznacza szef ekspedycji. Kilka lat temu naukowcy odkryli niedaleko fortu tłocznię wina. Jest datowana na II–III w. n.e. Wygląda na to, że wyprodukowane tam wino wlewano do naczyń wypalonych w forcie, po czym eksportowano je z pomocą statków na zachód, w tym na Krym. – Jest bardzo prawdopodobne, że odbiorcą wina z Apsaros było przede wszystkim rzymskie wojsko – uważa dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Bogowie w Apsaros. Odkrycie złotej plakietki wotywnej Podczas tegorocznych wykopalisk archeolodzy odkryli też złotą plakietkę wotywną. To wyjątkowe, bo rzadkie znalezisko. Jest to cienka blaszka z greckim napisem. Był to dar dla Jowisza Dolicheńskiego, bóstwa popularnego wśród rzymskich żołnierzy. Zdaniem naukowców znalezisko wzmacnia hipotezę o istnieniu sanktuarium dolicheńskiego w Apsaros. Jak wyjaśnia dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski, Jowisz Dolicheński był jednym z ważniejszych, obok Mitry, bogów czczonych w armii rzymskiej. Kult Jowisza rozprzestrzeniał się po Imperium Rzymskim ze wschodu, z północnej Syrii. – Stawiamy hipotezę, że z Azji Mniejszej nad Dunaj trafił właśnie przez Apsaros. Najbliższa świątynia Jowisza Dolicheńskiego była koło fortu rzymskiego w Bałakławie na Krymie – mówi archeolog. Zwykle świątynie fundowali prywatnie żołnierze – opowiada naukowiec – i były one usytuowane za murami, np. w pobliskiej osadzie. – W naszym przypadku świątyni na razie szukamy. Ale mamy całą serię drobnych przedmiotów kultowych, takich jak brązowa figurka przedstawiająca orła na byku. Orzeł w tym wypadku symbolizuje Jowisza Dolicheńskiego – dodaje dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Źródła: National Geographic Polska, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wardzia to miasto wykute w skale. Przez blisko sto lat było jedną z pilniej strzeżonych tajemnic Gruzji
Kiedyś to skalne miasto mogło pomieścić 60 tys. osób. Dziś Wardzia to siedlisko mnichów i atrakcja turystyczna.
Spis treści: Wardzia – historia Skalny labirynt Wardzia dziś Wardzia – informacje praktyczne – Pomyśl o tym jak o alternatywnej rzeczywistości. Świecie równoległym – mówi Ilia, ciągnąc za sznur dzwonu. Wprawione w ruch serce uderza w spiżową krawędź, a miękki dźwięk niesie się po dolinie rzeki Kura. Na chwilę milkniemy. Ilia jest jednym z kilku mnichów żyjących w liczącym ponad 800 lat skalnym mieście Wardzia na południu Gruzji. Zna tu każdy zakątek, schodek i sklepienie, każdą z ponad 250 ocalałych wydrążonych w tufie komnat. – Wardzia została pomyślana jako samowystarczalne sekretne miejsce, w którym można żyć, zarządzać krajem, ukryć się przed złym – kontynuuje. – Jeżeli oglądasz filmy science-fiction, wiesz, o czym mówię. To koncept stary jak świat. Wardzia – historia Rzeczywiście, patrząc na miasto z dystansu – gdy staje się ono gigantycznym skalnym mrowiskiem, ścianą poszatkowaną setkami otworów – skojarzenia z filmowymi scenami nasuwają się same. Widzimy bowiem porzucony, kompletny niegdyś świat, który stał się odkryty tylko dzięki zbiegowi okoliczności. W 1283 r. trzęsienie ziemi przyczyniło się do osunięcia części skalnej ściany. Gdy opadł kurz, ukazały się komnaty, korytarze, zbiorniki. Sekretne stało się jawne. Gdy w 1185 r. zaczęto drążyć miękką wapienną skałę góry Eruszeli, wieści o hordach Mongołów zmierzających na zachód, zostawiających za sobą pożogę, łzy i ból, stawały się coraz bardziej poważne. Ówczesny król Gruzji, Giorgi III, zarządził budowę sekretnego miasta-twierdzy. Miejsca, w którym może stacjonować wojsko, ale też skryć się i przetrwać złe czasy kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Do budowli liczącej ponad sześć tysięcy komnat poprowadzono kilka tuneli mających początek niedaleko rzeki. Od utrzymania ich lokalizacji w tajemnicy zależało powodzenie całego przedsięwzięcia. Skalny labirynt Gdy krążę po tym skalnym labiryncie i przeciskam się przez korytarze testujące moją odporność na klaustrofobię, próbuję jakoś objąć wyobraźnią ogrom przedsięwzięcia, na jakie porwał się Giorgi III. Sala tronowa, tarasowe pola uprawne, izby mieszkalne, stajnie, obory, 13 kościołów, spichlerze, biblioteki, piwniczki z winem, cysterny napełniane dzięki skomplikowanemu systemowi irygacyjnemu. Wszystko, co tylko było potrzebne, tu budowano. Po śmierci króla budowę kontynuowała jego córka, królowa Tamara, przekształcając częściowo Wardzię w klasztor. Mieszkało w nim na co dzień ponad dwa tysiące mnichów, ale w razie potrzeby w skalnym mieście mogło się ukryć nawet 60 tys. osób. Trzęsienie ziemi przepołowiło ten skalny świat, odsłonięte miasto jednak częściowo odbudowano. Pęczniało od bogactwa, stając się jednym z ważniejszych miejsc w Gruzji. Kres przynieśli mu nie Mongołowie, których Giorgi III się tak obawiał, lecz Persowie. Ich najazd w 1551 r. w jednej chwili zgasił chwałę Wardzi. Wardzia dziś Ponad 40 lat temu do dawnego klasztoru powrócili mnisi. Zajmują niewielką część kompleksu, reszta otwarta jest dla zwiedzających. Każdego ranka Ilia schodzi po schodach na skalną platformę i uderza w trzy dzwony. Daje znak, że zaczął się kolejny dzień i że w tych skalnych dziuplach wciąż toczy się życie. Za chwilę pojawią się autobusy i turystyczne wycieczki, na razie wciąż jest tu jednak pusto i cicho. – To miasto było wspaniałe, ale poniosło klęskę – mówi. – Jego bogactwo zniknęło, a historia dobiegła końca. Ale spójrz, wciąż jest tu pięknie. Patrzymy na skąpany w zieleni kanion rzeki i sylwetki drapieżnych ptaków wirujące w kominach nagrzewającego się powietrza. Spokój tej chwili jest urzekający. Ilia się myli. Historia Wardzi się nie skończyła. Biegnie tylko innym już torem. Wardzia – informacje praktyczne Dojazd Marszrutką z Tbilisi do Akhaltsikhe i kolejną już do celu. Do Wardzi jeździ tylko kilka autobusów dziennie, ostatni kurs powrotny jest o godz. 15. Wygodniej będzie wziąć taksówkę. Nocleg Na noc najlepiej wrócić do Akhaltsikhe, gdzie nie brakuje tanich hoteli. Polecam m.in. hotel Beni oraz New Star. Źródło: archiwum NG.
W tym mieście doświadczysz prawdziwej Gruzji. Kutaisi to obowiązkowy punkt wycieczki
To musi być obowiązkowy punkt wycieczki, jeśli wybierasz się do Gruzji. Kutaisi to prawdziwie gruzińskie miasto, które nie ulega modom i żyje własnym rytmem.
W tym artykule: B jak Budowniczy Owocowy mus w Kutaisi Od literatury do śpiewu Gruzińska kuchnia pochłania – Zielony Bazar w Kutaisi to coś więcej niż tylko targ, na którym kupisz pęk kolendry i garść orzechów włoskich. Tu dyskutuje się o polityce, narzeka na reumatyzm i roztrząsa poranny spór z teściową. Sama zobaczysz. Wracam za godzinę – David, mój gruziński znajomy, uśmiechnął się pod nosem i zniknął za rogiem. Byłam zdezorientowana, bo oto stałam pod dość niepozornym budynkiem, który bynajmniej nie zapraszał do środka. Jego fasadę zdobiły byle jakie pstrokate reklamowe banery oraz suszące się na długich sznurkach dżinsy i znoszone koszulki. Kiedy minęło mnie dwóch sapiących, wyraźnie styranych życiem mężczyzn, którzy z trudem pchali wózek z arbuzami i melonami, westchnęłam, ale poszłam za nimi do środka. B jak Budowniczy Gruzini mówią, że Kutaisi, będące sercem regionu Imeretia, to najbardziej gruzińskie ze wszystkich miast.Nie ulega modom ani komercji, rozłożone po obu stronach rzeki Rioni żyje własnym rytmem po cichu i spokojnie. Centralna, a przy okazji najciekawsza zabytkowa część miasta (z brukowanymi uliczkami i XIX-wiecznymi kamienicami) znajduje się na jej lewym brzegu, wokół placu Dawida Agmaszenebelego, XII-wiecznego króla Gruzji. Zasłużony kaukaski władca zwany Dawidem IV Budowniczym przepędził z kraju Turków seldżuckich, wygrywając bitwę pod Didgori w 1121 r. Podczas swoich rządów nie tylko zainicjował budowę wielu miast, mostów, świątyń – stąd zresztą jego przydomek. Zreformował też armię, scentralizował państwową administrację i rozwinął szkolnictwo – podobno wysyłał najzdolniejszych uczniów do Bizancjum, by uczyli się języków i wiedzy o świecie. Dziś jest niedoścignionym wzorem, synonimem bogactwa i jedności państwa, a kutaisianie są dumni, że urodził się w ich mieście. Dumni są też ze stojącej na placu złoconej fontanny Kolchidy, która z kolei nawiązuje do mitologii greckiej. Kutaisi jest w niej opisane jako Ai, miasto w Kolchidzie, do którego po złote runo wybrali się Argonauci. Skoro już tu jesteśmy, nie sposób nie zauważyć pochodzącej z lat 50. ub.w. okrągłej, opatrzonej kolumnami bryły Teatru Dramatycznego im. Lado Meskiszwilego. Podobno jej pokaźne schody są ulubionym miejscem instagramerów, którzy wieczorami bez umiaru fotografują z nich zjawiskowo rozświetloną fontannę Kolchidy. Ciekawe, czy zaglądają też na spektakle. W tym mieście zakochasz się od razu. Co trzeba wiedzieć przed podróżą do Tbilisi? Tbilisi to stolica Gruzji. Wśród najpopularniejszych destynacji Polaków na przestrzeni ostatnich lat zainteresowanie Gruzją, a także samą stolicą Tbilisi zyskały całkiem sporą popularnoś... Owocowy mus w Kutaisi Tymczasem buszuję po alejkach gwarnego Zielonego Bazaru. W panującym tu estetycznym chaosie zaczynam dostrzegać siłę tego miejsca, w którym czas zatrzymał się kilkanaście lat temu. Tu wciąż używa się wag i kalkulatorów. Z lodówek wystają pazury obskubanych i wypatroszonych przed chwilą kur, z drewnianych skrzynek na długich ladach wołają soczyste jabłka, nabrzmiałe pomidory, dorodne granaty, mięsiste winogrona. Stoły uginają się od glinianych dzbanów i amfor na wino. Niemal na każdym stoisku wiszą korale czurczcheli, czyli nanizanych na nici orzechów maczanych w winogronowym syropie, które – jak słyszę – zachowują świeżość nawet kilka miesięcy. Starsza pani częstuje mnie owocowymi plastrami tklapi, czyli prasowanym musem z żurawiny i winogron, ktoś inny proponuje lokalny krowi ser imeretyński własnej roboty, a kolejny – drewniane łyżki do sałat. Gdybym miała nieco większą walizkę, kupiłabym te lokalne frykasy. Jednak ostatecznie w moim plecaku lądują: ostra paprykowa pasta adżyka, gruziński szafran oraz oczywiście swańska sól, którą od lat zachwyca się moja mama. Jest mieszanką soli morskiej, czosnku, chili oraz dzikich ziół – świetnie podbija smak ryb oraz sałatek i przypomina o Gruzji, która stoi niepodrabialną tradycyjną kuchnią. A opowieść o niej zaczyna się właśnie na takim targu – David miał rację, tu toczy się prawdziwe życie miasta. Od literatury do śpiewu Idziemy jeszcze na zielony Gruzińsko-Polski Skwer Przyjaźni, gdzie niedawno zostało odsłonięte popiersie z brązu prezydenta RP na uchodźstwie (1939–1947) Władysława Raczkiewicza, który urodził się w Kutaisi. Mój przewodnik prowadzi mnie też do dzielnicy żydowskiej – pod dobrze zachowaną XIX-wieczną Wielką Synagogę, przy której widzimy ławeczkę z odlaną z żelaza podobizną żydowskiego poety Borisa Gaponowa. Słyszę, że pisarz spędził w Kutaisi wiele lat, a w 1969 r. w Izraelu ukazał się dokonany przez niego przekład gruzińskiej epopei narodowej Rycerz w tygrysiej skórze, za który dostał szereg nagród literackich. Zostawiamy literaturę – teraz czas na prawy brzeg rzeki i najważniejszy zabytek miasta, o którym rozpisują się przewodniki. Swego czasu było o nim głośno. Powiedzieć, że dzieje katedry Bagrati stojącej na wzgórzu Ukimerioni są burzliwe, to nic nie powiedzieć. Świątynia została zbudowana w XI w. – jej bogactwo (kamienne ozdoby przedstawiające mityczne zwierzęta i ludzkie twarze) przez lata symbolizowało potęgę kraju. W 1692 r. została spustoszona przez Turków osmańskich, a kilka lat później zbombardowana przez wojska rosyjskie. To, co z niej zostało, trafiło na listę UNESCO, jednak kilka lat później zostało z niej usunięte przez niewłaściwą rekonstrukcję. Dziś należy do Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego i chociaż rzadko odbywają się tu nabożeństwa, pielgrzymi chętnie tu zaglądają. Gruzińska kuchnia pochłania Po długim dniu pozostaje biesiada (w końcu jesteśmy w Gruzji). Lądujemy w pobliskiej, przytulnej Our Garden Cafe&Bar. Już chcę wbijać zęby w parujące chaczapuri, kiedy jeden z mężczyzn przy sąsiednim stoliku zaczyna jodłować, coraz głośniej i głośniej. Zaraz dołącza do niego mężczyzna obok i za chwilę dwóch kolejnych. David szepcze mi do ucha, że to słynny śpiew polifoniczny. Nie słyszę, co dalej mówi, bo odpływam. Chcę wsłuchać się w tę piękną i smutną pieśń. Mężczyźni mają łzy w oczach, a mnie przeszywają ciarki. Kutaisi to obowiązkowy punkt wycieczki po Gruzji. Nasz ekspert Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". W podróż zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.
Nad Tbilisi pojedzie kolejka linowa. Połączy dwa luksusowe hotele
Paragraph Freedom Square w stolicy Gruzji to jeden z najciekawszych kompleksów hotelowych, które powstały w ostatnich latach w tej części świata. Jeszcze w tym roku obiekt zostanie połączony z innym hotelem tej samej sieci specjalną kolejką linową.
W tym artykule: Hotel Paragraph Freedom Square w Tbilisi Co zobaczyć w Tbilisi? Co zjeść w Tbilisi? Już od ponad dekady Gruzja znajduje się w czołówce państw najchętniej odwiedzanych przez Polaków. Ten niewielki, położony na Kaukazie kraj, przyciąga turystów majestatyczną przyrodą, znakomitą kuchnią i niespotykaną chyba nigdzie indziej gościnnością mieszkańców. W Gruzji jest też coraz łatwiej o noclegi – zarówno w popularnych hotelach butikowych, jak i w luksusowych 5-gwiazdkowych obiektach. Amerykańska sieć Marriott's Luxury Collection zbudowała niedawno w centrum miasta jeden z największych hoteli w Gruzji. I na tym nie koniec. W przyszłym roku hotel Paragraph Freedom Square, a Luxury Collection Hotel Tbilisi zostanie połączony kolejką linową z powstającym na wzgórzu Tabori hotelem Paragraph Golf and Spa Tabori. To kolejna inwestycja, która jeszcze bardziej odmieni oblicze szybko modernizującej się gruzińskiej stolicy. Hotel Paragraph Freedom Square w Tbilisi Otwarty w listopadzie 2023 roku hotel Paragraph Freedom Square, a Luxury Collection Hotel Tbilis znajduje się w samym centrum Tbilisi, przy historycznym Placu Wolności. Budynek mieści się w nowoczesnym obiekcie ze szklaną fasadą, w której odbija się tradycyjna zabudowa miasta. We wnętrzu znalazło się mnóstwo nawiązań do gruzińskiej natury. Wrażenie robią przede wszystkim fantastyczne ozdoby przypominające wnętrza jaskiń z Parku Narodowego Sataplia. Nie brak tu również nawiązań do tradycyjnego wzornictwa, zwłaszcza do chokhy, czyli charakterystycznej tuniki noszonej od czasów średniowiecza przez tutejszych mężczyzn. Chokha charakteryzuje się ozdobnymi bandolierami w kształcie kul. I dokładnie takie elementy można oglądać już w hallu nowo powstałego hotelu. Również każdy z 220 pokoi i apartamentów wyróżnia się ciepłą paletą kolorów, skórzanymi i aksamitnymi meblami, oknami sięgającymi od podłogi do sufitu, lodówkami na wino zaopatrzonymi w lokalne gruzińskie trunki oraz dużymi łazienkami, w których elektroniczne toalety przywodzą na myśl Tokio. Na terenie obiektu znajduje się także 5 restauracji i barów, których kuratorem jest wielokrotnie nagradzany, m.in. gwiazdkami Michelin, szef kuchni Stephane Gortina, który swoją gastronomiczną karierę rozpoczynał we Francji, pracując w tak znanych restauracjach, jak Moulin de l’Abbaye w Brantôme, czy Restaurant Michel Chabran w Pont-de-l’Isère. Prowadzona przez chefa Gortinę restauracja Ostigan to koncept „kulinarnego ogrodu". Lokal oferuje gościom sezonowe menu nawiązujące do lokalnych tradycji kulinarnych. Można tu skosztować nowoczesnej sałatki gruzińskiej z wędzonym serem Suluguni oraz ciasto chou Paris-Tbilisi z musem orzechowym i karmelizowanymi orzechami. Do dyspozycji gości hotel oddał również bar Chinari na 9. pietrze z fantastycznym widokiem na miasto oraz ogromne spa. Jeszcze jesienią tego roku hotel Paragraph Freedom Square, a Luxury Collection Hotel Tbilis ma zostać połączony z drugim hotelem z sieci za pomocą kolejki linowej. Tbilisi jest położone częściowo na wzgórzach, stąd – podobnie jak choćby w Barcelonie – koncept transportu linowego sprawdza się tu znakomicie. Nowy hotel Paragraph Golf & Spa Resort Tabori Hill ma wyróżniać duże pole golfowe i niepowatrzalny widok na miasto. Co zobaczyć w Tbilisi? Aby zwiedzić stolicę Gruzji wystarczy przedłużony weekend. Warto jednak rozważyć zatrzymanie się w Tbilisi dłużej, aby głębiej zanurzyć się w wyjątkową atmosferę tego kaukaskiego miasta. Oto 10 rzeczy, które warto zobaczyć w Tbilisi. Stare Miasto (Abanotubani): Spacer po krętych uliczkach historycznego Starego Miasta Tbilisi, znanego z kolorowej architektury, starożytnych kościołów i słynnych łaźni siarkowych, to jeden z punktów obowiązkowych podczas zwiedzania miasta. Twierdza Narikala: Wspinaczka na tę historyczną twierdzę jest warto zachodu, zwłaszcza z powodu niezapomnianej panoramy miasta. Park Rike i Most Pokoju: Nowoczesna przestrzeń zielona wzdłuż brzegów rzeki Mtkvari to pomysł na ciepłe popołudnie. Koniecznie należy przy okazji odwiedzić nowoczesną kładkę dla pieszych na rzece. Ogród Botaniczny w Tbilisi: Szybka ucieczka od zgiełku centrum. Można się tu przejść między bujną zielenią, egzotycznymi gatunkami roślin i malowniczymi krajobrazami. Gruzińskie Muzeum Narodowe: Zagłęb się w bogatą historię i kulturę Gruzji w Gruzińskim Muzeum Narodowym, które przechowuje ogromną kolekcję artefaktów, dzieł sztuki i wystaw obejmujących tysiąclecia historii kraju. Park Mtatsminda: Wsiądź do kolejki linowej do Parku Mtatsminda, by podziwiać zapierające dech w piersiach widoki Tbilisi. A przy okazji skosztuj wyśmienitej kawy w jednej z tutejszych kawiarni. Most Pokoju: Kładka dla pieszych ozdobiona szkłem i stalą prowadzi nad rzeką Mtkvari i łączy Stare Miasto z nową dzielnicą. Teatr Opery i Baletu w Tbilisi: To jedna z najważniejszych instytucji kulturalnych w mieście. Słynie z realizowanych z rozmachem inscenizacji i pięknej architektury. Targ na Suchym Moście: Na tutejszym targu staroci można znaleźć prawie wszystko, począwszy od antyków i dzieł sztuki, aż po rękodzieło i pamiątki z epoki sowieckiej. Kompleks Kolejki Linowej w Tbilisi: To najlepszy sposób podróżowania na tbiliskie wzgórza. Ciesz się wspaniałymi widokami, wybierz się na chinkali do jednej z lokalnych restauracji i koniecznie odwiedź Panteon Mtatsminda. Co zjeść w Tbilisi? Gruzja pachnie kolendrą, owocami granatu i orzechami włoskimi, a z niewielu rzeczy Gruzini są tak dumni, jak ze swojej kuchni. W Tbilisi nie brakuje tradycyjnych restauracji, gdzie można skosztować lokalnych potraw. O wyjątkowości gruzińskich dań świadczy choćby wyróżnienie przyznane przez popularny magazyn „Thrillist", który kuchnię tego kraju uznał za czwartą najsmaczniejszą kuchnię narodową w Europie. Poznawanie gruzińskich tradycji kulinarnych bezwarunkowo należy rozpocząć od chaczapuri. Ten aromatyczne, świeżo wypiekany faszerowany serem chleb, można spotkać z różnych regionalnych odmianach. W Tbilisi najczęściej jada się chaczapuri po adżarsku, fantazyjnie uformowane w kształt łodzi, pełne gorącego masła i przyzdobione ugotowanym jajkiem. Podróżnicy z Polski przemierzają ulice miasta w poszukiwania chinkali – małych pierożków wypełnionych silnie doprawionym ziołami i bulionem mięsem. Soczyste pierogi tradycyjnie je się rękami. I tak – można przy tym głośno siorbać. To oznaka najwyższego uznania dla przygotowujących danie. Kuchnia gruzińska w znacznym stopniu opiera się na mięsie – przede wszystkim baranienie, drobiu i wołowinie. Aromatyczny gulasz chashushuli przyrządza się z pomidorami i cebulą. Z kolei kurczaka i indyka podaje się tu z fantastycznym orzechowym sosem satsivi. Wegetarianie mogą poznawać bezmięsną kuchnię gruzińską w Café Leila (18 Ioane Shavteli St) Na pierwszy obiad w Tbilisi warto się wybrać do douqanu, czyli tradycyjnego gruzińskiego konceptu kulinarnego. W douqanie Rigi (Saarbrucken Square) nie tylko skosztujecie wyśmienitych lokalnych dań, ale również poznacie gruzińskiego wina wyróżniające się aromatem i kolorem. Na moje pytanie, czy w Gruzji pije się więcej kawy czy herbaty, dostałem jasną odpowiedź: „Wina!". I trudno się dziwić – Gruzja to jeden z najstarszych regionów produkujących wino na świecie. Na podróżników czekają nie tylko miejskie piwniczki, ale również miejskie piwniczki. Co ciekawe, w Gruzji – w odróżnieniu od wielu innych miejsc na świecie – nie dzieli się win wyłącznie na czerwone i białe, lecz wyróżnia się również wina bursztynowe, które swój kolor i aromat zawdzięczają glinie obecnej w lokalnej glebie. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Chcecie lepiej poznać Gruzję? Zajrzyjcie do… Krakowa!
„Złote runo – sztuka Gruzji” to pierwsza – nie tylko w Polsce, lecz także w Europie – tak wszechstronna, panoramiczna i obszerna wystawa sztuki gruzińskiej.
Od najstarszych śladów ludzkości po dzieła współczesnej awangardy (która należy do najciekawszych epok artystycznych Gruzji) i zmieniające się na przestrzeni dziejów pejzaże Tbilisi. „Złote runo – sztuka Gruzji” to wystawa, jakiej jeszcze w naszym kraju (ba, w całej Europie) nie było. Będziemy mogli przekonać się i zobaczyć na własne oczy, że Gruzja jest kolebką współczesnej kultury europejskiej, sięgającej korzeniami antyku i chrześcijaństwa. I mimo geograficznego oddalenia jest nam bliska m.in. ze względu na kontakty artystyczne i działalność polskich twórców na gruzińskiej ziemi. Poznamy fakty i mity, które tworzyły ten fascynujący kraj. Kultura gruzińska w jej różnych kontekstach i odcieniach Przestrzeń wystawy, którą będziemy mogli oglądać w Muzeum Narodowym w Krakowie, podzielono na 10 sekcji prezentujących panoramę kultury gruzińskiej. Tytułowy motyw „Złote runo” wywodzi się z najstarszych przekazów greckiej mitologii.To opowieść o niezwykłej odwadze kilkudziesięciu greckich śmiałków. Zwabieni barwnymi opowieściami o krainie, w której było przechowywane tytułowe złote runo, wyruszyli w nieznane. Złote runo pochodziło od skrzydlatego barana, który miał przed laty unieść do Kolchidy Friksosa, syna orchomeńskiego króla Atamasa i bogini obłoków Nefele. Wszystko po to, by uchronić go przed zamiarem ojca, który chciał złożyć syna jako ofiarę na ołtarzu Zeusa. Kiedy Friksos otrzymał rękę córki Ajetesa, króla Kolchidy, z wdzięczności złożył Zeusowi ofiarę z barana, a jego złote runo podarował teściowi. Wyprawa Argonautów pod wodzą Jazona z Jolkos w Tesalii do Kolchidy (leżącej na gruzińskim wybrzeżu Morza Czarnego) mimo wielu przeszkód zakończyła się sukcesem. Złote runo zostało zdobyte i stało się synonimem ziemi obiecanej, celu niejednej wyprawy. W czasach starożytnych o tej historii wspomniał sam Homer w „Odysei” i Pindar w „Odzie pytyjskiej IV”. Teraz i my możemy podziwiać na wystawie złotą figurkę młodzieńca z Kolchidy, przykład sztuki antycznego złotnictwa. To jednak dopiero początek atrakcji. Zwiedzający będą mogli obejrzeć wiele znalezisk archeologicznych, w tym najstarsze narzędzia rolnicze, artefakty powiązane z metalurgią oraz antyczną ceramikę. Nie zabraknie kamiennych steli, związanych z przyjęciem chrześcijaństwa we wczesnym średniowieczu (Gruzja należy do najwcześniej schrystianizowanych państw, dzięki czemu mogły rozkwitać tu malarstwo i architektura sakralna, rzeźba, a zwłaszcza malarstwo miniaturowe), a także zabytków gruzińskiego piśmiennictwa z wieloma wersjami alfabetu i różnych odmian kultury muzycznej. Ponieważ sztuka w każdej epoce jest tworzona przez człowieka i dla człowieka, wśród ekspozycji odnajdziemy też trzech idoli, czyli pierwociny figury ludzkiej, a także postacie świętych władców i ich patronów w średniowiecznym kraju. Osobna część wystawy jest poświęcona ikonografii Tbilisi, historii miasta i jego przemian. Tak ważne punkty jak katedra Sioni czy Stary Bazar obejrzymy na płótnach artystów awangardowych, orientalizujących, a także w fotografii. Ciekawa jest też ta prezentująca ubiór, militaria i różne dodatki. Znajdziemy tam np. średniowieczny hełm, uzupełniony w XVII wieku o inskrypcję gruzińską. Nie można ominąć również części poświęconej malarstwu Pirosmaniego, najsłynniejszego gruzińskiego artysty, który w swoich pracach łączył motywy życia codziennego z gruzińską tradycją. Warto też zwrócić uwagę na sztukę XIX i XX wieku, szczególnie że znajdziemy tam polskie akcenty. Na gruzińskiej ziemi tworzyli bowiem tacy malarze jak Zygmunt Waliszewski, Henryk Hryniewski czy bracia Zdaniewiczowie. Ponad 700 eksponatów z całej Europy Wystawa to wynik wieloletniej współpracy z aż 30 gruzińskimi instytucjami kultury. Partnerem strategicznym zostało Muzeum Narodowe w Tbilisi. Do Krakowa przyjechało ponad 700 eksponatów nie tylko z Gruzji, lecz także z Muzeum Brytyjskiego, Luwru i Państwowych Muzeów w Berlinie. Najstarsze z nich mają ponad siedem tysięcy lat. Wydarzenie objęli honorowym patronatem minister kultury i dziedzictwa narodowego, pan Bartłomiej Sienkiewicz oraz pani Thea Tsulukiani – wicepremier oraz minister kultury i sportu Gruzji. Realizację wystawy panoramy sztuki gruzińskiej „Złote runo – sztuka Gruzji” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. „Złote runo – sztuka Gruzji” Gdzie: Gmach Główny, Muzeum Narodowe w Krakowie Kiedy: 18.04–15.09.2024 Godziny otwarcia: poniedziałek: nieczynne, wtorek–niedziela: 10.00–18.00 Poznaj wielkie i fascynujące dziedzictwo kultury gruzińskiej. Więcej informacji o wystawie znajdziecie TUTAJ. Materiał promocyjny Muzeum Narodowego w Krakowie.
Czy tutaj Argonauci szukali złotego runa? Archeolodzy z Polski i Gruzji na tropie legendarnego miasta
Liczne zabytki sprzed ok. 3700 lat odkrył polsko-gruziński zespół badaczy w Kutaisi w Gruzji. Tak stara metryka miasta może oznaczać, że mityczna stolica Kolchidy, Aja, to obecne Kutaisi. To tutaj Argonauci mieli pozyskać złote runo.
W tym artykule: Kutaisi zdradza swoje tajemnice Poszukiwania starożytnej krainy Gdzie mit spotyka się z rzeczywistością Modły od tysiącleci – zagadkowe figurki Polscy badacze w ostatnich latach zintensyfikowali badania wykopaliskowe na terenie Gruzji. Wspólnie z lokalnymi partnerami prowadzą różne projekty mające na celu poznanie odległej przeszłości tego kraju. Pomocne w tym jest otwarte kilka lat temu Interdyscyplinarne Polsko-Gruzińskie Centrum Badawcze im. prof. S. Krukowskiego (KIRC), które wspiera Instytut Polski w Tbilisi. Kutaisi zdradza swoje tajemnice Od 2017 roku polsko-gruziński zespół archeologów pod kierunkiem dr. Jacka Hamburga z KIRC i dr. Rolanda Isakadze z Narodowej Agencji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Gruzji badają najdalszą przeszłość Kutaisi. To trzecie pod względem wielkości miasto Gruzji położone jest nad malowniczą rzeką Rioni. Zamieszkuje je prawie 150 tys. osób. Wykopaliska prowadzone są na wzgórzu wokół średniowiecznej katedry, zbudowanej w czasach króla Bagrata III w XI w. To główna atrakcja miasta Kutaisi. W czasie wykopalisk w 2023 roku znaleziono zaskakująco wczesne ślady po obecności człowieka. – Bardzo charakterystyczna ceramika, nożyki z brązu, krzemienne i kamienne groty strzał oraz groty włóczni, kamienne osełki, ceramiczne ciężarki tkackie, żarno oraz komplet złożony z moździerza i tłuczka to tylko część zabytków znalezionych w najgłębiej położonych w tym wykopie warstwach – przekazał National Geographic Polska dr Hamburg. Przedmioty te datowane są na okres pomiędzy 1700 a 1200 r. p.n.e., czyli na koniec środkowego oraz późny okres epoki brązu. – Nigdy wcześniej archeolodzy nie natrafili w sercu miasta Kutaisi na tak stare pozostałości osadnicze czy jakiekolwiek obiekty archeologiczne. Udało się to jednak polsko-gruzińskiej ekspedycji – podkreślił jej kierownik. Już w 2019 roku polsko-gruzińskie badania przesunęły datowanie najstarszych pozostałości na terenie miasta z VIII/VII na XIII/XII wiek p.n.e. – Osadnictwo na tym obszarze miało więc swój początek już ok. 3700 lat temu, co stawia Kutaisi w czołówce najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych przez człowieka miast na świecie. Nasze polsko-gruzińskie badania pozwoliły więc całkiem znacząco przesunąć początki miasta – przekonuje archeolog. Z badań przeprowadzonych przez tą samą ekspedycje w poprzednich latach wiadomo, że również sąsiednie wzgórza były zasiedlone w epoce brązu. Produkowano na nich naczynia, przedmioty z kamienia oraz metalu, przędzono i szyto. Całość z jednej strony osłaniał klif, z drugiej zaś fosa. Poszukiwania starożytnej krainy Jak wyjaśnia dr Hamburg, duża grupa głównie lokalnych naukowców oraz sami mieszkańcy Kutaisi utożsamiają miasto ze starożytną Ają, znaną głównie z greckiego poematu „Argonautica” Apolloniosa z Rodos. Mowa w nim o wyprawie helleńskich Argonautów po złote runo – wełnę skrzydlatego złotego baranka, który pomógł w ucieczce Fryksosowi i Helle. Podłożem wyprawy było dążenie Jazona, przywódcy ekspedycji Argonautów, do odzyskania władzy w Jolkos w greckiej Tessalii. To jeden z bardziej znanych greckich mitów. Czy nowe znaleziska oznaczają, że Kutaisi było stolicą mitycznej krainy Kolchidy, gdzie dotarli Argonauci i że w mitach jest trochę prawdy? – W mojej skromnej opinii w każdym micie jest ziarnko prawdy. W tym zapewne także. Jest to jednak bardzo trudne i podchwytliwe pytanie, na które nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Być może nigdy jej nie uzyskamy. Jako naukowiec muszę ostrożnie podchodzić do sprawy – zastrzegł badacz. Gdzie mit spotyka się z rzeczywistością Dr Hamburg przypomniał, że przybycie Argonautów z obszaru Grecji do mitycznej Kolchidy jest tradycyjnie datowane na ok. 1200 r. p.n.e. – Początkowo problemem było to, że nie odnaleziono w Kutaisi w ogóle tak starej osady. Zamykało to naukową dyskusję. Obecnie sytuacja jest inna i jest nad czym dyskutować. Nasze badania potwierdzają, że właśnie w tym okresie na terenie współczesnego miasta Kutaisi znajdowała się prężnie działająca osada kolchidzka otoczona dużą fosą – zauważa dr Hamburg. To wtedy, około 3200 lat temu cała Dolina Kolchidy na czele z Kutaisi na pewno była zamieszkana przez różne lokalne plemiona. Zbiorczo określane są jako przedstawiciele kultury kolchidzkej. Gdzie naprawdę znajdowała się starożytna Grecja? Odpowiedź zaskakuje Starożytna Grecja nie była żadnym konkretnym państwem, bo na grecki świat składało się około tysiąca organizmów politycznych. Nie ograniczała się ona do pierwotnych siedzib Greków w b... – Nie sposób jednak na tę chwilę stwierdzić, gdzie znajdowała się słynna Aja, choć Kutaisi jest jedną z proponowanych lokalizacji przez dużą grupę naukowców. Badania cały czas trwają i już szykujemy się na nowe wyzwania w zbliżającym się sezonie badawczym – poinformował archeolog. Część badaczy uważa, że legendarne miasto położone było w innym miejscu: we wschodniej części obecnej Turcji. Są i tacy, którzy twierdzą, że należy go szukać na terenie obecnej Gruzji, jednak znacznie bliżej wybrzeża Morza Czarnego. Czy kiedyś dowiemy się, gdzie dotarli mityczni Argonauci? Modły od tysiącleci – zagadkowe figurki Archeolodzy natknęli się w czasie wykopalisk również na gliniane figurki. Pochodzą z końca II i początku I tysiąclecia p.n.e. Przedstawiają różne zwierzęta: krowę, jelenia czy byka. – Gruzińscy koledzy po fachu wskazują na ich funkcję kultową. Wydaje się, że wzgórze to od zarania dziejów miało charakter kultowy dla wielu religii i wierzeń – uważa dr Hamburg. Początki samej katedry, która widoczna jest do dzisiaj sięgają około 1000 lat. Jest to ważne miejsce dla prawosławnych Gruzinów. Źródło: KIRC. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tak Gruzini „powitali” rosyjskich turystów w Batumi. Długo tego nie zapomną
Rosyjscy turyści od momentu wybuchu wojny za naszą wschodnią granicą nie są mile widziani w państwach, gdzie otwarcie potępia się brutalną napaść na Ukrainę. Przekonali się o tym pasażerowie wycieczkowca płynącego z Soczi, którego rejs obejmował przystanek w gruzińskim Batumi.
W tym artykule: Rosyjscy turyści w obliczu wojny Protesty w Batumi W sierpniu minie półtora roku od wybuchu wojny w Ukrainie. 24 lutego 2022 r. Władimir Putin podjął decyzję o napaści zbrojnej na naszych wschodnich sąsiadów, rozpoczynając tym samym największy konflikt w Europie od momentu zakończenia II wojny światowej. Mimo upływu kolejnych miesięcy, naród ukraiński nieustannie może liczyć na wsparcie państw Zachodu, w tym także Polski, która tylko w pierwszych dniach rosyjskiej inwazji przyjęła miliony uchodźców uciekających w obawie o swoje życie. W sieci znajdziemy wiele fundacji i organizacji pozarządowych, które nie zapominają o wojnie i wciąż organizują zbiórki dla potrzebujących obywateli Ukrainy. Nie mniej ważne jest również symboliczne wsparcie. Na początku roku, w Dzień Jedności Ukrainy i w 333. dniu wojny, w centrum Nowego Jorku pojawiła się wyjątkowa instalacja złożona z 300 słoneczników, czyli jednego z symboli naszych wschodnich sąsiadów. Konstrukcja powstała z inicjatywy polskiej kampanii społecznej Unify Ukraine, której celem było uświadomienie Amerykanom, że w Ukrainie nadal toczy się wojna, a jej obywatele potrzebują pomocy cały czas. Rosyjscy turyści w obliczu wojny Sankcje, jakie wobec Rosji wprowadziły kraje Starego Kontynentu, odczuli przede wszystkim zwykli mieszkańcy, planujący wakacje w europejskich kurortach. Przestrzeń powietrzna nad większością europejskich państw została zamknięta dla rosyjskich samolotów, a ambasady znacznie ograniczyły wydawanie wiz turystycznych. Przekonała się o tym chociażby rosyjska tenisistka Witalija Djaczenko, która w kwietniu tego roku nie została wpuszczona na pokład samolotu PLL LOT, lecącego z Kairu do Warszawy. Sytuacje – pod pretekstem podreperowania gospodarki po pandemii COVID-19 – postanowiły wykorzystać państwa, które do tej pory nie zabrały oficjalnego stanowiska wobec sytuacji, bądź nie poparły żadnej ze stron. Mimo nieustannych apeli międzynarodowych organizacji oraz władz Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych, chętnie goszczą wczasowiczów z Rosji. Na przestrzeni ostatnich 12 miesięcy turystycznym rajem dla rodaków Władimira Putina stała się Turcja. Tylko w pierwszym kwartale tego roku kraj ten odwiedziło aż 265 tysięcy Rosjan. Rosyjscy wczasowicze jeszcze chętniej odwiedzają Zjednoczone Emiraty Arabskie. Z danych za pierwszy kwartał 2023 r. wynika, że ZEA jako wakacyjną destynacją wybrało 357 tys. obywateli Federacji Rosyjskiej. W czołówce krajów, które chętnie goszczą turystów ze Wschodu, plasują się także Tajlandia, Sri Lanka, Maroko oraz Kuba. Filmy i książki o Rosji, które ukazują brutalną politykę Władimira Putina – TOP 8 Oczy całego świata skierowane są na Ukrainę, gdzie trwa bezprecedensowy atak wojsk rosyjskich na naszego wschodniego sąsiada. Wojna nie rozpoczęła się jednak 24 lutego 2022 r. – jej pocz.. Protesty w Batumi Jednak nie wszędzie Rosjanie są witani z otwartymi rękoma. Dowodem na to są ostatnie wydarzenia z Batumi w południowo-zachodniej Gruzji, gdzie odbyły się protesty przeciwko przybyciu rosyjskiego wycieczkowca Astoria Grande, który wyruszył z Soczi i zgodnie z planem miał jednodniowy postój w drugim co do wielkości gruzińskim mieście. Mieszkańcy „powitali” sąsiadów z Północy mało euforycznymi okrzykami przy akompaniamencie hymnu narodowego Gruzji i Ukrainy. Część demonstrantów zaczęła rzucać w kierunku autobusów przewożących pasażerów statku jajkami i butelkami. W ten sposób protestanci stanowczo wyrazili swój sprzeciw wobec polityki prowadzonej przez Władimira Putina. Oliwy do ognia dodali uczestnicy wycieczki, którzy nie ukrywali swojego zaskoczenia zachowaniem miejscowych. Jeden z nich stanowczo przyznał, że „jesteśmy Związkiem Radzieckim, jesteśmy jednym krajem”, co jeszcze bardziej rozwścieczyło protestujący tłum. Protestujących wsparła prezydent krajuSalome Zurabiszwili. Z kolei Irakli Kobachidze, lider partii Gruzińskie Marzenie, która popierała obecnie urzędującą głowę państwa, potępił demonstracje. Według gruzińskiego MSW, w czasie protestów zatrzymanych zostało dziewięć osób. Jak podają media, rosyjski wycieczkowiec Astoria Grande zarejestrowany jest na Seszelach pod nazwą Goodwin Shipping Limited, dzięki czemu skutecznie omija międzynarodowe sankcje. Przypomnijmy, że w 2008 roku Rosja zaatakowała Gruzję, by w ten sposób wesprzeć dążenia Osetii Południowej i Abchazji do osiągnięcia pełnej niepodległości. Choć w teorii sporne terytoria są wciąż uznawane przez większość demokratycznych państw świata za część Gruzji, to w praktyce w pełni zależne są od Federacji Rosyjskiej. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Batumi to miasto, w którym nie brakuje atrakcji turystycznych. Które z nich trzeba koniecznie zobaczyć?
Batumi to ciekawe miasto, leżące w południowo-zachodniej Gruzji. Jest to drugie największe miasto kraju, więc z pewnością atrakcji dla turystów tam nie zabraknie. Poza tym, że z roku na rok można zobaczyć i przeżyć tam dużo więcej, miejsce to ma również ciekawą i barwną ponad tysiącletnią historię. Co warto zwiedzić i zjeść w Batumi, ile czasu na to zarezerwować i czy warto? Na te i inne pytania odpowiadamy w artykule.
W tym artykule: Batumi w pigułce – historia Atrakcyjne położenie geograficzne Batumi, czyli Perły Morza Czarnego Batumi i atrakcje turystyczne Co robić w Batumi i okolicach? Kolejne miejsca warte odkrycia Co warto zjeść w Batumi? Ogród Botaniczny Do Adżarii na narty? Czemu nie! Co jeszcze można zwiedzić w Batumi? Jaką walutę zabrać do Batumi? Ile czasu na zwiedzanie Batumi? Batumi: ciekawostki Batumi w pigułce – historia Na samym początki warto zaznaczyć, że Batumi jest bardzo dużym ośrodkiem przemysłowym, jak również znanym na świecie uzdrowiskiem. Nazywane jest też przez niektórych Dubajem Europy. Miasto otoczone jest 4 parkami narodowymi, z których 3 zostały uznane przez UNESCO za obiekty światowego dziedzictwa przyrodniczego. Dawniej obecne Batumi było rzymskim fortem Batys, a aktualną nazwę nosi od XI wieku. Oczywiście od tamtych lat miasto zmieniło się nie do poznania. Władze Gruzji dołożyły wszelkich starań, aby stało się ono atrakcyjnym kierunkiem wakacyjnym na mapie Europy. Czy im się to udało? Z pewnością pod wieloma względami tak. Poza bardziej dzikimi terenami z przepięknymi krajobrazami i zapierającą dech w piersiach roślinnością, w Batumi z pewnością większość turystów nie powinna się nudzić. Jest tam co robić. Atrakcyjne położenie geograficzne Batumi, czyli Perły Morza Czarnego Batumi leży w południowo-zachodniej części Gruzji, dokładnie w republice Adżarii, której jest stolicą. Jego zdecydowaną atrakcją jest fakt, że położone jest na wybrzeżu Morza Czarnego. Niespełna 400 kilometrów dalej można zwiedzić także Tbilisi. Ze względu na swoje położenie geograficzne jest to obszar subtropikalny, dlatego przez cały rok panują tu optymalne temperatury. Klimat jest zwrotnikowy, łagodny. Toast za Gruzję. "Zabiorę Was do kraju, który odwiedzam od ponad 20 lat" Pokażę maleńkie wioski ignorowane przez przewodniki turystyczne i większość map. Na koniec zasiądziemy do gruzińskiej uczty. Gotowi? No to w drogę! Dzięki swojemu położeniu miasto obfituje w piękną roślinność. Można podziwiać tam dużo lasów dębowych, iglastych świerkowych i jodłowych, głównie w pobliżu górskich terenów. Dominują tam: palmy, magnolie, drzewa laurowe, tuje i bukszpany. Batumi i atrakcje turystyczne Poza podziwianiem roślinności, co jeszcze można tam zobaczyć i zwiedzić? Park Cudów Jest on położony tuż nad samym morzem. To zdecydowanie najbardziej nowoczesna część miasta. Jednym z wyróżniających się budynków jest m.in. Batumi Tower ze specyficzną iglicą. Turyści często dzielą się fotografiami w mediach społecznościowych na jego tle. To właśnie w tej lokalizacji można obejrzeć Batumi z lotu ptaka, np. korzystając z diabelskiego młyna. Ponadto jest tam także rzeźba, przez niektórych uważana za najbardziej romantyczną na świecie. Ma ona symbolizować historię miłości Ali i Nino, których łączyło gorące uczucie. Niestety, barierą do stworzenia realnego związku były różnice wyznaniowe ich rodzin. Rzeźby skłaniają się ku sobie, schylając się do pocałunku, a następnie ponownie oddalają, odchodząc od siebie odwrócone plecami. Całość robi wrażenie! Promenada nadmorska Promenada to urokliwe miejsce, a w zasadzie kilkanaście kilometrów wzdłuż Morza Czarnego, które jest świetną opcją dla aktywnych osób, lubiących np. jazdę na rowerze lub hulajnodze. Jest to wprost idealny punkt Batumi do zwiedzenia go właśnie tymi środkami lokomocji. Po drodze spotkasz sporo kawiarni, rzeźb oraz stoisk z pamiątkami. Warto wziąć większą torbę, jeśli planujesz robić przystanki i wybierać upominki z podróży. Wybór będzie naprawdę spory! Ponadto w miejscowej knajpie możesz sobie zamówić na wynos na spacer promenadą jedne z lokalnych win, aby jeszcze bardziej poczuć smak Gruzji. Jeśli wolisz mieć bliższy kontakt z wodą bez problemu znajdziesz punkt, w którym można wypożyczyć łódź i odbyć rejs, obserwując miasto z zupełnie innej perspektywy. Stare Miasto Jeśli już ponapawasz się pięknymi widokami morskimi pora zagłębić się trochę w historię i życie miejskie wśród wielu wąskich uliczek starego miasta. Co prawda kilka lat temu zostało ono odnowione, ale wciąż czuć w nim starą duszę i klimat dawnych lat. Uliczki pełne kawiarni i restauracji kuszą na każdym kroku turystów, aby chociaż na chwilę przysiedli i odpoczęli. Jest to świetne miejsce na wieczorny spacer, ponieważ to tutaj tuż po zachodzie słońca najbardziej rozkwita miejskie życie. W trakcie takiego spaceru będziesz mógł dostrzec kontrasty między starożytnymi miejscami, a nowoczesnym stylem życia. Dostrzeżesz też w poszczególnych miejscach podobieństwo do wielu innych popularnych turystycznych miast, jak np. Rzym czy Paryż. Oczywiście ważnymi elementami starego miasta są świątynie dla ludzi najróżniejszych wyznań. Co możemy zobaczyć w niedalekiej od siebie odległości? M.in. synagogę, meczet Orta Dzhame oraz kościół prawosławny św. Mikołaja. Ta mieszanka jest efektem tego, że przez lata przez te tereny przewinęło się mnóstwo narodowości. Co robić w Batumi i okolicach? Kolejne miejsca warte odkrycia Poza atrakcjami do podziwianie jest też wiele miejsc, w których idealnie odnajdą się tzw. turyści kulinarni. Czyli ci, którzy uwielbiają próbować nowych smaków. Bazar w Batumi Jak w wielu dużych miastach, i w Batumi znajduje się popularny bazar. Poza lokalnymi specjałami i świeżymi produktami turyści mogą podejrzeć tu, jak w mieście toczy się życie i codzienna praca wielu osób. Co warto tam zakupić? Z pewnością aromatyczne gruzińskie przyprawy, których mnogość może przyprawić o zawrót głowy. Są tu również małe gruzińskie knajpki, serwujące różnorodne street foody. Targ rybny Poza bazarkiem nie można nie wspomnieć o targu rybnym, skoro miasto jest położone tuż nad morzem. To tu lokalsi przywożą swoje świeże połowy na sprzedaż. Odwiedzając ten targ jeszcze tego samego dnia można cieszyć się smakiem świeżutkich ryb na talerzu. Co warto zjeść w Batumi? W bogatą tradycję kuchni gruzińskiej bardzo mocno wpisuje się także kuchnia ajariańska. Będąc na miejscu warto spróbować dań, które jadają lokalsi. Polecamy doświadczyć „Gruzińskiej Supry”, która oznacza ucztę z lokalnych dań. Najczęściej są one przygotowane z produktów eko, jak warzywa, nabiał, ryby i mięsa, oczywiście okraszone dużą ilością aromatycznych przypraw. W Gruzji odnaleziono tłocznię wina sprzed 1800 lat. Znajdowała się tuż obok rzymskiego fortu Zespół polsko-gruzińskich archeologów odkrył tłocznię wina nieopodal starożytnego rzymskiego fortu Gonio (dawniej Apsaros). Badacze twierdzą, że placówka zaopatrywała żołnierzy Cesar... Zawsze do wykwintnego jedzenia pasuje dobre wino, a w Gruzji tego nie brakuje. Tradycyjna produkcja win sięga 8000 lat wstecz, a technika wykorzystująca naczynia zwane „Qvevri” jest częścią niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Jakie są tam najpopularniejsze dania? chinkali / khinkali, Adjarian Khachapuri, tonis puri – pieczywo gruzińskie, sałatka gruzińska, badridżani, adżapsandali lub sałatka z bakłażanów i papryki, pieczone pieczarki nadziewane serem sulguni, phali, czyli pasty warzywne. Najedzeni? To można wyruszyć dalej.. Ogród Botaniczny Jedno jest pewne. Po zwiedzaniu gwarnych miejsc i podglądaniu życia miejskiego również wielcy miłośnicy przyrody znajdą coś dla siebie. Otóż jeśli masz podczas swojego pobytu kilka wolnych godzin, ok. 3-4, to warto odwiedzić ogród botaniczny (szczególnie w maju lub czerwcu). Zobaczysz tam najróżniejsze okazy roślin z różnych zakątków świata. Zdecydowaną atrakcją, często wspominaną przez turystów jest drzewo, które runęło, a jego gałęzie zaczęły się na nowo piąć pionowo w górę. Możesz też tam zobaczyć przepiękny ogród róż, który zrobi wrażenie nawet na osobie, która kompletnie nie interesuje się kwiatami. Całość wygląda dosłownie jak zaczarowany ogród z bajki. Jeśli zmęczysz się spacerem pod górę, możesz skorzystać ze specjalnych pojazdów, które tam jeżdżą. Albo po przejściu połowy drogi na sam koniec ogrodu zjechać tyrolką, której liny rozciągnięte są nad skałami, roślinnością i morzem. Wejście do tego ogrodu kosztuje ok. 20 lari. Do Adżarii na narty? Czemu nie! Region Adżarii to także jedne z najwyższych gór Gruzji. Średnia wysokość waha się między 2000–2500m, co stanowi idealne miejsce dla miłośników nart. Ponadto góry są piękne, brązowo-pomarańczowe jesienią, a wiosną zachęcają turystów wszechogarniająca zieleń i wodospadami górskimi. Warunki, które są na Małym i Wielkim Kaukazie, pozwalają przez ok. 4–5 miesięcy na szusowanie na nartach czy snowboardzie. Sezon trwa od grudnia do kwietnia. Zdecydowanie atrakcje znajdują tu także dla siebie pasjonaci narciarstwa skiturowego oraz coraz popularniejszych heli-skiing czy ski paragliding. Co jeszcze można zwiedzić w Batumi? Forteca Gonio (może to być ciekawa atrakcja zwłaszcza dla najmłodszych, którzy mogą zrobić sobie zdjęcia w zbrojach wojowników sprzed lat), Forteca Petra (na pięknym tarasie widokowym można odpocząć i podelektować się wszechogarniającym błękitem i widokiem morza łączącego się z niebem), Delfinarium, Batumi Art. And music Centre (sala koncertowa), Plac Europejski, Plac Piazza, Wieże Alfabetu Zegara Astronomicznego, Kolejka linowa Argo – zapłacisz za przejazd nad miastem ok. 30 lari. Panorama jest piękna, natomiast nie jest to atrakcja rekomendowana osobom z dużym lękiem wysokości. Ci, którzy się zdecydują, po trasie w jedną stronę mogą odpocząć w pięknej kawiarni podziwiając panoramę miasta, a drogę powrotną kolejką odbyć już po kawie wypitej w tym pięknym miejscu. Jaką walutę zabrać do Batumi? Do Gruzji warto zabrać walutę o nazwie lari, ponieważ nią zapłacisz praktycznie wszędzie. Jeśli masz ze sobą euro, bez problemu wymienisz je w gruzińskich kantorach na lari. Ile czasu na zwiedzanie Batumi? Czas, który chcecie poświęcić na zwiedzania poszczególnych atrakcji oczywiście jest kwestią bardzo indywidualną. Być może wolicie typowe miejskie atrakcje, muzea i budynki z historią, a leżenie nad brzegiem morza totalnie nie jest dla was? Większość najważniejszych miejsc Batumi wraz z dniem wygospodarowanym na spokojny odpoczynek i wsłuchiwanie się w szum fal spokojnie zwiedzicie w 7 dni. Batumi: ciekawostki W mieście znajduje się lotnisko. Jednak jeśli będziesz szukał konkurencyjnych ofert dotarcia do Batumi możesz zdecydować się także na lądowanie w Tbilisi lub Kutaisi. W tym mieście jest ok. 387 hoteli z 22229 miejscami noclegowymi oraz 417 restauracje z 38754 miejscami siedzącymi. Z pewnością więc znajdziesz punkt, który będzie spełniał wszystkie twoje wymagania na ewentualny pobyt wakacyjny.
W Gruzji odnaleziono tłocznię wina sprzed 1800 lat. Znajdowała się tuż obok rzymskiego fortu
Zespół polsko-gruzińskich archeologów odkrył tłocznię wina nieopodal starożytnego rzymskiego fortu Gonio (dawniej Apsaros). Badacze twierdzą, że placówka zaopatrywała żołnierzy Cesarstwa.
W tym artykule: Polscy i gruzińscy archeolodzy odnaleźli rzymską tłocznię wina Tłocznią mógł zarządzać emerytowany wojskowy Kto korzystał z usług starożytnej tłoczni? Forteca Gonio to rzymska fortyfikacja, która znajduje się na terytorium Gruzji, 15 km na południe od Batumi. Nie wiadomo dokładnie, kiedy została wzniesiona, ale najstarsze zapiski o fortyfikacji pochodzą z I wieku n.e., a pisał o niej Pliniusz Starszy, rzymski historyk i pisarz, który zginął podczas wybuchu Wezuwiusza. Polscy i gruzińscy archeolodzy odnaleźli rzymską tłocznię wina W czasach Cesarstwa Rzymskiego miejsce to nazywano Apsaros lub Apsaruntos. W II wieku n.e. znajdowało się tam dobrze umocnione miasto należące do rzymskiej kolonii Kolchidy. Miasto miało słynąć z teatru i wyścigów konnych. Okazuje się, że być może również z produkcji wina… Zespół polsko-gruzińskich archeologów prowadził wykopaliska w regionie rzymskiej fortecy. W pewnym momencie udało im się odnaleźć dobrze zachowane pozostałości po tłoczni wina, która prawdopodobnie zaopatrywała rzymskich żołnierzy. Budowle starożytnego Rzymu. 11 najsłynniejszych obiektów, które warto zobaczyć Budowle Starożytnego Rzymu na długie lata stały się wzorem dla architektów z całej Europy. Jakie budowle znajdowały się w Starożytnym Rzymie? Zapraszamy na wycieczkę szlakiem najważniej... Tłocznia został zbudowana kilkaset metrów od fortecy. – Z punktu widzenia regulaminu wojskowego obszar ten powinien być niezabudowany. Ale ludzie od zawsze byli zainteresowani robieniem biznesów. Dlatego w okolicy tego i innych rzymskich obozów wznoszono np. domy publiczne czy - jak w tym przypadku - tłocznię wina – mówił w rozmowie z PAP Radosław Karasiewicz-Szczypiorski dr hab. z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego i kierownik badań. Badacze twierdzą, że tłocznia pracowała między II a III wiekiem. Tłocznią mógł zarządzać emerytowany wojskowy Naukowcy zastanawiają się zatem, do kogo mogła należeć tłocznia. Według archeologów, interes na wojsku robili sami żołnierze, ale już po skończonej służbie – Emerytowani żołnierze, którzy dzięki dobrym kontaktom z dowództwem obozu rozpoczynali lukratywną działalność. W forcie Apsaros stacjonowali zapewne zarówno legioniści, jak i wojska pomocnicze, czyli żołnierze nieposiadający obywatelstwa rzymskiego – twierdzi dr hab. Karasiewicz-Szczypiorski. Archeologom udało się wykryć pozostałości tłoczni, dzięki metodzie LIDAR (Light Detection and Ranging). Polega ona na pomiarze odległości poprzez oświetlanie celu światłem laserowym i pomiarze odbicia za pomocą czujnika. Dzięki temu możliwe jest m.in. tworzenie trójwymiarowych modeli badanych obiektów oraz wykrywanie anomalii w ukształtowaniu terenu. Kto korzystał z usług starożytnej tłoczni? Naukowcy zwrócili uwagę na to, że architektura obiektu ma wpływy zarówno lokalne, jak i rzymskie. – Warto zwrócić uwagę, że tłocznia ma cechy konstrukcyjne typowe dla lokalnej tradycji winiarskiej, ale do uszczelnienia powierzchni roboczej oraz zbiornika na moszcz wykorzystano zaprawę hydrauliczną typową dla budownictwa rzymskiego – tłumaczy w rozmowie z PAP Karasiewicz-Szczypiorski. Możliwe również, że lokalna ludność integrowała się Rzymianami i wspólnie korzystali z dobrodziejstw tłoczni. Jak smakowało wino starożytnych Rzymian? Amfory znalezione w Morzu Tyrreńskim mogą pomóc rozwiązać tę zagadkę Nurkowie odnaleźli w sumie trzy naczynia do wina, które pochodziły z czasów starożytego Rzymu. Co wykazała analiza? – Tłocznia jest więc świadectwem wymiany idei na pograniczu pomiędzy Imperium Rzymskim i lokalnym Królestwem Iberii – dodaje uczony. Co ciekawe, badaczom udało się ustalić nawet, jaki rodzaj wina mógł być produkowany w starożytnej tłoczni. Archeolodzy sugerują, że było to tradycyjne gruzińskie wino, które przechowywano w kwewri. To gliniane amfory przeznaczone do produkcji wina, które zakopywało się w ziemi, gdzie trunek w odpowiedniej temperaturze fermentował. Zespół polskich i gruzińskich archeologów prowadzi wykopaliska w Gonio już od 2014 roku. Do tej pory udało im się odkryć wiele przedmiotów, które związane były z dawnym rzymskim garnizonem. Źródło: PAP Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
W Gruzji znaleziono szczątki starożytnych psów. Liczą blisko 2 miliony lat
Naukowcy z Włoch, Hiszpanii i Gruzji wspólnie odkryli szczątki starożytnych psów myśliwskich. Zespół opisał badania nad skamielinami i wnioski na łamach czasopisma naukowego „Scientific Reports”.
W tym artykule: Starożytne psy myśliwskie Psie badania Zwierzęce szczątki, w tym cztery szkielety i czaszki, to najstarsze tego typu odkrycie w Europie i pierwsze na gruzińskim stanowisku archeologicznym w wiosce Dmanisi. Szacuje się, że liczą nawet 1,8 mln lat. Po szeregu badań naukowcy ustalili, że skamieliny należą do psa myśliwskiego zamieszkującego przed laty Eurazję. Dalsze analizy pozwoliły oszacować budowę i wiek jednego z czworonogów. Pies najprawdopodobniej ważył około 30 kg i był jeszcze bardzo młody. Badacze skazują na to, że miał dłuższe kończyny od swoich współczesnych potomków. Był też bardziej masywny. Wśród psów również są geniusze. Jedna rasa wydaje się szczególnie inteligentna Najnowsze badania nad utalentowanymi psami dowodzą, że wśród czworonogów rzadko trafiają się następcy Mozarta czy Einsteina. Naukowcy chcą dowiedzieć się dlaczego. Starożytne psy myśliwskie Kości znalezione w Gruzji nie są dowodem na udomowienie psów. Według wcześniejszych badań zjawisko to zostało zapoczątkowane dopiero około 40 tys. lat temu. To, że skamieliny zwierząt znaleziono blisko ludzkich szczątek, może jednak wskazywać na pewne relacje między gatunkami. Niewykluczone, że czworonogi kradły jedzenie ludziom i na odwrót. Do spotkania człowieka z psem miało dojść podczas masowych migracji z Afryki do Europy i Azji. Przodkowie Reksia i Azora przemieszczali się w tym czasie na południe. W klasyfikacji szczątek cenne okazały się poprzednie badania. Naukowcy już wcześniej ustalili, że miliony lat temu w niektórych częściach Azji wyewoluował pewien gatunek psa myśliwskiego, który następnie migrował w stronę Europy i Afryki. Istnieją również dowody, które wskazują na to, że starożytne psy wykazywały zdolności społeczne. Na przykład polowały całymi stadami. 10 produktów z naszej diety, których NIE WOLNO podać psu. Wiesz na co zwrócić uwagę? Jeśli macie czworonożnych przyjaciół - ta lista jest do wyuczenia się na pamięć! Psie badania W ciągu tysiącleci psy zostały nie tylko udomowione przez człowieka, ale też nawiązały z nami wyjątkową więź. Jedno z ostatnich badań dowodzi, że już szczeniaki potrafią poprawnie zinterpretować proste ludzie gesty. Dla porównania małe wilki nie wykazały się podobnymi zdolnościami. Co więcej, były nieufne w stosunku do ludzi, za to ich psi kuzyni nie mieli oporów przed proszeniem o czułości i pomoc np. w otworzeniu pojemnika z karmą. Inne testy dowodzą z kolei, że wśród psów, podobnie jak wśród ludzi, również trafiają się prawdziwi geniusze. Niektóre czworonogi potrafią zapamiętać nawet kilkadziesiąt słów odpowiadających konkretnym przedmiotom (w tych badaniach psy uczyły się nazw zabawek). Mimo że jedna z ras wydaje się być inteligentniejsza od pozostałych naukowcy, nie chcą wyciągać zbyt pochopnych wniosków. Wierzą jednak, że zbadanie psiego intelektu pomoże im zrozumieć, dlaczego jedni ludzi są zdolniejsi od innych.
Pieszo przez Gruzję. Tuszetia i Chewsuretia - krainy wymarzone na górski trekking
Co jakiś czas wodospady i zapadliska wyłaniające się zza mgły. Widok jest imponujący. Oto jedne z najpiękniejszych szlaków Kaukazu.
Wszystko zaczęło się w swanetyjskiej Mestii, na drugim krańcu Gruzji. Nasz stary gruziński przyjaciel Robinson, jedyny człowiek w kraju o takim imieniu, razem z żoną urządzili nam „przedwesele”. Lało się domowe wino, potem czacza, były tańce i łzy. Bo ten Robinson tęskni za spokojem. A tu góry wokół popularnej nie tylko wśród Polaków Mestii rozdeptali turyści, czaczę zmieniono na whisky, rankiem budzi huk helikopterów z nowego lotniska. – Gdybym był młodszy pojechałbym jeszcze raz do Omalo – rzucił Robinson, a potem opowiadał historie o Tuszetii. Szczegółów nie pamiętaliśmy następnego dnia. Ale trzy dni później siedzieliśmy już w dżipie 700 km dalej, na nieznanym nam dokładnie wschodzie kraju. Giorgi Tsikaradze, przed trzydziestką, miłośnik czaczy i filmów z policyjnymi pościgami, jedzie brawurowo i tylko zerka w lusterko w oczekiwaniu na nasze reakcje. Poskręcana jak jelita, ciągnąca się gliniastym urwiskiem aż do Omalo droga to całe jego życie. Daje pracę, jedzenie, emocje. Co jakiś czas wodospady pozwalają na umycie ubłoconych szyb, wtedy zapadliska wyłaniają się zza mgły. Widok jest imponujący. – W takich chwilach w oczach pasażera można zobaczyć, jakim jest człowiekiem – uśmiecha się filozoficznie Giorgi. Gdy w 2012 r. dziennikarze kanału BBC okrzyknęli tę trasę jedną z najniebezpieczniejszych na świecie, zaczęli rozjeżdżać ją motomaniacy i miłośnicy adrenaliny. Giorgi wabi ich wskazówkami w obcych językach i czaczą, ale w głębi duszy za nimi nie przepada. Tacy bowiem uznają Omalo, malutką wioskę, za koniec świata. Może dlatego, że stałych mieszkańców jest tu zaledwie siedmiu. Cała reszta na zimę schodzi w dół. Wtedy drogi są nieprzejezdne, a najstarsi wyjadacze, którzy zostali, poruszają się wśród zasp śniegu. Nie hodują kur, nie stosują pieniędzy (wymieniają się dobrami jak za dawnych lat), a żywność trzymają w drewnianych beczkach. Cieszą się z każdego gościa. Co obrotniejsi zakładają hostele, których w sezonie otwiera się tu kilka; jeden należy do Polaków. Początek świata Jest też drugi rodzaj turystów. Gotowi na niewygody długiej drogi i bąble na stopach. Ich Giorgi rozpoznaje już w trakcie samochodowego podjazdu do Omalo. Przekonujemy się, że z nimi podzieli się czaczą podczas rozbijania namiotów, a rano włoży do plecaka chinkali, nadziewane mięsem pierożki, klasyk narodowej kuchni, który narodził się w sąsiedniej Chewsuretii. Dla wędrowców Omalo, szumnie zwane „stolicą regionu”, to nie koniec świata, a jego początek. Pierwszego dnia idziemy powoli, w głowie jeszcze szumi czacza. Ale trasa szutrową drogą wiedzie przez 12 km do zjawiskowego Dartlo. Następnego dnia rozbijamy się na lancz nieopodal samotnej baszty w Kwawlo. Dalej mijamy osady Chescho i Parsma. Ich wieże przypominają warowne zamki. Wioska Girevi to ostatnia zamieszkała osada w dolinie, tutaj można zahaczyć o posterunek pograniczników oznaczony flagą. Zagadują bardziej towarzysko niż oficjalnie (ale przepustka, którą wydają, jest niezbędna do spacerów w tym rejonie). Dalej trasa wiedzie wzdłuż strumienia Kvakhidisitskali, a potem przez ruiny Chontio. Łąki Kvahidi są idealne na kemping, w okolicy nie brakuje strumieni, wokół nie ma już nikogo. Widok na góry, przełęcze i kwitnące na fioletowo łąki robi wrażenie, tak jakbyśmy byli tu całkiem sami, a świat dopiero powstał. Samotność, którą tak reklamował nam Giorgi, tutaj nabiera innego wymiaru. Idziemy każdy swoim tempem, pogrążeni w cichej kontemplacji. Aż do następnego dnia nie spotkamy żadnych turystów. Błogość. Wtedy pojawiają się psy pasterskie. W przewodnikach radzono, by w takiej sytuacji zatrzymać się i zawołać na pasterza. Tego jednak nie widać. Gdy wreszcie wyłania się zza wzgórza, oddychamy z ulgą. Żywo gestykuluje i pokazuje na kamienie. Potakujemy zdziwieni. Potem czytamy, że na górskim szlaku wciąż można spotkać miejsca pogańskiego kultu chati – kopczyki z kamieni uformowane w wieżyczki i zakończone porożami baranów lub koziorożców. Według wierzeń nie powinny się do nich zbliżać kobiety. Na szczęście nie mieliśmy takiego pomysłu. Obyło się bez profanacji. Zapomniane przez Boga Piątego dnia docieramy do przełęczy Atsunta (3431 m n.p.m.). To naturalna granica między Tuszetią i Chewsuretią. Mówią o nich: krainy zapomniane przez Boga. Nie bez powodu. Wciśnięte w północy wschód Gruzji, graniczące z rosyjskimi republikami Czeczenią i Dagestanem, odizolowane od reszty kraju, wciąż nie są zadeptane. Zachowują swój pierwotny charakter i rytm życia. Chewsurowie uważają, że mieszkają na tych terenach od początku świata (choć niektórzy twierdzą, że są potomkami uciekających z Ziemi Świętej krzyżowców). Ich sąsiedzi z drugiej strony przełęczy, Tuszeci, to ostatnia w Gruzji grupa etniczna, która przyjęła chrześcijaństwo. Tradycyjnie, choć nie wiadomo dlaczego, na tuszeckim stole nie znajdziecie zakazanej w regionie wieprzowiny. Za to na żadnej uczcie nie zabraknie baraniny – z końcem maja gruzińscy górale wyruszają na wysokie hale, by przez letnie miesiące wypasać owce. Szczęściarze mogą się załapać na tradycyjną gruzińską suprę, czyli biesiadę wokół zastawionego stołu, którą nieodmiennie dowodzi tamada, wodzirej i mówca. O baraninie możemy tylko pomarzyć. Na drodze pojawiają się strumienie, tracimy nieco czasu, by je przekroczyć. Zastanawiamy się nawet, czy nie dać się poskromić żywiołowi, oddać naturze i błogiemu oczekiwaniu na kogoś z końmi. Zwalniamy. Przestajemy się ścigać. Ogarnia nas bezczas. Niebawem skończy się samotność, zaczną pierwsze osady. Gdy na trasie mijamy spektakularną twierdzę Mutso, wartą wspinaczki na wzgórze, nagle czujemy się bezradni wobec monumentalnej historii. To święte miejsce Chewsurów. Zbudował ją mityczny Torgwa Dzagani; jego kamienny tron znajduje się w jednym z najwyższych punktów fortecy. Na końcu trekku czeka Szatili, XII-wieczna osada 60 wież. Zaułki, przejścia z kamienia nadają jej starej części magiczną aurę. W jednej z baszt można nawet przenocować (choć to najdroższy nocleg we wsi!). Tutaj szlak się rozdziela. Część wędrowców kupuje zapasy i rusza dalej, w kierunku Kazbegi, przez przełęcz Sadzele. Na końcu tej drogi kontemplują w prawosławnym klasztorze Tsminda Sameba. My tym razem odpuszczamy. Śmiejemy się, że to wpływ Robinsona z Mestii. Znaleźliśmy już naszą bezludną wyspę, do której jeszcze nie raz będziemy wracać. Trekking Omalo - Szatili Trasa: 77,5 km Czas: 5 dni Kiedy? Lato
Zaglądamy na talerze Gruzinom! Zobacz, co tu znajdziemy.
Poznaj gruzińskie smaki!
Toast za Gruzję. "Zabiorę Was do kraju, który odwiedzam od ponad 20 lat"
Pokażę maleńkie wioski ignorowane przez przewodniki turystyczne i większość map. Na koniec zasiądziemy do gruzińskiej uczty. Gotowi? No to w drogę!
Młode wino pojawia się w Gruzji już w październiku. Najlepsze w życiu beaujolais piłem w Batumi, w czyjejś piwnicy zamienionej w okazjonalną winiarnię. Nalewano je z wielkiego słoja trzymanego w starej, warczącej jak traktor radzieckiej lodówce. Szklanka kosztowała w przeliczeniu 20 albo 30 groszy. Taką piwniczkę dziś już coraz trudniej w tych okolicach znaleźć. Trochę szkoda nostalgicznego uroku i atmosfery końca świata, jaką zapamiętałem z moich podróży odbywanych tu jeszcze dekadę temu. Nasza kilkunastokilometrowa trasa od granicy tureckiej do Batumi wiedzie wzdłuż morza. Prawie go nie widać – każdy skrawek wybrzeża zabudowywany jest pieczołowicie hotelami, pensjonatami i kawiarniami. Trudno się dziwić – taki sam budowlany boom ogarnął zapuszczoną przez dziesięciolecia jońską i adriatycką Albanię czy kaspijskie plaże na północ od Baku. Samo Batumi zmienia się jeszcze szybciej niż okolica. Czy pięknieje? Jeśli podobają się wam prestiżowe, wielopiętrowe hotele, wytyczone pod linijkę promenady i wysoki połysk, odpowiecie, że tak. Przyznacie jednak, że w sezonie miasto niewiele różni się od modnych europejskich kurortów opanowanych przez pachnący i dobrze ubrany tłum wczasowiczów z klasy średniej. Dlatego ja zdecydowanie wolę jesień. Wtedy w XIX-wiecznych kwartałach w pobliżu meczetu i synagogi mogę wciąż jeszcze poczuć klimat gruzińskiego Orientu. Lubię też się zapuścić w jeden z zaułków i odszukać prostą knajpkę dla miejscowych. Poznaję ją po wymalowanych na koślawej desce albo wprost na murze potrawach. Taki malunek zastępuje menu. Najpopularniejszym – a często jedynym – daniem jest tam adżarskie chaczapuri. Placek z serem (chacza – ser, puri – chleb) spotkamy w całej Gruzji, z reguły jest jednak okrągły. Tutaj, w Adżarii, ma natomiast kształt czółenka albo łódeczki. Ser, do którego dodatkowo wbija się jajko, nie jest zapieczony wewnątrz, ale wypełnia nieckowate zagłębienie pośrodku placka. Można do tego zamówić domowe wino – najlepiej czerwone (na to najciemniejsze mówi się „czarne”). Herbaciane pola Na północ od Batumi ciągną się pola herbaty znane w Polsce z evergreenu Filipinek z 1964 r. (Batumi, ech, Batumi). My pojedziemy na razie na wschód – drogą biegnącą wzdłuż tureckiej granicy. Będziemy szukać zagubionych w górach drewnianych meczetów. Spytacie, skąd meczety w chrześcijańskiej Gruzji? Stąd, że Batumi wraz z całą prowincją, czyli Adżarią, należało do Imperium Osmańskiego dłużej niż inne gruzińskie ziemie, bo aż do roku 1878. Pod obcym panowaniem Adżarowie zachowali gruzińską świadomość narodową i język, lecz w większości przeszli na islam. Po pierwszej wojnie światowej Gruzji, tak jak Armenii i Azerbejdżanowi, udało się na krótko uzyskać niepodległość, ale wkrótce została podbita przez Rosję Radziecką. Adżaria stała się terenem spornym. Turcy, którzy się o nią upominali, ustąpili dopiero wtedy, gdy Moskwa zgodziła się, że prowincja otrzyma status republiki autonomicznej. Była to jedyna w ZSRR autonomia wydzielona nie na podstawie kryterium narodowościowego, ale religijnego. Z Batumi jedziemy marszrutką do położonego w lesistych górach miasteczka Khulo. Najłatwiej dostępne muzułmańskie domy modlitwy leżą nieopodal, we wsiach Paksa dzeebi i Acho. Z zewnątrz obite są blachą falistą – dla ochrony przed deszczem i śniegiem – i przypominają bardziej budynki gospodarcze. Za to wnętrza to prawdziwe perły ludowej snycerki. Oryginalny gruziński wkład w architekturę islamu. W meczecie w Paksadzeebi wszystko pomalowano w żywe, jaskrawe kolory. Wśród esów-floresów ozdabiających minbar (kazalnicę) można jednak wypatrzyć dojrzałe kiście winogron. Najwyraźniej w dawnym artyście, który stworzył tę polichromię, Gruzin zwyciężył prawowiernego muzułmanina. Kraj jak ocean Z Batumi do Mestii jest niby tylko 275 km, ale po drodze krajobraz zmienia się tak, jakbyśmy przejechali pół kontynentu. Adżaria to nadmorski subtropik: jest tu gorąco i wilgotno, często padają deszcze. Rosną palmy, eukaliptusy, rododendrony, cyprysy i pinie, a nawet nieowocujące bananowce. Teren jest łagodnie pofałdowany, wyższe góry wznoszą się dopiero w głębi lądu. Swanetia – której stolicą jest Mestia – to świat gór nagich, skalistych, pokrytych wiecznym śniegiem. Roślinność jest uboga, choć na zacisznych, nasłonecznionych skrawkach ziemi Swanowie próbują uprawiać nawet winną latorośl. Nic dziwnego – bez wina żaden Gruzin nie byłby sobą. Gruzja wydaje się ogromna, bezgraniczna jak ocean – pisał Ryszard Kapuściński w książce Kirgiz schodzi z konia. Tłumaczył to górzystością terenu. Równie ważne jest zróżnicowanie tego niezbyt wielkiego kraju – aż cztery i pół razy mniejszego od Polski. Przeciętny Gruzin zapytany, kim jest, odpowie, że Swanem, Adżarem, Megrelem, Imeretyńczykiem, Kachetyjczykiem, Chewsurem i tak dalej. Dopytywany, czy czuje się także Gruzinem, najpewniej się obrazi. Przecież Swanowie (Megrelowie, Kachetyjczycy, Imeretyńczycy) to Gruzini najczystsi z możliwych. Ba, lepsi niż wszyscy inni, sama kwintesencja gruzińskości! Mam wrażenie, że ten kraj jest rzeczywiście jak ocean: życia nie starczy, by go objechać. Jeżdżę tam od 20 lat, a lista rzeczy, które koniecznie chcę zobaczyć, zamiast topnieć – wydłuża się. W Mestii najciekawsze są kamienne wieże, których jest tu kilkadziesiąt. Każdy ród ma swoją – dawały one schronienie przodkom w czasie najazdów. W lokalnym muzeum zobaczymy prastare metalowe ikony. Gdy Gruzję pustoszyły obce wojska, gruzińskie drogocenności trafiały na przechowanie do Swanetii – żaden z najeźdźców nie odważał się zapuszczać tak wysoko. Niektóre zostały tu już na zawsze. Toast za Polskę A teraz zasiądźmy do gruzińskiej uczty. Przekonacie się, że opowieści o tutejszej gościnności i sympatii do Polaków wcale nie są przesadzone. Biesiada odbędzie się w bezimiennej restauracji pomiędzy Zestaponi a Chaszuri. Dlaczego tam? Bo znam to miejsce od lat i wiem, że będą wspaniałe szaszłyki i wyborne domowe wino. Zanim jednak dojdzie do szaszłyka, który jest ukoronowaniem supry (biesiady), na stół wjadą warzywa (surowe i kiszone), zielenina i sery. Potem pojawi się fasola z orzechami, bakłażany z orzechami, kura saciwi (na zimno w sosie orzechowym) i tołma (gołąbki w liściach winogron). Następnie przyjdzie czas na chaczapuri, chinkali (pierogi z mięsem i bulionem), czachochbili (kawałki kurczaka w pomidorach). Wreszcie z czystym sumieniem weźmiemy się za szaszłyk, który po gruzińsku nazywa się mcwadi. Gruzińska biesiada to cały teatr. Ważne jest oczywiście, co się je i pije, ale ważniejsze – by ze sobą pobyć i miło spędzić czas. Życie jest przecież krótkie, trzeba umieć cieszyć się każdą chwilą! Aby uczta się nie rozlazła, aby nie utworzyły się podgrupy i aby nikt nie czuł się źle, potrzebny jest tamada, wodzirej stołu. To on decyduje, kiedy pijemy (a robi się to wyłącznie na komendę), on wygłasza kolejne toasty, on też zadba, by nie pominięto żadnego z biesiadników. Można powiedzieć, że nasza trzeźwość jest w rękach tamady. Ucztowaniu towarzyszą rozliczne rytuały – różniące się w szczegółach w zależności od regionu. Ponieważ jednak spieszymy się do Tbilisi, poprzestańmy na jednym toaście. Będzie za czytelników Travelera. Wypijmy za to, żeby odnaleźli i pokochali swoją Gruzję i żeby jakaś cząstka tego kraju w nich została. Niezależnie od tego, czy wyruszą kiedyś w prawdziwą podróż, czy też poprzestaną na lekturze tego tekstu. Powinien paść jeszcze toast za nasz kraj – ale zostawmy go gruzińskim tamadom. Obrońcy Europy Dotarliśmy wreszcie do Tbilisi, stolicy Gruzji. Ogłaszam czas wolny. Kto chce, może iść na Stare Miasto (polecam stare łaźnie siarkowe), na Suchy Most, gdzie zbierają się tbiliscy artyści i bukiniści, albo do skansenu, w którym odtworzono domy i zabudowania z wszystkich regionów Gruzji. Kto ma dość zabytków i staroci, może się po prostu poszwendać po ulicach (zachęcam do zaglądania w podwórka). Jeśli jest październik, mamy szansę trafić na Tbilisobę, czyli święto Tbilisi. (Każdego roku organizowane jest w nieco innym terminie). Możemy wtedy odwiedzić jarmark, na którym sprzedaje się wyroby z najdalszych zakątków kraju. Został nam jeszcze przejazd do Kachetii na wschodzie Gruzji. W cytowanej już książce Ryszarda Kapuścińskiego czytamy: Gruzja powinna być zakończeniem, a nie początkiem. Wszystko tu stwarza wrażenie przybicia do przystani, dotarcia pod dach. Wszystko – klimat, krajobraz i obyczaje – namawia, żeby przysiąść w cieniu, łyknąć wina, odetchnąć i pomyśleć: fajnie tu. Myślę o tych słowach zawsze, gdy jestem w Kachetii. To tu, na łagodnych zboczach kopulastych pagórków, dojrzewają winogrona, które potem zamieniają się w saperawi, mukuzani, achaszeni, cinandali, napareuli i inne słynne gruzińskie wina. To tu panuje najlepszy, zawsze łagodny klimat i świeci przyjazne słońce. Ten razem region przypomina mi Toskanię. Bo choć Gruzini potrafią czasem zirytować (każdą, nawet trochę krytyczną uwagę pod swoim adresem przyjmują z chorobliwą wrażliwością), jedno trzeba im przyznać: to oni przechowali na Kaukazie Europę. Może to Europa daleka, miejscami dziwaczna, ale Europa. Z pewnością nie Azja i nie Bliski Wschód. Na koniec wyprawy wychylmy więc toast za Gruzję. Nie spieszmy się. Odetchnijmy. Przysiądźmy w cieniu. Łyknijmy jeszcze wina. Chaczapuri Smak Gruzji to przede wszystkim chaczapuri (na zdjęciu to te jasne placki przypominające naleśniki i bułki). Zrób je w domu lub pójdź do najlepszej gruzińskiej restauracji w Polsce. składniki: 3/4 kg mąki, 1/2 l maślanki, 1/2 kostki margaryny, 2 łyżeczki sody oczyszczonej, 0,5 kg twarogu , jajko, olej, sól Jak to zrobić: Łączymy mąkę, maślankę i roztopioną margarynę. Dodajemy sodę i dwie szczypty soli. Wyrabiamy ciasto, do sera dodajemy jajko i mocno solimy. Rozwałkowujemy na grubość ok. pół centymetra. Smarujemy nadzieniem i zawijamy je do środka. Smażymy na rozgrzanej patelni. Traveler poleca: Restauracja Tbilisi, Warszawa, ul Puławska 24, www.tbilisi.waw.pl Wojciech Górecki, 2011
Wakacje bez paszportu! Gdzie warto się wybrać?
Wakacje bez paszportu wcale nie są tak abstrakcyjnym pomysłem, jak mogłoby się wydawać. Obecnie dokument ten w przypadku obywateli Polski nie jest wymagany podczas wjazdu do wielu państw. Sprawdź, gdzie możesz spędzić wakacje bez paszportu i ile maksymalnie może trwać taki pobyt.
Wakacje bez paszportu: Hiszpania Gdzie można lecieć na wakacje bez paszportu? Obecnie przeszło 40 państw nie wymaga przedstawiania tego dokumentu. Podczas podróży w tym kierunku wystarczy jedynie ważny dowód osobisty, który posiada każdy pełnoletni Polak. Jednym z najpopularniejszych miejsc, gdzie można spędzić wakacje bez paszportu jest Hiszpania. Do tego europejskiego kraju można przylecieć bez dodatkowych kontroli, które mają miejsce, na przykład, w przypadku Wielkiej Brytanii. Pomimo faktu, że Hiszpania leży w stosunkowo bliskiej odległości od Polski w porównaniu do ciepłych krajów azjatyckich, na jej terenie latem temperatury przekraczają 30 stopni. Taki klimat połączony z dostępem do morza oraz oceanu i wszechobecnymi palmami jest doskonałą propozycją dla osób, które chcą pozostać na terenie Europy, ale marzą o wakacjach spędzonych na gorących plażach. W Hiszpanii bez paszportu można przebywać do 90 dni. Takie same zasady obowiązują na wyspach należących do tego kraju, czyli Lanzarote, La Palma, Fuertaventura, Teneryfa, Gran Canaria i El Hierro. Zwykle wakacje na wyspach są nieco droższe, jednak bez wątpienia one również są doskonałym kierunkiem, gdzie możesz spędzić wakacje bez paszportu. Wakacje bez paszportu: Chorwacja Kolejnym państwem, gdzie można lecieć na wakacje bez paszportu jest Chorwacja. Stanowi ona kolejny, bardzo popularny kierunek wśród Polaków. W tym miejscu możemy przebywać do 90 dni, jednak nasz dowód osobisty musi być ważny jeszcze przez 3 miesiące od planowanej daty powrotu. Chorwacja, oprócz języka w dużym stopniu podobnego do polskiego, może pochwalić się również pięknymi widokami i dostępem do Morza Śródziemnego. Temperatura w trakcie najcieplejszych dni letnich sięga tam nawet 35 stopni, dlatego kierunek ten nie różni się w dużej mierze od filipińskich plaż, a pozwala na spędzenie miłych wakacji bez konieczności wyrabiania paszportu. Chorwacja cechuje się także dosyć ciekawą architekturą, szczególnie w przypadku wysp. Wąskie uliczki skutecznie chronią przed promieniami słońca, a ich ułożenie na licznych wzniesieniach charakterystycznych dla tego kraju składa się na niepowtarzalną panoramę, której bez wątpienia nie zobaczysz w państwach o znacznie bardziej nizinnym terenie. Na terenie Chorwacji obowiązuje lokalna waluta, którą najlepiej wymienić już po przyjeździe do tego słonecznego kraju. Wakacje bez paszportu: Gruzja Tym razem nieco nieoczywisty kierunek, gdzie również można spędzić wakacje bez paszportu. Do Gruzji nie da się jednak wjechać z terytorium Federacji Rosyjskiej przez separatystyczną Abchazję i Region Cchinwali. Bez paszportu możemy tam spędzić nawet 365 dni, jednak oprócz pięknych widoków, kraj ten różni się od znanych nam rejonów pod względem wielu aspektów. Gruzja nie jest również typowym, wakacyjnym państwem, pomimo faktu, że ma ona dostęp do Morza Czarnego. Na jej terenie znajduje się jednak najsłynniejszy gruziński kurort, czyli Batumi, gdzie co roku zjeżdżają turyści z wielu zakątków świata. W Gruzji używa się lokalnej waluty, czyli lari. Warto o tym pamiętać już przed wyjazdem, jednak pieniądze należy wymienić dopiero po przyjeździe do kraju ze względu na niekorzystne przeliczniki. W bardziej turystycznych rejonach tego państwa można dogadać się po angielsku, jednak w tych nieco rzadziej uczęszczanych lepiej postawić na język rosyjski. Gruzja różni się od popularnych kierunków wakacyjnych bez paszportu również pod względem wielu innych cech, dlatego stanowi ciekawe miejsce dla tych, którym znudziło się odpoczywanie na europejskich plażach nad Morzem Śródziemnym. Wakacje bez paszportu: Grecja Kolejny klasyk, czyli wczasy bez paszportu w Grecji. W tym kraju możemy zatrzymać się na 90 dni i korzystać z atrakcji wszystkich greckich wysp. A zdecydowanie jest z czego korzystać. Oprócz niezwykle popularnych rejsów i charakterystycznej kuchni z tamtych rejonów, Grecja może pochwalić się także niesamowitymi widokami i bardzo typową architekturą. W państwie tym zachowały się również znane na całym świecie zabytki, takie jak sam Partenon czy cały Akropol. Na wielu wyspach należących do tego kraju istnieją także złote plaże z krystalicznie czystą wodą, co jest świetną alternatywą dla wakacji nad polskim Bałtykiem. Wyjazdy do Grecji obecnie cieszą się ogromną popularnością wśród Polaków, dlatego oferta biur podróży w tym zakresie jest naprawdę szeroka. Dzięki temu możesz znaleźć swoją wymarzoną wycieczkę i wyjechać na nią bez konieczności wyrabiania paszportu za stosunkowo niewielkie pieniądze. Wakacje bez paszportu: Portugalia Wakacje bez paszportu możesz spędzić również w Portugalii. W tym słonecznym państwie dowód osobisty upoważnia nas do przebywania bez konieczności opuszczenia granic przez 90 dni. Takie same zasady obowiązują w Regionach Autonomicznych, czyli na Maderze i Azorach. Portugalskie wyspy mogą zatem również stanowić ciekawy kierunek na wakacyjne wyjazdy bez paszportu. Portugalia słynie nie tylko ze złocistych plaż z dostępem do oceanu, lecz także doskonałej kuchni i ciekawej zabudowy. Kraj ten jest naprawdę klimatyczny, a ciasne, kolorowe uliczki przypominają te, które można zobaczyć również w Chorwacji. Latem temperatura w Portugalii wynosi jedynie od 20 do 30 stopni, co ma związek z położeniem tego kraju tak blisko oceanu. Kierunek ten jest nieco mniej popularny niż słoneczna Hiszpania, jednak zdecydowanie warto odwiedzić ten rejon. Wakacje bez paszportu: Włochy, San Marino i Watykan Na wakacje bez paszportu można pojechać także do Włoch. Podczas takiego wyjazdu warto zahaczyć również o dwa z najmniejszych państw świata, czyli San Marino i Watykan. Oba kraje leżą bowiem wewnątrz całych Włoch, a wjazd na ich teren również jest możliwy posiadając jedynie dowód osobisty. W przypadku Watykanu i Włoch sytuacja wygląda dokładnie tak samo jak w Portugalii. Różnice pojawiają się w San Marino, gdzie można przebywać jedynie przez 10 dni. Osoby przebywające legalnie na terenie Włoch mogą jednak bez problemu wjechać do tego państwa bez konieczności załatwiania wielu formalności. Jeśli ich pobyt w San Marino będzie dłuższy niż 10 dni, należy zgłosić się w oddziale do spraw cudzoziemców miejscowej żandarmerii. Włochy są kierunkiem wybieranym chętnie nie tylko przez Polaków, lecz także turystów z innych krajów o nieco mniej słonecznym klimacie. Temperatura w tym państwie w czasie miesięcy letnich utrzymuje się w okolicach 30 stopni, dzięki czemu sprzyja ona opalaniu i kąpaniu na złocistych plażach nad Morzem Śródziemnym. Włochy przyciągają turystów również ze względu na fakt, że na ich terenie znajduje się wiele pozostałości po antycznych kulturach. Państwo to słynie także z kuchni uwielbianej na całym świecie, czyli makaronów w tysiącach postaci i charakterystycznej pizzy. Wakacje bez paszportu: Bułgaria Wczasy bez paszportu można spędzić również w słonecznej Bułgarii, na terenie której z dowodem osobistym można przebywać przez 90 dni. Rejon ten jest znany głównie z imprezowych miejscowości i złotych plaż. Bułgaria nie ma dostępu do Morza Śródziemnego, lecz do Morza Czarnego, dlatego stanowi ona ciekawe urozmaicenie dla osób, które zazwyczaj wybierają kierunki takie, jak Grecja, Włochy czy Chorwacja. Jednym z najpopularniejszych rejonów tego kraju są Złote Piaski, gdzie co roku zjeżdżają turyści z całej Europy. Bułgaria jest dobrym miejscem na wakacje bez paszportu spędzane na złotych plażach, jednak na jej terenie znaleźć można również wiele zabytków wartych zobaczenia. Zwykle cechują się one bardzo ozdobną architekturą przywodzącą na myśl świątynie na miarę najpopularniejszych rosyjskich cerkwi. Ten kolorowy kraj przyciąga zarówno osoby młode, które kochają imprezy w lokalnych klubach, jak i całe rodziny chcące zwiedzić nieco mniej oczywiste rejony.
Opowieść o zaletach i wadach listopadowego podróżowania po Gruzji
Mokra i zimna Imeretia Kutaisi powitało nas solidną ulewą, tamtejsze hostele - brakiem ogrzewania. „Temperatura 6,5 stopnia i nadal spada” – ta myśl pojawiała się, gdy gramoliliśmy się do łóżek i miała nam towarzyszyć niemal do końca wyjazdu. Łazienki były groźne i mroźne, ale woda zawsze gorąca (prędzej czy później). – Tak wygląda zaplecze backpackera niemal w całej Gruzji. Nie funkcjonuje tu pojęcie centralnego ogrzewania. Z reguły można liczyć na piecyk elektryczny, ale czasem jedyny piecyk to ten, który gospodarz hostelu skrzętnie ukrywa w swoim pokoju. Czekało nas więc wiele nocy w puchowych śpiworach, które cudem zmieściliśmy do bagażu podręcznego (innego nie mieliśmy). Kutaisi to drugie, co do wielkości, miasto Gruzji. W ostatnich latach rozpoczęto szeroko zakrojoną renowację centrum miasta. Jednak odrestaurowane kamienice czy podnoszona z ruin katedra Bagrati górująca nad miastem mocno kontrastują z chylącymi się ku ziemi fasadami oficyn w bocznych uliczkach. Przewodniki opisują masę miejsc wartych odwiedzenia w okolicy, jak choćby monastyr Gelati wpisany na listę UNESCO. Nam z racji listopadowej aury Kutaisi kojarzyć się będzie głównie z deszczem, zimnem, przesolonymi chinkali i pierwszym w Gruzji łapaniem stopa w ulewnym deszczu zakończonym w… podmiejskiej marszrutce. Spokojnie. Potem było tylko lepiej. Swanetia jak z bajki Podróż marszrutką z Kutaisi do Mestii trwała kilka dobrych godzin. Obecnie jest to w całości asfaltowo - betonowa droga obfitująca w niezliczoną ilość zakrętów Nie brakuje skał, które właśnie osunęły się na nawierzchnię. Wjazd do zielonej i zalanej ciepłym światłem Swanetii jest jak wkroczenie do innego świata. Przepiękne, przestrzenne doliny, szczyty Kaukazu i rozsiane na halach wioski. Po przedarciu się przez nieprzyjazne góry, doliny Swanetii jawiły się niczym sen. To tutaj, w ciągu kilku pierwszych dni naszej podróży, przekonaliśmy się o przyjaznej naturze kaukaskich psów. Jedno ciepłe słowo zjednuje wam towarzysza na każdą wyprawę. Każdy trekking odbywał się w towarzystwie miejscowego Burka, Reksia lub innego kompana, który dzielnie pokonywał ponad kilometrowe przewyższenia, a jedyne czym mogliśmy się z nim podzielić, to zakupiony wcześniej chleb lub placuszki usmażone przez gospodynię na śniadanie. Trudno opisać, co w Swanetii należy zobaczyć. Nie ma tam w zasadzie nic, a jednocześnie jest wszystko. Trzeba wejść na najbliższą górę, by zobaczyć co jest za nią, posiedzieć leniwie na łące, wypić ze spotkanym w lesie drwalem czaczę o niezapomnianym aromacie zmywacza do paznokci. Trzeba się po prostu w Swanetii zatopić. A najlepsze, co można zrobić opuszczając Swanetię, to podarować sobie odrobinę luksusu. 15-osobowy samolot czeskiego operatora lecący do Tbilisi pozostawia w pamięci niezapomniane obrazy majestatycznych gór. Ośnieżone szczyty, warkot śmigieł, widok kokpitu pilota - to przeżycie jedyne w swoim rodzaju. Co ważne, cena 1h lotu jest raptem dwukrotnością ceny 12h podroży marszrutką. Ponadto w cenie zawarty jest przejazd z lotniska do centrum Tbilisi. Bilety na samolot kupiliśmy na lotnisku na godzinę przed odlotem - ot zaleta pozasezonowości. O Swanach w Gruzji krąży najwięcej dowcipów. Coś jak o naszym Wąchocku. I też nikt nie wie dlaczego. Wyśmienite są tamtejsze domowe sery i mocna czacza. Średniowieczne wsie z setkami kamiennych wież ze względu na położenie wewnątrz najwyższego masywu Kaukazu zostały ominięte przez wszystkie większe konflikty zbrojne i stoją tak nietknięte od niemal 1000 lat. Na pewno tam wrócimy. Niesamowite Tbilisi Stolica zaskoczyła nas i zachwyciła swoją urodą. Architektoniczna mozaika miasta, w którym stare co krok przeplata się z nowym, potrafi oszołomić. Zadbane miejskie parki, chaos na drogach, kakofonia dźwięków i tłum ludzi zalewający ulice, są kompletnym przeciwieństwem ukrytej w Kaukazie Swanetii. Przejażdżki pamiętającym czasy ZSRR metrem pachniały siarkowodorem (tak, przesiąknęła nim tutaj ziemia). Zaliczyliśmy nocne kąpiele w baniach, czyli słynnych średniowiecznych tbiliskich łaźniach. Nocną graliśmy w szachy w miejskim parku, podziwialiśmy tańczące fontanny rozświetlające noc feerią barw. Panoramę miasta oglądaliśmy z wagoników miejskiej kolejki linowej oraz z diabelskiego młyna ulokowanego na szczycie górującego nad miastem wzgórza. Spędziliśmy tu kilka dobrych dni w oczekiwaniu na mecz Polska – Gruzja. W międzyczasie wybraliśmy się na całodniową podróż do Stepancmindy (Kazbegi) Gruzińską Drogą Wojenną. Połączyliśmy to z solidnym trekkingiem z okazji 1. rocznicy ślubu, którą to rocznice, dzięki hojności kierowcy marszrutki, uczciliśmy kilkoma litrami wspaniałego domowego wina. Wycieczka do dawnej stolicy Gruzji Mcchety zakończyła się skromną suprą w polskim stylu na przydrożnym placu. I wreszcie mecz eliminacyjny Euro 2016 w Dinamo Arena Tbilisi. Mimo niskich temperatur panowała gorąca i przyjazna atmosfera, a gruzińscy kibice zamiast chipsami i popcornem zajadali się orzeszkami i słonecznikiem. Pomimo wrzaskliwego polskiego dopingu i wygranej 4-0 czuliśmy się w gruzińskim sektorze bezpiecznie. Warto wiedzieć, że spożywanie trunków o działaniu rozweselającym w parkach miejskich Tbilisi nie jest dozwolone, o czym uprzejmie poinformuje strażnik zanim jeszcze zaczniecie. Płatność kartą w sklepie lub knajpie, odbywa się często bez podawania PIN-u , nie podpisuje się też żadnego wydruku. Warto więc mieć swoją kartę na oku. Godny polecenia jest tbiliski „street food” w każdej postaci – należy kierować się starą zasadą, że najlepiej tam, gdzie duży tłum. Liryczna Kakhetia i Samtskhe-Javakheti Dalsza lądowa przeprawa w stronę Kachetii zakończyła się, zanim na dobre się zaczęła. Rzut okiem na prognozę pogody spowodował zmianę kierunku na południowy. W drodze do oklepanego David Gareji trafiliśmy do wsi Udabno - chyba najcudowniejszego „końca świata”, w którym byliśmy. Pustynno-stepowy krajobraz przy granicy z Azerbejdżanem, pozostałości poradzieckich poligonów, jeden ukryty sklep (kto ma trafić, ten trafi), jedna baza noclegowa. Baza polska z iracką załogą w postaci Mustafy – chyba najsympatyczniejszego gościa, którego spotkaliśmy w całej Gruzji. Tutaj również przekonaliśmy się, że Burek pilnujący stada owiec nie jest już tym samym milutkim Burkiem, który merdając ogonem pójdzie za nami wszędzie. 10 minut stania pośrodku pustkowia w bezruchu, będąc otoczonym przez kilka wyrośniętych kaukazów, dumnie prezentujących śnieżnobiałe uzębienie, to kolejne niezapomniane przeżycie – jednak tego akurat nie polecamy. W Udabno złapaliśmy oddech i ruszyliśmy dalej do Borjomi, które jednak niczym specjalnym nas nie zachwyciło. Park Narodowy Borjomi-Kharagauli zajmuje 7,6% terytorium Gruzji (!), a słynna woda mineralna Borjomi, dostępna również w Polsce, doskonale nawadnia i mineralizuje organizm wyniszczony uprzednio nadmiernym spożyciem innego rodzaju trunków. Daliśmy się namówić naszemu gospodarzowi na wycieczkę do Vardzi, skalnego miasta położonego wśród gór Niskiego Kaukazu przy granicy z Turcją. Wycieczka wg autorskiego programu Leo obejmowała również wspinaczkę tajemnym przejściem w twierdzy Khertvisi oraz relaks z odrobiną luksusu, który Leo określa mianem „thermal pool”. Sama Vardzia jest doskonale opisana wszem i wobec, i od siebie możemy dodać jedynie kolejną rekomendację. Niecały kilometr od znanego zabytku znajduje się wspomniany wcześniej basen, czyli wylana z betonu niecka w dziurawej i chylącej się ku ziemi szopie. Obiekt wyposażony jest w drzwi zamykane na kłódkę, oraz instalację elektryczną w postaci kabla z jedną żarówką, którą należy podpiąć do akumulatora samochodowego, by nie zaginąć w ciemnościach. Ale wewnątrz, co ważne, jest przebieralnia. I widok na rozgwieżdżone kaukaskie niebo przez dziurawy dach. Piękna sprawa. Słoneczna Adżaria Na koniec, w poszukiwaniu ciepła i jak zawsze odrobiny luksusu wybraliśmy najcieplejszy region ze stolicą w słonecznym Batumi. Ech, Batumi. Relaks, zakupy na targach, spacery po pustych plażach i niekończących się bulwarach, odrobina lenistwa, nocne kąpiele w Morzu Czarnym. Ciepło. Wreszcie można było zdjąć polar. Miasto równie ciekawe co Tbilisi. W ciągłej budowie. Wśród starych kamieniczek wyrastają szklane biurowce i hotele, ale nie ma w tym tak naprawdę nic złego. Można natknąć się na wysokościowce, które przeżyły zderzenie z asteroidą w postaci diabelskiego młyna. Są hotele wyglądające jak pozłacany Pałac Kultury i Nauki. Jest i kolejka linowa, z której, niczym szybująca mewa, można obejrzeć panoramę Batumi. Podobnie jak Tbilisi, Batumi ma ulicę imienia Lecha i Marii Kaczyńskich. Są tu dużo bardziej lubiani niż w ojczyźnie. Ponoć jest tu fontanna, z której raz dziennie, przez godzinę leje się czacza do oporu. Największą porażką naszego wyjazdu jest, że o niej zapomnieliśmy i nawet nie próbowaliśmy jej znaleźć... Listopadowe zwiedzanie 100-letniego Ogrodu Botanicznego (6 km za miastem), pomimo jesiennej aury również ma swoje zalety. Cicho, pusto i bezludnie przez cały dzień. Jest tylko kolejny Reksio merdający ogonem idący za nami łapa w nogę. Jest delfinarium, jest molo, są zadbane parki i skwery. Jest spokój i cisza, których zapewne próżno szukać w sezonie. Powrót na samolot do wiecznie deszczowego Kutaisi elektriczką, czyli pociągiem osobowym, nie zrobił na nas piorunującego wrażenia. Może gdyby szyby nie były tak brudne, że cokolwiek byłoby przez nie widać? Może gdyby nie smutna aura za oknem, wylewająca morze łez, że już wyjeżdżamy? Może gdyby nie końcówka listopada? Gruzja – Sakartvelo Z naszego punktu widzenia należałoby zdementować pogłoski o ponad zwyczajnej gościnności Gruzinów. Naszym zdaniem jest ona na podobnym poziomie, jak w innych krajach, gdzie rozwija się ruch turystyczny. Ani lepiej, ani gorzej. Jako Polacy natomiast, zdecydowanie jesteśmy tutaj lubiani. Czas pokaże, czy nasza wygrana 4-0 na Dinamo była w stanie zmienić nastawienie do nas tego małego, ale dumnego narodu. Duma z bycia Gruzinem lub Gruzinką jest odczuwalna i zrozumiała nawet pomimo braku znajomości tutejszego języka. To wartościowa rzecz i dająca wiele do myślenia. Dlaczego w Polsce jest czasem inaczej? Nie możemy sobie podarować kilku słów o słynnych gruzińskich kierowcach. Krąży wiele opinii o ich szaleńczej jeździe, ale my w tym szaleństwie zauważyliśmy metodę. Do wykorzystania jest dostępna powierzchnia drogi, w obu kierunkach, dzięki temu możliwe jest wyprzedzanie spacerujących po drogach krów, stad owiec, czy samochodów, bez względu na inne pojazdy nadjeżdżające z naprzeciwka. Pokonywanie ostrych zakrętów na luzie, z użyciem hamulca, czy na wyłączonym silniku to standard. Wyjątek stanowi na drodze pieszy – nie ma żadnych, ale to absolutnie żadnych praw. Samochód zawsze jedzie pierwszy. Po kilku dniach można się przyzwyczaić. System ogrzewania pojazdów włączany jest na max, a kiedy już wszyscy pasażerowie podróżujący w okryciach wierzchnich zaczynają bordowieć, otwierane są szyby w celu ochłodzenia atmosfery. Czynność ta jest cyklicznie powtarzana na całej trasie. Wietrzenie pojazdu następuje również podczas każdego papierosa, którego kierowca wypala podczas jazdy. Z powszechnie dostępnych źródeł, każdy dowie się że Gruzja jest kolebką wina. Wino w Gruzji nie jest alkoholem. Jest żywą legendą, historią kraju, przejawem tożsamości narodowej, a czasem wręcz religią. Jest naprawdę wspaniałe i zdecydowanie warto tu przyjechać, by spróbować domowego, podawanego w plastikowych butelkach z recyklingu, wprost spod sklepowej lady. Nas jednak listopadowa aura skłaniała bardziej do spożycia wysokoprocentowej czaczy. Magiczny trunek o właściwościach leczniczych, w niewiarygodny wręcz sposób upośledzający znienacka narząd mowy, pozostając bez wpływu na funkcje motoryczne organizmu. Ciekawa i zabawna rzecz. Dzięki niewielkiej liczbie turystów ceny noclegów nie przekraczały 15 GEL/osoby (30zł) lub 20 GEL/osoby ze śniadaniem (40zł) w standardzie hostelowym (wspomniany wcześniej brak ogrzewania, „6,5°C i spada”, gorąca woda i zawsze czysta pościel, czasem ekstra grzejnik elektryczny ). Udawały się czasem również negocjacje. W sezonie musimy się liczyć z wydatkami wyższymi o minimum 30%, co przy większej ilości noclegów daje dużą różnicę. Nie ma problemów ze znalezieniem wolnego miejsca, miejsce do spania samo cię znajduje. Jesienne krajobrazy są stonowane, przyroda zastyga w jesiennym letargu, lecz wszystko skąpane jest w ciepłym świetle słońca. Nie jest to może przepych wiosennego przebudzenia, lecz ma niezaprzeczalny, nostalgiczny urok. Góry Swanetii są puste, plaże Batumi puste, wioski Kachetii puste. Jedynie w dużych miastach spotkacie innych turystów. Ta turystyczna samotność pozwala na niezmącony odpoczynek, wyciszenie i korzystanie z uroków Gruzji pełną piersią. Łatwiej nawiązać kontakt z mieszkańcami. Pracownicy informacji turystycznych chętnie utną sobie z wami pogawędkę, bo często jest się jedynym gościem w ciągu dnia. Sprzedawcy na targu przychylniej spojrzą, gdy niezdarnie bełkoczesz w narzeczu polsko-ruskim swoją listę zakupów i czasem opuszczą cenę. A czacza smakuje dużo lepiej w chłodne dni… Pogoda w listopadzie przypomina tę w Polsce. Noce zdecydowanie zimne, ale dni, jeśli tylko są słoneczne, pozwalają na trekking bez dźwigania hektolitrów wody i dwóch koszulek na zmianę. Cienki polar na dzień, puchówka na wieczór i dobra membrana na deszcz. Dobrze się ubrać, zabrać porządny śpiwór do spania i można ruszać w drogę. Trzy tygodnie jedynie z bagażem podręcznym? Szczerze polecamy.
5 powodów, dla których warto odwiedzić Adżarię
Adżaria ze słoneczną nadmorską stolicą w Batumi to jeden z najpiękniejszych regionów Gruzji.
Poznaj: 5 powodów, dla których warto odwiedzić Adżarię (Gruzję) >>>
Nie masz pomysłu na wakacje w Europie? Oto 5 niecodziennych miejsc na starym kontynencie
Słońce już jest, termin urlopu wyznaczony, więc najwyższa pora wybrać miejsce, gdzie można pojechać na wakacje. Jeśli znudziły Cię popularne kierunki wakacyjne i chciałbyś poznać nietypowe miejsca z historią w tle, to poniższe zestawienie jest właśnie dla ciebie. Poznaj 5 niecodziennych lokalizacji w Europie, które idealnie sprawdzą się na urlop!
Alternatywą dla najczęściej wybieranych kierunków podróży są nietypowe kraje i regiony, o których nie pomyślelibyśmy w pierwszej kolejności, planując urlop. Jednak kiedy już się na nie zdecydujemy, możemy mieć pewność, że wakacje będą jedyne w swoim rodzaju. Prezentujemy 5 europejskich miejsc na wakacyjny wyjazd. Rumunia i legenda pierwszego wampira Rumunia to kraj z wiekową historią, w którym zachowały się liczne pamiątki po okresie średniowiecza. Popularność turystyczną zyskała głównie dzięki Transylwanii (inaczej Siedmiogrodzie) i legendzie hrabiego Drakuli. Jednak słynny wampir to nie jedyna atrakcja regionu. Warte uwagi są m.in. góry Karpaty okalające całą Transylwanię, najstarsze miasto Braszów, kościoły warowne, oraz wiele średniowiecznych zamków, murów i niesamowitych widoków. Wszystko to tworzy niesamowity klimat, który zainspirował Brama Stokera do napisania książki pt. „Drakula”. Turyści zainteresowani legendą mogą odwiedzić miejscowość Bran i zwiedzić zamek wampira. Gruzja – kraina winem płynąca Gruzja to kolebka wina – trunek ten jest ważną częścią kultury gruzińskiej, w związku z czym otacza się go tutaj (i słusznie!) olbrzymią czcią. W miejscowości Kachetia od ponad 7 tysięcy lat praktykuje się uprawę winorośli. W Gruzji występuje aż 500 rodzimych gatunków winogron, z których produkowane są różne odmiany wina. Winnic i miejsc, gdzie można spróbować „napoju bogów”, tutaj z pewnością wam nie zabraknie. Co więcej, gdy składamy wizytę mieszkańcom Gruzji, możemy mieć pewność, że w drzwiach powitają nas lampką wina domowej produkcji. Oczywiście to nie jedyne, co ten region oferuje turystom. Warto zwiedzić zabytkowe, średniowieczne cerkwie oraz świątynie w Tbilisi i atrakcyjne turystyczne miejscowości, m.in. Kutaisi i Wardzia. Szkocja w filmie i w legendzie Szkocja to z jednej strony kraj pełen spokojnych, bezkresnych łąk i gór, a z drugiej ojczyzna tajemniczej legendy jeziora Loch Ness i żyjącego w jego głębinach potwora. Nessie, jak zdrobniale nazywają mieszkańca jeziora turyści, to kryptyda, czyli hipotetyczne zwierzę, którego istnienia nie udało się potwierdzić. Jednak to nie zmienia faktu, że rzesza turystów pragnie przekonać się na własne oczy, czy Nessie naprawdę istnieje. Czym jeszcze może zaciekawić nas Szkocja? Oczywiście filmowym wiaduktem w Glenfinnan, przez który Harry Potter jechał do Hogwartu. W wakacyjne miesiące można poczuć się jak Harry i wyruszyć w podróż pociągiem linii kolejowych West Highland Line. A zatem różdżki w dłoń i w drogę! Z Zakopanego nad wodospad polskiego poety W Polsce też można odwiedzić ciekawe miejsca, które kryją się nieopodal głównych punktów turystycznych. Jeśli wybieracie się do Zakopanego, ale Krupówki i trasę na Morskie Oko znacie jak własną kieszeń to warto zboczyć z zatłoczonych szlaków i zobaczyć urokliwe wodospady Wodogrzmoty Mickiewicza. Co prawda Mickiewicz nigdy w tym miejscu nie był – jedyne, co łączy go z wodospadami, to ich nazwa, która jest formą upamiętnienia poety. Jednak gdyby je zobaczył, tęskniłby do nich jak „do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych(…)” W pobliżu Tatr Wysokich znajdują się trzy główne wodospady – Wyżni Wodogrzmot, Pośredni Wodogrzmot i Niżni Wodogrzmot. Wodospad Pośredni można zobaczyć już z wielkiego kamiennego mostu na trasie do Morskiego Oka. Piramida i prowansalskie pola na Mazurach O tym, że Mazury są urokliwym i idealnym do odpoczynku zakątkiem Polski, nikogo nie trzeba przekonywać. Zaskoczy was pewnie fakt, że wakacje na mazurach mają więcej wspólnego ze słynnymi miejscami nad Morzem Śródziemnym niż może się wydawać. Bez trudu do nich dotrzemy, jeśli zatrzymamy się np. w Mrągowie. Pierwszym z nich jest najprawdziwsza XIX-wieczna piramida znajdująca się w Rapie. Piramida ma wysokość 16 metrów oraz podstawę kwadratu o boku długości 10 metrów. Co ciekawe, w jej wnętrzu zachodzą zakłócenia pola magnetycznego. Drugim wartym uwagi miejscem na Mazurach jest lawendowe pole pod Nowym Kawkowem. Tu możemy poczuć namiastkę prowansalskiego klimatu. Tym bardziej w miesiącach letnich, kiedy lawendowy odcień fioletu pokrywa całą plantację. Źródło: AccorHotels
Oświadczyny w podróży. Gdzie na pewno powie Ci "TAK"?
Przyglądamy się miejscom idealnym na oświadczyny w podróży.
Oświadczyny. Jedyna w swoim rodzaju chwila, w której wszystko musi być idealne. Od miejsca, w którym o rękę poprosimy wybrankę serca, aż po atmosferę, pogodę i otoczenie. Wśród najbardziej popularnych kierunków, w których można się oświadczyć, znalazły się miasta leżące na innych kontynentach – Tel Aviv, Nowy Jork, Toronto i Chicago – wynika z raportu Skyscanner. Poznaj najpiękniejsze (i najskuteczniejsze) miejsca na oświadczyny! ->
Wznoszenie toastów w Gruzji to nie zwyczaj, to sztuka. Tylko po jej opanowaniu można docenić, czym jest prawdziwa uczta, i zrozumieć gruzińską kulturę.
Opowiada Valeri Nikoleshvill – Gruzin, który od wielu lat mieszka w Polsce. Wielokrotny tamada, ciągle tęskni za suprami z toastami. Prowadzi galerię tradycyjnej gruzińskiej biżuterii minankari.pl. „Bądźcie razem, dopóki ryba znienawidzi wodę”. Ten toast wzniosła za mnie i moją żonę moja wiekowa babka. Do dziś wydaje mi się jednym z najpiękniejszych toastów, jakie słyszałem. Prosty, przewrotny i w specyficzny sposób romantyczny. Bo wbrew temu, co mówi się o gruzińskich toastach, wcale nie muszą być one kwieciste, długie i poetyckie. Ważne, by były szczere, na temat i z dobrą puentą. Cała Gruzja znana jest z gościnności i biesiadowania. Mówi się, że ze wszystkich regionów najgościnniejsza jest Imeretia. A w nim z biesiad słynie Zastaponi. Moje rodzinne miasto. Toasty są więc u nas tak oczywiste, jak składanie sobie życzeń urodzinowych. Zaczynamy się z nimi oswajać, od kiedy kończymy dwa, trzy lata. A okazji do nauki jest mnóstwo. Toasty wznosi się u nas podczas ważnych uroczystości, takich jak śluby, chrzty, urodziny czy pogrzeby. Ale też podczas mniej formalnych spotkań ze znajomymi. Właściwie w każdej sytuacji, gdy na stół wjeżdża wino. A tych u nas nie brakuje. Tak jak zabraknąć nie może gruzińskiego wina domowego na żadnej imprezie. Oznacza to porządne zapasy. Przygotowując spotkanie, liczymy, że potrzebujemy go średnio trzy litry na osobę. Choć niektórym toasty mogą wydać się spontaniczną potrzebą podzielenia się jakąś myślą z resztą biesiadników, tak naprawdę wznoszone są według bardzo sztywno ustalonych zasad. Te mówią, kto, w jakiej kolejności i o czym może wznieść szklankę z winem i przemówić. A także kiedy ją przechylić. Jeżeli wybieracie się do Gruzji, warto poznać tajniki gruzińskich toastów. Traktujemy je bowiem nie jako zabawę, ale poważną tradycję, która nas ze sobą łączy. To ważna część naszej kultury, bez znajomości której obraz Gruzji jest niepełny. Poza tym ta wiedza uchroni was przed popełnieniem faux pas i zapewni świetną zabawę. Przeczytajcie, żebyście nie poczuli się tak jak ja, gdy po raz pierwszy byłem na polskim weselu. Zamiast jeść, pić i się bawić, siedziałem jak trusia przy stole i czekałem na toasty. Na próżno. 7 kroków do wzniesienia udanego toastu w Gruzji 1. Wybierz się na suprę Supra to po gruzińsku biesiada, spotkanie, impreza. Im większa, tym ważniejszą rolę będą odgrywały toasty. Każdy, kto podróżuje po Gruzji, powinien się znaleźć przynajmniej na jednej takiej uczcie. I naprawdę nie chodzi o to, by się na nią wpraszać. My Gruzini jesteśmy na tyle gościnni, że z chęcią zapraszamy napotkanych obcokrajowców do wspólnego biesiadowania. Dla każdego znajdzie się miejsce. Na duże imprezy przychodzą nie tylko rodzina i znajomi, ale i sąsiedzi z całej wioski. Na znak, że wszyscy są mile widziani, furtki do domu są podczas supr otwarte. 2. Zidentyfikuj tamadę Tamada to osoba, która prowadzi suprę. Ktoś więcej niż wodzirej, MC czy gospodarz. To przywódca, który nadaje całej imprezie ton. Rozpoczyna ją i kończy. Tamada wznosi pierwszy toast i dopiero po nim zaczynają mówić je inni. On też nadaje tematykę toastów. Mówi muzykom, czy i co grać, i gościom, kiedy mogą tańczyć. Gdy widzi, że supra dobiega końca, wymawia ostatni toast i zamyka imprezę. Obserwowanie tamady to najlepsza nauka wznoszenia toastów. Zazwyczaj jest nim osoba, która znana jest w towarzystwie z tego, że potrafi pięknie mówić i… z tego, że ma mocną głowę. Bo tamada musi wytrzymać przy stole (a nie pod nim) do samego końca supry. 3. Zdecyduj się na wino Gruzińskie, domowe, lekko kwaskowate, podawane w dzbanach i pite z postsowieckich szklanek. Właśnie taki alkohol wybieramy podczas supr. Mocniejsze alkohole, takie jak brandy czy nalewki, rzadko są oferowane, a jeżeli już, to wybierają je kobiety. Mężczyźni zostają zwykle przy trunku z winogron i to właśnie nim wznosimy toasty. Żeby je docenić, warto wybrać się do jednego z okolicznych gospodarzy. Z pewnością zaprosi do tzw. marani w ogrodzie. Czyli miejsca, gdzie przechowuje wino w ceramicznych dzbanach. I poczęstuje trunkiem prosto z... ziemi. 4. Czekaj na swoją kolej Zarówno z powiedzeniem toastu, jak i z piciem. Zasada jest taka. Najpierw tamada wypowiada toast, mówi gaumardżos!, czyli „na zdrowie!”, i wypija swój trunek. Potem kolejna osoba (zazwyczaj zgodnie z ruchem wskazówek zegara) wypowiada toast, mówi gaumardżos! i pije, i kolejna, i kolejna, aż znowu dojdzie do tamady. Wtedy następuje chwila przerwy od picia i kolejny toast. Choć wydawać się może, że taka rundka zajmuje dużo czasu, tak naprawdę sprawnie to idzie. Wyjątkiem od takiego porządku rzeczy jest, gdy tamada powie do ciebie alaverdi! Taki zwrot oznacza, że to ty masz wypowiedzieć toast po tamadzie! Warto więc uważnie wysłuchiwać tego słowa, bo dość często ten przywilej spotyka obcokrajowców. Uwaga! Nie wolno pić pomiędzy toastami. 5. Wybierz odpowiedni temat Tamada wypowiada toasty w określonej kolejności tematycznej. W Imeretii pierwszym, otwierającym suprę, jest „Sława Bogu, pokój nam ludziom”, następnie deliberuje na temat motywu spotkania, wznosi toast za gospodynie, które przygotowały ucztę, za zmarłych (przy nim zawsze należy stać), za dzieci, rodziców, rodzeństwo, miłość... Ostatnim jest zawsze ten za Bogurodzicę. Ważne jest, że każdy kto wypowiada toast po tamadzie, musi kontynuować zadany przez niego temat. Niektórzy potrafią długo i poetycko wznosić toasty. Obcokrajowcom radzę jednak, by ograniczyli się do kilku trafnych słów. Najlepiej nauczonych po gruzińsku. Alternatywnie po rosyjsku lub angielsku. I koniecznie trzeba zakrzyknąć na koniec gaumardżos! 6. Z rogu pij do dna Nie zdziw się, gdy na stole nie znajdziesz kieliszków, tylko zwyczajne szklanki. To właśnie w nich najczęściej pijemy wino. Jednak naczynie może się zmienić w zależności od rangi toastu. Jeżeli jest bardzo ważny, to wtedy pijemy z większych glinianych miseczek lub z rogu. Oczywiście o czasie, kiedy się z niego pije, decyduje tamada. Ważne, żeby pamiętać, że o ile normalnie nie ma obowiązku picia do dna, to po każdym toaście należy przyjąć dolewkę wina. Wyjątkiem jest, gdy mamy pić z rogu. Wtedy należy wypić trunek w całości. Nie tylko z powodu powagi toastu, ale też ponieważ róg nie jest stabilny i nie można go odstawić na stół. 7. Wylecz kaca, by móc pójść na kolejną suprę Czy pisałem w pierwszym kroku, że musicie pójść na choć jedną suprę? Żartowałem. Jedna to za mało! Dlatego ważne, by po pierwszej uczcie szybko dojść do siebie. My Gruzini mamy na to swoje sposoby. Piwo, woda mineralna Borjomi i chinkali – delikatne pierożki z mięsem. Taki zestaw spożywać należy na świeżym powietrzu i w dobrym towarzystwie. Skuteczność stuprocentowa i taka też będzie gotowość do kolejnej supry.