Przez dekady leżały w magazynie. Zobacz wyjątkowe zabytki z grobu Tutanchamona
Odkrycie grobowca Tutanchamona jest jednym z najważniejszych wydarzeń w historii archeologii. Kojarzymy je z przepiękną złotą maską i bezcenną biżuterią, ale inne zabytki przez ponad wiek leżały zapomniane w drewnianych skrzyniach. Muzeum Luksorskie zaprezentowało właśnie oryginalne, gipsowe pieczęcie, które chroniły spokój władcy przed rabusiami. Czy skutecznie?
To było jedno z najbardziej spektakularnych odkryć archeologicznych wszech czasów. Zlokalizowanie grobowca Tutanchamona w 1922 roku w Dolinie Królów do dziś wzbudza olbrzymie emocje. Setki skarbów wydobytych z niego można dziś oglądać w Wielkim Muzeum Egipskim w Kairze nieopodal piramid. Grobowiec ten, położony w tebańskiej nekropolii, został ukryty pod gruzami z budowy późniejszego grobu Ramzesa VI, co pozwoliło mu przetrwać w niemal nienaruszonym stanie przez ponad 3200 lat. Nietypowy zabytek z grobowca Tutanchamona Muzeum Luksorskie w Egipcie ogłosiło właśnie, że na ekspozycji można zobaczyć niezwykłe zabytki z grobowca Tutanchamona. Nie jest to jednak spektakularna złota biżuteria czy ekskluzywne meble, ale… odciski w tynku. Po raz pierwszy prezentowany jest ich pokaźny zbiór. Pojedyncza pieczęć eksponowana jest na przykład w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Większość wejść do poszczególnych pomieszczeń grobowca Tutanchamona była chroniona przez zamurowane blokady wykonane z wapienia i pokryte grubą warstwą gipsowego tynku, na którym wielokrotnie odciśnięto oficjalne pieczęcie. Plomby z odciskami pieczęci wykonano z mieszanki kalcytu, gliny, piasku, włókien roślinnych i gipsu. System ten służył nie tylko jako fizyczna bariera, ale także jako mechanizm weryfikacji – każde pęknięcie gipsu świadczyło o próbie włamania. Howard Carter i pierwsze momenty odkrycia W momencie spektakularnego odkrycia grobowca KV62 w listopadzie 1922 roku, Howard Carter napotkał tynki blokujące wejścia do kolejnych komór, które nosiły wyraźne ślady oficjalnych pieczęci nekropolii tebańskiej oraz kartusze Tutanchamona. „Ogromnie podniecony, niemalże w gorączce, zacząłem przyglądać się odciskom pieczęci na drzwiach, próbując w ten sposób ustalić imię właściciela grobu. Nic jednak nie mogłem z nich wyczytać. Te, które odcyfrowałem, przedstawiały szakala i dziewięciu jeńców – bo było znaną pieczęcią nekropolii królewskiej” – relacjonował Howard Carter. Dopiero po kilku tygodniach i oczekiwaniu na mecenasa badań, lorda Carnarvona, Carter szerzej odsłonił blokaż drzwi z pieczęciami. „Pod wieczór 24 listopada [1922 roku – przyp. red.] schody były oczyszczone. Nareszcie, po 16 stopniach mogliśmy zejść na sam dół i dokładnie przyjrzeć się zapieczętowanym drzwiom. W ich dolnej części odciski pieczęci były wyraźniejsze i bez trudu na kilku z nich dostrzegliśmy imię Tutanchamona. Nasze emocje sięgnęły zenitu. Stawało się coraz bardziej prawdopodobne, że istotnie odkryliśmy grób tego tajemniczego władcy” – zanotował Carter. Aby wejść do grobowca, należało te pieczęci rozbić. Ponad 100 lat temu nie traktowano ich na równi z wyrobami rzemiosła artystycznego, które wypełniały po sufit miejsce spoczynku Tutanchamona. Dlatego przez wiele dekad odciski pieczęci znajdowały się w muzealnych magazynach. Zabytek porzucony, ale cenny Egipscy muzealnicy starannie odrestaurowali i zrekonstruowali popękane pieczęci – projekt zaczął się w 2025 roku. Jak wyjaśnił sekretarz Generalny Najwyższej Rady Starożytności (SCA), Hisham El-Leithy portalowi Ahram Online, po tym jak Carter po raz pierwszy wszedł do grobowca, rozłupał pieczęcie podczas prac wykopaliskowych, przechowywał je w postaci fragmentów w drewnianych skrzyniach bez szczegółowych zapisów dotyczących ich pierwotnego położenia. Teraz popękane fragmenty zakonserwowano, ale też dokonano ich cyfrowej rekonstrukcji. Te zabytki są cenne z tego powodu, że dzięki nim wiemy, że już w starożytności włamano się do grobowca. W miejsce oryginalnych odcisków pieczęci po ponownym zablokowaniu wejścia do grobowca, odbito inne – te symbolizujące nekropolę, a nie noszące imię Tutanchamona. Używali ich strażnicy i urzędnicy nekropolii, zajmujący się naprawami. Muzeum Luksorskie. Jak dojechać? Muzeum Luksorskiego, gdzie między innymi eksponowane są odciski pieczęci z grobowca Tutanchamona, znajduje się przy malowniczej promenadzie Corniche w Luksorze, na wschodnim brzegu Nilu. Do miasta można łatwo dotrzeć pociągiem z Kairu, lotem krajowym lub rejsem po Nilu. Samo muzeum jest położone centralnie, co umożliwia szybki dojazd taksówką lub spacer z okolic świątyni luksorskiej. Do muzeum warto zajrzeć przed udaniem się na wschodni brzeg, gdzie znajduje się Dolina Królów czy świątynia Hatszepsut. Źródła: Ahram Online, H. Carter, A. C. Mace, Odkrycie grobowca Tutanchamona, Amber 1997. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Grób tego psa otoczony był kultem przez stulecia. Jego kości zdradziły jeszcze inną tajemnicę
W Australii archeolodzy natrafili na niezwykły pochówek. W grobie psa dingo znaleziono dary w postaci muszli, które składano nawet kilkaset lat po śmierci czworonoga. O bliskiej relacji ludzi ze zwierzęciem świadczą też niezwykłe ślady na jego kościach.
Dingo, w języku rdzennej ludności Barkindji nazywany garli, zajmuje w tej kulturze miejsce szczególne. Choć w Europie dingo często postrzega się jako „dzikie psy”, w dawnej Australii były one istotami, które żyły obok ludzi jako członkowie wspólnoty. Te czworonogi z wyglądu są bardzo podobne do psów domowych. Ich sierść koloru brązowego lub żółtawego jest krótka. Ważą około 20 kg. Trwa dyskusja, kiedy pojawiły się w Australii. Z nowych analiz wynika, że już ponad 3300 lat temu. Badania dowodzą, że dingo nie były zwierzętami tolerowanymi w pobliżu obozowisk, ale relacja z ludźmi była od wieków bardzo bliska. Świadczy o tym również nowe znalezisko. Pies na drodze Odkrycia dokonano w zachodniej części stanu Nowa Południowa Walia. Szczątki znajdowały się w wykopie szykowanym na potrzeby budowy drogi na terenie Parku Narodowego Kinchega, w pobliżu jezior Menindee nad rzeką Baaka (Darling). Zlokalizował je członek lokalnej starszyzny. Świadectwo czułości zapisane w kościach Szczegółowa analiza szkieletu psa nazwanego przez badaczy Garli ujawniła poruszającą historię empatii. Zwierzę dożyło zaawansowanego wieku (4–7 lat), mimo że w ciągu życia odniosło poważne obrażenia: miało połamane żebra i nogę, co mogło być wynikiem kopnięcia przez kangura. Fakt, że kości te zrosły się i zagoiły, świadczy o tym, że ludzie musieli opiekować się rannym zwierzęciem. Dostarczali mu pożywienia i chronili je, gdy nie było w stanie samo polować. Dodatkowo jego zęby były mocno starte, co sugeruje długie życie u boku człowieka i spożywanie pokarmów dostarczanych przez opiekunów. Dzięki datowaniu radiowęglowemu ustalono, że dingo został pochowany między 963 a 916 lat temu. Rytuał karmienia przodka Garli po śmierci nie został po prostu zakopany lub porzucony. Jego zwłoki złożono z szacunkiem w specjalnie przygotowanym kopcu wykonanym z licznych muszli. Przez kolejne stulecia lokalna społeczność dodawała do grobu muszle małży rzecznych. Zdaniem współcześnie żyjącej w okolicy rdzennej ludności, są to świadectwa honorowania dingo jako przodka. Praktyka ta była podtrzymywana przez wiele pokoleń, co pokazuje, że więź ze zwierzęciem nie skończyła się wraz z jego zgonem. Tradycja, która przetrwała wieki Najnowsze badania potwierdzają to, co lud Barkindji przekazywał w swoich tradycjach ustnych od tysiącleci: dingo były kochane i cenione. – Wiemy, że dingo były oswajane i żyły u boku ludzi jako część społeczności. Ta analiza szczegółowo ukazuje głębię tej relacji – powiedział główny autor badania i specjalista ds. dingo, dr Loukas Koungoulos z Uniwersytetu Australii Zachodniej. Podczas wykopalisk archeolodzy z Uniwersytetu w Sydney ściśle współpracowali z Radą Starszych z Menindee – pobliskiej miejscowości. Po zakończeniu analiz, zgodnie z tradycją, szczątki dingo ponownie zakopano w czasie uroczystego obrzędu. Źródło: Australian Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
W chińskim mauzoleum złożono dekorację z piór. Spajał je klej z... bawoła
Starożytni wierzyli, że pióra pozwalają duszy wznieść się do nieba. Być może z tego właśnie powodu w królewskim mauzoleum w Chinach złożono dekorację wykonaną z upierzenia pięciu gatunków ptaków i specjalnego kleju z wymarłego… bawoła.
Odkrycia dokonano na stanowisku Wuwangdun w prowincji Anhui, gdzie znajduje się monumentalny grobowiec. Jest to mauzoleum królewskie państwa Chu z III wieku p.n.e., przypisywane królowi Kaolie, który zmarł w 238 roku p.n.e. Jak wyglądał grobowiec? To największy i najlepiej zachowany królewski pochówek tej chińskiej epoki, jaki kiedykolwiek wyeksplorowano metodami naukowymi. Składa się z wielu pomieszczeń. W mauzoleum odkryto imponującą liczbę ponad 10 000 artefaktów, wśród których znajdowały się cenne przedmioty rytualne i codzienne, w tym rzadkie szczątki organiczne. W jednej z komór odnaleziono barwną dekorację z piór, która pomimo upływu tysiącleci zachowała swoje kolory. Teraz stała się unikatowym obiektem badań nad dawnym rzemiosłem. Wnioski na ten temat opublikowano w „Science Bulletin”. Analizy molekularne piór Ustalenie tego, z jakich zwierząt pochodziły pióra, nie było możliwe ze względu na stan ich zachowania. W końcu mają 2300 lat. Naukowcy musieli sięgnąć po zaawansowane metody analizy białek, takie jak MALDI-TOF-MS oraz LC-MS/MS. Pozwoliły one na zbadanie keratyny zawartej w piórach oraz kolagenu obecnego w klejach. Pięć ptasich gatunków i symbolika dudka Z analizy wynika, że do stworzenia kompozycji wykorzystano pióra co najmniej pięciu różnych ptaków: dudka, grubodzioba żałobnego, fletówki złotobrzuchej, szerokodzioba czarnobrewego, krzyżodzioba świerkowego. Szczególną uwagę przykuwa dudek. W starożytnych Chinach był on symbolem szczęścia i pomyślności. Co ciekawe, w innych wielkich cywilizacjach, takich jak starożytny Egipt czy Persja, również postrzegano go jako przewodnika dusz, co sugeruje ponadkulturowe podobieństwa w postrzeganiu tego gatunku przez elity dawnego świata. Niespodzianka w spoiwie. Ślad wymarłego bawoła Pióra ptaków przetrwały jako zwarta dekoracja, ponieważ zostały połączone za pomocą kleju zwierzęcego. Tą substancję udało się zidentyfikować jako klej wykonany z bawoła. Aby dokładnie określić gatunek, naukowcy przeprowadzili dodatkowe testy porównawcze na szkieletach z Yinxu (datowanych na lata 1300–1046 p.n.e.). Dzięki identyfikacji wariantów aminokwasowych odróżniających różne gatunki bawołów potwierdzono, że spoiwo pochodzi od wymarłego już bawoła krótkorogiego (Bubalus mephistopheles). Źródło: Science Bulletin Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Archeolodzy odkryli gigantyczne grobowce na środku pustyni. Badacze z Polskiej Akademii Nauk odegrali w tym kluczową rolę
Kilkaset monumentalnych grobowców sprzed nawet sześciu tysięcy lat zlokalizowali archeolodzy w pasie od południowego Egiptu aż po Erytreę. To ustalenie dotyczące bezkresnych piasków pustyni Atbai było możliwe dzięki technologiom satelitarnym i wykopaliskom przeprowadzonym przez Polaków.
Pustynia Atbai, rozciągająca się od Górnego Egiptu po granice Erytrei, przez dekady pozostawała archeologiczną białą plamą. Choć leży na styku potężnych cywilizacji starożytnego Egiptu i Nubii, jej surowy klimat i trudny dostęp sprawiły, że badania w tym regionie były jedynie wyrywkowe. Dotychczasowe próby poznania żyjących tam w odległego przeszłości ludów opierały się głównie na znaleziskach ceramiki i sztuki naskalnej. To dawało niepełny obraz życia dawnych mieszkańców. Atbai to kraina górskich masywów i wyschniętych koryt rzek. Niegdyś, w okresie wilgotnym, tętniły życiem, a nadrzeczne zielone tereny przemierzały stada dzikich zwierząt. Zamiast łopat – satelity Archeolodzy z Atbai Survey Project przeszukali setki kilometrów pustyni Atbai, korzystając z darmowych zdjęć Google Earth i Bing. Systematycznie przeczesując teren podzielony na siatkę, namierzyli 260 nieznanych wcześniej monumentalnych grobowców. Kluczowe okazały się ślady dawnych szlaków pasterskich, które doprowadziły badaczy przeszłości do licznych nekropolii. Wnioski na temat tego odkrycia zostały właśnie opublikowane na łamach „African Archaeological Review”. Jak wyglądają grobowce? Odkryte grobowce to monumentalne, koliste lub owalne konstrukcje z kamienia o średnicy od 5 do nawet 82 metrów. Ich znakiem rozpoznawczym jest niski mur obwodowy skrywający wewnątrz liczne pochówki. Sercem monumentu jest zazwyczaj grób centralny (prawdopodobnie lidera), wokół którego koncentrycznie układano szczątki innych ludzi oraz bydła, owiec i kóz. Niektóre budowle posiadają wejścia skierowane na wschód, co sugeruje związki z kultem solarnym. Polski wkład w badania Kluczowym elementem w zrozumieniu tej kultury stały się wykopaliska polskiej ekspedycji. Badacze pod kierunkiem dr. Piotra Osypińskiego ponad 10 lat temu w Wadi Khashab odsłonili monumentalną strukturę o średnicy 18 metrów zawierającą ponad 25 pochówków ludzi i zwierząt. Odkryli tam centralny pochówek ludzki, wokół którego rozmieszczono groby bydła i owiec. To właśnie dane z polskich wykopalisk oraz praca współautorki artykuł, dr Marii Carmela Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, dostarczyły kluczowych dat radiowęglowych i dowodów na złożone rytuały pogrzebowe. Te dane pozwoliły zrozumieć, że setki podobnych nekropolii na pustyni Atbai powstało w IV i III tysiącleciu p.n.e. Kto wzniósł megalityczne konstrukcje? Te monumentalne grobowce wznieśli pasterze-koczownicy zamieszkujący pustynię Atbai. Była to społeczność, która stale się przemieszczała. Dla niej bydło stanowiło najwyższą wartość i symbol bogactwa. Badacze sugerują, że to przodkowie koczowniczych Medżajów. Większość struktur powstała w IV i III tysiącleciu p.n.e. (ok. 4500–2500 r. p.n.e.). Zdaniem naukowców te wielkie grobowce miały pełnić też funkcje inne niż tylko grobowe. Miały być reakcją na wysychanie Sahary – pasterze tworzyli trwałe nekropole przy źródłach wody, by przetrwać kryzys i wzmacniać więzi społeczne. Znaczenie odkrycia „Nasze znaleziska rzucają nowe światło na dzieje pustynnej Sahary i prehistorię Nilu. Pozwalają spojrzeć na potęgę Egiptu i Nubii z nowej perspektywy, dowodząc, że historia tego regionu to nie tylko faraonowie, piramidy i świątynie, ale znacznie bogatsza opowieść” – piszą autorzy artykułu na temat znalezisk z pustyni Atbai na łamach „The Conversation”. Podkreślają, że nadal jest sporo znaków zapytania – główne niewiadome to brak datowań oraz niepewna tożsamość budowniczych. Nie wiemy, co stało się z tą ludnością po tym, jak klimat uległ zmianie. Poza tym obrazowania satelitarne nie dają odpowiedzi na pytanie, czy każdy wytypowany obiekt zawiera w sobie takie same pochówki. Niestety, niepewna sytuacja polityczna w Sudanie utrudnia przeprowadzenie badań terenowych. Źródła: African Archaeological Review, The Converstation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Z wizytą w grobowcu królowej Nefertari. To „Kaplica Sykstyńska starożytności”
Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni. Nefertari została przez małżonka obdarowana wspaniałym prezentem „ostatecznym”: grobowcem, nazywanym dziś niekiedy „Kaplicą Sykstyńską starożytności” – i nie ma w tym krzty przesady.
Do Doliny Królowych nie wchodzi się dziś ceremonialnie, tak jak nie wchodziło się do niej przed wiekami. Po prostu schodzi się z asfaltu w pył podnoszony przez wiatr i przeciska przez szpaler straganów z egipskościami. Kiedy już uda się zignorować i minąć nachalnych handlarzy, można wreszcie spokojnie przystanąć i rozejrzeć się po wadi. Grobowiec Nefertari, oznaczony symbolem QV66, znajduje się w głównym ramieniu doliny. Wąskie schody prowadzą w dół, w chłód wapienia. Ernesto Schiaparelli, dyrektor Muzeum Egipskiego w Turynie, odkrył to miejsce 18 listopada 1904 roku. W dolnej komorze zalegały tony gruzu, świadectwo nie tylko działalności starożytnych rabusiów, lecz także późniejszych bezradnych prób zabezpieczania tego miejsca. „To jedna z najpiękniej dekorowanych komór, jakie kiedykolwiek widziałem” – zanotował Schiaparelli dość sucho, enigmatycznie jak na odkrycie, które miało później wejść do kanonu egiptologii. Zagrożony grobowiec królowej Przez dziesięciolecia grobowiec był zamknięty. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, gdy inspektorzy Służby Starożytności spostrzegli, że polichromie pod wpływem wody i wykwitów solnych zaczynają odpadać ze ścian płatami, zdecydowali, by go zabezpieczyć przed dalszym niszczeniem. Prace konserwatorskie przeprowadzono dopiero w latach 1988–1992 w ramach wspólnego programu Egipskiej Służby Starożytności i prywatnego Getty Conservation Institute z Los Angeles. Czwartego listopada 1995 roku grobowiec uroczyście otwarto dla publiczności, ale szybko znów go zamknięto ze względu na zagrożenie wilgocią, a następnie za „jedyne” trzy tysiące dolarów sporadycznie go otwierano, i to tylko dla nielicznych wybranych grup. Wyjątkowa wizyta w grobowcu W październiku 2024 roku władze egipskie ogłosiły, że QV66 znów jest dostępny dla wszystkich, ale za dodatkową opłatą, tym razem rozsądną dla przeciętnego turysty. Moja przepustka zapewniała mi wejście także do niego. Nie mogłem więc nie skorzystać z tej okazji, jak się zresztą okazało – wyjątkowej, bo wkrótce po mojej wizycie to niezwykle piękne miejsce pochówku znów zamknięto na głucho i na stałe. Byłem przeszczęśliwy, że mogłem tego dnia tam się znaleźć. Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni, a na iście „astronomicznych” sklepieniach – granatu ze złocącymi się pięcioramiennymi gwiazdami. Spadało na mnie nocne niebo zamknięte w grobowcu. Na południowej ścianie przedsionka Nefertari grała w senet, dawną planszówkę, której zasad wciąż nie rozszyfrowano. To symbolizowało rytualne przejście w zaświaty. Malowidła obok cytowały i przedstawiały sceny z Księgi Umarłych. Nefertari była wszędzie. Brakujący Ramzes II Nefertari odradzała się i wyłaniała zza horyzontu jako tarcza słoneczna – zwyciężała świat ciemności. Starożytni artyści szczególnie przyłożyli się do twarzy. Podkreślali jej urodę, zwłaszcza kształt oczu, rumieniec na policzkach, brwi. Prezentowano ją bogom, którzy ją witali. Byli wśród nich między innymi Izyda, Ozyrys, Anubis, Hathor, Neit, Selkit, Maat, Uadżyt, Nechbet, Amaunet, Re, Neftyda, Chepri, Amon i Horus. Nie było za to jej męża Ramzesa II. A szukałem go wszędzie. Zrozumiałem, dlaczego na reliefach nie pokazano jej ukochanego, dopiero gdy doczytałem naukowy opis polichromii. W Dolinie Królowych w żadnym z grobowców żon władców nie ma wyobrażeń męskich członków rodziny królewskiej, z wyjątkiem książąt, najczęściej ich synów. Aby zmarłe mogły sprawować najwyższą władzę w swoich miejscach pochówku, faraon nie mógł być w nich obecny. Ściśle tego przestrzegano. Kobieta natomiast mogła zostać przedstawiona w grobowcu mężczyzny. Jak doszło do odkrycia grobowca Nefertari? W 1903 roku Ernesto Schiaparelli otrzymał wyłączną koncesję na prowadzenie wykopalisk w Dolinie Królowych. Podczas drugiej kampanii, tam gdzie wcześniej odkryto inne grobowce, jego robotnicy natrafili na pierwsze stopnie. Gdy usunęli masy gruzu, szybko odsłonili schody wykute w skale między dwiema bielonymi ścianami, z charakterystyczną rampą pośrodku, prowadzącą w dół, która była niezbędna do przeniesienia i opuszczania sarkofagu. Już się zatem domyślali, do czego się dokopią. Schody opadały osiem metrów i prowadziły do dużej ściany z wejściem. Umieszczono tam imię Nefertari. Jednak grobowiec był już otwarty, a tony gruzu zalegały także w pierwszej sali. Pozostałe pomieszczenia były puste, więc stało się jasne, że splądrowano go prawdopodobnie już w starożytności. W komorze grobowej muzealnik znalazł tylko rozbite fragmenty granitowego sarkofagu z imieniem Nefertari, trzydzieści cztery uszebti także przez nią sygnowane, parę prostych sandałów wykonanych z włókien palmowych, pokrywy szkatułek na figurki, fragmenty lin, czarne, politurowane, drewniane figurki bóstw, między innymi Anubisa, i jeden magiczny amulet – dżed. Czy znaleziono szczątki królowej? W kącie natomiast leżały trzy fragmenty kończyn dolnych (piszczel, rzepka i część kości udowej), owinięte tekstyliami nasączonymi substancjami balsamującymi. Domyślał się, że to mogą być szczątki żony króla, zabrał je więc do Turynu. Tam w szafie przeleżały ponad sto lat, aż wreszcie zajęli się nimi radiolodzy, antropolodzy, chemicy i genetycy. Pracując pod kierownictwem Michaela Habichta, nau­kowcy stwierdzili, że szczątki należały do kobiety w wieku około czterdziestu–sześćdziesięciu lat. Miała około stu sześćdziesięciu pięciu centymetrów wzrostu. Skład środków użytych do balsamowania odpowiadał praktykom z XIX i XX dynastii. Datowanie radiowęglowe metodą C14 wskazywało na lata 1607–1450 p.n.e., ale badacze tłumaczyli, że jest ono zaburzone przez środki użyte podczas mumifikacji. Wyliczono też, że rozmiar stóp pasowałby do długości sandałów znalezionych w QV66. Wniosek był następujący: „identyfikacja jako Nefertari jest jak najbardziej prawdopodobna, choć nie absolutnie pewna”. To jest przedruk z książki autorstwa Tomasza Bonka pt. „Egipt. Śladami zapomnianych królowych i ich polskich odkrywców”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Cesarski barwnik w grobach najmłodszych. Tak żegnano najbogatsze dzieci w rzymskiej prowincji
Blisko dwa tysiące lat temu ciała dwóch zmarłych dzieci zatopiono w gipsie. Ten niezwykły pochówek skrywał w sobie wiele niespodzianek. Wśród nich znalazł się szal przeszyty złotymi nićmi i z barwnikiem cenniejszym nawet niż ten kruszec. To przepych godny cesarzy rzymskich. Kim byli zmarli?
W czasach antycznych York, znany jako Eboracum, nie był jedynie odległą placówką wojskową, lecz tętniącym życiem centrum administracyjnym na północnych krańcach imperium rzymskiego. Współczesne miasto York położone jest w północnej Anglii. To właśnie tutaj stacjonowały legiony, a wraz z nimi zamożne rodziny urzędników i kupców. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że mieszkańcy Eboracum mieli dostęp do towarów z najdalszych zakątków antycznego świata. Teraz archeolodzy podzielili się niezwykłymi wynikami badań. Dotyczą dwóch pochówków dzieci. Pochowano je prawie jak członków cesarskiej rodziny, mimo że mówimy tu o mieście oddalonym od Rzymu o tysiące kilometrów. Gipsowe pochówki Naukowcy z Uniwersytetu w Yorku przeanalizowali dwa pochówki gipsowe sprzed 1700 lat. Ten rytuał pogrzebowy polegał na zalewaniu ciała zmarłego, ubranego w szaty lub owiniętego w całun, płynnym gipsem. Substancja ta, twardniejąc, utworzyła swoistą „kapsułę czasu”, która przez blisko dwa tysiące lat chroniła nie tylko szczątki, ale i mikroskopijne ślady materiałów organicznych, takich jak tkaniny i barwniki. Barwnik droższy niż złoto Badacze zajrzeli pod gipsową skorupę. I tam czekało ich zaskoczenie. Na pozostałościach po tkaninie wykryli bardzo cenny barwnik – cesarską purpurę, znaną również jako purpura tyryjska. W świecie rzymskim był to bardzo ceniony towar, pozyskiwany z tysięcy morskich ślimaków z rodziny Murex. Proces produkcji był tak żmudny, że cena pigmentu mogła przewyższać nawet złoto. Był to barwnik zarezerwowany dla cesarzy rzymskich, senatorów i najwyższej arystokracji. Luksus w grobach najmłodszych Pochówki, w których znajdowały się tkaniny barwione purpurą, należały do niemowlaków. Z analiz reliktów wynika, że ich ciała owinięto w tkaniny najwyższej jakości, ozdobione dodatkowo złotymi nićmi. Jedno z dzieci, zmarłe w wieku zaledwie kilku miesięcy, spoczywało w ołowianej trumnie okryte ozdobnym płaszczem lub szalem z frędzlami, na którym spoczywała warstwa purpurowo-złotej tkaniny. To pierwszy taki przypadek zidentyfikowany w rzymskim Yorku. – Zamożni mieszkańcy miasta mieli dostęp do drogich i egzotycznych towarów z drugiego końca imperium – zauważa profesor Maureen Carroll, kierowniczka projektu z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Yorku. Nauka na usługach archeologii Odkrycie nie byłoby możliwe bez zaawansowanej technologii. Dr Jennifer Wakefield przeprowadziła analizy laboratoryjne. Zastosowała chromatografię cieczową i tandemową spektrometrię mas. Naukowcom udało się wyizolować niebieski roztwór zawierający 6,6-dibromoindygo – marker chemiczny jednoznacznie potwierdzający obecność purpury tyryjskiej. Ślady te często nie były widoczne gołym okiem na powierzchni gipsu. Głosy z przeszłości. Miłość i status Obecność cesarskiej purpury na krańcach imperium rzuca nowe światło na emocjonalną sferę życia Rzymian. Naukowcy sądzili, że ze względu na wysoką śmiertelność dzieci, rzymscy rodzice nie okazywali publicznie żałoby po stracie niemowląt. Znalezisko z Yorku podważa to twierdzenie – pokazuje gotowość rodzin do wydania ogromnych kwot, by zapewnić najmłodszym wystawne ostatnie pożegnanie. To też dowód na to, że nawet tysiące kilometrów od stolicy imperium, Rzymu, elity żyły na bardzo wysokim poziomie. Źródło: Uniwersytet w Yorku Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Para zmarłych w czułej pozycji. Zagadka anglosaskiego grobu rozwiązana
Archeolodzy nie wykopują tylko milczących naczyń ceramicznych. Teraz udało się im wydrzeć z ziemi jedną z najbardziej wzruszających historii wczesnego średniowiecza. Dwoje młodych ludzi pochowano w uścisku, który przetrwał czternaście stuleci. Teraz ustalono, kim dla siebie byli.
Archeolodzy pojawili się w Chrington w Wielkiej Brytanii już w 2016 roku. Zaalarmowali ich detektoryści, którzy natykali się na cenne średniowieczne artefakty. Okazało się, że był to cmentarz, a metalowe przedmioty były złożone wraz z zmarłymi. W 2024 roku w czasie dalszych poszukiwań z pomocą wykrywacza eksperci usłyszeli ponownie obiecujący sygnał. To był dopiero początek pasjonujących badań. Co kryła ziemia? Wykopaliska przeprowadzone w ramach popularnonaukowej serii Time Team ujawniły płytki grób w wapiennym podłożu wyposażony w miecz. Początkowo archeolodzy spodziewali się pojedynczego pochówku wojownika. Szybko jednak okazało się, że w mogile spoczywa więcej niż jedna osoba. Obok pełnowymiarowego miecza znaleziono szczątki nie rosłego mężczyzny, ale małego dziecka oraz nastoletniej dziewczyny. To znalezisko było niezwykle rzadkie i zaskakujące dla całego zespołu badawczego Miecz i tajemnicze pudełko Przy dziecku leżał wspaniały, wzorzyście spawany miecz w drewnianej pochwie. Dziewczyna posiadała natomiast naszyjnik z rzymskich monet oraz metalowy pojemnik przy pasie. Mógł służyć jako chrześcijański relikwiarz. View oEmbed on the source website Takie przedmioty świadczą o wysokim statusie społecznym pochowanej osoby. Wszystkie artefakty zostały poddane pieczołowitej konserwacji i badaniom rentgenowskim. Z analizy artefaktów wynika, że zmarłych złożono do grobu w połowie VII wieku. Ostatni gest opieki Ułożenie ciał w grobie świadczyło o bliskich relacjach zmarłych. Nastoletnia dziewczyna leżała na boku, zwrócona twarzą w stronę chłopca. Jej ciało było lekko uniesione, jakby czuwała nad towarzyszem nawet po śmierci. – Wcześniejsze przypadki podwójnych pochówków, z jakimi miałam do czynienia, najczęściej ukazywały zmarłych leżących ramię w ramię. Tutaj najpierw ułożono chłopca, a tuż obok niego nastolatkę. Zwrócono ją twarzą w jego stronę, jakby celowo ją podpierając – mówi bioarcheolożka Jacqueline McKinley. – Jednoczesny pochówek wskazuje na to, że oboje padli ofiarą tej samej choroby zakaźnej. To, że [dziewczynka – przyp. red.] spoczęła obok niego w tak czułym geście, niemal nad nim czuwając, pozwala mi przypuszczać, iż zaraziła się podczas opieki nad nim, pełniąc do końca rolę starszej siostry – przypuszcza ekspertka. Przełom w laboratorium DNA Kluczowe odpowiedzi przyniosły zaawansowane analizy genetyczne wykonane z próbek kości. Badania przeprowadzone w Francis Crick Institute potwierdziły, że pochowani byli rodzeństwem. Brat i siostra zmarli prawdopodobnie w tym samym czasie. – Taki pochówek wskazuje na wspólną przyczynę zgonu, zapewne chorobę zakaźną. Fakt ułożenia dziewczyny w pozie wyrażającej troskę i czuwanie nad zmarłym sugeruje, że mogła ona zarazić się od chłopca, gdy opiekowała się nim jako starsza siostra – mówi McKinley. Źródło: Time Team Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Mały książę z kurhanu. Nowe odkrycia z epoki brązu
Monumentalne kurhany z epoki brązu kojarzą się głównie z pochówkami potężnych wojowników. Jednak najnowsze odkrycie z Anglii pokazuje, że tego typu budowle usypywano również dla dzieci. Te wyjątkowe znaleziska rzucają zupełnie nowe światło na status najmłodszych członków pradziejowych społeczności.
Wczesna epoka brązu w na terenie Wysp Brytyjskich (ok. 2400–1500 p.n.e.) była okresem fundamentalnych zmian w kulturze materialnej i technologii. To czas ekspansji rolnictwa, narodzin metalurgii oraz upowszechnienia się tzw. kultury pucharów dzwonowatych, nazwanej tak od charakterystycznych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. Rytuały pogrzebowe epoki brązu Wraz z coraz bardziej osiadłym trybem życia ewoluowały rytuały pogrzebowe. Ciała były składane bezpośrednio do ziemi lub poddawane kremacji. Często umieszczano je w monumentalnych kurhanach lub na cmentarzach, z których wiele znajdowało się w charakterystycznych punktach krajobrazu. Tradycyjnie przyjmowano, że centralne miejsce w kurhanie było zarezerwowane dla dorosłych mężczyzn. Jednak najnowsze analizy pokazują, że rzeczywistość była znacznie bardziej złożona. Bogate dary dla dzieci W przeciwieństwie do dorosłych, pochówki dziecięce z wczesnego okresu epoki brązu są odkrywane rzadko i to z niewielką ilością darów. Ostatnie wykopaliska firmy Cotswold Archaeology dostarczyły jednak dowodów na to, że niektóre dzieci żegnano w sposób absolutnie wyjątkowy. W ich jamach grobowych archeolodzy odkrywają wyposażenie godne dorosłych przedstawicieli elit. Na przykład na stanowisku archeologicznym Lawn’s Farm w Lancashire odkryto pochówek ciałopalny dziecka z XIX–XVII stulecia p.n.e. Wiek określono na podstawie metody radiowęglowej. Obok szczątków znaleziono zestaw przepalonych narzędzi krzemiennych, sugerujący, że zostały one spalone razem ze zmarłym na stosie. Jeszcze bardziej spektakularne odkrycie miało miejsce w Eynsham w Oxfordshire. Tamtejszy pochówek dziecka zawierał przepalony paliczek należący zapewne do orła. To jedyny znany przypadek znalezienia kości tego ptaka w grobie z epoki brązu w całej Anglii. Kość była przebita, co wskazuje, że mogła pełnić funkcję amuletu, szpili lub cennej pamiątki rodzinnej. Kurhan dla dziecka Jednym z najbardziej zaskakujących wyników nowych analiz jest pochówek z Netherhampton Road w pobliżu Salisbury. Archeolodzy odkopali tam szczątki sześcioletniego chłopca złożone w samym sercu wielkiego kurhanu – miejscu, które w tradycji tej kultury było zarezerwowane niemal wyłącznie dla dorosłych przywódców lub wojowników. Umieszczenie dziecka w tak eksponowanym punkcie nekropolii jest wyraźnym sygnałem wysokiego statusu społecznego lub zamożności jego rodziny. Chłopcu towarzyszyły kunsztowne, bogato zdobione naczynia. Osad wewnątrz naczynia sugeruje, że było ono używane jeszcze przed pogrzebem, zapewne w czasie jakichś rytuałów. Jedno z nich pochodziło „z importu” – z dalekiej północy Anglii, co wskazuje być może na szerokie sieci wymiany kilka tysięcy lat temu. Ale czy na pewno kurhan przygotowano dla dziecka? Archeolodzy zauważyli, że wykopana komora grobowa była spora, jak dla dorosłej osoby. Dlatego okoliczności złożenia chłopca pozostaną dla nas zapewne na zawsze niejasne. Źródło: Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli wyjątkowy grób sprzed 10 500 lat. Obok była czaszka tura na palu
W torfowisku archeolodzy odkryli jeden z najstarszych pochówków ciałopalnych Europy Północnej. Spalone szczątki człowieka przeleżały tam ponad 10 tysięcy lat. Badaczy zaskoczył jednak niezwykły element rytuału pogrzebowego. Przy grobie znajdowała się czaszka tura wbita na drewniany pal. Oto jak wyglądał rytuał pogrzebowy.
Tereny podmokłe są skarbnicą wiedzy dla archeologów. W bagnach, jeziorach i wrzosowiskach doskonale zachowują się zabytki organiczne, ale też szczątki zwierząt i ludzi. W Polsce w świetnym stanie zachowały się relikty ufortyfikowanej osady w Biskupinie. Jej rekonstrukcja do dziś cieszy się wielkim powodzeniem wśród turystów. Kapsuła czasu w bagnie Duvenseer Moor w Szlezwiku-Holsztynie w północnych Niemczech to dla archeologów miejsce absolutnie wyjątkowe. Przed tysiącami lat znajdowało się tutaj tętniące życiem jezioro. Na jego brzegu obozowali ludzie. Dziś jest to rozległe torfowisko, które dzięki specyficznym beztlenowym warunkom doskonale konserwuje materię organiczną. Drewno, kości i rośliny, które w innych miejscach dawno zmieniłyby się w pył, tutaj przetrwały w niemal nienaruszonym stanie. Dzięki badaniom prowadzonym przez Leibniz-Zentrum für Archäologie (LEIZA) możemy dziś zajrzeć w głąb wczesnego mezolitu, czyli okresu sprzed około 10 500 do 11 000 lat. To czas, gdy po ustąpieniu lodowca przyroda i ludzie na nowo zaczęli rozprzestrzeniać się w północnej Europie. Bardzo stara kremacja W Duvenseer Moor archeolodzy odkryli grób ciałopalny sprzed około 10 500 lat. Z tak odległego okresu znanych jest zaledwie kilka podobnych pochówków, w których złożono kości poddane działaniu wysokiej temperatury. Nieco młodszy ciałopalny pochówek znaleziono w Polsce w Mszanie. Archeolodzy zlokalizowali tam groby, w których ciała (m.in. młodej kobiety i dziecka) umieszczano w konstrukcjach przypominających trumny z kory, a następnie spalano je bezpośrednio w jamie grobowej przed jej zasypaniem. Choć kości były przepalone jedynie częściowo, wyraźna warstwa czarnego popiołu dowodzi celowego użycia ognia, co czyni to znalezisko jedną z najstarszych znanych praktyk tego typu w regionie. Wróćmy do Niemiec. Pod warstwą torfu archeolodzy odkryli fragmenty spalonego ludzkiego szkieletu przemieszane z resztkami stosu pogrzebowego. Co niezwykle istotne, pochówek ten nie został od razu zasypany ziemią. Analizy sugerują, że grób pozostawał otwarty i widoczny dla społeczności przez dłuższy czas. Zagadka wbitego pala Największa sensacja przyszła jednak latem 2025 roku podczas prac prowadzonych ze studentami. Tuż obok wspomnianego grobu, archeolodzy natrafili na kompletną czaszkę tura. W przeciwieństwie do typowych znalezisk z tamtego okresu, kości te nie nosiły żadnych śladów po obróbce rzeźniczej, co wyklucza, że zwierzę zostało po prostu zjedzone. Czaszka była niezwykle krucha, dlatego wydobyto ją w nienaruszonym bloku ziemi. Dopiero zaawansowana tomografia komputerowa wykonana w Instytucie Fraunhofera ujawniła sekret ukryty w środku: przez otwór potyliczny czaszki wbity był sosnowy pal. To dowód na celowe i precyzyjne działanie – ktoś nabił łeb potężnego zwierzęcia na drewniane drzewce, które później się złamało i utknęło wewnątrz. Strażnicy z zaświatów Odkrycie to jest bezpośrednim dowodem na istnienie złożonych wierzeń u wczesnych łowców z północy. Archeolodzy, w tym kierujący projektem dr Harald Lübke z LEIZA, przypuszczają, że grób ciałopalny mógł być otoczony całym wieńcem takich totemów. – Jedno jest jednak już jasne. (…) Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych wczesnego mezolitu w Europie Północnej, które dostarcza nam unikatowego wglądu w życie, śmierć i systemy wierzeń sprzed ponad 10 500 lat – ocenia znaczenie stanowiska dr Lübke. Święta przestrzeń w pradziejach Już wcześniej w pobliżu znaleziono pal z drewna topoli wbity w podłoże. Taka aranżacja przestrzeni sugeruje animistyczny obraz świata, w którym zwierzęta posiadały duszę i mogły pełnić rolę opiekunów zmarłych lub strażników sacrum. Tur, jako jedno z najsilniejszych zwierząt ówczesnych puszcz, idealnie nadawał się na potężnego strażnika. Podobne rytuały, gdzie zmarli są eksponowani na platformach lub otaczani symbolami zwierzęcymi, znamy z nowszych badań nad ludami Syberii czy Ameryki Północnej. Teraz wiemy, że nad brzegiem jeziora Duvensee identyczna magia działała już ponad 10 tysięcy lat temu. Źródło: LEIZA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Grobowiec pełen złota znaleziony w Panamie. Wielki skarb Nowego Świata ma ponad 1000 lat
Czy to Panamskie Eldorado? Archeolodzy odkryli w Ameryce Środkowej liczący ponad tysiąc lat grobowiec, w którym znaleźli nie tylko ludzkie szczątki… ale także całą masę złota. Robi ogromne wrażenie, ale skąd się tam wzięło i co oznacza?
Stanowisko El Cano w panamskim dystrykcie Nata okazało się wyjątkowo łaskawe dla archeologów. Odnaleźli w nim wielki skarb – wyjątkowe, tysiącletnie złote artefakty oraz pozostałości prekolumbijskich elit, dzięki którym wiemy więcej o rytuałach pogrzebowych (i nie tylko) indiańskiej cywilizacji Coclé, która została unicestwiona przez hiszpańskich kolonizatorów. Grobowiec pełen złota w bogatej prowincji Coclé Grobowiec pełen artefaktów datowany jest na 750 r. n.e. i został odkryty w prowincji Coclé, około 200 km na południowy zachód od stolicy Panamy. To miejsce jednych z najważniejszych odkryć w Ameryce Środkowej. Od ponad dwóch dekad archeolodzy badają tę nekropolię, odkrywając liczne grobowce i artefakty pozwalające zrekonstruować życie oraz rytuały dawnych mieszkańców regionu. Mają pełne ręce roboty. To już dziewiąte podobne znalezisko na tym terenie, który pełnił funkcję nekropolii przez około 200 lat. Z jego znaczenia po raz pierwszy zdał sobie sprawę amerykański odkrywca Hyatt Verrill w 1925 roku, kiedy poszukiwał monolitów nad rzeką Rio Grande. Co znajduje się w pełnym skarbów grobowcu? Najważniejszy pochówek w grobowcu wyróżniał się niezwykłym bogactwem wyposażenia. Zmarły został pochowany z m.in. złotymi napierśnikami (z wizerunkami nietoperzy i krokodyli), pasami wykonanymi z kulistych, złotych koralików, bogato zdobionymi bransoletami, dwoma kolczykami w kształcie kobiety i mężczyzny, kolczykiem w kształcie krokodyla oraz złotymi naszyjnikami. Według archeologów to właśnie jego „lokator” musiał cieszyć się największym statusem w swojej grupie. Grobowiec w Panamie zaskakuje także obecnością licznych ceramicznych naczyń pokrytych tradycyjnymi wzorami. To potwierdza znaczenie rytuałów pogrzebowych (chociaż nadal wiemy o nich stosunkowo niewiele) w kulturach środkowoamerykańskich. Cywilizacja Coclé i jej sztuka złotnicza Odkrycie grobowca wzbogaciło wiedzę o cywilizacji Coclé – a w szczególności o jej władcach i elitach. Ta prekolumbijska cywilizacja rozwijała się w środkowej części dzisiejszej Panamy między VIII a XI wiekiem, była znana z wyjątkowo rozwiniętej sztuki obróbki metali, szczególnie złota. Złotnictwo Coclé wyróżniało się wyrafinowanymi formami napierśników, bransolet, kolczyków oraz ceremonialnych ozdób, często zdobionych motywami zwierzęcymi i antropomorficznymi. Magiczne artefakty? Artefakty te świadczą o istnieniu wyspecjalizowanych warsztatów oraz o silnych wpływach religijnych w ówczesnej sztuce. Zgodnie z badaniami Uniwersytetu w Panamie złote artefakty – takie jak te znalezione w grobowcu – były nie tylko symbolami statusu, ale także miały funkcje magiczne i ochronne. Motywy nietoperzy, krokodyli czy ludzkich postaci odzwierciedlały wierzenia związane z życiem pozagrobowym. Same pochówki z „magicznymi” przedmiotami miały charakter zbiorowy i odbywały się z udziałem wielu osób należących do elity. Panama dumna ze swoich prekolumbijskich korzeni Ministerstwo Kultury Panamy uznało odkrycie za wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla archeologii oraz zrozumienia społeczeństw sprzed czasów hiszpańskiej kolonizacji. Znalezione przedmioty oraz sposób pochówku wskazują, że w tych społecznościach śmierć postrzegano jako przejście, nie zaś definitywny koniec. Wartość społeczna i prestiż zmarłych były utrzymywane nawet po śmierci, co podkreślają eksperci analizujący grobowiec w Panamie. To kolejny dowód na to, że centralna Panama była miejscem zamieszkania rozwiniętych społeczeństw z rozbudowaną hierarchią i systemem wierzeń. Grobowiec w Panamie stał się sensacją w świecie archeologii i pamiątką ze świata na zawsze zniszczonego przez europejskie wpływy. Źródło: Archeology News, Radio New Zealand Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
Pod badanym wzgórzem archeolodzy spodziewali się kolejnych grobów, ale odkryli coś zupełnie innego. Wąski, kręty tunel prowadził w głąb wzniesienia, przecinając obszar pradziejowych pochówków. Miejsce to było użytkowane przez ludzi w średniowieczu. Pytanie brzmi: w jakim celu? Poznajcie archeologiczną zagadkę z Niemiec.
Podczas budowy farmy wiatrowej na wzgórzu Dornberg w Reinstedt w niemieckim landzie Saksonia-Anhalt archeolodzy odkryli coś znacznie bardziej intrygującego niż tylko starożytne kości. Są to relikty po działalności człowieka z wielu epok. Najstarszym elementem jest rów w kształcie trapezu, który wykonano około 6000 lat temu, a zatem w czasach neolitu. Archeolodzy znaleźli tam również pochówki szkieletowe oraz ślady kurhanu z epoki brązu. Wzgórze pełne tajemnic Wzgórze Dornberg było więc ważnym punktem na mapie przez tysiąclecia. Służyło jako miejsce wiecznego spoczynku dla wielu pokoleń. Jednak w południowej części neolitycznego rowu badacze odkryli ślady ingerencji, która nie pasowała do starożytnych rytuałów. Średniowieczny tunel, który nie miał końca Podczas prac archeolodzy zauważyli owalny dół o długości około dwóch metrów przykryty dużą kamienną płytą. Początkowo sądzili, że to kolejny pradziejowy grób. Wypełnisko dołu nie kończyło się, lecz prowadziło coraz głębiej w twardy, jasny less, czyli rodzaj ziemi. Tak odkryto unikalny system podziemnych korytarzy wydrążonych ludzką ręką. Tunel ten jest niezwykle ciasny. Jego wysokość wynosi od 1 do 1,25 metra, a szerokość to zaledwie 50 do 70 centymetrów. Tunel skręcał w stronę północno-zachodnią, w głąb wzgórza, tworząc klaustrofobiczną przestrzeń. Zagadka ze wzgórza Dornberg Według archeologów ten tunel pochodzi z czasów średniowiecza. Ale co skłoniło ludzi do jego drążenia w miejscu dawnych pochówków? Wewnątrz tunelu badacze znaleźli fragmenty ceramiki, podkowę oraz szkielet lisa. Odkryto tam również cienką warstwę węgli drzewnych, co świadczy o tym, że przez krótki czas płonął tam ogień. Rytuały w tunelu Naukowcy przypuszczają, że tunel – określany przez nich mianem Erdstall – mógł służyć jako kryjówka w czasach zagrożenia lub miejsce tajemniczych obrzędów kultowych. Wybór lokalizacji był genialny w swej prostocie. Dawny neolityczny rów mógł być wciąż widoczny na powierzchni, co ułatwiało odnalezienie wejścia. Jednocześnie wzgórze pełne „pogańskich grobów” mogło budzić lęk i być omijane przez postronnych mieszkańców. To sprawiało, że podziemny tunel był bezpiecznym schronem, którego wejście dodatkowo maskowano stosem kamieni. Europa usiana zagadkowymi tunelami Tunele znane jako Erdställe (l. mn. Od Erdstall) to podziemne systemy korytarzy i komór, których główne obszary występowania rozciągają się od Lasu Bawarskiego, przez Górną i Dolną Austrię, aż po Słowację, ale zbliżone struktury występują także w Polsce, Czechach (szczególnie na południowych Morawach ), Słowacji, na Węgrzech oraz we Francji. Główną cechą odróżniającą Erdställe od zwykłych tuneli jest ich ekstremalnie ciasna konstrukcja, która uniemożliwia swobodne poruszanie się. Korytarze mają zazwyczaj zaledwie 60 cm szerokości oraz od 1,0 do 1,7 metra wysokości. Ich najbardziej charakterystycznym elementem są niezwykle wąskie przejścia łączące poszczególne części systemu. Erdställe nigdy nie biegną w jednym kierunku ani na jednym poziomie. Są kręte, a czasem tworzą pętle prowadzące z powrotem do punktu wyjścia. Czym były te obiekty? Pochodzenie i cel budowy Erdställi nie są jasne, jednak naukowcy sformułowali dwie główne teorie: Krótkotrwałe kryjówki (schrony). Miejsca ucieczki i ukrycia dla mieszkańców wsi podczas najazdów lub konfliktów. Pozwalały one ukryć się np. kobietom z dziećmi przed napastnikami niszczącymi gospodarstwa. Nie nadawały się one jednak do dłuższego przebywania; Miejsca kultu i obrzędów. Być może były to obiekty sakralne lub kultowe związane z ludowymi tradycjami „przeciskania się”, co miało pomagać w pozbyciu się dolegliwości fizycznych. Obiekty te były wykorzystywane intensywnie od XI do XIII wieku, a większość z nich została opuszczona lub zasypana w wiekach XIV i XV. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt, Historisches Lexikon Bayerns Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy odkryli ćwierć tysiąca figurek w starożytnym grobowcu. Miały „pracować” w zaświatach
Blisko ćwierć tysiąca figurek odkryli archeolodzy obok zagadkowego sarkofagu sprzed prawie 3 tysięcy lat. Czy należał do zapomnianego faraona? Do znaleziska doszło w egipskim Tanis w Delcie Nilu. To tam filmowy Indiana Jones miał znaleźć Arkę Przymierza.
Starożytny Egipt uznawany jest za jedną z pierwszych zaawansowanych cywilizacji. 5 tysięcy lat temu powstało tam silnie scentralizowane państwo. Na jego czele stali potężni faraonowie, którzy władali tym krajem przez kilka tysięcy lat. Najnowsze znalezisko archeologiczne z Egiptu związane jest z jego dość późnym okresem – początkiem I tysiąclecia p.n.e. i władaniem obcych, libijskich królów. Grób pełen sług Francuska misja archeologiczna na stanowisku archeologicznym San El-Hagar, czyli w starożytnym Tanis odkryła 225 figurek uszebti. Uszebti to wyjątkowe wyposażenie grobowców. Były to niewielkie figurki wykonane w formie mumii. W języku egipskim słowo szabti oznacza „odpowiadający”. Ale na co? Wygląda, że na prośby boga śmierci Ozyrysa, by ożyć w zaświatach. I tam pracować na rzecz zmarłego, w którego grobowcu został umieszczony. W niektórych grobach uszebti były tylko pojedyncze, ale gdy zmarły był bogaty – mógł sobie pozwolić na ich większą liczbę. Nowe odkrycie w Tanis związane jest z grobowcem faraona Szeszonka III z XXII dynastii. Dlatego ich wielka liczba nie powinna dziwić – zarówno za życia, jak i w zaświatach na rzecz władcy miało pracować wiele osób. Zagadkowy sarkofag Znaleziska dokonała misja kierowana przez prof. Frédérica Payraudeau z Sorbonne Université. Figurki towarzyszyły leżącemu w warstwach mułu, nieozdobionemu granitowemu sarkofagowi. Archeolodzy głowili się, do kogo należał. Dzięki znalezieniu uszebti wyjaśniło się to, bo figurki są inskrybowane. Sprawa jest jednak dość zagmatwana, bo uszebti odkryto w północnej komorze grobowca króla Osorkona II – jednego z wcześniejszych faraonów. – Nie ma pewności, czy król [Szeszonk III – przyp. red.] został pochowany bezpośrednio w grobowcu Osorkona II, czy też jego wyposażenie grobowe zostało tam przeniesione. Wciąż mamy wiele do odkrycia – powiedział prof. Payraudeau. To tym bardziej ciekawe, bo już kilka dekad temu archeolodzy zidentyfikowali grób Szeszonka III w innym miejscu w Tanis. Kolejny etap prac obejmie szczegółowe badanie nowo odkrytych inskrypcji i dalsze odczyszczanie północnej komory grobowca, co może dostarczyć dalszych wskazówek dotyczących okoliczności pochówku Szeszonka III. Sekretarz Generalny Najwyższej Rady Starożytności (SCA), Mohamed Ismail Khaled, określił to odkrycie jako „przełomowy moment dla wykopalisk w Tanis”. W jego ocenie od połowy XX wieku nie dokonano tam żadnego równie istotnego odkrycia. Nieznane grobowce z Tanis Tanis jest obecnie słabo znanych stanowiskiem archeologicznym. Zbiorową wyobraźnię rozpalił film „Poszukiwacze zaginionej Arki” (1981), czyli jedna z części przygód słynnego archeologa Indiany Jonesa. Indy odnalazł tam Arkę Przymierza. Takiego znaleziska tam nigdy nie dokonano. Jednak Tanis jest arcyważnym miejscem na mapie Egiptu. Podczas II wojny światowej archeolodzy odkryli tam kilka niewyrabowanych faraońskich grobowców. Świat o nich nigdy nie usłyszał, w przeciwieństwie do grobowca Tutanchamona. Skarby z Tanis dorównują tym ze słynnej Doliny Królów w Tebach. Można je oglądać w Muzeum Egipskim w Kairze. Źródła: Ahram Online, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli wielki grobowiec. Wygląda jak kamienny krąg, ale czegoś w nim brakuje
Wygląda na kamienny krąg. Ale tak naprawdę są to fundamenty grobowca sprzed 2 tysięcy lat. Grobowca nietypowego, bo nigdy w nim nie pochowano zmarłego. Na taką niezwykłą konstrukcję natknęli się archeolodzy w Bawarii.
Po usłyszeniu słów: „kamienny krąg” staje nam przed oczami na przykład słynny megalit Stonehenge w Wielkie Brytanii czy mniejsze i zdecydowanie późniejsze konstrukcje z polskiego Pomorza w Odrach czy w Węsiorach. Budowle na planie okręgu powstawały w różnych miejscach i odległych od siebie miejscach. Nie zawsze ich funkcja jest identyczna. Na zarysy budowli w takim kształcie natknęli się budowlańcy w Wolkertshofen w niemieckiej Bawarii. Do pracy przystąpili od razu archeolodzy. I orzekli: to coś wyjątkowego. Rzymski kurhan sprzed 2 tysięcy lat Średnica tej budowli wynosiła aż 12 m. Teraz na powierzchni widać tylko porządną, murowaną ścianę o okrągłym planie. Zatem ten „kamienny krąg” bardziej przypomina fundament np. wieży niż pradziejowe megality. Przylegała do niego niewielka, kwadratowa dobudówka. Czym była ta budowla? Eksperci sądzą, że jest to pozostałość po rzymskim kurhanie. Z rzymskiej prowincji Recja są one prawie nieznane. Recja zajmowała w starożytności dzisiejsze południowe Niemcy (w tym Bawarię), Szwajcarię i Tyrol. Była to jedna z części wielkiego Cesarstwa Rzymskiego. Funkcję zdradza kontekst W pobliżu zagadkowego fundamentu archeolodzy znaleźli kilka pozostałości z czasów rzymskich. Obok przebiegała droga z tych czasów. Niedaleko też położona była willa rzymska. Jednak również kształt i staranne połączenie obrobionych kamieni kręgu każą sądzić, że jest to kurhan z czasów rzymskich. – Nie spodziewaliśmy się odkrycia monumentu grobowego tej wielkości i z tego okresu. Kopiec (tumulus) znajdował się bezpośrednio przy ważnej rzymskiej osi komunikacyjnej – wyjaśnia mówi prof. Mathias Pfeil, konserwator generalny Bawarskiego Urzędu Ochrony Zabytków (Bayerisches Landesamt für Denkmalpflege). Według niego ta budowla była miejscem pamięci ważnej osobistości w czasach rzymskich. W okolicy kurhanu archeolodzy natknęli się też na setki zabytków z wcześniejszych okresów – miejsce to ma długą historię osadnictwa. Z okolicy znane są pozostałości z neolitu, epoki brązu i żelaza oraz wczesnego średniowiecza. Pusty grobowiec Zaskoczeniem dla badaczy była jednak pustka ziejąca z wnętrza budowli. Wiele wskazuje, że był to symboliczny grobowiec, czyli cenotaf. Zmarłego pochowano gdzieś indziej. Tutaj manifestowała się jego osobowość. Pochówki w kurhanach nie były niczym dziwnym w czasach rzymskich. Zresztą miały długą tradycję w Europie Środkowej i Włoszech. W północno-zachodnich prowincjach Cesarstwa pojawiły się od I wieku n.e. Co ciekawe, w czasach cesarstwa niekiedy wykorzystywano ponownie kurhany sprzed stuleci – nawet z epoki brązu. Podobnie zresztą działo się w starożytnym Egipcie, gdzie pozbywano się mumii ze starszych grobowców, a nawet piramid, i umieszczano w nich kolejne zwłoki. Źródło: blfd Bayern Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Sprzeczne informacje z Egiptu. Czy słynnemu grobowcowi Tutanchamona grozi zawalenie?
Słynnemu miejscu pochówku faraona Tutanchamona w Dolinie Królów grozi zawalenie. Niezbędna jest jego renowacja i wzmocnienie – wynika z badań naukowych. Tymczasem egipskie władze uspokajają: grobowiec jest stale monitorowany i znajduje się w dobrym stanie.
Grobowiec Tutanchamona jest, obok piramidy Cheopsa czy świątyni w Abu Simbel, jednym z najsłynniejszych zabytków faraońskiego Egiptu. Zbiorową wyobraźnię rozpala niezwykła historia odkrycia tego zabytku przez archeologa Howarda Cartera w listopadzie 1922 roku. Grobowiec należał co prawda do mało znanego króla, który władał wyjątkowo krótko, jednak miejsce jego ostatniego spoczynku było niemal nietknięte przez rabusiów. W środku znajdowały się setki bezcennych zabytków. Grobowiec na wieczność? Grobowiec Tutanchamona znajduje się w Dolinie Królów. Jest to miejsce, gdzie kilka tysięcy lat temu wykuto grobowce dla kilkudziesięciu faraonów egipskich. Znajdują się one pod ziemią i nie są widoczne tak jak wcześniejsze piramidy. Być może grobowce zaczęto wykuwać w skalnym podłożu, żeby nie rzucały się w oczy i nie kusiły rabusiów. Dzięki temu zmumifikowane ciała władców miały zachować się na wieczność. Niestety większość grobowców wyrabowano już w starożytności. A teraz na horyzoncie pojawiło się kolejne zagrożenie – brak stabilności geologicznej. Czy grobowiec Tutanchamona się wali? Egipski badacz, prof. Sayed Hemeda – szef Wydziału Konserwacji Architektury Uniwersytetu Kairskiego w Egipcie – opublikował w tym roku na łamach „npj Heritage Science” alarmujący artykuł. Wynika z niego, że stan grobowca Tutanchamona jest niepokojący. Do analiz wykorzystał m.in. trójwymiarowe modelowanie numeryczne, czyli jedno z nowoczesnych narzędzi cyfrowej archeologii. „Obecność poważnych pęknięć w stropach przedsionka i komory grobowej wokół głównego uskoku umożliwia przesiąkanie wody deszczowej, zagrażając integralności strukturalnej grobowca i jego wewnętrznym malowidłom ściennym” – pisze prof. Hemeda. W jego ocenie grobowiec Tutanchamona jest jednym z najgorzej zachowanych w Dolinie Królów. Do jego złego stanu przyczyniają się również tzw. powodzie błyskawiczne. Ekspert wskazuje, że problemem jest skała, w której wydrążono grobowiec, a mianowicie łupek, który nie jest zbyt wytrzymały. Inne grobowce wykonano w nieco bardziej stabilnym wapieniu. „Szczegółowa analiza grobowca Tutanchamona (KV62) dowiodła, że ten bardzo ważny zabytek prezentuje niskie współczynniki bezpieczeństwa dla stropów w obciążeniu statycznym i sejsmicznym. W związku z tym konieczne jest wdrożenie ukierunkowanego programu wzmocnień i renowacji” – zaznaczył naukowiec. Władze Egiptu: nie ma powodów do obaw Do krążących w mediach informacji na temat złego stanu grobowca odniósł się Mohamed Khaled, sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności. Określił je w dzienniku „Ahram Online” jako „całkowicie bezpodstawne” i dodał, że grobowiec jest stabilny, a malowidła w dobrym stanie. Khaled poinformował, że Najwyższa Rada Starożytności przeprowadza rutynowe inspekcje grobowca we współpracy z Getty Conservation Institute (GCI). Jego wnętrze i mikroklimat są stale monitorowane, podobnie jak stabilność geologiczna. Widoczne na ścianach pęknięcia nie są nowe – podaje Khaled – ale pozostały niezmienione od czasu odkrycia grobowca. Jaka jest prawda na temat stanu zachowania słynnego zabytku? Zapewne poznamy ją w przyszłości. Źródła: npj Heritage Science, Ahram Online Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tak wygląda miejsce spoczynku faraona Amenhotepa III. Niewielu miało okazję je zobaczyć
Po niemal dwóch dekadach konserwacji znów można zobaczyć wnętrze grobowca faraona Amenhotepa III. Miejsce zachwyca kunsztem wykonania i wspaniałymi płaskorzeźbami ukazującymi egipskie zaświaty. Ale gdy wejdziesz do środka, nie znajdziesz tego, czego najbardziej byś się spodziewał. Gdzie podziała się mumia?
Egipska Dolina Królów jest miejscem owianym tajemnicą. To tutaj spoczęło w skalnych grobowcach kilkudziesięciu władców tej starożytnej cywilizacji. Pierwsze groby wykuto w połowie II tysiąclecia p.n.e. Po raz pierwszy władców Egiptu pochowano nie w piramidach, ale ich ciała ukryto wśród skalnych rozpadlin. Liczono, że w ten sposób nie padną ofiarą rabusiów. Było to jednak mylne założenie, bo większość z nich spustoszono i to już w starożytności. Perła Doliny Królów – znów dostępna Na początku października władze egipskie poinformowały o ponownym otwarciu jednego z największych grobowców Doliny Królów. Należał do faraona Amenhotepa III (1390-1352 lat p.n.e.). Przez blisko dwie dekady we wnętrzu tego zabytki pracowali konserwatorzy, których działania wspierał rząd Japonii i UNESCO. Na bezcennych malowidłach od lat pojawiają się wysięki soli, które je niszczą. Poza tym w XIX wieku wandale wycięli ze ścian część z dekoracji i kilka z nich, ukazujących twarze, znajduje się dziś w Luwrze. Dlaczego warto zobaczyć ten grobowiec? Po pierwsze, grobowiec składa się z wielu pomieszczeń, do których wiedzie korytarz zagłębiający się kilkadziesiąt metrów w głąb skał. Wejście do niego można przyrównać z eksploracją piramid i jest wymagające fizycznie. Główną dekorację w komorze grobowej stanowią sceny i teksty z Księgi Amduat („Księga tego, co jest w Zaświatach”). Opisuje ona jak wygląda świat umarłych i jak należy po nim nawigować. To najważniejsza egipska „księga” grobowa. View oEmbed on the source website W różnych częściach grobowca znajdują się przedstawienia samego Amenhotepa III w towarzystwie różnych egipskich bóstw. Te płaskorzeźby uznaje się ze ukoronowanie egipskiej sztuki. Dzieje grobowca Amenhotepa III Grobowiec po raz pierwszy zmapowali i opisali naukowcy działający w ramach napoleońskiej ekspedycji do Egiptu w 1799 roku. Od tego czasu był celem prac wielu naukowców. Wśród jego badaczy był nawet Howard Carter, który odkrył nieopodal słynny grobowiec Tutanchamona. Co ciekawe, budowę grobowca rozpoczął zapewne ojciec Amenhotepa III, Totmes IV, ale ukończył go dopiero Amenhotep III. Nie udało się znaleźć sarkofagu. Zapewne wykradziono go już w starożytności i ponownie użyto w jakimś grobowcu – takie sytuacje zdarzały się często. Szczęśliwie zachowała się mumia tego władcy. Odkryto ją pod koniec XIX wieku w skrytce w Dolinie Królów, wraz z kilkoma innymi królewskim mumiami. Przezorni strażnicy nekropolii chcieli w ten sposób uchronić mumie przed ich zniszczeniem w czasach niepokojów. Dziś mumia Amenhotepa III znajduje się w Narodowym Muzeum Egipskiej Cywilizacji w Kairze. Źródła: Deutsche Welle, Theban Mapping Project Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Grobowce zagadkowych Etrusków w cyfrowej bazie. Każdy może do nich teraz „wejść”
Blisko 300 skalnych grobowców należących do tajemniczych Etrusków trafiło do cyfrowej bazy. Teraz można je „odwiedzić” bez wychodzenia z domu. Dotarcie do wielu z nich wymaga czołgania się i przedzierania przez rumowiska. Jak wyglądają? Wystarczy kliknąć.
Etruskowie byli starożytnym ludem, który zamieszkiwał Etrurię, czyli dzisiejszą Toskanię, Umbrię i północne Lazio. Ich cywilizacja rozwijała się równolegle z kulturą starożytnej Grecji, a swoje największe wpływy osiągnęła w VII i VI wieku p.n.e. Później lud ten został podbity przez Rzymian. O wierzeniach Etrusków wiele mówią ich nieco dziś zapomniane grobowce skalne, zwane komorowymi. Grupa ekspertów pod kierunkiem prof. Jonathana Westina z Uniwersytet w Göteborgu postanowiła utworzyć ich cyfrową bazę danych. Jest dostępna dla wszystkich. Grobowce komorowe Etrusków Portal „Grobowce komorowe Etrusków” (Etruscan Chamber Tombs) gromadzi wcześniejsze dane uzyskane w czasie badań Instytutu Szwedzkiego w Rzymie i łączy je z nową dokumentacją cyfrową. Wykonano ją specjalnie na potrzeby cyfrowej bazy danych. – Nigdy nie jesteśmy pierwszymi, którzy odwiedzają te miejsca – były użytkowane przez pasterzy i rolników, a archeologowie dokumentowali je od ponad stu lat. Czasami jednak odnosimy wrażenie, że czas się zatrzymał, a my zakłócamy trwałą ciszę – komentuje prof. Jonathan Westin. Westin sam przeciskał się przez wąskie otwory i czołgał się ciemnymi korytarzami starożytnych grobowców, aby udokumentować kilka z nich wokół San Giovenale we Włoszech. Grobowce te są często trudno dostępne. Znajdują się z dala od dróg publicznych. Ich stan zachowania też bywa różny. By do nich wejść, trzeba przedrzeć się przez zawalone korytarze i gęsty pył. Zdjęcia i skany 3D Jak wyjaśnia prof. Westin, dawne narzędzia używane przez archeologów, takie jak pion, miarki czy notatniki, są używane teraz razem z zaawansowanymi cyfrowymi technologiami: fotogrametrią, skanowaniem laserowym. A wszystkie dane trafiają do cyfrowych baz danych. Jedną z nich jest ta powstała w ramach GRIDH (Infrastruktura badawcza w zakresie nauk humanistycznych w Göteborgu), która dotyczy etruskich grobowców. – Przede wszystkim skany 3D pozwalają osobom, które nigdy nie miały okazji odwiedzić tych miejsc ani zejść do komór, zarówno je poznać, jak i po raz pierwszy pozyskać nowe dane – podkreśla prof. Westin. I faktycznie. W przypadku części grobowców można użyć nawet precyzyjnych narzędzi, które umożliwiają wykonanie dokładnych pomiarów poszczególnych elementów wyposażenia grobowców komorowych. Król szwedzki na wykopaliskach Szwedzi prowadzą badania archeologiczne w kolebce Etrusków od 1925 roku. Jest to współpraca Uniwersytetu w Göteborgu i Instytutu Szwedzkiego w Rzymie. Dziś biblioteka tego drugiego jest jednym z wiodących na świecie źródeł wiedzy o etruskologii, odwiedzanym przez naukowców z całego świata. – Wykopaliska zyskały znaczną uwagę mediów, zarówno w Szwecji, jak i we Włoszech, w dużej mierze dzięki zaangażowaniu króla Gustawa VI Adolfa. Król, sam będąc archeologiem z głęboką pasją do starożytnych kultur, osobiście uczestniczył w wykopaliskach aż do roku poprzedzającego jego śmierć w 1973 roku – mówi Hampus Olsson, starszy wykładowca w Instytucie Szwedzkim w Rzymie. Źródło: Uniwersytet w Göteborgu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Na Kujawach odkryto zbiorowy pochówek. Zmarli wyglądali, jakby się obejmowali
Archeolodzy z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie odnaleźli zbiorowy pochówek czterech osób z epoki mezolitu. Wstępne szacunki wskazują, że szczątki pochodzą sprzed prawie 9 tys. lat.
Podczas budowy gazociągu w gminie Inowrocław badacze z UKSW natrafili na zaskakujące stanowisko archeologiczne. W ziemi wykopano grób mężczyzny, kobiety i dwójki dzieci. To, co było nietypowe w pochówku, to sposób ułożenia zwłok. Zmarłych ułożono w taki sposób, jakby obejmowali się wzajemnie, a ich głowy zwrócone są ku sobie. Mezolityczny pochówek znaleziono na Kujawach Wstępne badania wykazały, że szczątki mogą pochodzić z mezolitu, czyli sprzed 8000–7000 lat p.n.e. – W grobie pochowano czworo zmarłych. Dorosłego mężczyznę i dorosłą kobietę, między którymi leży dziecko w wieku 7–8 lat. Po lewej stronie mężczyzny znajduje się zaś dziecko w wieku 3-4 lat – mówiła dr Justyna Marchewka-Długońska, archeolog z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Naukowcy podkreślają, że jeśli badanie datowaniem radiowęglowym potwierdzi, iż szczątki pochodzą z mezolitu, wówczas będziemy mieli do czynienia z pierwszym pochówkiem z tego okresu na ziemiach polskich. Archeolodzy twierdzą jednak, że na 90% ich wstępne szacunki są poprawne, a na tak stary pochówek wskazują trzy niezależne od siebie elementy. – Pierwszym z nich jest geologia stanowiska. Na Kujawach wśród gleb dominują czarnoziemy, które na tych ziemiach zaczęły formować się 7–8 tys. lat temu. Podczas eksploracji grobu nie natrafiliśmy jednak na czarnoziemy, które są powyżej tego stanowiska. Stąd wnioskujemy, że jama grobowa musiała być wykopana jeszcze przed ukształtowaniem się czarnoziemów – powiedział Piotr Alagierski, archeolog prowadzący badania na stanowisku. Prawdopodobnie najstarszy taki pochówek na ziemiach polskich Ponadto w dole znaleziono narzędzie krzemienne, które charakterystyczne są właśnie dla mezolitu. Było schowane pod czaszką dziecka. – To tzw. rdzeń, czyli odłupany fragment krzemienia dobrej jakości. Służył do produkcji ostrzy, noży, był to taki „multitool” epoki kamienia. Obecność tego narzędzia pod głową dziecka wskazuje, że nie dostało się tam później i nie mogło znaleźć się tam przypadkowo – wyjaśnia Alagierski. Trzecia rzecz to podobieństwa do innych pochówków mezolitycznych z innych krajów. Analogiczne groby odnajdywano w Skandynawii, Francji, Karelii. – W Polsce nie mieliśmy jeszcze takiego znaleziska. Jednak w analogicznych pochówkach na świecie układ ciał zmarłych jest niemal identyczny. To lekko podkurczone nogi, pozy bardzo rodzinne. Zmarli jakby obejmujący się, tulący do siebie. Takie ułożenie ciał zmarłych w zasadzie nie występuje w późniejszych epokach – mówił Piotr Alagierski. Naukowiec zaznacza jednak, że na razie trudno powiedzieć, dlaczego ciała zmarłych ułożone są właśnie w taki sposób. – Na pierwszy rzut oka nie ma śladów przemocy na kościach, które wskazywałyby, że zmarłych zabiła jakaś inna grupa. Zapewne ich śmierć spowodowało jakieś nagłe zdarzenie, które mogło prowadzić np. do hipotermii. Na pewno ułożenie ciał wskazuje na silne związki emocjonalne – dodaje badacz. Szczątki będą poddane kolejnym badaniom Badania DNA mają potwierdzić, czy zmarli byli ze sobą spokrewnieni. – W mezolicie jednak ludzi było niewielu, kładziono duży nacisk na grupy rodzinne, a śmierć czterech osób była ogromnym ciosem – tłumaczy Alagierski. Wykopaliska na Kujawach już się zakończyły i teraz badania prowadzone są przez naukowców z Wydziału Biologii i Nauk o Środowisku Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. – Obecnie trwa ostatni etap oczyszczania kości z ziemi. Następnie wykonana zostanie rekonstrukcja czaszek, ocena płci dzieci i wieku osób dorosłych w chwili śmierci, dokładne wydatowanie szczątków, potem rekonstrukcje wysokości ciała dorosłych zmarłych – mówi dr Marchewka-Długońska. Dopiero następnie naukowcy będą ustalali, czy dorośli w rzeczywistości byli rodzicami tych dzieci. – Sam układ ciał na to wskazuje, ale chcielibyśmy to potwierdzić badaniami DNA, podobnie jak potwierdzić określoną już płeć dorosłych i uzyskać wskazanie płci dzieci, które na niedojrzałych szczątkach jest bardzo trudne do uzyskania – podsumowała dr Marchewka-Długońska. Naukowcy chcą też ustalić, skąd pochodzili ludzie pochowani w grobie na Kujawach, a także jak wyglądała ich dieta. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Włoscy archeolodzy trafili na nienaruszony grobowiec – ślady zaginionej cywilizacji sprzed 2,6 tys. lat
Etruski grobowiec odkryty w San Giuliano we Włoszech przetrwał nienaruszony przez 2600 lat. W jego wnętrzu archeolodzy znaleźli doskonale zachowane artefakty pogrzebowe oraz szczątki czterech osób. To jedno z najrzadszych i najważniejszych znalezisk związanych z cywilizacją Etrusków, która do dziś skrywa wiele tajemnic. Naukowcy podkreślają wyjątkową wartość tego odkrycia dla zrozumienia wierzeń, rytuałów i codziennego życia tego przedrzymskiego ludu.
Spis treści: Etruski grobowiec i tajemnicze pochodzenie cywilizacji Etrusków Nienaruszony etruski grobowiec odkryty w San Giuliano Upadek Etrusków – co doprowadziło do końca ich cywilizacji? Etruskowie to jeden z bardziej enigmatycznych i zarazem fascynujących ludów starożytnej Europy. To właśnie oni stworzyli pierwszą wysoko rozwiniętą cywilizację na Półwyspie Apenińskim i znacznie wcześniej niż Rzymianie zbudowali swoje imperium. Chociaż ich kultura wywarła ogromny wpływ na rozwój Rzymu, to sami Etruskowie wciąż pozostają dla historyków i archeologów wielką zagadką. Do dziś nie udało się w pełni zrozumieć ich języka, a kwestia pochodzenia wciąż budzi spory wśród badaczy. Etruski grobowiec i tajemnicze pochodzenie cywilizacji Etrusków Niejasności wynikają również z faktu, że cywilizacja etruska nie była jednolitym państwem, lecz federacją kilkunastu autonomicznych miast, z których każde miało własnego władcę. Mimo pewnej politycznej niezależności, miasta współpracowały ze sobą, szczególnie w kwestiach militarnych. Odkrycia archeologiczne wykazały także, że Etruskowie byli znakomitymi rzemieślnikami i metalurgami, korzystając z zasobów naturalnych Italii. Archeolodzy we Włoszech dokonali ostatnio kolejnego znaleziska, które rzuca nowe światło na historię Etrusków.Na stanowisku archeologicznym San Giuliano, ok. 70 kilometrów na północny zachód od Rzymu, odkryli grobowiec sprzed 2600 lat. Najbardziej zadziwiające było to, że przez ten czas nie padł w ręce rabusiów, co pozwoliło na zachowanie wszystkich artefaktów grobowych, które złożono wraz ze zmarłymi. Nienaruszony etruski grobowiec odkryty w San Giuliano Grobowiec został wykuty w skale i przypomina kamienny domek z jedną dużą izbą. Wewnątrz archeolodzy odkryli szczątki czterech osób, które spoczywały na kamiennych prostokątnych bryłach. Analiza wykazała, że były to dwie kobiety i dwaj mężczyźni. W pomieszczeniu znajdowało się ponad 100 różnych artefaktów, które stanowiły dary grobowe. To przede wszystkim naczynia ceramiczne różnej wielkości, biżuteria z brązu, srebrne ozdoby do włosów, a także broń. Badacze podkreślają, że chociaż w tym regionie odkryto wiele innych grobowców etruskich, wszystkie zostały wcześniej ograbione. – Nienaruszony grobowiec, datowany na VII wiek p.n.e., może rzucić światło na etruskie praktyki pogrzebowe – napisali w oświadczeniu naukowcy, którzy prowadzili wykopaliska w ramach projektu badawczego San Giuliano Archaeological Research Project. – Ta całkowicie zamknięta komora grobowa stanowi rzadkie znalezisko w archeologii etruskiej – mówi Davide Zori, archeolog z Uniwersytetu Baylor w Teksasie i współautor badania. – W pagórkowatym regionie środkowych Włoch, gdzie pracuje nasz zespół, nigdy wcześniej nie odkopano zachowanego grobowca z tego okresu. To wyjątkowa okazja, aby zbadać wierzenia i tradycje pogrzebowe tej fascynującej kultury przedrzymskiej – dodaje. Upadek Etrusków – co doprowadziło do końca ich cywilizacji? Okres największej potęgi cywilizacji Etrusków przypada na lata 600–475 p.n.e. To właśnie wówczas zasięg ich władzy rozszerzył się o Kampanię i znaczny obszar północnych Włoch. Ok. 474 r. p.n.e. rozpoczął się ich powolny upadek. Wszystko zaczęło się od bitwy pod Cumae. Flota etruska została wtedy kompletnie zniszczona przez oddziały Herona I. W kolejnych dekadach Etruskowie ulegali zarówno Kartagińczykom, jak i Grekom, a w III w. p.n.e. zaczęli być stopniowo dominowani przez Rzymian, żeby później zostać całkowicie wchłonięci przez imperium Rzymian. – Udział w projekcie, który doprowadził do odkrycia niesplądrowanego grobowca Etrusków, to rzecz niezwykle surrealistyczna – powiedział Kendall Peterson, student archeologii, który brał udział w wykopaliskach. – To coś, na co archeolodzy liczą przez całą swoją karierę, a obserwowanie tego na własne oczy było niezwykle wzruszające – dodał. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Szklana trumna w poznańskim kościele. Niezwykłe odkrycie sprzed 150 lat
Zachowaną w świetnym stanie szklaną trumnę z XIX wieku odkryto w trakcie remontu kościoła św. Marcina w Poznaniu. – Mamy do czynienia z wyjątkowym odkryciem – uważa ekspert dr Emilian Prałat.
Spis treści: Szklana trumna proboszcza Znaczenie odkrycia Przyszłość niezwykłego znaleziska Pochówki pod posadzką kościołów to normalna sprawa. Wiele świątyń skrywa podziemia, w których na przestrzeni stuleci chowano ważne osobistości, w tym duchownych. Dlatego nowe odkrycie z kościoła św. Marcina w Poznaniu nie powinno być zaskoczeniem. Pod wieloma względami jednak jest. Szklana trumna proboszcza Do znaleziska doszło w lipcu w południowej części kościoła. W szklanej trumnie spoczywa ks. Maksymilian Kamieński, proboszcz parafii św. Marcina w Poznaniu w XIX w. Pochówek pochodzi z 1870 roku. Grobowiec zinwentaryzował badacz wielkopolskich krypt i podziemi, dr Emilian Prałat, który jest też społecznym opiekunem zabytków. – Z racji wieloletniego doświadczenia w pracach w tego rodzaju miejscach byłem pierwszą osobą, która weszła do krypty, oceniła stan zachowania wnętrza, krypty i stopień zachowania samych szczątków – przekazał National Geographic Polska ekspert. Znaczenie odkrycia Czy to odkrycie jest ważne? Zdaniem dr. Prałata zdecydowanie tak i to z paru powodów. – Trumny szklane nie są częstą formą pochówku. Przeznaczane były głównie do eksponowania szczątków świętych i jako reprezentacyjne ostensoria dla prominentnych osób. Wykonanie – cyna angielska i szkło zwierciadlane, jak czytamy w zapiskach proboszcza – również nie są częste – zauważa badacz. View oEmbed on the source website Ewenementem jest też to, że trumna przetrwała czas bombardowań i zniszczenia Poznania pod koniec II wojny światowej w 1945 roku, bo kościół był zrujnowany. – Sam natomiast grobowiec i pochówek były nienaruszone – zauważa historyk sztuki. W jego ocenie uwagę też zwracają dobrze zachowane są szczątki zmarłego i tekstylia – biret, stuła, ornat, sutanna, buty. – W połączeniu z wcześniejszymi informacjami mamy do czynienia z wyjątkowym odkryciem – zaznacza dr Prałat. Szczegółowe informacje na temat grobowca będą opublikowane w drugim tomie z serii „Wielkopolskie krypty i podziemia” autorstwa dr. Prałata, który ukaże się w 2026 roku. Przyszłość niezwykłego znaleziska Nadal trwa remont świątyni. Już teraz wiadomo, że grobowiec zostanie wyeksponowany, chociaż nie jest jasne w jaki sposób. – Chcielibyśmy by po oczyszczeniu i zakonserwowaniu trumny i grobowca pojawiła się tafla szkła (lukssfera) przez którą będzie można zobaczyć pochówek. Znajdująca się we wnętrzu grobu tablica epitafijna zostanie wyjęta i umieszczona w pobliżu grobu – informuje dr Prałat. Dodaje, że w planie jest również zaaranżowanie nawy południowej w formie niewielkiej ekspozycji historyczno-artystycznej m.in. na temat proboszcza Kamieńskiego i samej świątyni. Kościół św. Marcina pochodzi z początku XVI w., ale już wcześniej w tym miejscu stała świątynia. W XVII wieku budynek spaliły wojska brandenburskie. Odbudowano go na przełomie XVII i XVIII w. Wówczas otrzymał barokowy wystrój wnętrza. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe odkrycie w Wielkopolsce – „polskie piramidy” starsze od egipskich
Nowe odkrycie na wykopaliskach w Wielkopolsce to kolejny dowód na to, że historia ziem dzisiejszej Polski skrywa niejedną zagadkę. Archeolodzy natrafili na pozostałości monumentalnych grobowców megalitycznych sprzed 5,5 tysiąca lat.
Spis treści Historia odkrycia w Wielkopolsce Imponujące konstrukcje sprzed 5,5 tysiąca lat Jakie funkcje mogły pełnić „łoża olbrzymów”? W sercu Wielkopolski, na obszarze Parku Krajobrazowego im. generała Dezyderego Chłapowskiego, dokonano niezwykłego odkrycia archeologicznego. Zespół badaczy z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego odsłonił pozostałości pięciu monumentalnych grobowców sprzed 5,5 tysiąca lat. Historia odkrycia w Wielkopolsce Te neolityczne konstrukcje, wybudowane przez tzw. kulturę pucharów lejkowatych, określane są potocznie mianem „polskich piramid” lub „grobów olbrzymów”. Ich imponujące rozmiary i skomplikowana struktura przywodzą na myśl monumentalne budowle megalityczne znane z Europy Zachodniej. Jak poinformowali National Geographic odkrywcy i archeolodzy, obiekty te zlokalizowano w zeszłym roku, a teraz w czerwcu i lipcu dokonano sondażowych badań wykopaliskowych. Zostały odkryte przez przez mgr inż. Artura Golisa, głównego specjalistę ds. ochrony przyrody i krajobrazu ZPKWW. Leżą na terenie gmin Kościan i Śrem. Imponujące konstrukcje sprzed 5,5 tysiąca lat Zachowane grobowce mają formę długich nasypów ziemnych, sięgających nawet 200 metrów długości. Wznoszono je na planie wydłużonego trójkąta, z szeroką częścią skierowaną ku wschodowi i zwężającą się stopniowo ku zachodowi. Ich boki oraz front okładano głazami o masie dochodzącej do kilku ton. W części frontowej znajdowała się drewniana budowla, jak sądzą badacze pełniąca funkcję świątyni grobowej. Odkryto tam m.in. pozostałości glinianego klepiska i węgle drzewne palenisk. Pod nasypem, wewnątrz lub za domem grobowym, umieszczano zazwyczaj zwłoki jednej osoby, ułożone z nogami skierowanymi na wschód. Zmarłemu towarzyszyły dary grobowe – ceramika, siekierki krzemienne, kamienne topory, a sporadycznie również miedziane ozdoby, wskazujące na początek epoki miedzi, tzw. chalkolitu. Jakie funkcje mogły pełnić „łoża olbrzymów”? Grobowce miały prawdopodobnie też znaczenie społeczne i kultowe. Mogły służyć jako miejsce integracji wspólnoty podczas wspólnego procesu budowy, manifestować potęgę lokalnej grupy w oczach przybyszów z zewnątrz, a także wyznaczać przebieg dawnych szlaków komunikacyjnych. Archeolodzy sugerują, że każdy taki obiekt był wznoszony przez jedno pokolenie jako mauzoleum dla wybitnej jednostki – przywódcy, kapłana lub szamana. To nie pierwsze takie odkrycie w okolicy – w 2023 roku odkryto podobne cmentarzysko w gminie Szamotuły, a pierwsze grobowce megalityczne w Wielkopolsce znaleziono w 2019 roku. Podobne budowle znane są też na Kujawach, a nazywa się je „kopcami kujawskimi”. Odkrycie w Wielkopolsce wpisuje się w szerszy kontekst megalitycznej architektury Europy i potwierdza wysoki poziom społeczności neolitycznych z terenów dzisiejszej Polski. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ten grobowiec Etrusków jest jak kapsuła czasu. Był prawie nietknięty
W starożytnej nekropolii niedaleko miasta Barbarano Romano we włoskim regionie Lacjum, archeolodzy odnaleźli niemal nienaruszony grobowiec Etrusków. Wykuto go w skale ponad 2700 lat temu.
Spis treści: Kim byli Etruskowie? Grobowiec Etrusków w nienaruszonym stanie Co mówi nam grobowiec? Etruskowie byli starożytnym ludem, który stworzył pierwszą cywilizację miejską na terenie Italii. Pomimo, że wywarli bardzo duży wpływ na późniejszą kulturę rzymską, ich pochodzenie, język i zwyczaje, wciąż owiane są wieloma tajemnicami. To, co możemy powiedzieć na pewno, to że nie tworzyli jednolitego państwa, lecz luźną federację 12 autonomicznych miast, a każde miało swojego króla. Kim byli Etruskowie? Byli mistrzami metalurgii. Eksploatowali złoża żelaza, miedzi i cyny, m.in. na Elbie. Rozwinęli handel morski, rywalizując ze starożytnymi Grekami i Kartagińczykami. Co ciekawe, to właśnie Etruskowie jako pierwsi organizowali walki gladiatorów, na długo, zanim zaczęli robić to Rzymianie. W tym przypadku jednak wydarzenia te były obrzędem pogrzebowym. Ważną rolę w kulturze etruskiej odgrywało wróżbiarstwo. Etruskowie byli politeistyczni. Wielu bogów przejęli od Greków, w tym Dionizosa i Apollina, ale mieli też własne bóstwa. Czcili bogów, m.in. Tinię, Uni, Menrwę, czy Nortinę (boginię losu) i Mantusa (boga podziemnego świata. Ich wierzenia miały znaczy wpływ na religię rzymską. Niekiedy by zyskać przychylność bogów i duchów, składali ofiary z ludzi. Grobowiec Etrusków w nienaruszonym stanie Najnowsze odkrycie może rzucić nowe światło na praktyki religijne i pogrzebowe Etrusków. Archeolodzy z Włoch i USA odnaleźli właśnie wyjątkowo dobrze zachowany, nieograbiony grobowiec wykuty w skale. Znaleziono go na terenie nekropolii San Giuliano, nieopodal miasta Barbarano Romano w prowincji Viterbo w środkowych Włoszech. Cmentarzysko było wykorzystywane między VII a III wiekiem p.n.e. Komora grobowa datowana jest na koniec VII wieku p.n.e. – To niezwykle rzadkie znalezisko. Większość z ponad 500 grobowców znajdujących się na terenie nekropolii San Giuliano została splądrowana w czasach starożytnych lub nowożytnych. Odkrycie zapieczętowanego, nienaruszonego grobowca jest czymś wyjątkowym. Pozwala nam to badać życie i śmierć Etrusków w pełnym kontekście – mówiła archeolożka dr Barbara Barbaro. Archeolodzy po po zdjęciu potężnej kamiennej płyty zamykającej komorę, odkryli dziesiątki naczyń ceramicznych. Większość z nich miała charakterystyczne etruskie zdobienia. Według badaczy niektóre naczynia mogły zostać umieszczone w rytualnych pozycjach, co ma potwierdzać teorię, że lud ten organizował specjalne ceremonie pochówku przed ostatecznym zapieczętowaniem grobowca. Co mówi nam grobowiec? – Do najbardziej zjawiskowych znalezisk należą ozdoby z brązu i rytualna misa, która znajdowała się w pobliżu grobu. Obecnie trwa dokumentacja wszystkich odkrytych przedmiotów w celu zachowania ich pierwotnego układu, który może zawierać istotne wskazówki dotyczące tożsamości i statusu społecznego zmarłego – napisali w oświadczeniu autorzy odkrycia. San Giuliano jest jednym z największych etruskich cmentarzysk. Znajduje się tu wiele charakterystycznych etruskich grobowców, a także pomników grobowych. Większość z nich niestety została obrabowana już w starożytności, co znacznie uniemożliwiało analizy i identyfikację. – Ten odkryto przez nas grobowiec oferuje niezrównaną okazję, aby dowiedzieć się więcej o społeczeństwie Etrusków, od ich rzemiosła po wierzenia religijne. Każdy artefakt to kolejny element układanki – powiedział Davide Zori z Baylor University w Teksasie. A dr Barbaro w taki sposób wspominała chwilę, gdy badacze odnaleźli etruski grobowiec. – Moment otwarcia grobowca wypełniła cisza, podziw i głęboki szacunek. To było tak, jakbyśmy otworzyli wrota do odległej przeszłości. Tego rodzaju odkrycie nie tylko wzbogaca społeczność akademicką. Stają się wielkim wydarzeniem kulturalnym – mówiła badaczka. – Zachowaliśmy część naszego dziedzictwa, która mogła zostać utracona przez grabieżców. Teraz ten grobowiec może opowiedzieć nam historię, która należy do nas wszystkich – dodała. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Największy grobowiec Irlandii i nowa hipoteza. Do kogo należały rozczłonkowane szczątki?
Około 5200 lat temu pięć osób spoczęło w gigantycznym grobowcu komorowym w Newgrange w Irlandii. Do tej pory sądzono, że byli to przedstawiciele elity dynastycznej. Teraz pojawiła się nowa teoria.
Spis treści: Kazirodcza elita neolitu? Różni, ale równi? W Egipcie nie było jeszcze nawet piramid, a w Wielkiej Brytanii – kamiennego Stonehenge. Ponad 5000 lat temu w odległej neolitycznej Irlandii powstał gigantyczny megalityczny monument zwany Newgrange. Dziś jest wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Budowla składa się z dużego, okrągłego kopca o średnicy około 85 metrów, otoczonego kamieniami ozdobionymi prehistorycznymi rytami. Wewnątrz kopca znajduje się długi na 19 metrów korytarz prowadzący do komory grobowej. Wewnątrz znaleziono szczątki pięciu osób. Do tej pory uważano, że byli to przedstawiciele elity dynastycznej. Kazirodcza elita neolitu? Koncepcję elitarności budowli podważył międzynarodowy zespół badaczy. Naukowcy opublikowali swoje wnioski na łamach „Antiquity”. Z wykonanych wcześniej analiz DNA szczątków ludzkich odkrytych w Newgrange wynikało, że jedna z osób urodziła się z kazirodczego związku. Jednak inni pochowani nie byli ze sobą blisko spokrewnieni. Część z nich miała za to powiązania genetyczne z innymi ludźmi pochowanymi w innych grobowcach megalitycznych. View oEmbed on the source website Te informacje wystarczyły, by wcześniejsi badacze stwierdzili, że wówczas rządziła „kazirodcza dynastia” i społecznościami zarządzała elita. Różni, ale równi? Prof. Jessica Smyth i prof. Neil Carlin z Wydziału Archeologii UCD wskazują, że nie zidentyfikowano żadnych innych kazirodczych związków w neolitycznej Irlandii i Wielkiej Brytanii. Sceptyczni są też jeśli chodzi o rządy elity ponad 5 tysięcy lat temu. – Ludzie zdecydowanie byli wybierani do pochówku w grobowcach korytarzowych – cała społeczność nie trafiała do tych monumentów. Nie znamy jednak powodów tej selekcji i tego, dlaczego uważano ich za wyjątkowych – powiedziała prof. Smyth. Zespół badawczy wykazał, że w pobliskich osadach, zwyczajach żywieniowych lub handlu nie ma żadnych dowodów potwierdzających istnienie elity ekonomicznej lub społecznej. Wszyscy mieszkali w podobnych domostwach, a ich dieta była zbliżona. Naukowcy uważają obecnie, że społeczeństwo w tamtych czasach było dość egalitarne. Członkowie społeczności dzielili się zasobami i wymieniali się nimi. Kto zatem trafiał do wielkich grobowców? Sprawa nie jest prosta. Newgrange było też miejscem spotkań, być może pełniło funkcję świątyni. A szczątki znalezione w nim były niekompletne – zapewne najpierw uległy dekompozycji w innej lokalizacji, a może częściowo pochowano gdzieś indziej. Czy w tych grobowcach umieszczano przedstawicieli każdej z rodziny, wchodzących w skład całej większej społeczności? Może jest to jakiś trop. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dziesiątki urn z epoki brązu. Odnaleziono je w północnych Niemczech
Ceramiczne urny pochodziły z okresu od 1200 do 600 r. p.n.e. Znaleziono je podczas budowy drogi pomiędzy miastami Moisburg i Immenbeck w Niemczech.
Spis treści: Kilkadziesiąt urn z epoki brązu Naukowcy liczą na dalsze badania skremowanych szczątków Kultury, które składały szczątki zmarłych w urnach Badacze z Uniwersytetu Archeologicznego w Hamburgu prowadzili wykopaliska ratunkowe na terenie drogi nr 17 między Moisburgiem a Immenbeckiem. W tym miejscu wkrótce ma rozpocząć się budowa kanalizacji, dlatego archeolodzy mieli ostatnią szansę, aby odkryć ślady przeszłości znajdujące się w ziemi. Mieli dużo szczęścia, ponieważ udało im się odnaleźć ok. 30 grobów, w których znajdowało się ponad dwa razy więcej urn, wykonanych z ceramiki. Kilkadziesiąt urn z epoki brązu W oświadczeniu opublikowanym przez muzeum czytamy, że archeolodzy zdawali sobie sprawę z tego, iż na tym obszarze mogą natrafić na artefakty z epoki brązu. Już w latach 30. ubiegłego wieku naukowcy wzdłuż tej samej drogi odnaleźli urny sprzed ponad 1500 lat. Jednak uczeni nie spodziewali się, że ich odkrycie będzie tak oszałamiające. – Po raz pierwszy od wielu lat udało nam się odzyskać niemal kompletne urny kremacyjne – stwierdził dr Jochen Brandt z Muzeum Archeologicznego w Hamburgu. – Zazwyczaj odnajdywane urny były niemal całkowicie zniszczone, a wszystko to za sprawą rolnictwa i orki – wyjaśnia. Naukowcy liczą na dalsze badania skremowanych szczątków Dr Brandt tłumaczy, że zgodnie z typowymi praktykami pogrzebowymi późnej epoki brązu większość urn znajdowano w konstrukcjach przypominających trumny, które wykonane były z ułożonych kamieni. Do ich zamknięcia użyto jednego większego kamienia. – Niestety, co jest również charakterystyczne dla tego okresu, w urnach znajduje się bardzo niewiele poza skremowanymi kośćmi zmarłych – zwraca uwagę dr Brandt. – Istnieje jednak nadzieja, że ​​badania skremowanych szczątków dostarczy nam więcej informacji o ludziach, którzy zostali pochowani na tym cmentarzysku. Obecnie poszukujemy funduszy i czekamy na decyzję o grantach na analizę tych szczątków. Wówczas dowiemy się m.in., w jakim wieku byli zmarli, jakiej byli płci, a nawet do jakiej kultury mogli należeć – dodaje. Kultury, które składały szczątki zmarłych w urnach W epoce brązu urny były powszechnie używane w ceremoniach pogrzebowych. Służyły do przechowywania prochów zmarłych po kremacji, która była typowym zwyczajem w wielu kulturach tego okresu. Po spaleniu ciała na stosie prochy zbierano i umieszczano w urnach, które następnie zakopywano w ziemi, w kurhanach lub grobowcach. Niekiedy do urny lub grobu, w którym umieszczano urnę, wkładano dary grobowe. Różniły się w zależności od płci. W grobach męskich często znaleźć można było narzędzia lub broń, natomiast w żeńskich – biżuterię i przedmioty osobiste, takie jak grzebyki lub amulety. Urny były szeroko rozpowszechnione w kulturach związanych z ciałopaleniem. To m.in. kultura łużycka, która znana jest z terenów naszego kraju, a także Czech, Słowacji, wschodnich Niemiec i zachodniej Ukrainy. Urny łużyckie były misternie zdobione i często umieszczano je pod kurhanami. Te ceramiczne wyroby znane były także wśród przedstawicieli kultury pól popielnicowych. Obejmowała Europę Środkową i Zachodnią. Nazwa tego kręgu kulturowego pochodzi właśnie od urn (popielnic), w których składano zwłoki po ciałopaleniu. Urny znane są także w tradycjach pogrzebowych kultury unietyckiej (ok. 2300–1600 p.n.e.), a także wśród ludności z kultur minojskiej i mykeńskiej, które występowały na terenach dzisiejszej Grecji. W basenie Morza Egejskiego urny były rzadsze niż w Europie Środkowej, ale pojawiały się w niektórych pochówkach, zwłaszcza w późniejszych fazach epoki brązu. Źródło: Archäologischen Museums Hamburg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Zagadka doskonale zachowanej mumii księdza rozwiązana. Wiemy, czym ją wypełniono
Drewniane wióry, fragmenty gałęzi, a także tkaniny wykonane z lnu i konopi wypełniały brzuch i miednicę mumii sprzed blisko 300 lat. Odkryto ją w krypcie kościoła St Thomas am Blasenstein w Austrii.
Spis treści: Odkrycie w krypcie austriackiego kościoła Nieznana wcześniej metoda mumifikacji Nowoczesne metody badawcze i precyzyjne analizy Gdy słyszymy słowo „mumia”, z reguły stają nam przed oczami doskonale zachowane zasuszone ciała egipskich faraonów. Jednak sztuka mumifikacji znana była na całym świecie i to w różnych epokach. Również z Europy znane są zmumifikowane szczątki ludzkie, chociaż ta praktyka nie była zbyt powszechna. Odkrycie w krypcie austriackiego kościoła Międzynarodowy zespół badaczy, w którym znalazł się również Polak, prof. Oskar Nowak z Instytutu Biologii i Ewolucji Człowieka na UAM w Poznaniu, wziął na warsztat zagadkowe szczątki odkryte w krypcie kościoła St Thomas am Blasenstein w Austrii. Ustalono, że był to wikariusz parafii Franz Xaver Sidler von Roseneg, który zmarł w 1746 roku. Przyczyną śmierci były zapewne powikłania związane z gruźlicą. Szczątki zachowały się bardzo dobrze. Nieznana wcześniej metoda mumifikacji – Nasze dochodzenie wykazało, że doskonały stan zachowania wynikał z nietypowego rodzaju balsamowania. Osiągnięto go poprzez wypchanie brzucha przez kanał odbytniczy wiórami drzewnymi, gałązkami i tkaninami. W celu osuszenia [ciała – przyp. red.] dodano chlorek cynku – opowiada dr Andreas Nerlich, patolog z Ludwig-Maximilians-Universität i pierwszy autor artykułu na temat mumii, który opublikowano w czasopiśmie naukowym „Frontiers in Medicine”. Wszystko wskazuje na to, że niezwykła mieszanka umieszczona w trzewiach zmarłego przyczyniła się do silnego osuszenia ciała i zachowania po dziś dzień w świetnym stanie. Taka metoda mumifikacji nie była do tej pory znana badaczom. Nowoczesne metody badawcze i precyzyjne analizy Do analiz zagadkowej mumii użyto szerokiego spektrum metod badawczych. Wiele z nich stosowanych jest do diagnozowania pacjentów. Wśród metod znalazły się: skanowanie CT, czyli tomografia komputerowa. To metoda diagnostyczna wykorzystująca promieniowanie rentgenowskie do tworzenia obrazów przekrojowych ciała; pobranie próbek z narządów wewnętrznych i kości. W tym celu nacięto klatkę piersiową; kwerenda archiwalna. Badacze przeanalizowali dokumenty historyczne, aby ustalić tożsamość zmarłego; datowanie radiowęglowe (analiza C14) przy użyciu spektrometrii mas z akceleratorem (AMS). W ten sposób przeanalizowano próbkę skóry, co umożliwiło precyzyjne określenie okresu, w którym zmarł duchowny. Badacze przypuszczają, że takie nietypowe potraktowanie ciała nie było przypadkowe. Wiele wskazuje, że miało przetrwać dłuższy transport. Ale w końcu pozostawiono je na parafii, w której ksiądz pracował. Źródło: Frontiers in Medicine Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.