Nowy wakacyjny hit Europy. Ta grecka wyspa zaskakuje autentycznością i spokojem
Grecja od lat znajduje się w ścisłej czołówce najchętniej odwiedzanych krajów świata. Tylko w ubiegłym roku liczba zagranicznych przyjazdów sięgnęła 37 milionów. O wakacyjnym hicie 2026 roku wielu turystów mogło jednak jeszcze nie słyszeć, a to właśnie ta wyspa zaczyna przyciągać największą uwagę.
Grecja niezmiennie pozostaje jednym z ulubionych kierunków urlopowych Polaków. Choć w zeszłorocznym sezonie wakacyjnym najwięcej podróżnych wybierało Turcję, Hellada znalazła się na 2. miejscu, utrzymując się w ścisłej czołówce letnich destynacji. Najczęściej odwiedzane są takie wyspy jak Mykonos, Santorini, Kreta czy Rodos, jednak w tym roku to inne miejsce zaczyna wyrastać na nową gwiazdę wakacyjnych planów. Kameralna, malownicza i wciąż mniej oczywista – właśnie zdobywa status turystycznego odkrycia sezonu. Ios nowym greckim hitem 2026. Autentyczność zamiast tłumów Na tle greckich wysp, które w ostatnich latach zmagają się z przeciążeniem turystyką i presją na lokalną infrastrukturę, Ios coraz częściej wskazywana jest jako przykład kierunku rozwijającego się w bardziej zrównoważony sposób. Ta niewielka wyspa w archipelagu Cyklad ma w 2026 roku stać się jednym z najbardziej pożądanych miejsc w Grecji – właśnie dlatego, że nie przypomina przereklamowanych kurortów. W licznych międzynarodowych publikacjach podkreśla się jej autentyczność, bogatą kulturę i krajobrazy, które wciąż zachowały surowy, naturalny charakter. Wpisuje się to w szersze działania Cyklad promujące nową narrację turystyczną, opartą na jakości doświadczeń i dobrostanie lokalnych społeczności, a nie wyłącznie na masowej liczbie przyjazdów. Wyspę wyróżniają również konkretne rekomendacje medialne. Brytyjski dziennik „The Times” umieścił Chorę (czyli stolicę wyspy) wśród 25 najpiękniejszych miejscowości Grecji, zwracając uwagę na charakterystyczne białe, kubiczne domy i sieć wąskich, stromych uliczek. Z kolei włoski portal WomTravel.it, śledzący nowoczesne trendy podróżnicze młodego pokolenia, wskazał Ios jako kierunek łączący życie towarzyskie, aktywności plenerowe i ofertę kulturalną. Na liście 14 europejskich „destynacji nowej generacji” wyspa znalazła się w pierwszej dziesiątce. Dodatkowo Ios trafiła także do corocznego zestawienia najlepszych greckich wysp przygotowywanego przez francuski przewodnik Petite Futé, co potwierdza, że zainteresowanie nią wykracza daleko poza jeden rynek turystyczny. Co zobaczyć na Ios i gdzie leży ta wyspa Cyklad? Ios to jedna z bardziej zróżnicowanych krajobrazowo wysp archipelagu Cyklad, położona między Naksos a Santorini. Choć jej powierzchnia wynosi zaledwie około 109 km², teren jest w dużej mierze górzysty, poprzecinany stromymi zboczami i dolinami schodzącymi ku zatokom Morza Egejskiego. Wyspa ma około 18 km długości i do 10 km szerokości, a jej surowy, miejscami niemal pustynny pejzaż przeplata się z piaszczystymi plażami i turkusową wodą, co nadaje jej wyjątkowo malowniczy charakter. Ios to jednak nie tylko natura. To również miejsce o długiej historii, sięgającej czasów prehistorycznych. Najważniejszym stanowiskiem archeologicznym jest Skarkos – osada z III tysiąclecia p.n.e., uznawana za jedno z najlepiej zachowanych wczesnocykladzkich stanowisk w Grecji. Odkrycia pokazują, że już w epoce brązu istniała tu zorganizowana społeczność z rozwiniętą architekturą i strukturą społeczną. W starożytności Ios wiązano także z postacią Homera – według lokalnej tradycji to stąd miała pochodzić jego matka, a na wyspie wskazuje się miejsce określane jako grób poety, choć historycy podchodzą do tej legendy z ostrożnością. Warto dodać, że symbolem Ios jest kościół Panagia Gremiotissa, wzniesiony w najwyższym punkcie nad Chorą. Białe mury świątyni kontrastują z granatem morza, a panorama o zachodzie słońca należy do najbardziej spektakularnych w całych Cykladach. W samej Chorze uwagę przyciągają natomiast wąskie, kręte uliczki, tradycyjne sześcienne domy i wiatraki. Na północy wyspy można z kolei zobaczyć ruiny weneckiego zamku, przypominające o średniowiecznych wpływach. Współczesne Ios stara się łączyć rozwój turystyki z troską o mieszkańców. Władze inwestują w poprawę infrastruktury, odbudowę po zjawiskach pogodowych oraz nowe obiekty sportowe, aby wyspa była atrakcyjna nie tylko sezonowo. A jak dotrzeć na tę wyspę z Polski? Najłatwiej polecieć do Aten lub na Santorini, a następnie przesiąść się na prom. W sezonie letnim kursy są częste, a rejs z Santorini trwa zwykle nieco ponad godzinę, co czyni Ios stosunkowo łatwo dostępną mimo wyspiarskiego położenia. Źródła: The Times, Euronews, Turistico, WomTravel.it Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tak wyglądają najstarsze narzędzia człowieka wykonane z drewna. Do czego służyły?
Dwa zagadkowe narzędzia wykonane z drewna odkryli archeolodzy w Grecji. Mają 430 tysięcy lat i są to najstarsze takie zabytki na świecie. Jedno z nich miało zaledwie kilka centymetrów długości – takiego artefaktu archeolodzy jeszcze nie znali z tak odległych czasów.
W ostatnim czasie archeolodzy publikują sporo interesujących znalezisk, które zmieniają naszą wiedzę na temat umiejętności przodków człowieka współczesnego. Kilka dni temu pisaliśmy na temat najstarszego znanego z Europy narzędzia wykonanego z kości słonia. A teraz ukazała się informacja o najbardziej wiekowych (ale na całym świecie!) narzędziach wykonanych z drewna. Grecja to nie tylko świątynie Do tego znaleziska doszło w czasie wykopalisk prowadzonych w latach 2015–2019 na stanowisku archeologicznym Marathousa 1 na środkowym Peloponezie w Grecji, który słynie z zabytków kultury antycznej. Okazuje się, że rejon ten skrywa również zabytki ze znacznie wcześniejszych epok. Profesor Katerina Harvati z Centrum Ewolucji Człowieka i Paleośrodowiska Senckenberga na Uniwersytecie w Tybindze i dr Annemieke Milks z Uniwersytetu w Reading opublikowały właśnie na łamach „PNAS” sensacyjny artykuł, w którym opisały najstarsze narzędzia drewniane na świecie właśnie z Marathousa 1. To cud, że artefakty zachowały się po dziś dzień. – W przeciwieństwie do kamieni, przedmioty drewniane wymagają specjalnych warunków, aby przetrwać przez długi czas – mówi dr Milks, czołowa ekspertka w dziedzinie wczesnych narzędzi drewnianych. Najstarsze drewniane narzędzia na świecie Pierwszy z zabytków archeolożki określiły jako „wielofunkcyjny kij”. Wykonano go z drewna olszy. To artefakt o długości 81 cm, który został okorowany i oczyszczony z gałęzi poprzez rąbanie i struganie. Badacze sugerują, że służył on przede wszystkim jako kij do kopania na brzegu jeziora – prawdopodobnie w celu pozyskiwania bulw lub korzeni. Mógł być również używany jako narzędzie do zdzierania kory w celu spożycia jej jadalnej, wewnętrznej warstwy. Inna opcją zastosowania była pomoc przy oprawianiu tuszy słonia, bo przy jego szczątkach odkryto „wielofunkcyjny kij”. Na jednym z jego końców odkryto mikroskopijne uszkodzenia i zaokrąglenia świadczące o intensywnym użytkowaniu. Drugim zabytkiem jest małe, zaledwie kilkucentymetrowe narzędzie z drewna wierzby lub topoli. Jest to zupełnie nowy typ narzędzia drewnianego z okresu plejstocenu. Ze względu na miniaturowe rozmiary narzędzie to było prawdopodobnie trzymane w palcach. Choć jego dokładna funkcja pozostaje przedmiotem analiz, naukowcy przypuszczają, że mogło służyć do retuszowania, czyli precyzyjnego ostrzenia i wykańczania narzędzi kamiennych. Na jego powierzchni widoczne są ślady celowego kształtowania końcówki poprzez usuwanie słojów drzewa. Znaczenie znalezisk Zabytki datowane na 430 000 lat pokazują, że wczesne populacje ludzkie: posiadały zróżnicowany zestaw narzędzi, potrafiły dobierać konkretne gatunki drewna do określonych czynności, wykazywały zdolności technologiczne i wiedzę o zdobywaniu pożywienia. – Najstarsze drewniane narzędzia pochodzą z takich miejsc jak Wielka Brytania, Zambia, Niemcy i Chiny i obejmują broń, kije do kopania i trzonki narzędzi. Wszystkie są jednak późniejsze niż nasze znaleziska z Marathousa 1 – mówi dr Milks. Istnieje tylko jeden starszy dowód na to, że drewno było używane przez ludzi, ze stanowiska Kalambo Falls w Zambii, datowany na około 476 000 lat temu. Drewno to nie było jednak używane jako narzędzie, lecz jako materiał konstrukcyjny. W artykule nie sprecyzowano, jaki gatunek człowieka wykonał greckie narzędzia, ale możemy przypuszczać, że był to Homo heidelbergensis. Chociaż badaczki zauważają na łamach „PNAS”, iż okres ten charakteryzował się występowaniem bezprecedensowej różnorodności gatunków homininów. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„To zupełnie inna Grecja!”. Nie znajdziesz tu tłumów i kurortów –zamiast tego są wioski, cisza i surowy krajobraz
Nie ma tu białych domków, smażonych kalmarów ani turkusów z folderów biur podróży. Zamiast tego są kamienne wioski, dźwięk krowich dzwonków, zapach dymu z kominów i miód o właściwościach naturalnego antybiotyku. W północno-zachodnim Epirze, „za górami” Grecji, odkrywam krainę, która bardziej przypomina Alpy niż wakacyjną Helladę – dziką, cichą i zaskakująco autentyczną.
Spis treści: Miód z Zagori jak naturalny antybiotyk – pszczoły mają tu swój Eden Trafiłem na grecki kraniec świata Turkusowa rzeka, dzikie zwierzęta i górskie ścieżki tylko dla wytrwałych Tajemnicze źródła Papingo i skalna studnia ukryta wśród drzew Jak zaplanować podróż do Epiru Nie widziałem ani jednej łodzi rybackiej. Zamiast bielonych domów mijałem chałupki z kamienia przykryte łupkowym dachem. Nie zamówiłem nawet pół talerza kalmarów, ale próbowałem za to aromatycznej koźliny. Trafiłem do Grecji alternatywnej. W akompaniamencie dźwięków krowich dzwonków i aromacie dymu ulatującego przez kominy wiejskich domów zanurzam łyżkę w miseczce z miodem. Zagori to inna Grecja Jestem w Epirze, rejonie Zagori, na północno-zachodnim skrawku Grecji. Bliżej mu do Alp niż do rozbawionych wakacyjnymi imprezami wysp Hellady. To kraina gór, lasów, niedźwiedzi i poobijanych pikapów przewożących po krętych drogach ule pełne pszczół. Pszczelarstwo jest tu bowiem tradycją kultywowaną od setek, jak nie tysięcy lat. – Epir, a szczególnie geopark Vikos, słynie z bioróżnorodności – mówi Eleni Plachoura, która wraz z partnerem, Vassilisem, ma całkiem pokaźną liczbę uli. – Rosną tu setki roślin, ziół i kwiatów. Dla pszczół to Eden! Na potwierdzenie wyjątkowości miodu z Zagori Eleni ma papiery – sprzedawany przez nią produkt został zbadany na uniwersytecie w Tesalii i okazało się, że miód ma najwyższy z możliwych poziom przeciwutleniaczy oraz składników o działaniu zbliżonym do antybiotyków. Inaczej mówiąc, to bomba zdrowotna. – To nie dotyczy wyłącznie naszych miodów, ale większości z tych, które pozyskiwane są w tych górach – mówi Eleni. – Kluczowe bowiem są warunki, w których żyją pszczoły. A Zagori to wciąż jeden z najmniej zmienionych przez cywilizację rejonów Grecji, a może i Europy. Trafiłem na grecki kraniec świata Jeszcze w latach 50. ubiegłego wieku nie było tu żadnych utwardzonych dróg, korzystano jedynie ze ścieżek puszczonych nad potokami łukowatymi mostami z kamienia. Nazwa regionu ma zresztą słowiańskie pochodzenie i wywodzi się od „za gori”, czyli „za górami”, sugerując, że przez setki lat te ziemie znajdowały się z dala od szlaków oraz zainteresowania świata. Nawet za czasów otomańskich Epir zachował sporą niezależność. Tureccy najeźdźcy szybko zdali sobie sprawę, że tych gór nie da się w pełni kontrolować. Nie bardzo więc wtrącali się w życie miejscowych, wiedząc, że jeżeli ci zechcą sięgnąć po broń i zaszyją się w tutejszych dolinach i gęstych lasach, będą mogli odpierać ataki w nieskończoność. Góry, ciągnące się aż od Albanii, są częścią masywu Pindos, drugiego pod względem wysokości po Olimpie łańcucha górskiego w Grecji. W obrębie wytyczonego parku narodowego, na powierzchni ponad 200 tys. ha, mieszka zaledwie ok. 4 tys. ludzi. Większość żyje w 46 tradycyjnych wioskach w regionie Zagori. Gdy siedzę przy śniadaniu na tarasie butikowego, działającego w zrównoważony sposób hotelu, patrząc na wysokie szczy Astraki w oddali oraz skąpaną w ciemnej zieleni drzew szczelinę wąwozu Vikos, tę pustkę czuję niemal namacalnie. Zagori jest oazą pozwalającą odpocząć od miejskiego zgiełku, pośpiechu, tłumów i hałasu. Sunę wzrokiem po wygiętej w łuk linii kanionu, wyłapując w oddali kamienne zabudowania. Gdzieś tam kryją się też Drakolimni – Smocze Jeziora, oraz rzeka Voidomatis. Małe akweny są reliktami polodowcowymi, stawami o głębokości ok. 5 m leżącymi na dnie dolin. Rzeka przecinająca wąwóz uważana jest natomiast za jedną z najczystszych rzek w Europie. Vikos ma długość 20 km, szerokość 400 m i głębokość dochodzącą do 1600 m. Przewodnicy podają często informację, że to najgłębszy kanion na świecie, w rzeczywistości jednak Vikos dzierży miano lidera tylko wtedy, gdy weźmie się stosunek szerokości do głębokości. Niezależnie od rekordów jest jednak miejscem imponującym. Patrzę na niego z oddali, myśląc o siłach natury, które przez mniej więcej 150 mln lat kształtowały to miejsce. O uporczywym działaniu czasu, wiatru i wody – rzeźbiarzy tej głębokiej szczeliny, którą można przemierzyć podczas kilkugodzinnego trekkingu. Turkusowa rzeka, dzikie zwierzęta i górskie ścieżki tylko dla wytrwałych Park Narodowy Vikos-Aoös w całości skrojony jest na potrzeby pieszych. Przez ostatnie dziesięciolecia przybyło tu co prawda dróg i ulic, wciąż jednak do wielu miejsc i wiosek można się dostać wyłącznie na własnych nogach. Drogowskazy często podają zresztą nie dystans, jaki dzieli cię od określonego punktu, lecz czas, jaki zajmie ci jego pokonanie pieszo. Zamiast kilometrów na tych tabliczkach widnieją godziny. Rano przy tablicy w Monodendri, będącej umownym początkiem szlaku, Znak wskazywał, że czeka mnie 5 godz. marszu. Z doświadczenia wiedziałem jednak, że te liczby nie uwzględniają zazwyczaj postojów na odpoczynek. Realnie więc na przebycie tych 12 km potrzeba 6–7 godz. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/grecja-ktorej-nie-znacie-przedstawiamy-mniej-znane-kierunki-ktore-idealnie-nadadza-sie-na-aktywny-urlop-7809fff.jpeg" width="7087" height="4724" alt="Grecja, której nie znacie. Przedstawiamy mniej znane kierunki, które idealnie nadadzą się na aktywny urlop" title="Grecja, której nie znacie. Przedstawiamy mniej znane kierunki, które idealnie nadadzą się na aktywny urlop" /> Kamienista ścieżka poprowadziła mnie prosto do kanionu. Poczułem się jakbym nurkował w utkaną z zieleni głębinę. Stoki wąwozu porasta las słynący z jednej z największej różnorodności gatunków drzew w Europie. Na obszarze, dającym się objąć kilkoma spojrzeniami, rosną klony, jesiony, dęby, leszczyny, lipy, sosny, jałowce i buki. W Vikos pojawiają się niedźwiedzie brunatne, ale też wilki i rysie. Dnem wąwozu, do którego docieram po chybotliwym, trudnym w pokonaniu rumoszu, biegnie jedna ścieżka. Prowadzi mnie wzdłuż koryta rzeki, której poziom latem jest bardzo niski. Moje plany zanurzenia się w chłodnych wodach Voidomatis spełzły więc właśnie na niczym. Nawet przy takiej suszy widać jednak, że rzeka mieni się turkusowym kolorem. W nurcie odbijają się niebo i zieleń drzew, ale intensywny kolor nadaje przede wszystkim wapienne podłoże. Tajemnicze źródła Papingo i skalna studnia ukryta wśród drzew Przez kolejne kilka godzin ścieżka kluczy, kreśląc łuki, kilka razy wspina się na wzniesienia, by po chwili z nich opaść. Nie jest trudna, ale wymaga uwagi, podłoże w większości jest kamieniste i niestabilne, kroki trzeba więc stawiać ostrożnie. Pod koniec wędrówki docieram do rozwidlenia. Po lewej, wysoko w górze, jest mój cel, wioska Vikos, do której prowadzi stroma dróżka. Po prawej druga, idąca do źródeł Papingo, o czym informuje drewniana tabliczka. Dzieli mnie od nich zaledwie 5 minut marszu, postanawiam więc nadłożyć drogi i odbijam na chwilę z głównego szlaku. Docieram do piętrowych skalnych półek, pośród których przeciska się potok Rugova. Chcąc iść dalej, muszę zdjąć buty. Wędruję po zalanym wodą kamieniu, mając po obu stronach schodkowe ściany porośnięte drzewami. Nie ma tu nikogo, a ja się czuję, jakbym wkraczał w jakąś baśniową przestrzeń. Kilka razy przeskakuję rzeczkę, a chłód jej wody wbija mi się drobnymi igłami w stopy. Przekraczam niskie kaskady, nasłuchuję dudniących gdzieś w pobliżu wodospadów. Woda rozlewa się na kilka naturalnych basenów obramowanych przez łupkowe skały. W końcu docieram do zwężenia – ściany napierają na siebie, a kaskady zielonego mchu pokrywają kamienny klif wraz z pędami bluszczu zwieszającymi się długimi ramionami. Widok nieba przesłaniają schylające się ku sobie drzewa. Jestem w naturalnej studni, w której słyszę jedynie bębnienie wody i buszujące gdzieś w zaroślach ptaki. Stoję przez chwilę bez ruchu i myślę o tym, że widzę świat, który niewiele zmienił się od setek tysięcy lat. W końcu odwracam się, by ruszyć ku Vikos, a wąska kamienna ścieżka poprowadzi mnie ku współczesności. Jak zaplanować podróż do Epiru? Szlak Trasa Monodendri – Vikos: 12 km Czas: 6 godzin Kiedy Wąwóz Vikos dostępny jest przez cały rok, jednak zimą wędrówka może być trudna ze względu na śnieg i lód. O tej porze roku trzeba się liczyć z wolniejszym tempem marszu, na przejście całego dystansu potrzeba więc o 2–3 godz. więcej. Najlepsza pora na trekking to koniec wiosny lub wczesna jesień, gdy jest ciepło, a turystów niewielu. Transport Trasa nie zatacza pętli, trochę problemów nastręcza więc transport z miejsca docelowego – w okolicach nie ma co liczyć na żaden transport publiczny. Przejście całego dystansu z powrotem może być zbyt męczące, pozostaje więc albo liczyć na złapanie stopa (w sezonie nie powinno być to trudne), albo zamówienie taksówki. Pomocą w zorganizowaniu transportu służą właściciele hoteli i pensjonatów. Koszt takiego to zazwyczaj ok. 50 euro. Nocleg Agriogido – Wille Rupicapra, to mały pensjonat w Megalo Papingo oferujący przestronne pokoje z pięknym widokiem. Niezwykle gościnny gospodarz prowadzi też na miejscu kawiarnię. Ceny od ok. 350 zł za dwójkę. Zelinia to tradycyjny pensjonat w Monodendri będący idealnym miejscem wypadowym do pieszych wędrówek po okolicach. Właściciel, Petros, dzieli się poradami dla wędrowców. Za noc zapłacisz od ok. 250 zł za pokój. Warto wiedzieć Choć wąwóz Vikos można pokonać samemu, rozważ też wycieczkę z przewodnikiem. Wykupienie takiej usługi rozwiązuje zazwyczaj problem transportu, a podczas wędrówki będziesz miał zapewniony tradycyjny grecki lunch oraz pomoc osoby znającej teren jak własną kieszeń. Cena to ok. 350 zł za osobę za całodzienną wycieczkę. Źródło: National Geograhic Traveler Nasz ekspert Michał Głombiowski Dziennikarz, pisarz, podróżnik. Związany z polską redakcją „National Geographic” od kilkunastu lat, autor kilkuset tekstów publikowanych na łamach magazynu „National Geographic Traveler”. Laureat nagrody „Magellana” za najlepszą książkę podróżniczą. Miłośnik długich podróży, wypraw rowerowych i trekkingu. Pisze głównie o ciekawych kierunkach, ale interesuje go także kultura, wpływ człowieka na środowisko oraz historia. [/highlight-box]
Wszyscy znają jego twierdzenie. Mało kto wie, kim naprawdę był Pitagoras
Pitagoras z Samos był greckim filozofem, który dokonał ważnych odkryć w matematyce, astronomii i teorii muzyki. Jednak twierdzenie określane jego imieniem było znane Babilończykom już tysiąc lat wcześniej. Natomiast Pitagoras mógł być pierwszym, który je udowodnił.
Spis treści: Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa Spotkanie z Talesem z Miletu Pitagorejczycy Między filozofią a matematyką i muzyką Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego? Informacje o życiu Pitagorasa są raczej skromne. Urodził się prawdopodobnie w 572 lub 570 p.n.e. na greckiej wyspie Samos znajdującej się u brzegów Azji Mniejszej. Wyspa była ważnym ośrodkiem kultury i sztuki okresu starożytnego. Według mitologii na Samos miała narodzić się Hera. Stamtąd pochodzili też filozof Epikur oraz astronom Arystarch, który jako pierwszy zaproponował, że to nie Ziemia jest w centrum naszego układu planetarnego, lecz Słońce. Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa Pitagoras miałby być synem rytownika Mnesarchosa i rodowitej mieszkanki Samos Pythais. Ale nie wszystkie przekazy są w tej kwestii zgodne. Według niektórych Mnesarchos był kupcem pochodzącym z Tyru i wsławił się przywiezieniem na Samos zboża w czasie klęski głodu. W dowód wdzięczności nadano mu obywatelstwo Samos. Jako dziecko Pitagoras spędził wczesne lata na Samos, ale dużo podróżował z ojcem. Istnieją relacje o powrocie Mnesarchosa do Tyru z Pitagorasem, gdzie chłopiec miał pobierać nauki u Chaldejczyków i uczonych z Syrii. Prawdopodobnie odwiedził też Italię. Najprawdopodobniej miał dwóch braci, choć niektóre źródła mówią o trzech. Był dobrze wykształcony – uczył się gry na lirze, poezji oraz recytacji Homera. Wśród jego nauczycieli było trzech filozofów, którzy wywarli na niego wpływ jako na młodego człowieka. Najważniejszy był zapewne Pherekydes, często opisywany jako nauczyciel Pitagorasa. Spotkanie z Talesem z Miletu Kolejnym człowiekiem, który wywarł wpływ na Pitagorasa był Tales z Miletu, którego Pitagoras odwiedził mając od 18 do 20 lat. Tales był już wtedy starym człowiekiem i choć wywarł na Pitagorasie duże wrażenie, zapewne niewiele go uczył. Zachęcił jednak Pitagorasa do zainteresowania się matematyką i astronomią oraz doradził mu podróż do Egiptu, by pogłębić wiedzę. Anaksymander wykładał w Milecie, a Pitagoras uczęszczał na jego wykłady. Anaksymander interesował się geometrią i kosmologią, a wiele jego idei wpłynęło na poglądy Pitagorasa. Niektóre źródła podają, że Pitagoras przebywał w Egipcie w okresie najazdu króla Persji Kambyzesa II. Trafił do niewoli i został zabrany do Babilonu. Wiedza uchroniła go od losu niewolnika. Zamiast tego obcował z babilońskimi uczonymi i magami. Pitagorejczycy Opuścił Babilon w 520 roku i udał się do rodzinnego Samos. Niedługo później wybrał się na Kretę, by studiować tamtejszy system praw. Następnie założył na Samos szkołę zwaną półkolem. W 518 roku był już w południowej Italii. W Krotonie (dzisiejsze Crotone) założył i stanął na czele filozoficzno-religijnej wspólnoty mającej wielu zwolenników. Wewnętrzny krąg nazywał się mathematikoi. Jego członkowie żyli wspólnie, nie posiadali prywatnego majątku, byli wegetarianami i słuchali Pitagorasa jako nauczyciela. Wyznawali pięć głównych zasad: rzeczywistość ma u podstaw naturę matematyczną, filozofia służy oczyszczeniu duchowemu, dusza może zjednoczyć się z boskością, symbole mają znaczenie mistyczne, wszyscy bracia zakonu muszą zachować lojalność i tajemnicę. Do wspólnoty dopuszczano także kobiety – niektóre stały się później znanymi filozofkami. Zewnętrzny krąg – akuzmatycy – mieszkał osobno. Między filozofią a matematyką i muzyką Pitagorejczycy przestrzegali tajemnic i wspólnotowości, co sprawiło, że trudno jest przypisać poszczególne odkrycie konkretnej osobie. Były wspólnym dziełem grupy. Współdziałanie to zaowocowało wieloma istotnymi postępami w matematyce. Pitagorejczycy interesowali się m.in. zasadami matematyki, pojęciem liczby, pojęciem trójkąta czy ideą dowodu. Były one ważniejsze niż same obliczenia. Pitagoras miał zauważyć, że wszystkie relacje można sprowadzić do liczb. Tak o tym pisał sam Arystoteles: „Pitagorejczycy… uznali, że rzeczy są liczbami…”. Ważnym tematem rozważań była też teoria muzyki. Pitagorejczycy odkryli m.in., że drgające struny wydają harmoniczne dźwięki, gdy ich długości pozostają w prostych proporcjach liczbowych. Pitagoras badał też liczby parzyste i nieparzyste, liczby trójkątne, doskonałe itd. Przypisywał liczbom cechy osobowe – męskie/żeńskie, doskonałe/niedoskonałe. Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego? Najbardziej znany jest jednak z twierdzenia geometrycznego. Choć nazwa sugeruje, że odkrył je Pitagoras, w rzeczywistości zasada ta była znana dużo wcześniej innym kulturom, m.in. Babilończykom. Istniały tablice matematyczne (np. tablica Plimpton 322 z ok. 1800 r. p.n.e.), które zawierały liczby spełniające zależność a2+b2=c2. Oznacza to, że Babilończycy potrafili posługiwać się tą zależnością, choć niekoniecznie mieli jej formalny dowód. Według tradycji Pitagoras mógł być pierwszym, który udowodnił twierdzenie – czyli logicznie wykazał, dlaczego jest ono prawdziwe. Faktycznie jednak nie zachowały się żadne pisma samego Pitagorasa, więc nie wiemy tego na pewno. Pitagoras był jednak przede wszystkim filozofem. Wierzył m.in., że: dusza przechodzi kolejne wcielenia, świat opiera się na przeciwieństwach, wszystkie rzeczy składają się z formy, nie materii, mózg jest siedzibą duszy. W roku 513 p.n.e. Pitagoras udał się na Delos, by opiekować się umierającym nauczycielem Pherekydesem. Około 508 p.n.e. stworzona przez niego wspólnota została zaatakowana przez Cylona, bogatego obywatela Krotonu, którego Pitagoras nie przyjął do grona Pitagorejczyków. Pitagoras uciekł do Metapontu, gdzie – według większości autorów – zmarł około 495 roku. Stworzona przez niego wspólnota działała jeszcze przez 35 lat. W 460 p.n.e. została gwałtownie stłumiona – domy zebrań spalono, a wielu członków zabito. Ocaleni uciekli m.in. do Teb. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gorąca wyspa bez lotniska i kurortów. Tu rosną jedne z najlepszych pistacji na świecie
Egina, perła Zatoki Sarońskiej, od wieków stanowi kluczowy punkt komunikacyjny i strategiczny na szlaku morskim łączącym Peloponez z Attyką. Jej geograficzne położenie, bliskie stolicy Grecji, definiuje zarówno jej historię, jak i współczesny charakter. Jakie atrakcje oferuje Egina? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Podmiejska strefa wypoczynkowa Aten Egina w mitologii Egina w historii Współczesna Egina Najważniejsze atrakcje wyspy Wyspa ma bogatą historię, zakorzenioną w greckiej mitologii. Dzięki dogodnej lokalizacji, dziś pełni funkcję łatwo dostępnej enklawy spokoju. Od imponujących ruin świątyń po unikatową kulturę uprawy pistacji – Egina ma do zaoferowania coś dla każdego. Podmiejska strefa wypoczynkowa Aten Egina, druga największa wyspa archipelagu Wysp Sarońskich, znajduje się w administracji zdecentralizowanej Attyka, w regionie o tej samej nazwie i jednostce regionalnej Wyspy. Wyspa jest oddalona od greckiej stolicy o zaledwie 30 km. Z portu w Pireusie można tam dopłynąć w zaledwie 40 minut. To sprawia, że w sezonie turystycznym Egina staje się czymś w rodzaju podmiejskiej strefy wypoczynkowej Aten. Egina w mitologii Egina, jak większość greckich miejsc o głębokiej historii, jest mocno zakorzeniona w mitologii. Według legendy, nazwa wyspy pochodzi od imienia nimfy Aiginy, córki Asoposa. Zeus, władca bogów, porwał Aiginę i sprowadził ją na tę wyspę, aby ukryć się przed zazdrosną żoną, Herą. Z tego połowicznie boskiego związku narodził się Ajakos, który później stał się jedną z najważniejszych postaci mitologii greckiej, pełniąc po śmierci funkcję sędziego świata podziemi. Opowieść o Myrmidonach Opowieść o Ajakosie niesie ze sobą głębszy wymiar dotyczący genezy mieszkańców wyspy. Jak głosi legenda, gdy syn Zeusa i nimfy Aiginy powrócił na wyspę, zasmucił się tym, że teren był pustynny i bezludny. Poprosił ojca o stworzenie ludzi, którzy zaludnią te ziemie. Zeus, w akcie boskiej interwencji, przemienił miejscowe mrówki w istoty ludzkie. W ten sposób narodził się waleczny lud Myrmidonów. Egina w historii Na przestrzeni wieków rola Eginy ulegała znaczącym zmianom. Z morskiej potęg, wyspa stała się obiektem zakusów piratów. W historii nowożytnej, przez krótki czas pełniła rolę centrum odrodzenia greckiej państwowości. Morska potęga W starożytności Egina była jednym z wiodących ośrodków handlowych i potęg morskich w Zatoce Sarońskiej, konkurując o dominację z dynamicznie rozwijającymi się Atenami. Do dziś świadczą o tym imponujące ruiny. W Kolonie, zaledwie kilkaset metrów od głównego portu, znajdują się pozostałości starożytnego portu i świątyni. Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest ostatnia stojąca kolumna doryckiej świątyni Apollina. Jednak ewolucja wyspy zaczęła podążać w innym kierunku w okresie bizantyjskim i średniowiecznym. W tamtym czasie zagrożenie ze strony piratów (w tym Saracenów) stało się tak poważne, że ludność musiała porzucić bezpieczne porty i schronić się w głębi lądu. Ufortyfikowane sanktuarium na wzgórzu Bezpieczeństwo zapewniła Paleochora, osada zbudowana na górskim zboczu, funkcjonująca jako ufortyfikowany zamek i schronienie przed najazdami. Opuszczenie wybrzeża i przeniesienie centrum życia do fortecy oznaczało historyczną decyzję o przedłożeniu przetrwania nad handel i dobrobyt. Założona około 896 roku Paleochora stanowi namacalny dowód na cykl historyczny wyspy – od morskiej otwartości do lądowej izolacji i obrony. Paleochora dziś jest wymarłą osadą, a przy tym – także niezwykle ważnym zabytkiem. Zachowało się tam wiele ruin bizantyjskich kościołów. Krótki sen o stolicy Najbardziej doniosły, choć krótki epizod w nowożytnej historii Eginy, nastąpił po wywalczeniu niepodległości. Po rewolucji 1821 roku i przed ostatecznym ustanowieniem Nauplionu jako stałej stolicy, Egina pełniła funkcję tymczasowej, strategicznej siedziby rządu (w latach 1827–1829). Prezydent Ioannis Kapodistrias wybrał wyspę jako pierwsze centrum administracyjne rodzącego się państwa. Za tym wyborem przemawiało kilka kluczowych czynników: bezpieczeństwo – wyspa oferowała naturalną ochronę przed osmańskimi wojskami lądowymi, które wciąż kontrolowały znaczną część kontynentalnej Grecji; położenie morskie – bliskość kluczowych ośrodków w Zatoce Sarońskiej pozwalała na szybką komunikację z flotą i sojusznikami; infrastruktura – mimo zniszczeń wojennych Egina dysponowała portem i zapleczem, które pozwoliło na szybkie zorganizowanie administracji. Kruche dziedzictwo Kapodistriasa Wizja Kapodistriasa dotyczyła nie tylko administracji, ale przede wszystkim odbudowy społeczeństwa. Z jego rozkazu zbudowano sierociniec, który przeszedł do historii jako pierwszy grecki budynek użyteczności publicznej w niepodległym państwie. Został on zaprojektowany, by zapewnić schronienie, wyżywienie i edukację dla około 600 sierot, ofiar wojny. Co istotne, do budowy wykorzystano kamienie pochodzące ze starożytnych ruin i fortyfikacji Eginy, co symbolizowało budowę nowej Grecji na fundamencie antycznej spuścizny. Sierociniec był odzwierciedleniem oświeceniowej wizji Kapodistriasa. Oprócz szkół i warsztatów (stolarskich i kowalskich), kompleks ten mieścił także Publiczną Bibliotekę Narodową, Narodowe Muzeum Archeologiczne i Narodową Drukarnię. Celem było stworzenie nowej, wykształconej elity dla młodego narodu. Niestety, po zabójstwie Kapodistriasa i wewnętrznych konfliktach, ta wzniosła wizja załamała się. Sierociniec przestał działać, a od 1880 roku, na prawie stulecie, został przekształcony w więzienie dla więźniów kryminalnych i politycznych. Szybka transformacja centrum wiedzy w symbol ucisku stała się bolesną metaforą niestabilności politycznej Grecji w XIX wieku. Współczesna Egina Współczesna Egina, mimo że musi mierzyć się z wyzwaniami wynikającymi z intensywnej urbanizacji i turystyki sezonowej, zbudowała swoją tożsamość ekonomiczną wokół jednej, wyjątkowej uprawy. Podczas gdy tradycyjne rzemiosło ustąpiło miejsca usługom, wyspa odnalazła nowy motor napędowy – pistacje. Złoto wyspy Intensywna uprawa pistacji rozpoczęła się tam w XIX wieku. Lokalna gleba i klimat okazały się idealne do tego celu, dzięki czemu pistacje z Eginy (Fistikia Aeginis) zyskały międzynarodową renomę. Choć drzewo wydaje pierwsze owoce po czterech latach, a zbiory trwają od sierpnia do połowy września, to wydajność jest znacząca, osiągając od 500 do 700 ton rocznie. Kluczowym elementem w strategii marki Eginy było uzyskanie w 1993 roku statusu Chronionej Nazwy Pochodzenia dla Fistikia Aeginis. Najważniejsze atrakcje wyspy Egina oferuje turystom bogactwo atrakcji, wśród których na pierwszy plan wysuwają się antyczne ruiny. Należy jednak podkreślić, że wyspa ma do zaoferowania coś więcej. Odbywa się tam słynny festiwal, a przyjezdnych zachwycają także obiekty kulturalne i miejsca kultu. Świątynia Afai Egina może poszczycić się jednym z najważniejszych i najlepiej zachowanych zabytków starożytnej Grecji – świątynią Afai. Zlokalizowana na wzgórzu porośniętym lasem piniowym, powstała około 500 roku p.n.e., stanowiąc doskonały przykład architektury doryckiej, wzniesiony na długo przed sławą ateńskiego Partenonu. Architektura świątyni jest najlepszym dowodem na to, jak dobrze starożytni projektanci rozumieli optykę. Podobnie jak w przypadku innych wielkich budowli doryckich, zastosowano tam subtelne korekty wizualne – kolumny narożne są nieco szersze niż pozostałe, aby na tle jasnego nieba nie sprawiały wrażenia zbyt cienkich. Należy podkreślić, że dzisiejsze białe ruiny nie oddają pierwotnego wyglądu sanktuarium. Antyczne posągi na przyczółkach były kolorowe, a detale, jak włosy czy trzymane w dłoniach włócznie i łuki, wykonane były z metalu. Te elementy nadawały rzeźbom dynamiczny charakter, który zaginął w wyniku upływu czasu. Aegina Fistiki Fest Od 2008 roku, corocznie we wrześniu odbywa się Aegina Fistiki Fest, najważniejsze wydarzenie festiwalowe w Zatoce Sarońskiej. Festiwal ten przyciąga ponad 20 tysięcy odwiedzających. Wydarzenie jest syntezą handlu i kultury. Promenada portowa ożywa dzięki komercyjnej wystawie, na której około 60 straganów oferuje pistacje i produkty pochodne – od prażonych przysmaków, po słodycze. Program kulturalny, odbywający się pod hasłem „Ziemia, Światło, Smak, Kultura”, obejmuje seminaria gastronomiczne prowadzone przez sławnych szefów kuchni, wystawy rękodzieła (biżuteria, ceramika) inspirowanego pistacjami i edukacyjne pokazy tkania tradycyjnych koronek kopaneli. Pozostałe atrakcje wyspy Wśród innych ciekawych miejsc na Eginie należy wyróżnić: Klasztor Agios Nektarios, popularne miejsce pielgrzymkowe, zabytki historyczne, takie jak Wieża Markellosa oraz Dom Nikosa Kazantzakisa, sławnego greckiego pisarza. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Starożytne centrum nauki, medycyny i władzy ukryte wysoko nad doliną. Było jednym z najpotężniejszych miast Azji Mniejszej
Pergamon to starożytne miasto, które przez wieki odgrywało kluczową rolę w polityce i kulturze świata śródziemnomorskiego. Na jego historii odcisnęły się zarówno wpływy hellenistyczne, jak i rzymskie. Obecnie jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych Azji Mniejszej. Ruiny Pergamonu położone są w pobliżu tureckiej Bergamy i od 2014 roku są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Spis treści: Historia miasta Urbanistyka hellenistyczna w najdoskonalszym wydaniu Dlaczego Pergamon został zniszczony? Dlaczego nazywano go stolicą szatana? Początki osadnictwa na terenie późniejszego Pergamonu sięgają końca VIII wieku p.n.e. i są związane z greckim plemieniem Eolów. W V wieku p.n.e., w czasach wojen grecko-perskich, istniał tu już rozwinięty ośrodek miejski, choć najstarsze zabudowania nie zachowały się do naszych czasów. W kolejnych stuleciach miasto weszło w skład imperium Aleksandra Wielkiego, a po jego śmierci władzę przejął Lizymach. Uczynił z Pergamonu potężną twierdzę i skarbiec, w którym przechowywał ogromne bogactwa zdobyte podczas walk o sukcesję. Historia miasta Po śmierci Lizymacha w 281 r. p.n.e. miasto przejął Filetajros, który ogłosił się władcą i zapoczątkował dynastię Attalidów. To właśnie Attalidzi przekształcili miasto w centrum potężnego, dobrze zarządzanego i bogatego państwa sprzymierzonego z Rzymem. Największy rozkwit przypada na okres rządów Eumenesa II (197–159 p.n.e.) oraz Attalosa II (159–138 p.n.e.). W 133 r. p.n.e. ostatni przedstawiciel dynastii, Attalos III, zapisał królestwo Rzymowi, w wyniku czego Pergamon stał się stolicą rzymskiej prowincji w Azji. W VII wieku n.e. Pergamon został podbity przez Arabów. W okresie bizantyjskim miasto stopniowo traciło dawną rangę, choć nadal pozostawało ważnym ośrodkiem miejskim i strategicznym punktem na mapie regionu. Ostatecznie jednak miasto przekształciło się w niewielki, słabnący ośrodek, który z czasem został wchłonięty przez anatolijskie bejliky i później Imperium Osmańskie. Jednym z najważniejszych osiągnięć Pergamonu była produkcja wysokiej jakości pergaminu, który stopniowo wypierał papirus. Nowy materiał piśmienniczy tak silnie kojarzył się z miastem, że jego łacińska nazwa pochodzi właśnie od nazwy Pergamonu. Pergamon był miastem greckim czy rzymskim? To pytanie pojawia się wyjątkowo często, bo zarówno tradycja grecka, jak i rzymska pozostawiły w mieście wyraźne ślady. Pergamon był początkowo miastem greckim, a później rzymskim – i oba okresy odcisnęły piętno na jego wyglądzie oraz kulturze. Okres grecki (hellenistyczny) to czas największego rozkwitu miasta. Pergamon stał się jednym z głównych ośrodków kultury hellenistycznej. Powstała tu słynna Biblioteka Pergamońska, konkurująca z Biblioteką Aleksandryjską oraz rozwinęła się szkoła rzeźbiarska (m.in. „Grupa Galów”). Po przejęciu miasta Rzymianie zachowali jego kluczową rolę administracyjną. Pergamon pełnił funkcję stolicy prowincji w Azji, a w czasach cesarza Hadriana powstała monumentalna Świątynia Trajana. Do czasów dzisiejszych zachowała się w dobrym stanie jedynie jej podziemna część. Urbanistyka hellenistyczna w najdoskonalszym wydaniu Pergamon jest jednym z najlepszych przykładów hellenistycznej sztuki planowania miast. Akropol został zbudowany na wzgórzu położonym na wysokości 300 metrów. To unikatowe ukształtowanie terenu wymusiło tworzenie wielopoziomowych, mistrzowsko zaprojektowanych przestrzeni otoczonych murami obronnymi. Najważniejsze elementy akropolu to Biblioteka Pergamońska zawierająca w swoich zbiorach ok. 200 tys. zwojów, nieopodal której znajdowała się świątynia Ateny Polias. Niezwykle cennym architektonicznie budynkiem był teatr, który na widowni wbudowanej w strome zbocze mógł pomieścić aż 10 tys. widzów. Centrum administracyjnym królestwa był oczywiście pałac i arsenał, za to miejscem o ogromnym znaczeniu edukacyjnym był trzykondygnacyjny gimnazjon. Poza akropolem w Pergamonie znajdował się słynny asklepiejon, czyli jedno z najważniejszych sanktuariów medycznych starożytności. Przybywali tu chorzy z całego świata śródziemnomorskiego, korzystając z terapii snu, kąpieli, muzyki i świętych rytuałów ku czci Asklepiosa. Szczególnym świadectwem ambicji artystycznych i politycznych władców Pergamonu był monumentalny Ołtarz Pergamoński, wzniesiony przez Eumenesa II na drugim tarasie akropolu. Jego monumentalne schody, jońska kolumnada i słynny fryz obrazujący sceny z gigantomachii tworzyły jeden z najbardziej rozpoznawalnych zespołów rzeźbiarskich epoki hellenistycznej. Dlaczego Pergamon został zniszczony? W przeciwieństwie do wielu innych starożytnych miast, Pergamon nie upadł w wyniku jednorazowej katastrofy. Zniszczenie i opuszczenie miasta miało charakter stopniowy i złożony. Najważniejsze przyczyny upadku Pergamonu: zmiany polityczne i administracyjne – po okresie cesarstwa rzymskiego ośrodki władzy przesuwały się na wschód i południe, a znaczenie Pergamonu malało; najazdy arabskie w VII i VIII w. n.e. – doprowadziły do poważnych zniszczeń i depopulacji regionu; zmiana szlaków handlowych – miasto przestało leżeć na najważniejszych trasach wymiany towarowej. W efekcie Pergamon powoli pustoszał, aż ostatecznie został zredukowany do lokalnego osiedla, a monumentalny akropol stopniowo popadał w ruinę. Obecnie Pergamon to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych w Turcji. Odkrycia prowadzone od 1878 roku przez Carla Humanna, a później przez kolejnych archeologów, odsłoniły znaczną część akropolu, a wykopaliska trwają do dziś. Dlaczego nazywano go stolicą szatana? Jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie kontrowersyjnych określeń Pergamonu pochodzi z Apokalipsy św. Jana, gdzie pojawia się zdanie: „Wiem, gdzie mieszkasz: tam, gdzie jest tron szatana” (Ap 2,13). Interpretacje tego fragmentu są różne, ale najczęściej wskazuje się dwa możliwe źródła określenia: wielki Ołtarz Zeusa jako „tron” – monumentalna forma ołtarza, z szerokimi schodami i potężną podstawą, mogła przypominać wielki tron. W późniejszych epokach chrześcijańskich interpretowano go jako symbol pogańskiego kultu, sprzecznego z chrześcijaństwem; silny kult Asklepiosa – Asklepiejon w Pergamonie był jednym z najpotężniejszych ośrodków „uzdrawiania” w starożytności, a Asklepios przedstawiany był z wężami – motywem, który w ikonografii chrześcijańskiej bywał interpretowany negatywnie. Wszystkie te elementy sprawiły, że Pergamon doczekał się przydomku „stolica szatana”, co dodało mu później aury tajemniczości i przyczyniło się do wzrostu zainteresowania badaczy. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Półwysep Pelion to miejsce z dala od tłumów. Tu można poznać Grecję inną niż tę obleganą przez turystów
Pelion ma wszystko, czego oczekujemy od Grecji, pozostając niemal nieznany wśród turystów. Jest nadmorską, ale daleki od typowych obrazów plaż i białych wiosek.
Spis treści: Grecja bez tłumów turystów Milies, kolej i malarstwo Słodkie łyżeczki Wędrówki po oślich ścieżkach Balansujemy między nostalgią za przeszłością a umiłowaniem do teraźniejszości – mówi Eleftheria Psoma, przewodniczka. – Każdy z mieszkańców Wolos, patrząc w przód, ogląda się też za siebie. Stoimy przed niewielkim budynkiem kina Achilleio w Wolos, szóstym pod względem wielkości greckim miastem, ulokowanym nad zatoką Pagasitikós i przytulonym do masywu górskiego Pelion. Biały gmach o dopracowanych klasycystycznych kształtach przyjął pierwszych widzów w 1925 r. Instytucja po niemal stu latach wciąż działa, będąc nie tylko jednym z najdłużej działających kin w Grecji, ale też w Europie. W czasach, gdy to kino otwierano, Wolos było prężnie działającym ośrodkiem handlowo-przemysłowym i cieszyło się wszystkimi przywilejami miasta będącego w rozkwicie. O tamtych chwilach przypominają neoklasycystyczne kamienice i wille rozsiane wzdłuż nadmorskiej promenady. Dziś Wolos jest stolicą prefektury Magnezja oraz tętniącym życiem miastem uniwersyteckim, przeszłość nadal jest tu ważna. Grecja bez tłumów turystów Jesteśmy 320 km od Aten i 217 od Salonik. Te odległości wpływają na charakter Wolos. – Półwysep Pelion to świat odrębny – mówi Eleftheria. – Leżymy zbyt daleko od innych ośrodków miejskich, by przyciągać uwagę świata. Lotnisko w Wolos jest obiektem regionalnym, obsługującym zaledwie siedem połączeń w tygodniu. By się tu dostać, trzeba się trochę postarać. Przyjechałem tu właśnie z tego powodu – by poznać Grecję inną niż tę obleganą przez turystów i pokazywaną w folderach. Nadmorską, ale daleką od typowych obrazów plaż i białych wiosek. Żyjącą dawnym rytmem, skupioną na swoich sprawach, a nie na wakacyjnych biznesach i obsłudze turystów. Ci się tu oczywiście pojawiają, ale w przeważającej mierze są to Grecy. Skala tego ruchu nie jest na tyle znacząca, by wpłynąć na krajobraz regionu – nie ma tu rozbudowanej infrastruktury hotelowej, tłumów ani bogatej oferty wakacyjnych atrakcji. – Pelion jest ukrytym skarbem Grecji – opowiada przewodniczka. – Jest tu wszystko, czego oczekuje się od tego kraju, a mimo to mało kto o tym wie. Mamy duże miasto, mnóstwo zieleni, góry, owocowe sady, kameralne plaże, lazurowe morze i dobrą pogodę. Pelion ma też kolejkę wąskotorową. Na jej szyny natknąłem się po raz pierwszy kilka dni temu, w Wolos, wybierając się na długi spacer wzdłuż wybrzeża. Biegły pomiędzy ulicą a alejką, co jakiś czas znikając pod asfaltem, by po chwili znów się pojawić. Z niemal 30-kilometrowej linii łączącej Wolos z Milies czynny pozostał jedynie odcinek Ano Lechonia–Milies. Od Ano Lechonia trasa odbija ku północy, wbijając się w góry sięgające niemal 1,5 km nad poziom morza i porośnięte niskopiennym lasem. Pociąg jeździ wyłącznie w sezonie, dla celów turystycznych. Historia tej kolejki – zwanej trenáki – jest jednak opowieścią o inżynieryjnym cudzie, którego stworzenie okazało się niemal zbędne. Pośrednio jest też historią o początkach surrealizmu. Milies, kolej i malarstwo Wsiadłem więc w auto i pojechałem do Milies, by wybrać się na spacer wzdłuż torów idących przez góry i las. Pierwszy kurs na tej trasie odbył się w październiku 1895 r., gdy parowa lokomotywa pociągnęła wagoniki z Wolos, pokonując dystans 13 km. Kilka lat później mogła dotrzeć już do Milies. Zadanie stworzenia połączenia złożono na barki włoskiego inżyniera, Evaristo de Chirico. Ówczesny premier, Charilaos Trikoupis, zamarzył sobie, by cały region Tesalii pokryć pajęczyną nowoczesnej kolei i nie przyjmował do wiadomości, że poprowadzenie szyn przez półwysep Pelion będzie wymagało pokonania skalistych wzniesień i głębokich wąwozów. Od 1894 r. przez kolejnych dziewięć lat Chirico walczył z nieprzyjaznym terenem. Sprowadzeni z Włoch robotnicy przebijali się przez leśną gęstwinę, przerzucali tony żwirowej ziemi, wyznaczali kluczący szlak. Inżynier stworzył wieloprzęsłowe mosty i kamienne wiadukty, kazał wykuć skalne półki, po których puścił tory, ustawił gigantyczne mury oporowe chroniące linię przed skalnymi nawisami. Kolejowe połączenie cieszyło się jednak popularnością zaledwie przez kilkadziesiąt lat. Dynamicznie rozwijający się transport samochodowy wysłał pociąg w niebyt – Pelion zyskał sieć dróg dostępnych dla każdego, a auto okazało się szybsze i pewniejsze niż kolej. W tej historii ważniejsze jednak okazało się dzieciństwo syna Evaristo de Chirico, Giorgia, które przypadło właśnie na okres budowania greckiej kolejki. U boku ojca nasiąkał on obrazami lokomotyw, wagonów, ale też greckiego morza i gór. Gdy Giorgio dorósł, zaczął malować obrazy z pociągami symbolizującymi ruch, podróż i nieodłączne z nimi poczucie melancholii. Wkrótce został twórcą malarstwa metafizycznego, które następnie porzucił dla surrealizmu. Chętnie wracał do motywów architektonicznych, łuków, ciężkich maszyn. Portretował ojca. Dał przykład Salvadorowi Dalemu, Maxowi Ernstowi, René Magritte. Giorgio de Chirico stał się jednym z najważniejszych malarzy XX w. Aż do śmierci wspominał, że ukształtowany został przez dzieciństwo spędzone w Wolos i na półwyspie Pelion, na prowadzonej przez ojca budowie kolei wąskotorowej. Słodkie łyżeczki Masyw Pelion, opadający stromo do morza, czyni z tego zakątka Grecji górski świat. Równocześnie jednak jest to spichlerz Tesalii. Częste opady deszczu sprawiają, że rośnie tu niemal wszystko: jabłka, brzoskwinie, wiśnie, pomarańcze, figi i oliwki. W wiosce Vizitsa, sięgającej historią starożytności, spotykam się z Theodorą Kleitou, prezeską spółdzielni Esperides, która zajmuje się wyrobem makaronów, przetworów oraz glika tou koutaliou – słodyczy z owocowego syropu. – Wszystko, co wystawiamy w naszym sklepie, pochodzi z lokalnych składników – mówi Theodora. – I robione jest w domowych warunkach. Glika tou koutaliou w dosłownym tłumaczeniu oznacza „słodka łyżeczka”. To małe kawałki owoców, orzechów lub skórek cytrusów gotowane w słodkim syropie. Nazwa odnosi się do faktu, że wystarczy zjeść tylko łyżeczkę tego specjału, by zamienić krew w swoich żyłach w cukier. Specjał podawany jest po posiłku i często towarzyszy mu kieliszek tsikoudii, winogronowej wódki. Przysiadam z Theodorą, by spróbować „słodkiej łyżeczki” z wiśni. – Grecy lubią biesiadować i jeść obfite posiłki – mówi. – Dlatego desery są już małe. To dania na jeden kęs, ale za to bardzo słodkie. Przepis na glika tou koutaliou wydaje się prosty. Drylujesz wiśnie, dajesz do nich cukru (drugie tyle co owoców), soku z cytryny, trochę wody i gotujesz ok. pół godziny, aż owoc stanie się miękki, a syrop gęsty. Jak zwykle jednak mistrzostwo tkwi w szczegółach – nie można przegotować owoców, bo stracą kolor, a z kolei zbyt szybkie zdjęcie ich z ognia sprawi, że konsystencja nie będzie odpowiednia. – Deser jest popularny w całej Grecji, ale w każdym regionie smakuje trochę inaczej – mówi moja towarzyszka. – Decydują, przekazywane z pokolenia na pokolenia, proporcje składników, ale też lokalne dodatki. My często stosujemy arbaroriza, czyli geranium. Sięgam po jeszcze jedną „łyżeczkę”, a ze sklepiku wychodzę z torbą słoików ze słodkim przetworem. Wędrówki po oślich ścieżkach Pelion oferuje jednak warunki do różnych aktywności, nie tylko słodkiego obżarstwa. Zimą da się tu nawet jeździć na nartach, ale to piesze wędrówki zapewniają najgłębszy kontakt z krajobrazem. Półwysep poprzecinany jest bowiem dawnymi ścieżkami dla osłów (kalderimia) służącymi niegdyś jako szlak komunikacyjny pomiędzy górskimi i nadmorskimi wioskami. Zwierzęta niosły towary i plony na sprzedaż. Przez następne dni kręcę się więc po lasach, dolinach, wioskach i żwirowych plażach, na które co jakiś czas prowadzą mnie ośle dróżki. Wiele ze ścieżek jest zarośnięta roślinnością, grupa wolontariuszy sukcesywnie przywraca je do użytku. Obecnie można korzystać z ok. 70 kalderimiów. Łączą się one, układając się w trasy pozwalające na wędrówkę aż od zatoki Pagasitikós do Morza Egejskiego. Nie śpieszę się – robię przerwy na przesiadywanie na wiejskich placach, picie kawy w cieniu kasztanów, zaglądanie do kościołów, które stoją niemal w każdej mieścince. Zatrzymuję się w tawernach, w których natykam się na starszych mężczyzn sączących wino z grubych szklanek, i rozkoszuję się procesją sałatek greckich, dolmades, pieczonej koźliny, kalmarów i fasoli w pomidorowym sosie. Z wiosek spoglądam na otwartą przestrzeń morza na horyzoncie. To właśnie gdzieś stąd, z tego półwyspu, wyruszyli w drogę mityczni Argonauci w poszukiwaniu złotego runa – skarbu ukrytego w nieznanej krainie. I choć ta podróż wymuszona była przez króla, nie mogę pozbyć się myśli, że Argonauci szukali nie tam, gdzie trzeba – cały półwysep Pelion jest przecież sam w sobie ukrytym klejnotem. Źródło: archiwum NG
Starożytna mozaika z Brytanii przedstawia historię Troi... ale opowiedzianą inaczej, niż robimy to obecnie. Kto się myli?
Odkryta w brytyjskim Ketton mozaika po raz kolejny przypomina nam, że były to niegdyś tereny Imperium Rzymskiego. Ta jednak jest szczególnie interesująca: pokazuje nam historię Troi… ale zgoła inną, niż opisał Homer w swojej „Iliadzie”. To jedno z ważniejszych odkryć archeologicznych w Wielkiej Brytanii w ostatnich latach.
Mozaika z regionu Rutland w Wielkiej Brytanii przedstawia nieznane sceny mitycznej wojny trojańskiej. Ma być inspirowana dramatem Ajschylosa i pozwala spojrzeć szerzej na rolę mitologii w starożytności, kontakty kulturowe między rzymską Brytanią a światem śródziemnomorskim oraz na to, co inspirowało starożytnych rzemieślników. Czy wiecie, że starożytnych Rzymian od domniemanej wojny trojańskiej mogło dzielić nawet 1500 lat? Historia sprzed 3000 lat zachowana pod podłogą W 2020 roku, podczas rutynowych prac rolniczych, dokonano odkrycia jednej z najważniejszych mozaik rzymskich w Wielkiej Brytanii. Pod podłogą sali jadalnej luksusowej, starożytnej willi znaleziono przykład niezwykłej antycznej sztuki, który inspirowany był motywami popularnymi w Grecji i Azji Mniejszej. Mozaika z Ketton przez długo interpretowana była jako dzieło ukazujące sceny z „Iliady” Homera. Najnowsze badania przeprowadzone na Uniwesytecie Leicester wykazały, że jej inspiracją była mniej znana tragedia „Frygijczycy” Ajschylosa. Lokalni rzemieślnicy musieli być zaznajomieni z tą mniej popularną wersją mitu trojańskiego. Czy wojna w Troi wydarzyła się naprawdę? No właśnie – mitu trojańskiego. Chociaż dla ludzi antyku czy średniowiecza historie o Troi wydawały się prawdą historyczną – tak jak zamieszkanie przez bogów Olimpu – obecnie pojawia się wiele kontrowersji. Przede wszystkim o konflikcie nie ma wzmianek w innych, wystarczająco wczesnych źródłach historycznych. Opowieść opisana w „Iliadzie” nie odpowiada także historycznym realiom – zebranie stutysięcznej armii musiało być w XII wieku p.n.e. nie lada wyczynem. W prozie pojawia się także żelazo… którego nie znano w opisywanym okresie przez autora okresie. Nieścisłości jest jeszcze wiele więcej. Warto pamiętać, że sam Homer żył w VIII wieku p.n.e. Opisywał on więc wydarzenia sprzed setek lat: przemierzał tereny pełne ruin upadłego imperium i marzył o ich dawnych władcach i to właśnie w tym wielu historyków dopatruje się jego „wizji” wielkich wojen, starć z udziałem bogów czy dziesięcioletnich oblężeń. Dla starożytnych rzymian opisywane przez niego historie były tak odległe, jak dla nas najazdy wikingów. Czy Troja w ogóle istniała? Sama Troja jednak… istniała. Obecnie potwierdzono znaleziska na tureckim wzgórzu Hisarlik, które mogło być zamieszkiwane już od 3000 roku p.n.e. Ludzie na przemian je opuszczali i ponownie zasiedlali, jednak w tzw. Troi VII (czyli osadzie zamieszkałej około XII w. p.n.e.) w obrębie murów odnaleziono wiele małych domów i domków, a pod podłogą każdego z nich umieszczono magazyn żywności przechowywanej w dużych glinianych dzbanach. Według archeologów może to oznaczać, że mieście schroniło się wielu ludzi. Około 1190 roku p.n.e. Troja została zdobyta, złupiona i spalona – badacze odnaleźli szkielety brutalnie zabitych i spalonych osób. Oznacza to, że Homer napisał prawdę: miasto rzeczywiście istniało i rzeczywiście zostało zniszczone. Reszta była jednak najprawdopodobniej wytworem jego wyobraźni. Jaką historię Troi przedstawia mozaika z Brytanii? Wróćmy jednak do brytyjskiej mozaiki. Co odróżnia ją od opowieści Homera? Przedstawia ona trzy dramatyczne sceny z historii Troi, czyli pojedynek Achillesa i Hektora, przeciąganie ciała Hektora za rydwanem przez Achillesa oraz rytuał wykupu ciała Hektora przez króla Priama, podczas którego ciało bohatera dosłownie waży się na wadze pełnej złota. Nie kojarzycie ostatniej sceny? Bez obaw, to nie wasza słabnąca pamięć – po prostu nie ma jej w „Iliadzie” Homera. Jest to natomiast kluczowy moment w tragedii „Frygijczycy”, która przetrwała tylko we fragmentach i rekonstrukcjach. Jednak obecność tej sceny na mozaikach świadczy o tym, że to właśnie „niszową” wersją inspirowali się brytyjscy artyści. Snobizm na Wyspach Brytyjskich Odkrycie to pozwala sądzić, że właściciel willi w Ketton pragnął podkreślić swoją znajomość alternatywnych, bardziej wyrafinowanych wersji klasycznych mitów. Mozaika ta stanowi dowód, że elity rzymskiej Brytanii nie tylko znały literaturę grecką i rzymską, ale także były zainteresowane jej poszczególnymi wariantami. To świadczy o kosmopolitycznym charakterze tej społeczności. Luksusowe wille rzymskie w Brytanii były nie tylko miejscem zamieszkania, ale i przestrzenią reprezentacyjną, w której przyjmowano gości i prowadzono życie towarzyskie. Wybór tematyki mozaiki był nieprzypadkowy – miał podkreślać prestiż właściciela, jego erudycję oraz znajomość wyrafinowanych dzieł kultury klasycznej. Odkrycie archeologiczne dowodzi tego, że nawet na odległych rubieżach imperium tworzono dzieła na najwyższym poziomie artystycznym i udowadnia, że wyspy brytyjskie wcale nie były odcięte od kulturowych prądów, ale aktywnie uczestniczyły w ich wymianie. A Homerowi trzeba oddać jedno: jego opowieści udało się przetrwać niemal 3000 lat, wciąż rozpalając serca czytelników. Źródło: Britannia, University of Leicester, PEASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Złocista jak słońce, słodsza niż miód – ta orientalna słodycz ma swoje święto
Baklawa to złocisty przysmak znad Morza Śródziemnego, który zachwyca smakiem i historią. Ten deser, znany już w XV wieku, wciąż budzi emocje i... spory o pochodzenie. Czy Grecy mają rację, twierdząc, że to ich tradycja? A może to Turcy najlepiej dopracowali jego recepturę? 17 listopada obchodzimy światowy dzień baklawy.
Cenimy sobie wyjazdy nad Morze Śródziemne i na Bliski Wschód. Ulubione kierunki Polaków to Egipt i Turcja. Kraje te oferują nie tylko wspaniałe plaże lub rafy koralowe. Równie fascynująca jest historia tych krajów i ich dziedzictwo kulturowe. To ostatnie przejawia się m.in. w bogatej tradycji kulinarnej. Kraje te słyną z niezwykłych słodkości, ale nie jest to czekolada, ale baklawa. Ten deser składa się z kilkudziesięciu ultracienkich warstw ciasta filo. Pomiędzy te kruche warstwy ciasta wkłada się obfite nadzienie z posiekanych orzechów, najczęściej pistacji, orzechów włoskich lub migdałów, a całość jest wypiekana w maśle klarowanym. Po upieczeniu deser jest polewany słodkim syropem. Skąd pochodzi baklawa? Baklawę uznają za swój narodowy deser Turcy, Grecy, ale też Arabowie. Ta lista jest jednak dłuższa. Prawda jest taka, że do tego sukcesu przyczyniło się wiele społeczności. Być może „protoplastą” współczesnej baklawy był warstwowy deser znany w Mezopotamii już w VIII wieku p.n.e., jednak wówczas zastosowano grubsze ciasto. Kluczową innowacją, która ukształtowała nowoczesną baklawę, było rozwinięcie produkcji cienkiego ciasta. Być może powstało ono w Grecji około 2 tysiące lat temu. Ale jest tu sporo znaków zapytania i wśród ekspertów trwają na ten temat dyskusje. Warto również odnotować, że blisko spokrewnione baklawy nazwy pojawiają się w innych regionach, co świadczy o wspólnym etymologicznym pochodzeniu. Np. w Azerbejdżanie baklawa jest znana jako „pahlahu”, a w Armenii jako „pakhlava”. To jednoznacznie pokazuje, że baklawa powstała dzięki różnym ludom. Turecki ślad baklawy Wygląda na to, że baklawa przybrała dzisiejszy klasyczny kształt w okresie osmańskim za panowania sułtana Mehmeda II Zdobywcy. W źródle z 1473 roku znajduje się jej przepis. Baklawa była podawana janczarom piętnastego dnia ramadanu (tzw. procesja baklawy). Był to element ceremonii państwowych pod koniec XVII wieku. Turcja, pomimo międzynarodowych roszczeń do deseru, ustanowiła standard dla baklawy w 2015 roku za pośrednictwem Tureckiego Instytutu Standardów. Według niego turecka baklawa musi mieć unikatowy, żółto-złoty kolor i nie może być przypalona. Wysokość każdej warstwy powinna przekraczać 35 mm. Gaziantep w Turcji – stolica baklawy? Baklawa z Gaziantep, prowincji w południowo-wschodniej Turcji, jest pierwszym produktem z tego kraju, który otrzymał status Chronionego Oznaczenia Geograficznego w Unii Europejskiej (UE). Miasto Gaziantep należy do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w dziedzinie gastronomii. To, co wyróżnia baklawę z prowincji Gaziantep, to nie tylko mistrzowska metoda przygotowywania cienkich warstw ciasta, ale także wyjątkowe składniki. Są to wysokiej jakości pistacje z Antep oraz lokalnie produkowane masło. Źródła: Irtad Journal, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pajęcze megamiasto na granicy Albanii i Grecji. Naukowcy odkryli prawdopodobnie największą pajęczynę na świecie
Naukowcy dokonali wyjątkowego odkrycia w siarkowych jaskiniach. Nie dość, że znaleziona pajęczyna może być największą na świecie, to jeszcze rzuca światło na wyjątkowe zdolności tworzenia pajęczych kolonii.
U niektórych podziemne znalezisko prawdopodobnie mrozi krew w żyłach. Gigantyczna pajęczyna jest jednak nie tylko scenerią wyjętą prosto z horroru, ale również biologicznym fenomenem, dokumentującym wyjątkowe zachowania pająków. Dzięki znalezisku naukowcy są w stanie nie tylko zaobserwować kolonijne zachowania pajęczaków, które zwykle prowadzą samotny tryb życia, ale i stwierdzić postępującą izolację genetyczną tego gatunku. Odkrycie w jaskini Do znalezienia pajęczyny doszło w 2022 roku, gdy badacze prowadzili eksploracje siarkowych jaskiń na granicy Albanii i Grecji. Zespół, złożony m.in. z członków Czeskiego Towarzystwa Speleologicznego, prowadził badania mające na celu poznanie fauny jaskiń. Jedna z podziemnych komór odsłoniła przed badaczami gigantyczną kolonię pająków – tak dużą, że od razu przywiodła na myśl skojarzenia z pajęczą metropolią. Przez kolejne lata naukowcy schodzili pod ziemię, by badać i lepiej poznać ten wyjątkowy obiekt. Początkowo badacze zabrali się za zmierzenie powierzchni całej kolonii pająków. Po określeniu odległości, na jakie rozpościera się pajęcza sieć, otrzymali wynik dający ok. 106 metrów kwadratowych. Aby oszacować liczebność kolonii, naukowcy posłużyli się wyjątkowo czasochłonną techniką – policzyli lejkowate sieci, które stanowią schronienie pająków, w losowo wybranych fragmentach ściany. W ten sposób oszacowali, że cała kolonia zamieszkiwana jest przez ok. 111 tys. pająków. Wyjątkowość pajęczej kolonii Na pajęczynie o powierzchni niespełna połowy kortu tenisowego żyją dwa gatunki pajęczaków: kątnik domowy i Prinerigone vagans. Co ciekawe, osobniki te w naturalnym środowisku są samotnikami, nie tworzącymi większych kolonii. Badacze odkryli, że za tą niespotykaną współpracą kryje się zaskakujący sposób zdobywania pokarmu. Jaskinie siarkowe stanowią ekstremalne środowisko życia. Brak światła słonecznego i toksyczny siarkowodór sprawiają, że ich wnętrza są jednymi z najbardziej nieprzyjaznych miejsc do życia na Ziemi. Jednak nawet w tak skrajnie wymagających warunkach natura potrafiła wykształcić swój unikatowy ekosystem. Nietypowa pajęcza dieta Badacze wykorzystali analizę izotopów stabilnych w celu zbadania zwyczajów pokarmowych żyjących w jaskini pająków. Dzięki metodzie polegającej na śledzeniu źródeł pożywienia i zależności w łańcuchach pokarmowych naukowcy odkryli, że pajęczaki nie żywią się owadami wlatującymi do jaskini z zewnątrz. Okazało się, że ekosystem panujący w jaskini opiera się na mikroorganizmach uczestniczących w chemicznych procesach z udziałem siarki. Mikroorganizmy te stają się pożywieniem dla owadów z rodziny ochotkowatych, które wylęgają się w podziemnych wodach jaskini. Po wylęgu z poczwarek drobne owady stają się idealnym pokarmem dla pająków. W ten sposób jaskiniowe pająki, niezależnie od warunków panujących na zewnątrz, mają zapewnione stałe źródło pożywienia, które pozwala im przetrwać w ekstremalnym środowisku. Owadów trafiających do sieci jest na tyle dużo, że pająki nie muszą rywalizować o jedzenie i mogą gromadzić wspólne zasoby pożywienia. Czy powstanie nowy gatunek pająka? Sposób odżywiania to jednak niejedyny ważny wniosek płynący z odkrycia „pajęczej metropolii”. Naukowcy dowiedli, że pająki żyjące w jaskini są genetycznie odmienne od osobników tego samego gatunku występujących poza nią. Zjawisko to potwierdza postępujący proces izolacji genetycznej, będący konsekwencją stopniowego przystosowywania się pająków z jaskiń do ekstremalnych, podziemnych warunków środowiska. Mimo że zaobserwowano pewne różnice genetyczne i behawioralne, nie można jeszcze mówić o nowym gatunku pajęczaka. Jeśli ta izolacja utrzyma się przez dłuższy czas, a różnice będą się pogłębiać (np. poprzez brak krzyżowania się populacji), wówczas rzeczywiście mogłoby dojść do powstania nowego gatunku. Na ten moment naukowcy są pewni jednego – izolacja genetyczna w połączeniu z obfitym i stałym źródłem pożywienia sprawiły, że typowo samotnicze pająki zaczęły wykazywać zachowania społeczne i tworzyć kolonie. Należy więc obserwować, jak rozwijają się gatunki pająków z albańsko-greckich jaskiń, i mieć nadzieję, że żadna ingerencja nie zaburzy tego wyjątkowego ekosystemu. Źródła: Phys.org, Subterranean Biology Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Portret malowany światłem. Niezwykłe „odkrycie” polskiego archeologa w Grecji
Prof. Kazimierz Michałowski, zwany też czasem polskim Indianą Jonesem, odcisnął swój ślad nie tylko w historii, ale też... na ścianie. W starym domu wykopaliskowym w Grecji archeolog dr Wojciech Ejsmond natknął się na jego portret, wykonany 100 lat temu światłem. Skąd się tam wziął?
Pasjonatom archeologii śródziemnomorskiej nie trzeba go przedstawiać. To dzięki prof. Kazimierzowi Michałowskiemu (1901–1981) wiele polskich misji archeologicznych pracuje w tak prestiżowych lokalizacjach jak świątynia Hatszepsut czy Aleksandria. Prof. Michałowski był założycielem Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Ta instytucja od ponad 50 lat prowadzi badania archeologiczne na obszarze basenu Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, a teraz również Zakaukaziu. To za jego sprawą w Muzeum Narodowym w Warszawie można podziwiać kolekcję zabytków z Sudanu i Egiptu. Wiele z tych artefaktów jest unikatowych. Śladami Michałowskiego Ta historia to dowód na to, że archeologiem jest się również na wakacjach. Dr Wojciech Ejsmond, badacz z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN wypoczywał w tym roku na greckiej wyspie Delos. Dr Ejsmond był świeżo po lekturze „Wspomnień” autorstwa prof. Michałowskiego. Naukowiec opisał tam swoje pierwsze doświadczenia na wykopaliskach na Delos. Jest tam też opowieść o jego niezwykłym portrecie sprzed 100 lat. Lampa naftowa jak pędzel „Na Delos poza moim skromnym wkładem w opracowanie wyników wykopalisk rozpoczętych przez Francuzów w roku 1904 z funduszów księcia de Loubat została po mnie jeszcze jedna pamiątka: mój portret, a ściślej mówiąc, czarna sylwetka wymalowana na ścianie pokoju stołowego” – wspominał prof. Kazimierz Michałowski w swojej książce. Każdy z członków Szkoły Francuskiej w Atenach prowadzących badana na Delos, musiał zostać uwieczniony w sylwetce, którą wykonywano, obrysowując cień padający na ścianie przy odpowiednio ustawionej lampie naftowej. Dr Ejsmond dostrzegł w czasie wizyty stanowiska archeologicznego na Delos stary dom wykopaliskowy. – Miałem szczęście – wewnątrz zastałem archeologów. Zapytałem o profile na ścianach i odkryłem, że „poczet” w salonie wciąż istnieje. Wśród nich znajduje się także profil Michałowskiego – część swoistego panteonu wielkich archeologów – przekazał National Geographic Polska dr Ejsmond. W panteonie, przy suficie stołówki są też portrety m.in. francuskich archeologów i historyków sztuki prof. Alfreda Laumoniera (1896-1988) i René Valloisa (1882–1962). Niespodziewane odkrycie Dr Ejsmond przyznał, że jego „odkrycie” było dla niego ogromnym zaskoczeniem. – W ogóle nie byłem pewien, czy ten dom wciąż istnieje, a jeśli nawet, to czy profile nie zostały już zamalowane. Po stu latach wszystko wygląda dokładnie tak, jak w wspomnieniach Michałowskiego – nic się nie zmieniło! To uczucie można porównać do ulgi, gdy człowiek spodziewa się najgorszego, a tymczasem spotyka go pozytywne zaskoczenie – relacjonuje archeolog. Dodaje, że profil prof. Michałowskiego od razu rzuca się w oczy, bo znajduje się niemal na środku sali. – Łatwo go rozpoznać po charakterystycznym wąsie i cofniętym czole – mówi dr Wojciech Ejsmond. Warto dodać, że popiersie prof. Kazmierza Michałowskiego zdobi też naukowy panteon obok Muzeum Egipskiego w Kairze. Znajduje się on w gronie tuzów światowej egiptologii. Popiersie polskiego badacza ustawiono tam w 2007 r., w trakcie obchodów 70-lecia działalności polskich archeologów w Egipcie. Grecja była początkiem Jak przypomina dr Ejsmond, Michałowski znalazł się na najpierw na Delos, by wziąć udział w wykopaliskach, a potem powierzono mu przygotowanie monografii poświęconej hellenistycznym portretom rzeźbiarskim odkrytym przez Francuzów. Jego książka „Les Portraits Hellénistiques et Romains” (1932) przyniosła mu międzynarodowe uznanie i do dziś uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł w jego dorobku. Grecja to był początek kariery młodego polskiego „Indiany Jonesa”. Bo działalność na Delos zaowocowała w kolejnych latach polsko-francuską współpracą, w tym powołaniem misji archeologicznej w Edfu – pierwszych badań w Egipcie prowadzonych pod polską flagą. – To właśnie doświadczenia z Delos otworzyły Michałowskiemu drogę do współpracy, która – jak się dziś mówi – „wprowadziła polską archeologię na światowe salony”. A pierwszym z tych salonów był ów skromny salonik na Delos, i dlatego pozostaje on najważniejszy – podsumowuje dr Ejsmond, który sam dziś prowadzi swoje badania w Egipcie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Na tej wyspie miał się narodzić Zeus – jeździmy tam na najpiękniejsze plaże w Europie
Kreta – wyspa mitów, walk i pieśni. Tu historia nie zamyka się w muzealnych gablotach. Słychać ją w trzasku liry, w okrzykach „opa!”, w stukocie butów na rozgrzanym kamieniu. Unosi się z dymem jagnięciny i słodyczą rakomelo. Zamiast podręcznika – kieliszek wina. Zamiast wykładu – taniec pamięci. Na tej wyspie każda cywilizacja zostawiła swój cień, a każdy Kreteńczyk nosi go w sobie.
Spis treści: Panigiria – święto w Anogii Taneczne wspomnienie historii Cienie wielkich cywilizacji Na ścieżkach mitu i rzeczywistości Osnute mitem antyczne ruiny, weneckie twierdze, tureckie minarety, dzikie plaże i niknące w chmurach górskie wioski. Kreta fascynuje historią i surowym pięknem pejzażu. – Co tam trzymasz pod pachą? Historię Krety? Pokaż no – Janis wychyla kieliszek ognistej raki i bierze w dłonie opasły tom. – Rany! Taką cegłą można zabić – roześmiane oczy przebiegają po zadrukowanych stronach. – Co my tu mamy: kultura minojska, Grecja klasyczna, Rzymianie, Bizancjum, Arabowie, potem Wenecja, Turcja, aż w końcu niepodległość. Zwariować można! – zapala kolejnego papierosa. – Kreta! Ileż potęg połamało na niej zęby? I czego przetoczono tu więcej: krwi czy wybornego wina? Jeszcze kropelkę rakomelo? Kieliszki na nowo zaczynają połyskiwać słomkowymi refleksami. – Jamas! („na zdrowie”). I wyrzuć tę książkę! Na Krecie historię poznaje się inaczej. Zaraz wszystko zrozumiesz. Niech tylko ksiądz wypuści ludzi z kościoła! Panigiria – święto w Anogii Dziś w leżącej na zboczu masywu Psiloritis wiosce Anogia wielki dzień. Panigiria! Doroczne święto ku czci Matki Boskiej. Spoglądam na ryneczek zamknięty w pierścieniu bielonych domów. Wyczekujące mieszkańców stoły uginają się pod naporem wina, gemisty, jagnięciny i kociołków z favą. Zapach obezwładnia. Wabi amatorów łatwego życia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/GettyImages-1423835421-0b1f758.jpg" width="6000" height="4000" alt="Urokliwa uliczka w wiosce Anogia na Krecie, w regionie Rethymno – tradycyjna zabudowa i donice z kwiatami tworzą malowniczy, grecki klimat/tatakis/Getty Images" title="Urokliwa uliczka w wiosce Anogia na Krecie, w regionie Rethymno – tradycyjna zabudowa i donice z kwiatami tworzą malowniczy, grecki klimat/tatakis/Getty Images" /> Z zastygłych w upale uliczek wylewają się zastępy wiecznie głodnych kotów. Doskonałe wyczucie czasu! Bo oto drgają liny dzwonnicy i na plac spada donośne „bang, bang”. Trzaskają drzwi. Z mroku świątyni na zalany słońcem rynek wysypują się mieszkańcy. Wśród salw śmiechu ubrany odświętnie tłumek przypuszcza szturm na gorące przekąski. Co zjeść w Grecji? Słychać komendy: „Musaka na stół! Dawać buburista (ślimaki). Nie śpij, Jorgos!” Szklaneczka wina postawi cię na nogi! Gdzie muzyka?! Dalej, jazda! Mężczyźni biorą liry. Rozcierają krzepkie dłonie. Jeszcze wczoraj trzymały pasterski kij. Teraz muszą pokochać wątły smyczek. Taneczne wspomnienie historii – Możesz zatkać uszy – śmieje się Janis. – Lira w dobrych rękach i tak wedrze się do twojego serca. A wtedy nie ma zmiłuj! Musisz zatańczyć! Spójrz na Nikosa – wskazuje na ćmiącego papierosa staruszka. Jego spalona słońcem twarz jest jak kreteński pejzaż. Głębokie bruzdy zamiast wąwozów, serpentyny zmarszczek w miejsce krętych dróg. I oczy. Posępne i pełne zagadek niczym skryte w górach jaskinie Ida i Dikte. Na nogach buty do kolan (stivania), z których wyrastają bufiaste spodnie (vraka). Na głowie sariki – chusta z plecionymi frędzelkami. Wszystko czarne jak noc. – Pytasz, dlaczego taki ponury kolor? – Janis napełnia kieliszki nalewką z opuncji. – Tak jest od 1866 r., gdy podczas walki z Turkami wyleciał w powietrze klasztor Moni Arkadiu, grzebiąc kilkuset powstańców. Od tamtej pory Kreta ubiera się na czarno. Ale cierpliwości! Zaraz wszystko opowie ci Nikos. Niech tylko zacznie tańczyć! Staruszek zrywa się z krzesła z okrzykiem „Opa!”. Dalej jest jak w „Greku Zorbie”: „Jego nogi i ręce zamieniły się w skrzydła […] wywijał w powietrzu piruety, opadał na ugiętych kolanach i znów nogi wyrzucały go w górę. Mocne i zręczne kroki Zorby rzeźbiły na kamieniach opętańczą historię ludzkości”. Zastygam porażony ekspresją żywiołu. Zamiast akademickiej auli – wiejski ryneczek, w miejsce uczonego profesora – starzec, którego kształciło surowe życie. Miesiącami siedział przyklejony do stolika kafenionu, narzekając na korzonki. I nagle przeistoczył się w szalonego akrobatę, który tańcem zeibekiko uruchomił wehikuł czasu. Cienie wielkich cywilizacji Skacze pod niebo z taką werwą, jakby chciał wybić w nim dziurę. A potem wykraść z boskiego archiwum żywe karty historii. Poddaję się złudzeniu… Fale tsunami zmywają do morza pałace minojskie, wnoszą się i upadają kolejne świątynie: budowane dla Zeusa, Chrystusa, Allacha. Widać słup ognia po eksplozji w klasztorze Moni Arkadiu, słychać lament powstańców, który przechodzi w okrzyki radości. Jest rok 1898! Koniec tureckiej niewoli. I żadnych słów. Tylko obłąkańczy taniec. Nagrodzony owacjami zachwyconej publiki. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/GettyImages-579962099-0ad7bf4.jpg" width="5325" height="3328" alt="Stary Meczet w Chanii na Krecie – zabytkowa budowla osmańska nad brzegiem morza, jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w mieście./joe daniel price/Getty Images" title="Stary Meczet w Chanii na Krecie – zabytkowa budowla osmańska nad brzegiem morza, jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w mieście./joe daniel price/Getty Images" /> Wyczerpany Nikos wraca do stolika. Nieruchomieje z dłonią na przedmiocie zatkniętym u pasa. To sztylet. Jeden z największych skarbów Kreteńczyka. Rozjemca sporów i amulet chroniący przed nereidami (demonicznymi nimfami). – Piękna rzecz! Jeśli chcesz sobie taki sprawić, wybierz się do Chanii – królestwa tradycyjnego rzemiosła – mówi Janis. Na ścieżkach mitu i rzeczywistości – Baranie skóry, noże, sandały! Wejdź, dotknij, przymierz! – niesie się z warsztatów wciśniętych w pastelową zabudowę portowej Chanii chłostanej falami Morza Kreteńskiego. Ich szum miesza się z bulgotem kawiarnianych tygielków buchających ekstatycznym oparem. Łyk smolistej arabiki i znikam w plątaninie chodników, kamiennych łuków i tuneli. Labirynt godzien Dedala, polepiony przez Wenecjan z okruchów minojskiego miasta Kydonia. – Dożowie z Italii oprócz nosa do interesów mieli również sokoli wzrok! – opowiada ze swadą Maria, przewodniczka po mieście. – Z okien swoich adriatyckich pałaców dostrzegli handlowy potencjał tej zatoki – wskazuje dłonią błękitną taflę, w której przeglądają się portowe tawerny. – Doskonała przystań w drodze do Lewantu, zatarli ręce. A że za oręż służył im pieniądz, otworzyli sakiewki i w 1204 r. kupili od frankońskiego barona, ówczesnego właściciela Krety, malutki port leżący na gruzach antycznego miasta… A przy okazji całą wyspę. W ciągu czterech stuleci zamienili ją w kupieckie eldorado. Pech chciał, że sułtan Ibrahim I również miał sokoli wzrok. Tyle że swoje biznesy zwykł finalizować przy użyciu miecza. W 1645 r. złożył Wenecjanom niezapowiedzianą wizytę, puścił z dymem Kandię i zatknął na wyspie flagę z półksiężycem. Choć dawno opadł bitewny kurz, wciąż trwają tu zmagania wielkich imperiów. Szczęśliwie ich materią jest dziś tylko architektoniczne piękno. Cóż bardziej zachwyca? Strzelista latarnia morska z XVI w., majstersztyk weneckich budowniczych czy krągłość kopuł osmańskiego meczetu Janczarów? A może klasycystyczna hala targowa? Prawdziwe miasto w mieście! Rozedrgane szczebiotem papug, rejwachem garkuchni, szczękiem nożyczek w dłoniach golibrodów. I ten zapach! Sosnowego miodu, kozich serów, dzikiego oregano i tymianku. Wszystko od górali z pobliskich Lefka Ori (Gór Białych) rozdartych 18-kilometrowym Wąwozem Samaria. Źródło: National Geographic Traveler
Na tej greckiej wyspie ludzie żyją nawet 10 lat dłużej – w czym tkwi jej sekret?
Według mitów właśnie tutaj miał spaść do morza Ikar, bohater opowieści o ojcu architekcie i synu, który chciał dotknąć Słońca. Właśnie dlatego sama wyspa została nazwana Ikarią, a otaczające ją morze – Ikaryjskim. Jednak współcześnie obszar ten znany jest z czegoś innego: z metody na długowieczność.
Spis treści: Długowieczni Ikaryjczycy Burzliwe dzieje Ikarii Co zobaczyć na Ikarii Ikaria leży w regionie Wysp Egejskich Północnych. Ma powierzchnię zaledwie 255 km kwadratowych, czyli niewiele mniej niż Poznań. Obszar ten zamieszkuje niespełna 10 tysięcy osób. Osób znanych z długowieczności. Długowieczni Ikaryjczycy Ikaria należy do tzw. niebieskich stref, czyli miejsc na mapie świata, w których najwięcej osób dożywa stu i więcej lat. Zajmujący się tematem badacze odkryli, że Ikaryjczycy mają 10-krotnie większą szansę na dożycie 100 lat niż Amerykanie. Według danych ponad 30% mieszkańców wyspy dożywa 90 i więcej lat. Wszystko za sprawą tamtejszego klimatu i uznawanej przez ekspertów za najzdrowszą dla człowieka diety śródziemnomorskiej. Dieta Co jedzą Ikaryjczycy? Przede wszystkim warzywa i nabiał. Ich tradycyjna kuchnia opiera się na warzywach strączkowych – fasoli, bobie, ciecierzycy i grochu – oraz wszechobecnym czosnku. Do tego spożywają orzechy, miód, suszone owoce, tradycyjne tłuste jogurty greckie i fetę. W jadłospisie nie może zabraknąć ryb, oliwek, oliwy z oliwek, soli morskiej, kawy i kieliszka wina. Pieczywo piecze się z pełnego ziarna. Według drobiazgowej analizy czynników sprzyjających długowieczności Ikaryjczyków, opublikowanej w 2009 roku na łamach czasopisma „Cardiology Research and Practice”, tamtejsi mężczyźni spożywają średnio 1425 kcal/dziennie, natomiast kobiety zaledwie 1087 kcal. Do tego praktycznie wszyscy respondenci badania przyznali, że niemal codziennie robią sobie drzemkę w ciągu dnia. To wpływa też na poziom zadowolenia z życia. Przypadki depresji są wyjątkowo rzadkie, choroba dotyka mniej niż 3% społeczeństwa. W przypadku krajów zachodnich wskaźnik ten wynosi 10–15 procent i rośnie. Aktywność Do tego należy jeszcze dodać codzienną aktywność fizyczną. Nawet osoby w wieku 90 i więcej lat każdego dnia spacerują, pływają czy pracują fizycznie. Istotne są też więzi społeczne. Ikaryjczycy znani są z typowo południowej bliskości, wspólnego biesiadowania i życia w grupie. Według ekspertów połączenie tych czynników jest najlepszym, co może uczynić dla siebie człowiek, by żyć długo, zdrowo i szczęśliwie. Burzliwe dzieje Ikarii Chociaż z naszej współczesnej perspektywy życie na Ikarii może wydawać się spełnieniem marzeń, historia wyspy pełna jest dramatycznych zwrotów. Według archeologów tereny te były zasiedlone już siedem tysięcy lat temu. Pierwsza znana osada powstała w VIII wieku przed naszą erą jako kolonia Miletu. Koloniści założyli na wyspie miasta Thermae i później Oenoe. Następnie Ikaria stała się zależna od Samos. To wówczas zaczęła słynąć ze swoich źródeł termalnych. Przełomem w rozwoju wyspy była wojna perska. Po jej zakończeniu Ikaria dołączyła do Związku Delijskiego, co wywołało gwałtowny rozwój i wzrost bogactwa mieszkańców. Owocem tego były bogate świątynie, takie jak Świątynia Artemidy w Nas. Jednak dobra passa nie trwała długo. Mieszkańcy wyspy bardzo ucierpieli w trakcie wojen peloponeskich, głównie przez ówczesny gwałtowny wzrost piractwa. Sytuacja poprawiła się pod koniec IV wieku p.n.e., gdy Ikaria stała się członkiem II Związku Ateńskiego. Następnie znalazła się pod panowaniem Rzymian, do czego doszło około 230 roku p.n.e. Została włączona wraz z Samos do rzymskiej prowincji Azji. Pod tarczą Bizancjum Po podziale Cesarstwa Rzymskiego na wschodnie i zachodnie, Ikaria znalazła się pod panowaniem Cesarstwa Bizantyjskiego. Do dziś można znaleźć tego ślady. Na wyspie znajduje się kilka bizantyjskich zamków i odeon. Ikaria znajdowała się pod bizantyjską tarczą ochronną do końca XII wieku, gdy w wyniku coraz większych trudności i podupadającej armii, Cesarstwo Bizantyjskie ograniczyło morską obronę Morza Egejskiego i wysp, w tym Ikarii. Wyspa była nieustannym celem piratów, przez co ludność przeniosła się w głąb lądu. W celu zapewnienia sobie ochrony zbudowano nawet zamek Koskina. Po upadku Bizancjum w 1204 roku Ikaria znalazła się pod panowaniem państwa łacińskiego w Konstantynopolu. W XIV wieku, po zdobyciu Chios przez Genueńczyków, wyspa stała się częścią Genueńskiego Cesarstwa Egejskiego. Następnie przeszła pod panowanie Rycerzy św. Jana, którzy opanowali wyspę Rodos i władali Ikarią do 1521 roku, kiedy to wyspa została podbita przez Turków. Mieszkańcy Ikarii zaciekle walczyli ze swoimi ciemiężcami. Walka o niepodległość Ikaryjczycy nie czuli się dobrze pod tureckim butem. Mieszkańcy wyspy zabili nawet pierwszego tureckiego poborcę podatkowego. Trzy wieki później wzięli czynny udział w greckiej wojnie o niepodległość z 1821 roku. Udało się im nawet oderwać Ikarię od Imperium Osmańskiego w 1827 roku. Jednak ich męstwo nie otrzymało odpowiedniej zapłaty. Tzw. Protokół Londyński, podpisany w 1830 roku, stanowił, że północno-wschodnie wyspy Morza Egejskiego, w tym Ikaria, powinny pozostać pod okupacją turecką. Mieszkańcy nie godzili się na taki obrót sprawy i 17 lipca zbuntowali się przeciwko tureckim urzędnikom, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia wyspy. Był to dzień niepodległości Ikarii, ale wojny bałkańskie zablokowały drogę i wyspa mogła dołączyć do reszty nowo utworzonego państwa greckiego dopiero pięć miesięcy później. Jednak na tę prawdziwą niepodległość trzeba było jeszcze poczekać. 4 listopada 1912 roku Ikaria została oficjalnie wyzwolona przez armię grecką i dołączyła do reszty wolnej Grecji. Mieszkańcy Ikarii byli niezadowoleni z greckiego rządu, który nie inwestował w rozwój wyspy. Dlatego też dążyli do samowystarczalności, czemu sprzyjała duża pomoc od emigrantów z Ikarii, którzy wyemigrowali do USA i Australii. Do 1973 roku, po upadku greckiego reżimu wojskowego, Ikaria pełniła funkcję ziemi zesłańczej dla więźniów politycznych, głównie komunistów. Co zobaczyć na Ikarii Współcześnie Ikaria uniknęła losu turystycznych rajów. Promowana jest jako miejsce slow tourism – wolniejszej, mniej komercyjnej formy podróżowania, z naciskiem na lokalną kulturę i zdrowy styl życia. Przyciąga raczej osoby szukające autentyczności, spokoju i natury. Popularne miejsca turystyczne to: znane od starożytności termalne źródła w Therma, górskie szlaki i wioski w głębi wyspy, tradycyjne festiwale (panigyria), podczas których mieszkańcy tańczą i ucztują do świtu, dzikie plaże (np. Seychelles Beach, Nas). Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Saloniki to kulinarna stolica Grecji. Nie brak tu też unikatowych zabytków
W tym najsmaczniejszym mieście Grecji każdy spacer kończy się ucztą trwającą w nieskończoność. Saloniki kuszą piekarniami, kawiarniami, restauracjami i bazarami.
Spis treści: Idealny początek dnia Palec Arystotelesa Z widokiem na Olimp Dusza miasta Zupa dobra na wszystko Saloniki – informacje praktyczne Wiedziałam, że to kulinarna stolica Grecji, gdzie je się dużo i smacznie. Słyszałam też, że Saloniki nie są typowym ładnym miastem. Mają gęstą zabudowę i zabytki wciśnięte między współczesną architekturę. Wreszcie że wystarczy na nie jeden dzień, a potem warto jechać dalej – do klasztorów w Meteorach, na Półwysep Chalcydycki czy górę Olimp. Tymczasem spędziłam tu długi weekend i żałuję, że nie mogłam zostać dłużej. Idealny początek dnia Poranki w Salonikach pachną bougatsą, obłędnie chrupkim ciastem filo nadziewanym zwykle serem, szpinakiem lub mięsem. Aby jej spróbować, odwiedzam Bougatsa Bantis, kultową piekarnię założoną w 1969 r. w dzielnicy Panagia Faneromeni. Dziadek obecnego właściciela, który przybył do Salonik z tureckiej Kapadocji w ramach wymiany obywateli po odzyskaniu przez Grecję niepodległości, przywiózł ze sobą przepis na nią i zaczął sprzedawać jako street food. Dziś jego wnuk Philipos Bantis jest jedną z dwóch osób w Salonikach, które wciąż potrafią własnoręcznie wytwarzać filo – uczy tej sztuki innych. Jej sekret tkwi w takim rozciągnięciu ciasta, żeby uzyskało grubość kartki papieru. Kiedy podglądam Philiposa, wydaje mi się to dziecinne proste, jednak kiedy sama próbuję – płat rwie się i dziurawi. – Dlatego ludzie wolą kupować gotowe filo – żartuje mistrz i dodaje, że oryginalna bougatsa powinna się składać z aż 25 jego warstw. W piekarni dostaniemy 15 rodzajów tego ciastka, ja wybieram tradycyjne – bez nadzienia. Jest jeszcze ciepła, pachnie cynamonem, a po pierwszym kęsie już rozumiem, skąd uwielbienie Greków do takiej wersji śniadania. Palec Arystotelesa Rzeźba tego jednego z największych filozofów wszech czasów ozdabia chyba najbardziej reprezentacyjny plac miasta, który nosi jego imię. Ponoć pogłaskanie dużego palca u stopy mędrca przynosi powodzenie w egzaminach i gwarantuje przenikliwość umysłu. A Saloniki to miasto studentów z największym uniwersytetem w Grecji, dlatego zawsze przy pomniku ustawia się kolejka chętnych. Miasto położone jest w granicach starożytnej Macedonii, kraju Filipa II, a potem jego syna Aleksandra Wielkiego, którego nauczycielem był właśnie Arystoteles. Filozof urodził się niedaleko Salonik, zaś one same zostały nazwane na cześć Tessaloniki, przyrodniej siostry Aleksandra. Podobno kobieta nie mogła przeboleć śmierci brata i z rozpaczy zamieniła się w syrenę. Pytała potem marynarzy, czy jej brat żyje, a jeżeli ci odpowiadali, że nie – zatapiała ich statki. Pomnik Aleksandra znajduje się po sąsiedzku, na promenadzie, która ciągnie się przez prawie 6 km, a zaczyna w porcie, przy muzeach: fotografii i sztuki współczesnej. Z widokiem na Olimp Promenada jest sercem i salonem Salonik otwierającym się na Zatokę Salonicką, skąd przy dobrej pogodzie widać siedzibę Bogów – Olimp. Przysiadam w jednej z restauracji skuszona zapachem kawy i kolouri – sezamowego obwarzanka, kolejnego kultowego przysmaku jeszcze z czasów bizantyjskich. A potem, spacerując wzdłuż wybrzeża, mijam Białą Wieżę, symbol Salonik nazywany też Wieżą Krwi, bo za panowania Osmanów była więzieniem, miejscem tortur i egzekucji, a jej mury dosłownie spływały krwią. Kiedy przemalowano ją na biało, stała się znakiem nowego początku. Docieram pod pomnik Aleksandra Wielkiego. Wódz siedzi na koniu z wyciągniętym mieczem i twarzą skierowaną na wschód, ku Indiom, kresowi swojego imperium. Stąd już widać instalację „Parasole” autorstwa Giorgosa Zongolopoulosa, popularne miejsca zaręczyn i sesji ślubnych symbolizujące ulotności chwili, a jednocześnie potęgę marzeń, które odrywają nas od ziemi. Z miastem związanych jest więcej ważnych dla losów świata postaci. Tutaj nauczał św. Paweł, którego Listy do Tesaloniczan uważane są za najstarsze dokumenty chrześcijańskie. Stąd pochodzili mnisi Cyryl i Metody, twórcy głagolicy, wreszcie w Salonikach, przy ulicy Apostolou Paavlou 17, urodził się, wychował i ukształtował Mustafa Kemal Atatürk, ojciec nowoczesnej Turcji. Dusza miasta By ją zrozumieć, trzeba się udać na targ Modiano. Zadaszony budynek został niedawno odrestaurowany i kusi eleganckimi sklepami i restauracjami pachnącymi produktami z całej Grecji. Powstał w miejscu zniszczonej synagogi Talmud Tora, według projektu architekta Eliego Modiano. Dostaniemy tu najlepsze oliwki z Chalkidiki, sery manouri i kasseri, pasty z bakłażana, miody z sosen i kasztanów, zioła z gór Vermion i Olimpu, wreszcie fetę, którą je się w Grecji codziennie i dodaje do wszystkiego. W jednym ze sklepów uczę się jak rozpoznać dobrą oliwę. Płyn nalewany jest do niebieskich kubeczków, żeby przy ocenie nie sugerować się kolorem, a tylko i wyłącznie smakiem. Przed spróbowaniem należy ogrzać go w dłoniach. – Dobry produkt powinien być gęsty, aromatyczny i pachnący – mówi Grigoris Toulias, który oprowadza mnie po Modiano. – A w ustach cierpki, konkretny, pikantny za sprawą polifenoli, których im więcej, tym lepsza oliwa – dodaje. W czym jeszcze tkwi sekret waszej kuchni – dopytuję Grigorisa, bo zdobyć tytuł gastronomicznej stolicy Grecji na pewno nie jest łatwo. – Myślę, że jest to wielokulturowość Salonik. Tutaj obok siebie żyli Grecy, Turcy, Żydzi, Słowianie, Ormianie, co zaowocowało kulinarną odwagą w łączeniu smaków i tradycji. Poza tym kiedyś wszyscy jadali w domach, a wychodzili jedynie na kawę. Dlatego jeżeli ktoś chciał otworzyć restaurację, musiał zaproponować coś naprawdę smacznego, lepszego, niż serwowała jego mama, babcia czy żona, inaczej nikt by nie chciał za to zapłacić – żartuje. Grigoris zachęca, żeby przed wyjściem spróbować jeszcze najlepszych w mieście bouyiourdi. Tę wymyśloną w Salonikach pikantną przekąskę z fetą, papryką, oliwą, oregano, pomidorami i cebulą podają tu w smażonym cieście. – Koniecznie też zamów gyrosa, tuż za rogiem jest wybitny. Za ogromną porcję mięsa z kopą frytek, pitą i sałatką zapłacisz jedynie 10 euro, a najesz się na cały dzień. Zupa dobra na wszystko Jak to się stało, że budowa metra w Salonikach trwała aż 19 lat? Powód jest prosty, wystarczy tu wbić szpadel w ziemię, żeby trafić na jakiś zabytek. I dlatego największe wykopaliska archeologiczne w nowożytnej Grecji miały miejsce właśnie tutaj. Dzięki mim miasto wzbogaciło się o 300 tys. eksponatów, a jedna ze stacji metra – Venizelou, dosłownie stała się podziemnym muzeum. Przenosi nas ona na Decumanus Maximus, świetnie zachowaną główną ulicę z czasów rzymskich, z kolumnami i sklepami, co jest unikatem w skali Europy. Ewenementem jest też pobliski targ Kapani, najstarszy bazar w Salonikach i kolejne jego gastronomiczne epicentrum. Tutaj zaatakują nas sprzedawcy nawołujący klientów i stoiska pełne produktów. To też nowe kulinarne odkrycie – loukoumades, małe pączki oblane miodem i przyprószone cynamonem z orzechami, które zalewają usta słodyczą. Kolejne doświadczenie czeka na mnie w pobliskiej restauracji Patsas Tsarouchas przy ulicy Odos Olymou 7. – Spartanie jedli tę zupę, żeby mieć siłę do walki – opowiada Dimitris Tsarouchas, właściciel, i dodaje, że leczy też kaca i jest dobra na wszystko. Z tego powodu serwują ją 24 godz. na dobę przez siedem dni w tygodniu. I ma wiernych fanów na całym świecie. Patsas robiona jest z wnętrzności zwierząt, głównie żołądków, i przypomina nasze flaki. Od kilku lat właściciele starają się, żeby jej przekazywana z pokolenie na pokolenie receptura została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Na tym polu Saloniki też mają się czym pochwalić. Na słynnej liście mają aż 15 obiektów. Wśród nich mury miejskie i wieżę Trigonion w Ano Poli, czyli Górnym Mieście, które przypominają, że były one potężną twierdzą. Warto dotrzeć tu na zachód słońca, kiedy ciepłe światło rozlewa się na amfiteatralnie położone miasto, a ludzie urządzają sobie pikniki. Gdzieś w dole między gęstą zabudową majaczy sylwetka Rotundy św. Jerzego z IV w. wyglądająca jak rzymski Panteon, z wnętrzem ozdobionym wspaniałymi wczesnochrześcijańskimi mozaikami. Niedaleko stamtąd do łuku cesarza Galeriusza, pod którym biegła główna arteria Salonik łącząca wschód z zachodem. I zachwycającej świątyni Agia Sofia, arcydzieła sztuki bizantyjskiej wzorowanej na konstantynopolitańskiej. Jest wreszcie kościół św. Demetriusza, patrona miasta, najważniejsza świątynia w Salonikach, z kryptami, gdzie go więziono i zamordowano. Tymczasem zbliża się czas kolacji. Wybieram tawernę Tsinari, która zajmuje zabytkowy dom z patiem porośniętym winoroślą. Zamawiam meze, na które składa się kilkanaście pysznych przystawek, i obserwuję otoczenie. Koty wychodzące z każdego zakamarka i ocierające się o nogi, czekające na poczęstunek, staruszków spacerujących z psami, młodzież na skuterach. Coraz tłoczniej robi się przy stolikach, ktoś zaczyna grać, ktoś śpiewa i tańczy. Chłonę ten klimat jak z opowieści o starych Salonikach, tu wieczór dopiero się zaczyna. Saloniki – informacje praktyczne Dojazd Samolotem bezpośrednio z Warszawy do Salonik dolecimy LOT-em. Ceny biletów od 500 zł w obie strony. Rejs trwa nieco ponad 2 godz.; lot.com. Komunikacja Po centrum miasta najlepiej przemieszczać się na piechotę. Taksówki są tańsze niż w Polsce. Przydatna aplikacja to Beat. Oficjalna aplikacja komunikacji miejskiej to OASTH. Gotowe trasy do zwiedzania znajdziemy na thessaloniki.net. Tam też są informacje o darmowych (za napiwek) pieszych wycieczkach z przewodnikiem. Nocleg Hotel Onoma Monastiriou 24, ma artystyczne wnętrza i wspaniały taras z basenem i panoramą na Saloniki, blisko stąd do większości atrakcji; onomahotel.com. TBA Hyatt, położony wśród zieleni na uboczu Salonik, oferuje ciszę i spokój. Jedzenie Restauracja To Dixti na placu Athonos, przy ulicy Dimitsa i Dragoumi 18, oferuje rodzinną atmosferę i pyszną domową kuchnię. Owoce morza, ręcznie robione kotleciki z cukinii, smażony ser feta z miodem i sezamem. Blé Vin, na deptaku Agias Sofias i ulicy Georgiou Stavrou 14. To piekarnia, cukiernia, palarnia kawy, prosciutteria i winiarnia z piwniczką, która oferuje chyba największy wybór win w Salonikach. Restauracja Golden Star Hotel w Peraia, miejscowości na riwierze Salonik (jakieś 30 min jazdy taksówką do centrum). Stoliki ustawione są na plaży, a podczas kolacji możemy się spodziewać niezapomnianych zachodów słońca nad Zatoką Salonicką. Zakupy Warto przywieźć stąd oliwki, oliwę, sery, miód tymiankowy czy mydło. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Agnieszka Franus Agnieszka Franus – zastępczyni redaktora naczelnego magazynów National Geographic, National Geographic Traveler, redaktor naczelna Kaleidoscope. Z wykształcenia geolog. Jej pasje to historia, fotografia i podróże. Najlepiej wypoczywa wędrując po górach, a w wolnych chwilach lubi gotować dla przyjaciół.
Gdzie na wakacje w październiku? Te miejsca zachwycają pogodą i atmosferą
Jesień nie musi oznaczać końca podróży – przeciwnie, to czas, gdy wiele miejsc pokazuje swoje najpiękniejsze oblicze. Październik sprzyja spokojnym wyjazdom bez tłumów, a temperatury w wielu krajach wciąż pozwalają cieszyć się słońcem i kąpielami w morzu.
Październik to idealny moment, by na chwilę uciec od szarości i deszczu, które coraz częściej zaglądają w polskie okna. Gdy dni stają się krótsze, a poranki chłodniejsze, wielu z nas zaczyna marzyć o odrobinie słońca, spokoju i nowych wrażeń. To właśnie teraz, gdy letni tłum ucichł, a ceny są bardziej przyjazne, podróże nabierają wyjątkowego uroku. Jesienny urlop może stać się nie tylko sposobem na złapanie oddechu, lecz także okazją do doładowania energii i spojrzenia na świat z innej perspektywy – tej cieplejszej, bardziej spokojnej i pełnej koloru. Gdzie zatem warto wyjechać w październiku? Zapytaliśmy o to ekspertów z biura podróży Itaka. Riwiera Turecka jesienią – ciepły kierunek na październikowy wypoczynek Październik w Turcji to czas, gdy lato wciąż trwa, ale bez uciążliwych upałów i tłumów turystów. Eksperci zgodnie podkreślają, że to jeden z najlepszych momentów, by odwiedzić Riwierę Turecką, rozciągającą się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego i częściowo Morza Egejskiego. Region ten słynie z piaszczystych plaż, krystalicznej wody i znanych kurortów, takich jak Antalya, Alanya, Belek, Side, Bodrum czy Fethiye. – Październik to ostatni miesiąc letniego sezonu turystycznego, więc najpopularniejsze atrakcje są mniej zatłoczone, a warunki pogodowe pozostają idealne – zauważają przedstawiciele Itaki. Temperatury w ciągu dnia utrzymują się na poziomie 25–28°C, a morze wciąż ma przyjemne 20–26°C. To idealny czas zarówno na wypoczynek na plaży, jak i na zwiedzanie – od teatru rzymskiego i świątyni Apollina w Side po grobowce w Fethiye czy pozostałości Mauzoleum w Halikarnasie, jednego z siedmiu cudów świata w Bodrum. Jesienny wyjazd do Turcji to również doskonała okazja do spokojnych wycieczek objazdowych i udziału w lokalnych atrakcjach, które o tej porze roku można poznawać bez pośpiechu i w bardziej kameralnej atmosferze. Dlaczego październik to najlepszy moment na odkrywanie greckich wysp? Jesienny wyjazd do Grecji to doskonały sposób na połączenie odpoczynku z odkrywaniem śródziemnomorskiego stylu życia. Gdy letni gwar powoli cichnie, a temperatury wciąż utrzymują się na poziomie 20–25°C, greckie wyspy pokazują swoje łagodniejsze, bardziej autentyczne oblicze. Nagrzana po lecie woda w Morzu Śródziemnym ma średnio 23°C, co sprzyja zarówno plażowaniu, jak i rejsom po zatokach. Jak podkreśla Itaka, „październik jest znakomitym wyborem na wypoczynek na greckich wyspach, które z uwagi na wielką popularność w miesiącach wysokiego sezonu są zwykle pełne turystów z całego świata”. To najlepszy moment, by zobaczyć prawdziwą Grecję – bez pośpiechu i tłumów, za to w łagodnym świetle jesiennego słońca. Niższe ceny hoteli i spokojniejsza atmosfera pozwalają w pełni cieszyć się śródziemnomorskim rytmem życia: smakować lokalne potrawy w tawernach, spacerować wąskimi uliczkami nadmorskich miasteczek i odkrywać miejsca, w których – jak mawiają Grecy – czas płynie inaczej. Takie wyspy, jak Kreta, Rodos, Kos, Korfu czy Zakynthos zachwycają nie tylko piaszczystymi plażami i turkusową wodą, lecz także starożytnymi zabytkami i historią, którą najlepiej poznaje się właśnie teraz, gdy słońce grzeje łagodniej, a Grecja odzyskuje spokój po intensywnym lecie. Wyspy Kanaryjskie w październiku przyciągają łagodnym klimatem i słońcem Jesień to czas, gdy Wyspy Kanaryjskie odzyskują swój spokojniejszy rytm, a pogoda wciąż zachęca do wypoczynku. Jak podaje Itaka, „październik to bardzo dobry miesiąc na wyjazd na Wyspy Kanaryjskie. Z jednej strony to okres po szczycie sezonu letniego, z drugiej – przed rozpoczęciem sezonu zimowego”. W ciągu dnia temperatura sięga 25–26°C, a noce pozostają przyjemnie ciepłe, około 20–21°C, co sprzyja zarówno plażowaniu, jak i aktywnemu zwiedzaniu wysp. Najcieplejsza o tej porze roku jest Fuerteventura, znana z szerokich plaż i doskonałych warunków do windsurfingu oraz kitesurfingu. Na Teneryfie można połączyć relaks na plaży z pieszymi wędrówkami po wulkanicznych terenach Parku Narodowego Teide. Gran Canaria, La Palma i Lanzarote przyciągają różnorodnością – od zielonych dolin i klifów po surowe krajobrazy pól lawy. Mniejsza liczba turystów w kurortach i na szlakach sprawia, że można w pełni docenić uroki archipelagu: łagodny klimat, wyjątkową przyrodę i piękną pogodę, która niezmiennie sprzyja wypoczynkowi. Marsa Alam i Marsa Matrouh – dwa oblicza jesiennego Egiptu Egipt pozostaje popularnym kierunkiem przez cały rok, a jesienią podróżowanie staje się tam szczególnie przyjemne. Jak podkreśla biuro podróży, „październik jest dobrym wyborem dla tych, którzy lubią wysokie temperatury i gwarantowaną pogodę”. W tym okresie temperatura powietrza sięga 28–32°C, a Morze Czerwone i Morze Śródziemne pozostają wyjątkowo ciepłe, sprzyjając kąpielom, snorkelingowi i nurkowaniu. To również czas, gdy największe atrakcje kraju (od piramid w Gizie po świątynie w Luksorze) można zwiedzać w bardziej komfortowych warunkach, bez uciążliwych upałów i tłumów. Dla miłośników wypoczynku nad wodą szczególnie polecane są dwa egipskie kurorty: Marsa Alam i Marsa Matrouh. Pierwszy z nich, położony nad Morzem Czerwonym, słynie z krystalicznie czystej wody, spektakularnych raf koralowych i szerokich, piaszczystych plaż. Z kolei Marsa Matrouh, leżąca nad Morzem Śródziemnym, oferuje jedne z najpiękniejszych plaż w Egipcie oraz stanowi doskonałą bazę wypadową do zwiedzania Kairu i Aleksandrii. Zanzibar w październiku kusi egzotyką i łagodnym klimatem Zanzibar od lat pozostaje jednym z najbardziej pożądanych kierunków wśród miłośników egzotyki. Wyspa przyciąga rajskimi plażami, intensywnymi barwami i niepowtarzalną kulturą, a jej mieszkańcy słyną z gościnności i ciepła. Październik to okres, w którym wciąż panują doskonałe warunki do wypoczynku — to końcówka długiej pory suchej, a po sporadycznych, krótkich opadach szybko wraca słońce i bezchmurne niebo. „Po przelotnych, sporadycznych opadach można w pełni korzystać ze słonecznej pogody i wypoczynku na plaży” – czytamy w rekomendacji biura podróży. Relatywnie niższe temperatury, utrzymujące się w granicach 28–30°C, stanowią atut dla osób marzących o egzotycznej podróży, ale unikających ekstremalnych upałów. To doskonały moment, by odkryć Stone Town, historyczne serce wyspy wpisane na listę UNESCO, odwiedzić farmy przypraw, z których słynie Zanzibar, lub wybrać się na Prison Island, gdzie można zobaczyć olbrzymie żółwie. Dzięki łagodniejszej pogodzie i mniejszej liczbie turystów wyspa jesienią oferuje pełen słońca, spokojny wypoczynek w rytmie, który pozwala naprawdę się zrelaksować. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Grecy chcą to zachować w tajemnicy. Ta wyspa jest piękniejsza niż Mykonos
Syros, grecka wyspa dotąd pomijana przez turystów, odkrywana jest na nowo przez smakoszy i miłośników autentycznych podróży.
Spis treści: Kolacje w Ermoupoli Degustacje win na północy wyspy Sery, słodkości i lokalne specjały Nadmorskie tawerny Kolacja w średniowiecznej wiosce Kiedy turyści zaczynają omijać najbardziej zatłoczone kierunki. Coraz chętniej odkrywają spokojny i prawdziwie autentyczny klimat Syros, gdzie czeka także jedna z najwyżej cenionych kuchni w całej Grecji. Choć Mykonos, Santorini i Paros od dekad figurują na listach „musisz to zobaczyć”, Syros – stolica Cyklad – pozostawała dotąd poza radarem. Wyspa, wspierana przez dynamiczne lokalne sektory i około 20 tysięcy stałych mieszkańców, nie musiała polegać wyłącznie na turystach. Nie zabiegała też o rozgłos. Teraz, gdy goście szukają mniej zatłoczonych miejsc i bardziej autentycznych doświadczeń, sekret piękna Syros, jej architektury i – rzecz jasna – kuchni wychodzi na jaw. Wyspa nazywana królową Morza Egejskiego przeżywa napływ odwiedzających i jednoczesne kulinarne odrodzenie.Greccy kucharze, zdobywający doświadczenie w renomowanych restauracjach Europy, umiejętnie splatają bogatą tradycję lokalnych wyrobów z nowoczesnymi technikami kulinarnymi świata. Powstają dzięki temu niepowtarzalne smaki i autorskie dania. A jednocześnie nie ginie to, co w greckiej kuchni kocha cały świat. Kolacje w Ermoupoli Główne miasto, Ermoupoli, wcale nie przypomina biało-błękitnych domków kojarzonych z Egeją i zarazem z Grecją. Przywodzi raczej na myśl pastelowy neoklasycyzm Włoch. To ukłon w stronę wielowiekowych wpływów Wenecji i Genui. Na dachach hoteli Aristide i Argini (restauracja Elexis) zjesz kolację z widokiem na pięknie podświetlone kościoły, m.in. św. Mikołaja. Oba hotele mieszczą się w odrestaurowanych neoklasycznych rezydencjach. Oferują świetne udogodnienia i gościnność, dzięki czemu trafiły do Przewodnika Michelin 2025. Aristide i Elexis trzymają się filozofii „od pola do stołu”. Korzystają z lokalnych składników, podając je w dopracowanej, nowoczesnej odsłonie i z bardzo dobrym doborem win. W hotelu Aristide kuchnia i bar ścigają się na oryginalne kreacje, ale prawdziwym zwycięzcą tej rywalizacji pozostaje zawsze gość. Bliżej centrum działa Avant Garden szefa Konstantinosa Bourantasa. Po nauce w szwajcarskiej szkole kulinarnej Alpine i pracy w topowych europejskich restauracjach otworzył on miejsce, w którym tworzy śródziemnomorskie dania z użyciem cykladzkich składników. Słynie m.in. z rozchwytywanego risotta. Na bardziej swobodne, tradycyjne jedzenie wybierz Revans Syros, urządzone jak autentyczne kafeneio. W takich kawiarniach mieszkańcy spędzają długie godziny przy kawie, ouzo i mezedes (małych przekąskach). W Revans menu zmienia się codziennie w zależności od tego, co akurat pojawi się na pobliskim targu. Zamów talerzyki z kieliszkiem ouzo albo tsipouro i – po grecku – nigdzie się nie spiesz. Degustacje win na północy wyspy Patrząc na suche, skaliste zbocza Syros, trudno uwierzyć, że na północy działa kilka winnic. A jednak miejscowi uprawiają winorośl w tym pozornie surowym krajobrazie od stuleci. Rodzinne winiarnie, takie jak Chatzakis i Ousyra, leżą ok. 8 km na północny zachód od Ermoupoli. Łączą siły z lokalnymi winiarzami i tworzą własne, tarasowe winnice. Warto odwiedzić je na degustacje i spróbować odmian wyspiarskich, podziwiając przy tym rozległe widoki na okoliczne wyspy Egejskie. Do lokalnych szczepów należą białe Serifiotiko (z rzadkiej greckiej winogronowej odmiany) oraz czerwone Fokiano. Sery, słodkości i lokalne specjały Dwa najsłynniejsze produkty z Syros to ser San Michali i loukoumia, czyli lokalna wersja lokum. San Michali posiada unijne oznaczenie ChNP (PDO) – musi powstawać wyłącznie z mleka krów z Syros. Rodzinni serowarzy, tacy jak Tyrosyra, specjalizują się w dojrzewającym, twardym serze o bogatym, lekko orzechowym i pikantnym smaku. Znajdziesz go w niemal każdej restauracji na wyspie. Loukoumia jada się w całej Grecji, ale Syros słynie z własnej wersji. To po części zasługa historii uchodźców z Imperium Osmańskiego, którzy zaczęli wyrabiać te słodycze po przybyciu na wyspę. Mówi się też, że smak podkręca miejscowa lekko słonawa woda. Mieszkańcy kupują loukoumia w Leivadaras i Korres. Tam dostaniesz również drugą wizytówkę wyspy: halvadopitę – „torty z chałwy”, czyli nugat przełożony dwiema cienkimi, chrupkimi waflami. Nadmorskie tawerny Pobyt na greckiej wyspie bez plażowania? Zdecydowanie nie warto. Syros ma znakomite tawerny przy zachodnich plażach. Dają spektakularne zachody słońca i uczty z najświeższych owoców morza. Wybierz Dyo Tzitzikia Sta Armyrikia na plaży Kini. Fale Morza Egejskiego dosłownie muskają piasek, gdy próbujesz klasyków: ośmiornicy, kalmarów i sałatki greckiej. Kini uchodzi za miejsce z najlepszym zachodem słońca na całej wyspie. Inne świetne punkty na złote godziny: Calmo Mare w Foinikas, znane z serdecznej obsługi i widoków, oraz Meltemi tuż przy popularnej plaży Agathopes. Ta ostatnia słynie ze złocistego piasku i płytkiej wody. Meltemi stawia na lokalne źródła – warzywa podaje z własnej uprawy. Kolacja w średniowiecznej wiosce Najstarszą istniejącą osadą na Syros jest średniowieczne Ano Syros, górujące nad Ermoupoli i morzem. Dojedziesz tam taksówką z miasta. Możesz też wejść pieszo – to blisko 900 schodów. Miasteczko powstało na początku XIII wieku i w jego granicach nie wolno poruszać się samochodem. Zwiedza się je więc pieszo, wąskimi, urokliwymi uliczkami. Pod zwisającymi bugenwillami, wśród butików z biżuterią, galerii i sklepików z rękodziełem znajdziesz restauracje z małymi talerzami, np. Apanochoritissa, z tarasem widokowym. Na stoliki z panoramą warto czasem chwilę poczekać. Zajrzyj też do Maison de Meze – to kulinarna pracownia, w której powstają i są sprzedawane znane lokalne produkty. Właściciele celowo utrzymują niewielką skalę wytwórstwa. Oferta zmienia się wraz z porą roku oraz dostępnością i jakością składników. Od serów i ziół po kawę po grecku – wszystko ma wyrazisty smak i powstaje z myślą o zdrowiu. Idealne, by „zabrać do domu” smak Syros. Źródło: National Geographic
Kanał Koryncki – przewodnik po historii, budowie i znaczeniu niezwykłej drogi wodnej w Grecji
Kanał Koryncki to sztuczna droga wodna, która przecina półwysep Peloponez, łącząc Morze Jońskie z Morzem Egejskim. Pomysł zbudowania kanału sięga starożytności, a jego realizacja nastąpiła dopiero w XIX wieku. Dzięki geotechnicznym badaniom wiemy dziś, że koryncki muł posiada wyjątkowe właściwości — wysoką sztywność i spójność wynikającą z cementacji, co pozwoliło na bezpieczne utrzymanie stromych ścian przez ponad wiek.
Spis treści: Gdzie znajduje się Kanał Koryncki i co łączy? Historia budowy Kanału Korynckiego – od starożytności po XIX wiek Parametry techniczne Kanału Korynckiego Znaczenie Kanału Korynckiego dla żeglugi Kanał Koryncki jako atrakcja turystyczna Geologia i geotechnika — muł koryncki (marl) Przyszłość i wyzwania utrzymania Kanału Korynckiego Kanał Koryncki to jeden z najbardziej fascynujących przykładów inżynierii XIX wieku — choć jego idea sięga starożytnych Greków, realizacja zakończyła się dopiero w latach 1892–1893. Wyjątkowe cechy geotechniczne regionu, szczególnie konstrukcyjne związane z konsolidacją mułu korynckiego, umożliwiły wykopanie stromych, sięgających nawet 80 metrów ścian, które są odporne na częste trzęsienia ziemi i erozję. Dzisiejszy Kanał Koryncki służy głównie mniejszym jednostkom turystycznym, choć niegdyś miał potężne znaczenie dla żeglugi europejskiej. Gdzie znajduje się Kanał Koryncki i co łączy? Kanał Koryncki przecina Przesmyk Koryncki – wąski pas lądu łączący Peloponez z Grecją kontynentalną. Co istotne, dzięki jego istnieniu Peloponez staje się de facto wyspą, oddzieloną od reszty kraju przez ten niezwykły kanał. To właśnie tu przebiega granica między dwoma ważnymi akwenami: Morzem Jońskim a Morzem Egejskim, a dokładniej – pomiędzy Zatoką Koryncką a Zatoką Sarońską. Kanał pełni strategiczną funkcję transportową, ponieważ pozwala uniknąć opływania całego półwyspu Peloponez, co oznacza oszczędność nawet 320–700 kilometrów dla jednostek morskich. Dawniej był to ogromny atut handlowy i żeglugowy, dziś zyskuje znaczenie głównie turystyczne i symboliczne, choć wciąż obsługuje ruch statków mniejszych gabarytów. Lokalizacja kanału sprawia, że jest on nie tylko skrótem na trasie morskiej między zachodnią a wschodnią Grecją, ale również geologicznie i tektonicznie interesującym miejscem. Przesmyk Koryncki leży w jednej z najbardziej aktywnych sejsmicznie stref w Europie, co miało wpływ zarówno na wybór technologii budowy, jak i późniejsze trudności związane z eksploatacją. Dzięki swojemu położeniu Kanał Koryncki stanowi także naturalną granicę geograficzną i kulturową – ten rejon od wieków oddzielał starożytny Korynt od reszty Hellady, a dziś jest punktem orientacyjnym dla podróżników, żeglarzy i turystów. Historia budowy Kanału Korynckiego – od starożytności po XIX wiek Starożytne plany i diolkos Idea przekopania Przesmyku Korynckiego sięga co najmniej VI wieku p.n.e., kiedy to rządzący Koryntem tyran Periander – jeden z tzw. siedmiu mędrców Grecji – po raz pierwszy rozważał stworzenie drogi wodnej łączącej dwa morza. Ówczesne możliwości techniczne nie pozwalały jednak na taką realizację, dlatego zastosowano inne, innowacyjne rozwiązanie. Zbudowano diolkos – specjalną kamienną drogę transportową, po której statki przeciągano na wózkach przez przesmyk. Diolkos był szeroki na około 3–4 metry, wyposażony w tory z kamiennych bloków i wykorzystywany przez setki lat, zarówno przez Greków, jak i później przez Rzymian. Był to pierwowzór systemu śluz i podnośników, który dziś moglibyśmy porównać do toru przeładunkowego. Dzięki temu rozwiązaniu możliwy był transport ładunków i statków między dwoma zatokami bez konieczności opływania całego Peloponezu. Pozostałości diolkosu są nadal widoczne w pobliżu współczesnego kanału. To jedno z najcenniejszych dziedzictw antycznej inżynierii na terenie Grecji. Rzymskie próby z czasów Nerona W 67 roku naszej ery cesarz Neron, zafascynowany hellenistyczną kulturą i wielkimi projektami infrastrukturalnymi, postanowił zrealizować wizję starożytnych Greków. W ramach uroczystej ceremonii osobiście wbił pierwszą łopatę w ziemię, inaugurując wykopy, do których zaangażowano nawet 6 tys. robotników – głównie niewolników i jeńców. Wykopano wtedy kilka kilometrów rowu, jednak prace wkrótce wstrzymano – powodem były kłopoty polityczne cesarstwa, niestabilność gospodarcza oraz wysokie koszty. Po śmierci Nerona projekt zarzucono, a miejsce pozostawało przez wieki tylko geograficznym marzeniem. Rzymska próba budowy kanału jest dziś znana głównie z relacji historycznych oraz archeologicznych pozostałości po niewielkich wykopach. Finalizacja projektu w XIX wieku Do powrotu idei przekopu doszło dopiero w drugiej połowie XIX wieku, pod wpływem sukcesu współtworzonego przez Polaków Kanału Sueskiego, który ukończono w 1869 roku. Grecja, odzyskawszy niepodległość i zmodernizowana dzięki wpływom zachodnioeuropejskim, podjęła inicjatywę realizacji projektu, który przez wieki pozostawał jedynie wizją. Początkowo zadanie powierzono francuskiemu konsorcjum, które rozpoczęło prace w 1882 roku. Problemy finansowe i trudności geologiczne sprawiły jednak, że firma się wycofała. Wówczas projekt przejął Andreas Syngros – grecki bankier i filantrop, który sfinansował dalsze prace. Dzięki jego wsparciu oraz zaangażowaniu lokalnych władz, kanał ukończono w 1893 roku. Uroczyste otwarcie nastąpiło w lipcu 1893 roku, a pełnoprawna żegluga rozpoczęła się kilka miesięcy później. Wówczas Kanał Koryncki stał się symbolem nowoczesności i technicznego postępu Grecji, a także spełnieniem wizji starożytnych cywilizacji. Parametry techniczne Kanału Korynckiego Kanał Koryncki to dzieło inżynierii o wyjątkowych proporcjach i wymaganiach technicznych. Ma długość około 6 343 metrów, czyli nieco ponad 6 kilometrów, co czyni go stosunkowo krótkim w porównaniu do innych dróg wodnych na świecie. Jednak jego znaczenie geograficzne i trudność wykonania wynikają nie z długości, lecz z jego budowy geologicznej i proporcji przekroju. Szerokość kanału to około 24,6 metra na poziomie wody, a 21,3 metra przy dnie, co czyni go wyjątkowo wąskim. Ta cecha ogranicza żeglugę do niewielkich jednostek. Głębokość kanału wynosi przeciętnie 8 metrów, co umożliwia przepływ statków o zanurzeniu do 7,3 metra, ale wyklucza większość jednostek oceanicznych. Najbardziej imponującym elementem konstrukcyjnym są jego niemal pionowe ściany, które osiągają do 90 metrów wysokości. Wykute w twardych mułach korynckich, przez ponad sto lat zachowały stabilność nawet w warunkach aktywności sejsmicznej. W historii kanału odnotowano jedynie sporadyczne osunięcia i erozję, głównie po intensywnych opadach lub trzęsieniach ziemi, co jest ewenementem w światowej skali. Ruch wodny odbywa się jednokierunkowo – każdorazowo ustala się kierunek przepływu statków, aby uniknąć kolizji w wąskiej przestrzeni. Ze względu na ograniczoną szerokość i silne prądy, większe jednostki muszą być eskortowane przez holowniki. To rozwiązanie pozwala zachować bezpieczeństwo i precyzję manewrowania. Znaczenie Kanału Korynckiego dla żeglugi Główna zaleta Kanału Korynckiego polega na drastycznym skróceniu trasy morskiej – w zależności od kursu, umożliwia oszczędność od 320 do nawet 700 kilometrów drogi wokół Peloponezu. Dla dawnych żeglarzy, żaglowców i statków handlowych był to ogromny przełom w logistyce morskiej. Współcześnie kanał utracił znaczenie komercyjne dla dużych jednostek z powodu zbyt małych wymiarów. Maksymalna szerokość statku, jaki może bezpiecznie przepłynąć, to około 17,6 metra, przy zanurzeniu do 7,3 metra. Oznacza to, że kontenerowce, tankowce i większość promów nie mogą korzystać z tej drogi wodnej. Obecnie kanał obsługuje głównie niewielkie statki turystyczne, jachty oraz jednostki pasażerskie, a roczna liczba przepływających wynosi około 11 tys. Jednak nawet dla mniejszych jednostek żeglugowych przeprawa nie jest prosta – silne prądy wodne spowodowane różnicą ciśnień między Zatoką Koryncką a Sarońską, a także wiatry tunelowe w wąskiej przestrzeni, mogą znacznie utrudnić nawigację. Mimo tych ograniczeń, Kanał Koryncki pozostaje symbolem inżynierii, historycznym szlakiem i atrakcją turystyczną, stanowiąc ważny element dziedzictwa Grecji. Kanał Koryncki jako atrakcja turystyczna Współczesna rola Kanału Korynckiego to przede wszystkim funkcja turystyczna. Rejs przez wąskie korytarze z niemal pionowymi ścianami to doświadczenie, które przyciąga rocznie tysiące odwiedzających z całego świata. Szczególnie popularny jest w sezonie wiosenno-letnim, od maja do września, kiedy pogoda sprzyja rejsom i fotografii. Rejs kanałem trwa zwykle około 60 minut, a jego koszt to 20–30 euro od osoby. Rozpoczyna się zazwyczaj w miejscowości Isthmia, skąd odpływają statki pasażerskie oferujące widoki, komentarz przewodnika oraz niepowtarzalne ujęcia stromych ścian kanału. Dla osób mniej zainteresowanych żeglugą, ale szukających mocniejszych wrażeń, dostępne są skoki na bungee z mostu nad Kanałem Korynckim. To jedna z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji tego typu w Europie – skok w przepaść otoczoną ścianami o wysokości 80–90 metrów to przeżycie nie do zapomnienia. Dodatkowo w okolicy kanału znajdują się liczne punkty widokowe, kawiarnie i sklepy z pamiątkami, a spacer po okolicznych mostach pozwala na obserwację manewrów statków z niezwykłej perspektywy. Kanał można także podziwiać z licznych punktów widokowych, a jego niezwykła sceneria stała się tematem dla wielu fotografów, influencerów i filmowców. Geologia i geotechnika — muł koryncki Podłoże, przez które przebiega Kanał Koryncki, zbudowane jest z tzw. mułów korynckich, znanych także pod nazwą marl. Są to osady neogeńskie, powstałe w epoce miocenu i pliocenu – czyli w przedziale od około 23 do 2,5 milionów lat temu. Składają się one głównie z węglanu wapnia (70–77%) oraz z niewielkiej ilości minerałów ilastych i domieszek piaskowych. To, co czyni te osady wyjątkowymi, to ich naturalna cementacja – proces, w którym minerały łączą ziarna osadu, tworząc spójny i wyjątkowo sztywny materiał geotechniczny. Dzięki temu marl koryncki jest kruchy, ale bardzo wytrzymały. Takie właściwości umożliwiły wykopanie niemal pionowych ścian kanału o wysokości do 90 metrów, bez konieczności ich dodatkowego zabezpieczania przez kilkadziesiąt lat. Niewiele jest miejsc na świecie, gdzie inżynierowie mogą wykonać tego typu przekrój bez ryzyka natychmiastowych osunięć gruntu. Testy laboratoryjne prowadzone na próbkach tego materiału, tzw. testy trójosiowe, wykazały jego początkowe sprężyste zachowanie, a następnie stopniowe niszczenie spoiny, charakterystyczne dla materiałów cementowanych. W badaniach zauważono, że krzywa granicy plastyczności tego materiału ma eliptyczny kształt i przebiega wokół osi izotropowej, co oznacza, że marl koryncki ma nieliniowe, ale przewidywalne właściwości deformacyjne. Wszystko to sprawia, że muł koryncki należy do wyjątkowych formacji geotechnicznych w skali europejskiej. Jest przedmiotem licznych badań inżynieryjnych i geologicznych, które mają na celu zrozumienie jego długoterminowej stabilności i odporności na czynniki naturalne. Przyszłość i wyzwania utrzymania Kanału Korynckiego Choć Kanał Koryncki funkcjonuje już od ponad 130 lat, jego przyszłość wymaga stałego monitorowania i nakładów konserwacyjnych. Wynika to przede wszystkim z jego położenia w aktywnej strefie sejsmicznej i tektonicznej. Region Zatoki Korynckiej należy do najbardziej ruchliwych obszarów Europy — płyty tektoniczne rozchodzą się tu z prędkością ok. 15 mm rocznie. Ten ciągły ruch powoduje naprężenia w gruncie, co zwiększa ryzyko osuwisk, spękań i erozji ścian kanału. Mimo to stabilność zboczy jest zaskakująco dobra – właśnie dzięki cementowanym mułom, które zachowują zwartą strukturę nawet w trudnych warunkach sejsmicznych. Jednak coraz częściej obserwuje się lokalne deformacje – szczególnie po intensywnych opadach deszczu, które powodują infiltrację wody w głąb gruntu i mogą prowadzić do erozji wewnętrznej oraz mikroskopijnych osunięć. Równie istotnym problemem są mosty i przyczółki, które przez dziesięciolecia ulegały obciążeniom dynamicznym. Ich konstrukcje są regularnie kontrolowane, jednak naturalne starzenie się materiałów, działanie wody i ekspozycja na słońce powodują pęknięcia, szczeliny dylatacyjne i inne defekty konstrukcyjne. Aby temu przeciwdziałać, inżynierowie wdrożyli system kotew gruntowych – długich stalowych elementów wbitych w zbocza, które stabilizują grunt i przeciwdziałają osuwaniu się mas ziemnych. Dodatkowo stosuje się ciągły monitoring geodezyjny i sejsmiczny, który pozwala na szybkie wykrywanie niepokojących zmian w strukturze podłoża i konstrukcji. W najbliższych latach wyzwaniem będzie nie tylko utrzymanie kanału w bezpiecznym stanie technicznym, ale również dostosowanie go do wymogów nowoczesnej turystyki i ekologii, przy jednoczesnym zachowaniu jego historycznego charakteru. Dla Grecji kanał pozostaje ważnym symbolem inżynierskiego dziedzictwa, ale również delikatną konstrukcją wymagającą troski i inwestycji. Źródło: National Geographic Polska, Anagnostopoulos A., „Geotechnical properties of the Corinth Canal marls” Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Inwestycja, która wywołała burzę. W świętym miejscu powstaje luksusowy kurort
Budowa ośrodka na górze Synaj pokazuje, jak trudne bywa pogodzenie rozwoju turystyki z ochroną miejsc o wyjątkowym znaczeniu duchowym. Władze Egiptu promują inwestycję jako krok ku modernizacji, jednak dla wielu to zagrożenie dla wielowiekowego dziedzictwa.
Święte miejsca od wieków przyciągają pielgrzymów i turystów, ale rzadko stają się areną wielkich inwestycji komercyjnych. Tym razem jednak sytuacja wygląda inaczej. Egipt ogłosił plany realizacji projektu „Wielkie Przemienienie”, którego centralnym punktem ma być góra Synaj, czyli miejsce o niezwykłym znaczeniu religijnym. Władze zapowiadają budowę luksusowych hoteli, centrów handlowych i willi, twierdząc, że inwestycja ma połączyć duchowość z nowoczesną turystyką. Pomysł ten wywołał jednak duże kontrowersje, gdyż dla wielu osób granica między sacrum a komercją została poważnie naruszona. Święta góra pod presją inwestycji Przez stulecia góra Synaj była celem pielgrzymek i duchowych wędrówek. Turyści i wierni wspinali się na jej szczyt z pomocą beduińskich przewodników, by podziwiać wschód słońca nad pustynnym krajobrazem. Szczególne znaczenie religijne sprawiło, że miejsce to uznawane jest za jedno z najświętszych w Egipcie – czczone zarówno przez Żydów, chrześcijan, jak i muzułmanów. To tutaj, według tradycji, Mojżesz miał otrzymać Dziesięć Przykazań, a Biblia i Koran wspominają o objawieniu Boga w płonącym krzewie. Dziś u stóp góry znajduje się klasztor św. Katarzyny z VI wieku, wpisany na listę UNESCO. Okolicę zamieszkuje plemię Dżebelja, znane jako Strażnicy Świętej Katarzyny, które od pokoleń opiekuje się tym miejscem. Jednak ich dotychczasowy świat ulega gwałtownej przemianie. W odizolowanej przestrzeni powstają luksusowe hotele, wille i bazary, co stopniowo przekształca charakter regionu. W ramach realizacji projektu „Wielkie Przemienienie” zburzono tradycyjne domy plemienia i ekologiczne obozowiska turystyczne, nie wypłacając odszkodowań. Co więcej, budowa parkingu doprowadziła do ekshumacji ciał z miejscowego cmentarza, co dla społeczności stało się szczególnie bolesnym doświadczeniem. Spór o klasztor św. Katarzyny. Religia kontra interesy polityczne Choć egipskie władze podkreślają, że nowe inwestycje na Synaju mają wspierać rozwój turystyki i wzmacniać gospodarkę, dla Grecji sprawa klasztoru św. Katarzyny od dawna wykracza poza kwestie ekonomiczne. Ateny traktują to miejsce jako duchową stolicę prawosławia, a sam klasztor jako niezachwiany symbol dziedzictwa chrześcijańskiego. Nic więc dziwnego, że majowy wyrok egipskiego sądu, uznający teren wokół klasztoru za własność państwową, wywołał prawdziwą burzę. Hierarchowie Kościoła greckiego określili tę decyzję mianem konfiskaty i zagrożenia dla samego istnienia wspólnoty mnichów. Arcybiskup Aten Hieronim II mówił wręcz o „wywłaszczeniu duchowej latarni hellenizmu”, a rezygnacja długoletniego arcybiskupa Damianosa – głęboko rozczarowanego i podzielonego tym wyrokiem – wstrząsnęła opinią publiczną. Równie zdecydowanie zareagował Grecki Prawosławny Patriarchat Jerozolimy, przypominając, że klasztor cieszył się szczególną ochroną już w VII wieku, kiedy to Mahomet nadał mu gwarancję bezpieczeństwa oraz nazwał miejscem pokoju i pojednania między chrześcijanami a muzułmanami. Finalnie wspólne oświadczenie Grecji i Egiptu miało na celu złagodzenie sporu i zapewnienie, że klasztor św. Katarzyny nie zostanie zburzony ani zamknięty, jednak nie rozwiało obaw, iż duchowe dziedzictwo tego miejsca zostanie podporządkowane komercyjnym projektom i politycznym interesom. Ben Hoffler, brytyjski pisarz podróżniczy współpracujący z plemionami Synaju, powiedział w rozmowie z BBC, że na ich oczach „powstaje świat miejski”, zupełnie obcy dla społeczności Dżabeleya. – To nie jest rozwój, jakiego chcą mieszkańcy, ale ten, który został im narzucony odgórnie, by służyć interesom zewnętrznych inwestorów kosztem lokalnej ludności. To świat, od którego zawsze pragnęli pozostać odizolowani, na którego powstanie nigdy nie wyrazili zgody i który na zawsze zmieni ich miejsce w ojczyźnie – podkreślił. Źródła: Fox News, New York Post, BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Sokrates dążył do kwestionowania i samopoznania. Ateńczyk wciąż jest żywą postacią w debacie filozoficznej
Sokrates nie spisał nawet jednego słowa i nie założył formalnej szkoły, a mimo to stał się jednym z najbardziej wpływowych starożytnych myślicieli. Swoimi ideami zapoczątkował rewolucję w myśli, a ze swojego nazwiska uczynił symbol metody kwestionowania, która zmieniła sposób, w jaki ludzkość poszukuje prawdy. Jak to możliwe, że filozof, który nie pozostawił po sobie żadnego pisma, ukształtował bieg myśli na tysiąclecia?
Spis treści: Sokrates zdemokratyzował filozofię Nie ustawał w poszukiwaniu prawdy, bo nie wątpił w swoją niewiedzę Akuszer myśli, nie nauczyciel Ostatnia lekcja Sokratesa Problem sokratejski Był jednym z pierwszych wielkich myślicieli, a przy tym miał świadomość własnych słabości i to właśnie na niej zbudował swoją filozofię. Nie bał się podważać istniejącego porządku i wyrażać myśli, które w jego czasach uchodziły za co najmniej kontrowersyjne. Swoją postawą zjednywał sobie tłumy, ale przez nią zyskiwał też wielu przeciwników, zwłaszcza wśród przedstawicieli najbardziej wpływowej warstwy społecznej. Zapłacił za to życiem. Sokrates zdemokratyzował filozofię Sokrates, syn kamieniarza i rzeźbiarza Sofroniskosa i akuszerki Fainarete, urodził się w Atenach, około 469 roku p.n.e. W epoce, w której rozwijała się demokracja ateńska, miasto-państwo było tętniącym życiem ośrodkiem i kolebką myśli filozoficznej. Sokratesa nie można jednak nazwać typowym filozofem swoich czasów. Co odróżniało go od innych nauczycieli? Skoncentrowani na retoryce i perswazji sofiści nie uważali, że ich wiedza powinna być dobrem ogólnodostępnym. Nauczali tych, którzy byli w stanie zapłacić za wiedzę. Sokrates wychodził z innego założenia. Jego zdaniem prawdziwa mądrość nie powinna być sprzedawana, a poszukiwana dla samej siebie. Zamiast założyć formalną szkołę dla wybranych, wolał angażować obywateli ze wszystkich warstw społecznych w miejscach publicznych, takich jak agora. Wybór Sokratesa, by angażować się w publiczny dyskurs, a nie w formalne, płatne nauczanie, stanowił radykalne odejście od rodzącej się wówczas profesjonalizacji mądrości. W ten sposób uczynił filozofię dostępną dla każdego, kto chciał przystanąć, wysłuchać i zaangażować się. Nie ustawał w poszukiwaniu prawdy, bo nie wątpił w swoją niewiedzę „Wiem, że nic nie wiem” – to bodaj najsłynniejsza maksyma Sokratesa. Na tym klasycznym paradoksie oparta była cała jego filozofia. Słowa te nie były bowiem wyrazem intelektualnej rezygnacji, a fundamentalnym punktem wyjścia do prawdziwych dociekań. Wiąże się z nimi anegdota o wyroczni delfickiej, która ogłosiła Sokratesa najmądrzejszym człowiekiem w Atenach. Zaskoczony tym orzeczeniem, postanowił znaleźć kogoś mądrzejszego od siebie. Ostatecznie doszedł do wniosku, że nie ma nikogo takiego, bo w przeciwieństwie do innych, był świadomy swojej niewiedzy, podczas gdy reszta pokładała ślepą wiarę w swoją wiedzę. Ta opowieść pozwala wejrzeć głębiej w jego myśli. Sokrates wyznawał prawdę, według której mądrość zaczyna się od pokory w uznaniu własnych ograniczeń. Zdaniem filozofa, uświadomienie sobie swojej niewiedzy jest pierwszym krokiem do zrozumienia. Rozwinął tę myśl poprzez stwierdzenie, że obszary jego niewiedzy są tak samo bezbrzeżne, jak innych, ale on nie łudzi się pozorami mądrości. W ten sposób odrzucił tradycyjny podział na nauczycieli i uczniów, wierząc we wspólne dążenie do wiedzy poprzez bezstronne dociekanie. Akuszer myśli, nie nauczyciel W dociekaniu filozoficznym, Sokrates nie posługiwał się wykładami, a dialogiem. Stosował metody dialektyczne, z których najbardziej znanymi były metoda elenktyczna i majeutyczna. Obie polegały na interakcji, zmierzającej do wspólnego odkrywania prawdy. Metoda elenktyczna Ta forma dyskusji polegała na systematycznym obalaniu argumentów rozmówcy. Sokrates często zaczynał dyskurs od udawania podziwu dla rzekomej wiedzy oponenta, co służyło uśpieniu jego czujności. Następnie, poprzez serię pozornie niewinnych pytań, sprowadzał rozmowę na korzystne dla siebie tory, wprowadzając przeciwnika w ślepy zaułek. Sprawiał, że rozmówca zaprzeczał sam sobie, wpadał w absurd i ostatecznie – w intelektualną bezradność. W ten sposób dążył do oczyszczenia jego umysłu z błędnego przekonania o prawdziwości wiedzy, którą posiadał. W metodzie tej nie chodziło o wygranie sporu czy ośmieszenie przeciwnika. Nadrzędnym celem było obnażenie kruchości nieprzeanalizowanych przekonań i niebezpieczeństw, jakie pociąga za sobą intelektualny samozachwyt. Sokrates postrzegał ten proces jako osiągnięcie punktu wyjścia do zdobywania prawdziwej wiedzy i rozwoju intelektualnego. Metoda majeutyczna Tę metodę stosował wyłącznie wobec osób, w których dostrzegał drzemiącą, jeszcze nieuświadomioną wiedzę. Poprzez umiejętne zadawanie pytań, działał jako „intelektualny akuszer”, pomagający mądrości „przyjść na świat”. Nie przekazywał nowych informacji, a pomagał rozmówcy odkryć te, które ten nieświadomie już posiadał. Ostatnia lekcja Sokratesa Sokrates wybrał publiczny dyskurs i w ten sposób uczynił filozofię dostępną dla każdego. To podejście uczyniło go jednak osobą widoczną dla władzy, narażoną na kontrolę i sprzeciw, tym bardziej, że poprzez swoje kwestionowanie, filozof nierzadko obnażał ignorancję wpływowych jednostek. W 399 roku p.n.e., mający około 70 lat Sokrates został postawiony przed sądem w Atenach. Lista zarzutów obejmowała przede wszystkim bezbożność (niewyznawanie bogów uznanych przez państwo i wprowadzanie nowych bóstw) i psucie ateńskiej młodzieży. Myśliciel został skazany na śmierć. Proces Ateńczyka przedstawił w swoich dialogach Platon, najbardziej prominentny ze wszystkich jego uczniów. Sokrates miał okazję uciec, ale postanowił ze spokojem stawić czoła swojemu losowi. Proces i wyrok postrzegał jako ostatnią lekcję dla swoich uczniów i demonstrację wiary w wyznawane zasady, mimo że przyszło mu umrzeć straszną śmiercią. Miesiąc po procesie, na polecenie ateńskiego sądu ludowego Sokrates odebrał sobie życie, wypijając kielich cykuty. Problem sokratejski Gdyby nie aktywne zaangażowanie uczniów i naśladowców Sokratesa, nauki „ojca filozofii” przepadłyby w odmętach historii. Już sam fakt, że jego następcy czuli się niejako zmuszeni do przekazywania idei swojego mistrza, wyraźnie wskazuje na rewolucyjny charakter jego myśli. Jednak wybór Sokratesa o ustnym przekazywaniu wiedzy stawia współczesnych przed fundamentalnym pytaniem: jak odróżnić faktyczne nauki wielkiego filozofa od ich luźnych interpretacji, skoro wiedzę na ten temat możemy czerpać wyłącznie ze źródeł wtórnych? Nasze poznanie życia i filozofii Sokratesa opiera się na tym, co pozostawili po sobie jego uczniowie, przede wszystkim Platon i Ksenofont. Pewnej wiedzy dostarczają także satyryczne przedstawienia Arystofanesa. Należy jednak podkreślić, że poszczególne źródła w wielu punktach przedstawiają nauki Ateńczyka w sposób sprzeczny. Zdaniem historyków i filozofów, zwłaszcza Platon często używał głosu Sokratesa do wyrażania własnych myśli. To wszystko znacząco utrudnia oddzielenie faktycznych poglądów filozofa od ich późniejszych interpretacji i rozbudowań. Uczeni do dziś nie są zgodni, który uczeń przedstawił faktyczny obraz swojego mistrza. Jednak dzięki temu, postać wielkiego myśliciela wciąż jest żywa w filozoficznych debatach, a jego myśli nadal wyznaczają kierunek właściwego rozumowania. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zatoka Wraku to piękne i tajemnicze miejsce. Stanowi główną atrakcję wspaniałej wyspy
Zatoka Wraku plasuje się wysoko na liście najpopularniejszych atrakcji Grecji. W sezonie do oficjalnego punktu widokowego, z którego „tytułowy” wrak jest dobrze widoczny, ustawiają się długie kolejki. Jaka historia stoi za tym miejscem i statkiem, który osiadł na niewielkiej plaży? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niezwykła atrakcja malowniczej wyspy Skąd wziął się tam statek? Jak dostać się do Zatoki Wraku? Co jeszcze warto zobaczyć? Strzeliste wapienne klify wznoszą się pionowo, a ich naturalna biel kontrastuje z szafirową barwą Morza Jońskiego. Niewielki pas piaszczystej plaży oddziela skały od wody. Tak wygląda południowo-zachodni brzeg wyspy Zakynthos. Takich malowniczych zakątków nie brakuje w archipelagu Wysp Jońskich, ale ten jest szczególny. To właśnie w tym miejscu kilkadziesiąt lat temu osiadł statek Panagiotis. Niezwykła atrakcja malowniczej wyspy Zakynthos, trzecia co do wielkości wyspa archipelagu Wysp Jońskich, wznosi się na Morzu Jońskim na zachód od Peloponezu. Uchodzi za jedną z najpiękniejszych wysp greckich. Trudno się temu dziwić. Poza malowniczymi plażami i niesamowitymi krajobrazami, na przyjezdnych czekają tam także liczne zabytki, historyczne klasztory i wspaniałe winiarnie. Nie można jednak nie wspomnieć, że wielu turystów za swój główny cel obiera plażę Nawajo, czyli słynną Zatokę Wraku. Niewielka zatoczka jest zlokalizowana na północno-zachodnim krańcu Zakynthos, daleko od dużych ośrodków turystycznych. To kameralne, niezwykle nastrojowe miejsce prezentuje się niesamowicie, tym bardziej, że dopełnieniem rajskiej scenerii jest osiadły tam wrak, który stał się wizytówką wyspy. Przed 1980 rokiem plaża była nazywana Agois Georgios, w nawiązaniu do pobliskiego klasztoru św. Jerzego. Gdy na mieliźnie w zatoce osiadł statek Panagiotis, ukuła się nazwa Navagio (Nawajo), co w języku greckim oznacza „wrak statku”. Skąd wziął się tam statek? Kabotażowiec Panagiotis osiadł na mieliźnie 2 października 1980 roku, gdy okolicę nawiedził sztorm. Statek powstał w 1937 roku, w stoczni w szkockim mieście Bowling. Na przestrzeni lat, kilkukrotnie zmieniał armatora. Co sprawiło, że tamten dzień okazał się ostatnim rejsu? Na temat samej jednostki i ładunku, który rzekomo transportowała, pojawia się wiele opowieści. Transport nielegalnego towaru Według jednej z nich, w 1980 roku statek należał do przemytników współpracujących z włoską mafią. Podobno na jego pokładzie znajdowały się nielegalne papierosy i alkohol z Turcji. Załoga uciekała przed grecką strażą przybrzeżną, która próbowała przejąć jednostkę. Przez fatalne warunki pogodowe Panagiotis osiadł na mieliźnie. Przemytnicy rzekomo porzucili statek i uciekli w siną dal. Jednostka „do utylizacji” Inna opowieść głosi, że wiekowy statek został celowo osadzony na mieliźnie. Podobno właściciel nie chciał ponosić kosztów złomowania statku, a naprawa była nieopłacalna. Zaplanowana atrakcja turystyczna Można też spotkać się z tezą, według której za umieszczenie statku w zatoce odpowiadają władze gminy Zakynthos. Samorządowcy rzekomo chcieli w ten sposób zwiększyć zainteresowanie wyspą. Jeżeli to prawda, to bez dwóch zdań osiągnęli swój cel. Jak brzmi oficjalna wersja? Rzeczywistość okazuje się znacznie bardziej prozaiczna. Charalambos Kompothekras-Kotsoros, ostatni kapitan jednostki, podobno zaświadczył, że na pokładzie statku znajdował się całkowicie legalny ładunek. Jednostka wyruszyła w rejs trasą handlową, łączącą port w Argostoli, miejscowości na wyspie Kefalonia, do jednego z miast w Albanii. Według tej relacji, statek opuścił port 6 września. Podczas powrotu, załogę zaskoczyła zła pogoda, ale nie tylko. Wystąpiła też awaria mechaniczna, uniemożliwiająca nawigację. W następstwie tego Panagiotis został wyrzucony na brzeg zatoki. Jak dostać się do Zatoki Wraku? Plaża Nawajo, ograniczona wysokimi klifami, nie jest dostępna od strony lądu. Można tam dopłynąć łodzią rejsową. Wrak można też obejrzeć z oficjalnego punktu widokowego lub spojrzeć na niego z klifu. Należy jednak wspomnieć, że odwiedzający to malownicze miejsce mogą napotkać pewne utrudnienia. Piękne, ale niebezpieczne miejsce W 2018 roku lokalne władze zamknęły plażę i wydały zakaz wstępu na klif. Działanie to było podyktowane względami bezpieczeństwa. Doszło wówczas do osunięcia ziemi z klifu, w wyniku czego siedem osób zostało rannych. Rok później plażę otwarto ponownie, ale z pewnymi ograniczeniami. W 2022 roku, po trzęsieniu ziemi, doszło do kolejnego osuwiska, w wyniku czego ponownie zamknięto Nawajo. Decyzję tę utrzymano w 2022 i 2023 roku. W 2025 roku plaża nadal pozostaje zamknięta. Otwarcie ma nastąpić dopiero po zakończeniu prac zabezpieczających teren. Istnieją dwie możliwości podziwiania wraku Na szczęście nie oznacza to, że słynny wrak można oglądać tylko na fotografiach. Łodzie nie mogą tam kotwiczyć, ale nie ma przeciwwskazań przed podziwianiem statku z bezpiecznej odległości, z pokładu. Drugą opcją jest taras widokowy, który znajduje się niedaleko parkingu przed północnym klifem. Trzeba jednak wspomnieć, że nie da się stamtąd zobaczyć zatoki w całej okazałości. Co jeszcze warto zobaczyć? Zatoka Wraku bez wątpienia pozostaje główną atrakcją wyspy. Nie można jednak nie wspomnieć, że Zakynthos ma do zaoferowania znacznie więcej atrakcji. Które warto zobaczyć? Poniżej zamieszczamy kilka propozycji. Zakynthos Główne miasto i największy port wyspy znajduje się na wschodnim wybrzeżu. Wiele neoklasycystycznych budynków nie przetrwało trzęsienia ziemi, które rozpętało się tam w 1953 roku, ale nadal panuje tam niesamowita atmosfera, którą tworzą brukowane uliczki i nastrojowe place. Warto zobaczyć tam katedrę św. Dionizosa, gdzie od 1716 roku przechowywane są relikwie patrona miasta. Ciekawym miejscem jest też Muzeum Bizantyjskie. Błękitne Jaskinie Na północnym wybrzeżu, między Agios Nikolaos i przylądkiem Skinari, można znaleźć serię spektakularnych formacji skalnych. Swoją nazwę zawdzięczają intensywnemu kolorowi wody, który powstaje w wyniku odbicia światła słonecznego od skał i dna morskiego. Jaskinie Keri Na południowym krańcu wyspy, obok miejscowości Keri, można trafić na ukryty w klifach spektakularny system, który jest dostępny wyłącznie od strony morza. Da się tam dotrzeć ze zorganizowaną wycieczką lub samodzielnie, wynajętą łodzią. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Plaża Elafonisi jest jedną z największych atrakcji Krety. Co decyduje o popularności tego miejsca?
Plaża Elafonisi przyciąga na Kretę turystów z całego świata. Większość osób odwiedzających grecką wyspę chce na własne oczy zobaczyć ten piaszczysty cud natury. Co czyni to miejsce niezwykłym? Odpowiedź na to pytanie znajdziesz poniżej.
Spis treści: Wspaniała plaża na południowo-zachodnim krańcu Krety Co czyni plażę Elafonisi niezwykłą? Co warto zobaczyć w okolicy? Malownicze, nastrojowe miasteczka, zapierające dech w piersiach krajobrazy, unikatowa kultura i bogata historia – oto najkrótsza charakterystyka Krety. Największa grecka wyspa przyciąga także spektakularną przyrodą, a zwłaszcza wspaniałymi plażami, które seryjnie zapełniają zestawienia obejmujące najpiękniejsze plaże w Europie. Na wyspie cechującej się rozbudowaną linią brzegową jest ich kilkaset, ale najbardziej znaną pozostaje plaża Elafonisi. Wspaniała plaża na południowo-zachodnim krańcu Krety Kreta obfituje we wspaniałe plaże. Laguna Balos z egzotycznym, malowniczym krajobrazem, Vai z jedynym w Europie naturalnym gajem palmowym czy Falasarna z szerokimi połaciami złocistego piasku – każde z tych miejsc jest wizytówką wyspy, ale w opinii wielu, żadne nie może jednak równać się z plażą Elafonisi. Gdzie jej szukać? Elafonisi rozpościera się w południowo-zachodniej części Krety, na obszarze jednostki regionalnej Chania. Od miasta Chania, uznawanego za jedno z najbardziej urokliwych, jest oddalona o około 75 km na południowy zachód. Zależnie od natężenia ruchu, dojazd z Chanii zajmuje od 90 do 120 minut. Już sama podróż stanowi nie lada atrakcję. Droga prowadząca do plaży oferuje niesamowite widoki na kreteńską przyrodę. „Gwóźdź programu” znajduje się jednak na jej końcu. Co czyni plażę Elafonisi niezwykłą? Grecja ma do zaoferowania wiele wspaniałych piaszczystych plaż. Wypada więc zastanowić się, dlaczego to właśnie Elafonisi cieszy się tak dużą popularnością? Decyduje o tym kilka czynników, jak choćby łagodne zejście do morza, malowniczy krajobraz, turkusowa woda czy unoszący się w powietrzu zapach jałowca, cedru i tymianku. Jednak tym, co najbardziej wyróżnia to miejsce, jest różowy piasek, któremu miejsce to zawdzięcza swój przydomek – „różowa plaża”. Skąd wziął się niezwykły kolor piasku na Elafonisi? Subtelny odcień różu jest szczególnie widoczny, gdy promienie słoneczne padają wprost na piasek. Rozpoczyna się wówczas fantastyczny spektakl natury, a atmosfera staje się jakby magiczna. To fascynujące zjawisko jest rezultatem połączenia kilku czynników. Głównym sprawcą niezwykłego koloru są rozdrobnione muszle mięczaków i otwornic. Te ostatnie są jednokomórkowymi organizmami morskimi, które obficie występują w wodach Morza Śródziemnego. Gdy umierają, ich drobne muszle osadzają się na dnie, a następnie fale wyrzucają je na brzeg. Do różowego zabarwienia piasku na Elafonisi przyczyniają się także fragmenty koralowców. Należy wspomnieć, że niezwykły kolor może też częściowo wynikać z obecności minerałów wulkanicznych w okolicznych skałach. W połączeniu z białym piaskiem i promieniami słonecznymi, drobinki materiału organicznego tworzą spektakularny efekt. Zależnie od pory dnia i nasłonecznienia, róż przybiera intensywny lub subtelnie pastelowy odcień. Tragiczna historia rajskiego zakątka Z różowym kolorem wiąże się też miejscowa opowieść, inspirowana tragicznymi wydarzeniami z czasów wojny o niepodległość Grecji. Na wyspie Elafonisi schronienia szukało wielu Greków, głównie kobiet i dzieci. Niestety, wojska osmańskiego okupanta odkryły tę kryjówkę. W rzezi, do której doszło 24 kwietnia 1824 roku, zginęło około 850 osób. W większości były to kobiety, dzieci i osoby starsze. Według lokalnej opowieści różowy piasek Elafonisi jest zabarwiony krwią ofiar bezwzględnej masakry. Co warto zobaczyć w okolicy? Różowa plaża Elafonisi jest ogromną atrakcją, ale na urlopie warto zrobić sobie przerwę od kąpieli słonecznych i poznać inne atrakcje okolicy, tym bardziej, że w pobliżu tego malowniczego zakątka można znaleźć wiele ciekawych miejsc. W planie wycieczki warto uwzględnić pomnik upamiętniający masakrę z 1824 roku. Choćby po to, by oddać szacunek zamordowanym przez bezwzględnego okupanta. Niedaleko od plaży, na wyspie Elafonisi, do której można dotrzeć płytką laguną, znajduje się latarnia morska z 1939 roku. Wznosi się w pobliżu kaplicy Agia Irini. Jakie jeszcze atrakcje skrywa okolica? Monastyr Panagia Chrisoskalitissa W odległości zaledwie kilku kilometrów od Elafonisi wznosi się urokliwy, wybudowany na skale klasztor prawosławny. Z miejscem tym wiąże się ciekawa legenda. Podobno jeden ze schodów prowadzących do monastyru jest wykonany ze szczerego złota, ale zobaczy go tylko ten, kto jest wolny od grzechu. Wąwóz Topolia Każdy, kto na plażę wybiera się z Chanii, powinien zrobić przystanek przy wąwozie Topolia. To niezwykle malownicze miejsce jest usiane imponującymi formacjami skalnymi. Znajduje się tam otwarta dla zwiedzających jaskinia Agia Sofia, w której ukryta jest niewielka kapliczka. Jezioro Kournas Nieco dalej na wschód, ale wciąż w regionie Chania, znajduje się jedyne słodkowodne jezioro na Krecie. To idealne miejsce na beztroski relaks i aktywny wypoczynek. Spodoba się tam także wszystkim, którzy doceniają wspaniałą grecką przyrodę. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Plaże bez tłumów i tańsze loty? Tak wyglądają podróże we wrześniu. Oto miejsca, które zyskują po sezonie
We wrześniu podróże nabierają innego wymiaru – bez upałów i wakacyjnego tłoku, a z tańszymi lotami i spokojniejszą atmosferą. To idealny moment, by odkryć Grecję, Włochy czy bardziej egzotyczne zakątki, które po sezonie pokazują swoje najlepsze oblicze.
Spis treści: Greckie wyspy we wrześniu – słońce, morze i mniej turystów Wybrzeże Amalfi poza sezonem – plaże, zabytki i lokalne festiwale Jesień na Wyspach Kanaryjskich. Lanzarote w najlepszym wydaniu Dlaczego warto wybrać Wyspy Zielonego Przylądka na jesienny urlop? Wyspa, gdzie lato trwa cały rok. Egzotyka bez tłumów Wrzesień to czas, gdy podróże nabierają nowego wymiaru. Letnie upały łagodnieją, popularne szlaki pustoszeją, a zarówno przyroda, jak i miasta wracają do codziennego rytmu. To moment, w którym można poczuć autentyczny klimat odwiedzanych miejsc – od cichych plaż, przez regiony winiarskie w czasie zbiorów, po zabytkowe uliczki wolne od tłumu turystów. W które zakątki świata warto zatem wtedy wyruszyć? Greckie wyspy we wrześniu – słońce, morze i mniej turystów Wrzesień to jeden z najpiękniejszych momentów na odwiedzenie Grecji i jej wysp. Morze, nagrzane przez całe lato, ma idealną temperaturę do kąpieli, a klimat staje się przyjemniejszy – bez męczących upałów. To czas, gdy dzieci wracają do szkół, a popularne kurorty mogą odetchnąć po sezonowym oblężeniu. Plaże, tawerny i miasteczka nadal tętnią życiem, ale już bez wakacyjnego zgiełku. To idealna pora, by zobaczyć nie tylko słynne Mykonos czy Kos, ale również mniej znane wyspy, jak Sifnos czy Milos, gdzie błękitne kopuły kościołów, piaszczyste plaże i lokalna kuchnia tworzą atmosferę sprzyjającą prawdziwemu relaksowi. Atutem wrześniowych podróży są też niższe ceny biletów i noclegów – choć nadal warto rezerwować je z wyprzedzeniem, zwłaszcza w miejscach takich jak Santorini czy Rodos. Promy między wyspami kursują według letnich rozkładów aż do października, co sprzyja planowaniu krótkich rejsów między archipelagami. To także sezon lokalnych świąt i festiwali związanych z winobraniem i zbiorami oliwek – idealna okazja, by doświadczyć greckiej codzienności, tradycji i gościnności w jej najbardziej autentycznej odsłonie. Wybrzeże Amalfi poza sezonem – plaże, zabytki i lokalne festiwale We wrześniu włoskie Wybrzeże Amalfi nadal emanuje letnią atmosferą, ale bez wakacyjnego tłoku. Temperatury wahają się między 25 a 28°C, morze zaprasza do kąpieli, a spacery po Positano, Ravello czy Amalfi stają się spokojniejsze i znacznie przyjemniejsze. To świetny czas na degustację limoncello, odwiedziny w lokalnych manufakturach ceramiki czy rejs na Capri. Osobom pragnącym połączyć relaks z kulturą szczególnie poleca się Sorrento – miasto łączące plażowy klimat z bogatą historią. Zaledwie 13 km dalej znajduje się natomiast Cala Mitigliano, jedna z najpiękniejszych plaż w regionie z krystalicznie czystą wodą. Historyczne centrum Sorrento zachęca do spacerów, a XIV-wieczny Klasztor św. Franciszka to obowiązkowy punkt dla wielbicieli architektury. Co więcej, miłośnicy historii mogą udać się do oddalonych o godzinę drogi Pompejów, gdzie jesienne światło dodaje zwiedzaniu wyjątkowego uroku. Warto wiedzieć, że wrzesień to ostatni miesiąc, w którym promy pomiędzy Sorrento, Capri, Neapolem i Amalfi kursują według letnich rozkładów – bilety warto rezerwować z wyprzedzeniem, zwłaszcza w weekendy. Należy też pamiętać, że we włoskich miastach wrzesień to czas lokalnych wydarzeń i świąt (np. Festa di San Gennaro w Neapolu), które pozwalają lepiej poznać lokalną kulturę. Ceny noclegów zaczynają wtedy spadać, choć w miejscach takich jak Positano czy Capri nadal trzeba liczyć się z dużym zainteresowaniem. Jesień na Wyspach Kanaryjskich. Lanzarote w najlepszym wydaniu Lanzarote, jedna z najchętniej odwiedzanych Wysp Kanaryjskich, we wrześniu oferuje łagodny klimat, mniej turystów i dużo słońca. Temperatury utrzymują się między 26 a 29°C, a suche powietrze oraz morska bryza sprzyjają sprzyjają zarówno plażowaniu, jak i aktywnemu wypoczynkowi. Choć większość kurortów, które skupiają się przy Playa Blanca i Playa del Carmen, latem są pełne ludzi, to we wrześniu dają więcej przestrzeni i spokoju – bez kolejek, zgiełku i gwaru sezonowego tłumu. To także doskonały czas, by odkryć mniej znane zakątki wyspy. Wulkaniczne krajobrazy na północy Lanzarote tworzą spektakularny kontrast z bielonymi miasteczkami i turkusowym oceanem. Obowiązkowym punktem jest Park Narodowy Timanfaya, gdzie można podziwiać geotermalne zjawiska, a także Jameos del Agua, czyli system jaskiń połączony z artystyczną przestrzenią. Warto też odwiedzić punkt widokowy Mirador del Río z panoramą na wyspę La Graciosa. Lanzarote obsługuje bezpośrednie loty z wielu europejskich miast, a we wrześniu ich ceny są niższe niż w szczycie sezonu. Promy i transport publiczny kursują regularnie, ale dla większej swobody warto wypożyczyć samochód (drogi są dobrze utrzymane, a ruch niewielki). Poza głównymi kurortami należy rozważyć nocleg w mniejszych miejscowościach, takich jak Yaiza czy Haría – spokojniejszych, ale dobrze skomunikowanych z resztą wyspy. Dlaczego warto wybrać Wyspy Zielonego Przylądka na jesienny urlop? Na wrześniowy urlop dobre też są Wyspy Zielonego Przylądka – zwłaszcza dla tych, którzy szukają słońca, spokoju i niezwykłej przyrody bez konieczności lotu na drugi koniec świata. Położone u wybrzeży Afryki, oferują temperatury sięgające 30°C, a szafirowa woda i jasne, szerokie plaże – szczególnie na wyspie Sal – przypominają Karaiby, choć są znacznie mniej zatłoczone. Miłośnicy sportów wodnych mogą tu spróbować kitesurfingu lub windsurfingu – wybrzeże Santa Maria to mekka sportów wodnych. Z kolei aktywni turyści powinni odwiedzić górzystą wyspę Santo Antão, pełną plantacji trzciny cukrowej i zielonych dolin. W Santa Maria czy Mindelo życie natomiast toczy się w rytmie morny i kreolskiej gościnności – to idealne miejsca, by spróbować lokalnego rumu i świeżych owoców morza. Warto wiedzieć, że we wrześniu dostępne są bezpośrednie loty czarterowe z wielu europejskich miast. Sal i Boa Vista to najlepsze opcje na plażowy wypoczynek, natomiast górzyste wyspy warto odwiedzić promem lub lokalnym lotem. Wiza nie jest wymagana przy pobycie do 30 dni, a na miejscu obowiązuje waluta escudo (CVE), choć euro bywa akceptowane. Wyspa, gdzie lato trwa cały rok. Egzotyka bez tłumów Leżący na Oceanie Indyjskim Mauritius we wrześniu zachwyca idealną pogodą – temperatury utrzymują się między 24 a 27°C, wilgotność jest umiarkowana, a opady rzadkie. To końcówka lokalnej zimy, dlatego turystów jest mniej, a plaże i atrakcje znacznie spokojniejsze niż w sezonie. Wyspa oferuje znacznie więcej niż tylko pocztówkowe krajobrazy. Białe plaże i turkusowe laguny to doskonałe miejsce na wypoczynek, ale warto też wybrać się na wędrówkę przez tropikalny Park Narodowy Black River Gorges, zanurkować w krystalicznych wodach Blue Bay Marine Park lub popłynąć katamaranem wzdłuż wybrzeża. Równie wyjątkowa jest lokalna kultura – Mauritius to mieszanka wpływów afrykańskich, indyjskich, chińskich i europejskich. W stolicy, Port Louis, można odwiedzić kolorowe targi, skosztować przypraw, tropikalnych owoców i lokalnych przysmaków. Choć na wyspę nie ma bezpośrednich lotów z Polski, dogodne połączenie zapewniają m.in. Turkish Airlines i Emirates. Dla obywateli Polski wiza nie jest wymagana przy pobytach do 90 dni. Źródła: National Geographic Polska, Fabric Magazine, Rankomat Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Santorini bez tłumów – to możliwe? Nasze 5 sprawdzonych sposobów na wyspę
To jedna z najbardziej zatłoczonych greckich wysp. Uważana jest także za jedną z najpiękniejszych, a jej wyjątkowa historia rokrocznie przyciąga całą masę odwiedzających. Jak odwiedzić mieniące się bielą miasteczka, a przy tym nie utonąć w morzu turystów?
Santorini każdego lata roi się od turystów. Nie ma się co dziwić – próżno próżno szukać drugiego tak urokliwego miejsca na świecie. Kilka tysięcy lat temu olbrzymi wulkan rozerwał środek dawnej wyspy, a na powstałej kalderze zbudowano malownicze, białe wioski. Ich zwiedzanie nie musi jednak oznaczać urlopu spędzonego wśród tłumu. Mieszkańcy mówią, że Santorini to jedno z rzadkich miejsc, które przypominają sen. Udało nam się skonsultować z turystycznymi ekspertami i bywalcami wyspy i wybrać 5 wskazówek, by i wam mógł się on przyśnić – bez tłoku. 1. Unikaj tłumu – zdecyduj się na inną porę dnia – Wystarczy kilka drobnych zmian w planie dnia, by uniknąć tłumów – przekonuje Mina Agnos, założycielka i prezes dużej firmy zarządzającej destynacjami turystycznymi w Grecji. – Wczesne poranki i późne wieczory to twoi najwięksi sprzymierzeńcy, zwłaszcza w Oia. Chociaż zachód słońca w Oia, przez wielu uważanym za najbardziej malownicze miasteczko wyspy, to obowiązkowy punkt każdej wycieczki, wystarczy przeżyć go tylko raz i dzielnie stawić czoła tłumom. Eksplorację miasteczek lepiej zaplanować na wczesny poranek. Kilka kroków od głównych uliczek i można rozkoszować się ciszą. 2. Skosztuj lokalnego wina z wulkanicznej ziemi Na Santorini, na przekór upałom i słonym wiatrom, winorośl hoduje się w specyficznych koszyczkach, zwanych kouloura. Większość osób nie wie, że lokalne wino Assyrtiko jest tak dobre! Jego mineralny smak przypomina na języku klimat wulkanicznej gleby. Warto poznać tę część kultury wyspy i odwiedzić jedną z kameralnych winnic, na przykład Estate Argyros czy Santo Wines. Wiele ofertuje oprowadzanie, degustację wina i specjalny posiłek. 3. Zamiast Firy i Oii – wybierz mniej znane wioski Wielu turystów, chcąc odhaczyć Santorini na swojej turystycznej mapie, uderza wprost do dwóch najbardziej znanych miast – Firy i Oii. Chociaż są niewątpliwie piękne, to w sezonie uroku odejmować może im ilość odwiedzających. Warto więc poznać spokojniejsze wioski: Megalochori, Emporio czy Pyrgos, gdzie czas płynie trochę wolniej. O takim stylu życia włosi mówią la dolce far niente, czyli słodycz robienia… niczego. Czy nie brzmi to pięknie? 4. Przespaceruj się kalderą Turyści tłoczą się w miasteczkach, ale wyspa skrywa wiele innych skarbów. Warto przespacerować się 10-kilometrowym szlakiem wzdłuż krawędzi kaldery, która zapewnia oszałamiający widok na krajobraz Santorini. Zaledwie 20 minut od Oii znajdziesz się na szlaku, na którym zastąpisz długie kolejki turystów cichymi dzwonami kościołów, a za towarzystwo służyć ci będą przyjazne koty. Warto pamiętać o kremie z filtrem i dużej ilości wody! 5. Unikaj zatłoczonych plaż – wybierz Vlychadę lub Exo Gialos Instagramowe plaże pękają w szwach, ale znana Red Beach – wbrew temu, co możemy oglądać w internecie – nie jest jedyną z nich. – Jeśli szukasz plaży bez tłumów, wybierz się na Vlychadę lub Exo Gialos. Wydają się jak zupełnie z innego świata, a łatwo się do nich dostać – mówi Agnos. Na Vlychadzie kuszą szczególnie białe klify i spokojniejsza atmosfera, a Exo Gialos to typowa plaża lokalnych mieszkańców. Kiedy najlepiej jechać na Santorini? Warto także pamiętać, że szczyt sezonu na Santorini przypada na polskie lato i jesień. Od listopada do kwietnia turystów jest znacznie mniej, więc jeśli uda się trafić na dobrą pogodę, zdecydowanie warto odwiedzić wyspę przed lub tuż po sezonie turystycznym. Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Grecja z rekordową liczbą pasażerów. Nawet najmniejsze wyspy przeżywają oblężenie
Nowe dane pokazują, że Grecja w 2025 roku notuje wyjątkowy wzrost ruchu lotniczego. Coraz więcej podróżnych wybiera nie tylko największe kurorty, ale też mniej znane wyspy, które jeszcze niedawno pozostawały poza głównymi szlakami turystycznymi.
Mimo że w ostatnich tygodniach Grecja zmaga się z niszczycielskimi pożarami w różnych regionach kraju, jej popularność wśród turystów nie słabnie. Tysiące podróżnych wciąż wybiera greckie wyspy jako miejsce letniego wypoczynku, nie zrażając się doniesieniami o trudnych warunkach pogodowych czy akcjach ewakuacyjnych. Wzrost ruchu lotniczego na greckich lotniskach Nowe dane jednoznacznie pokazują, że Grecja pozostaje jednym z najpopularniejszych kierunków wakacyjnych w Europie. Od stycznia do lipca 2025 roku na 39 komercyjnych lotniskach w całym kraju obsłużono łącznie 44,7 mln podróżnych – o ponad 2 mln więcej niż w tym samym okresie rok wcześniej. Oznacza to wzrost o 4,7%, który odzwierciedla niesłabnące zainteresowanie zarówno dużymi ośrodkami turystycznymi, jak i mniejszymi wyspami. Największą dynamikę zanotowano na 24 portach lotniczych zarządzanych przez Urząd Lotnictwa Cywilnego, gdzie liczba pasażerów zwiększyła się o 6,5%. Dotyczy to zarówno dużych lądowisk (jak Heraklion na Krecie czy Kalamata na Peloponezie), ale też tych mniejszych (np. Astypalaia, Milos czy Naxos). Łącznie te lotniska obsłużyły ponad 6,6 mln podróżnych w pierwszych siedmiu miesiącach 2025 roku, co oznacza, że nawet mniej znane zakątki kraju przyciągają coraz więcej odwiedzających. Równolegle wzrosła także liczba operacji lotniczych. W ciągu siedmiu miesięcy odnotowano 342 828 lotów, w porównaniu z 330 932 w analogicznym okresie roku 2024, co daje wzrost o 3,6%. Większa liczba lotów oznacza nie tylko lepszą dostępność regionów turystycznych, lecz także rosnącą presję na infrastrukturę lotniskową, która musi sprostać zwiększonemu zapotrzebowaniu. Rekordowe wyniki na regionalnych lotniskach w Grecji W lipcu 2025 roku największe greckie lotniska odnotowały wyraźny wzrost liczby podróżnych. Sam port lotniczy w Heraklionie na Krecie obsłużył ponad 1,69 mln pasażerów, czyli o 4,7% więcej niż w tym samym miesiącu rok wcześniej. Co istotne, rekordowy przyrost odnotowały jednak nie największe, lecz mniejsze porty regionalne. Na wyspie Syros liczba podróżnych wzrosła aż o 125,5%, a w Nea Anchialos i Astypalai odpowiednio o 12,4% i 10,9%. Dane te pokazują wyraźnie, że mimo wyzwań, takich jak fale ekstremalnych upałów czy pożary pustoszące część kraju, Grecja nie traci swojej pozycji jednego z najważniejszych kierunków turystycznych w Europie. Podróżni wracają do znanych kurortów, ale coraz częściej kierują uwagę ku mniejszym wyspom, gdzie szukają ciszy, autentyczności i lokalnych tradycji. To właśnie ta zmiana w sposobie podróżowania – obok rekordowej frekwencji w największych portach lotniczych – sprawia, że rosnąca liczba pasażerów staje się symbolem odporności greckiej turystyki. Jednocześnie umacnia jej znaczenie dla krajowej gospodarki, która, pomimo dramatycznych zjawisk pogodowych, rozwija się w rytmie wyznaczanym przez nieustający napływ odwiedzających. Źródło: Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To jedno łączy najzdrowszych ludzi świata. Naukowiec nie ma wątpliwości
Niebieskie strefy to miejsca na świecie, w których ludzie żyją wyjątkowo długo i zdrowo. Naukowiec Dan Buettner odkrył, co je łączy – i jak z ich doświadczeń możemy skorzystać wszyscy.
Spis treści: Co definiuje niebieską strefę? Gdzie znajduje się 5 niebieskich stref? Na czym polega dieta niebieskich stref? Co jeszcze wpływa na długowieczność? „Niebieskie strefy” mogą zawierać sekret życia do 100 lat i dłużej. Do takich wniosków doszedł Dan Buettner, badacz i podróżnik National Geographic. Od 2004 roku Buettner bada miejsca, które nie tylko charakteryzują się dużym odsetkiem osób powyżej 100. roku życia, ale również skupiskami ludzi, którzy starzeją się bez problemów zdrowotnych, takich jak choroby serca, otyłość, nowotwory czy cukrzyca. Jego odkrycia stały się podstawą książek, w tym „Sekrety niebieskich stref: lekcje z najzdrowszych miejsc na Ziemi”, wzbudziły światowe zainteresowanie tymi rejonami, a nawet zainspirowały serial Netflixa „Live to 100: Secrets of the Blue Zones”. Gdzie znajdują się te „niebieskie strefy”? Co sprawia, że są tak zdrowe? I czego możemy się nauczyć od nich, nawet jeśli nie mieszkamy w ich pobliżu? Oto wszystko, co warto wiedzieć o niebieskich strefach. Co definiuje niebieską strefę? Badania Buettnera doprowadziły do wyodrębnienia pięciu regionów, które określił jako „niebieskie strefy”. Są to „demograficznie potwierdzone, geograficznie zdefiniowane” obszary, w których ludzie dożywają do 100 lat w niezwykłym odsetku – dziesięciokrotnie większym niż w Stanach Zjednoczonych. Mimo że dzieli je ogromna odległość, te certyfikowane niebieskie strefy łączy dziewięć podstawowych zasad, które – jak twierdzą badacze – przyczyniają się do długiego i szczęśliwego życia. Wśród nich znajdują się niskie poziomy stresu, regularny ruch, silne poczucie celu oraz dieta oparta na roślinach. Aby dane miejsce mogło zostać uznane za certyfikowaną niebieską strefę, musi spełniać trzy kryteria: wiarygodną dokumentację dotyczącą urodzin i zgonów, wysoki poziom długości życia na tle świata oraz wysoką lokalną długowieczność. Gdzie znajduje się 5 niebieskich stref? Pięć niebieskich stref znajduje się w: Ikarii (Grecja), Okinawie (Japonia), regionie Ogliastra na Sardynii (Włochy), Loma Linda w Kalifornii (USA) Półwyspie Nicoya (Kostaryka). Największa wyspa subtropikalnego archipelagu należącego do Japonii – Okinawa – jest domem dla najdłużej żyjących kobiet na świecie. Podstawowe produkty spożywcze, takie jak słodkie ziemniaki z Okinawy, soja, kurkuma oraz goya (gorzki melon) sprawiają, że mieszkańcy Okinawy żyją długo i zdrowo. To właśnie w Okinawie Buettner rozpoczął swoje badania nad długowiecznością. Położona niedaleko wybrzeża Turcji, na Morzu Egejskim, Ikaria odznacza się jednym z najniższych na świecie wskaźników umieralności w średnim wieku oraz demencji. Badania łączą długowieczność tych greckich super-stulatków z tradycyjną dietą śródziemnomorską, bogatą w warzywa i zdrowe tłuszcze oraz zawierającą niewielkie ilości produktów mlecznych i mięsnych. Górzyste wyżyny Sardynii mogą się pochwalić najwyższą koncentracją stulatków wśród mężczyzn na świecie. Tutejsza ludność spożywa dietę niskobiałkową, która wiąże się z niższym poziomem zachorowalności na cukrzycę i nowotwory oraz mniejszym ryzykiem zgonu u osób poniżej 65. roku życia. Nicoya znajduje się w regionie Ameryki Środkowej o najniższym wskaźniku umieralności w średnim wieku oraz drugiej najwyższej koncentracji stulatków płci męskiej. Sekret długowieczności w tym regionie częściowo tkwi w silnych wspólnotach religijnych, głębokich więziach społecznych i zwyczajach codziennej, niskointensywnej aktywności fizycznej. Wysoka koncentracja Adwentystów Dnia Siódmego w Loma Linda przyczynia się do tego, że mieszkańcy żyją o 10 zdrowych lat dłużej niż przeciętny Amerykanin. Codzienne posiłki w tym przedmieściu Los Angeles opierają się na biblijnej diecie składającej się ze zbóż, owoców, orzechów i warzyw. Na czym polega dieta niebieskich stref? Genetyka odgrywa kluczową rolę w tym, jak długo żyjemy, ale dieta może być „zjazdem na pas lepszego zdrowia” – mówi Buettner. Dieta niebieskich stref oparta jest na nawykach żywieniowych obywateli tych regionów. Około 95 procent tej diety stanowią produkty pochodzenia roślinnego, a 5 procent produkty zwierzęce. Oznacza to podstawę w postaci sezonowych owoców i warzyw, dużej ilości fasoli i słodkich ziemniaków, orzechów i pełnych ziaren. Dieta zachęca do ograniczenia spożycia mięsa, nabiału i ryb. Gdy mieszkańcy niebieskich stref spożywają ryby, wybierają raczej mniejsze gatunki, które nie są przełowione – takie jak sardynki czy anchois. Dieta ta stosuje również zasadę „80%”, która polega na tym, by przestać jeść, gdy czujemy się prawie najedzeni. Co jeszcze wpływa na długowieczność? Wiele badań wskazuje, że dieta niebieskich stref może prowadzić do poprawy zdrowia i wydłużenia długości życia. Zgodnie z badaniami Loma Linda University Adventist Health Study, które śledzą tysiące uczestników od 1974 roku, dieta rybno-wegetariańska może zmniejszyć ryzyko śmierci wśród osób starszych o 18 procent. Jednak zdrowe odżywianie to tylko część obrazu. W końcu – „człowiek nie żyje samym chlebem”. Kluczem do prowadzenia długiego i zdrowego życia może być dobra dieta, ale opiera się również na silnych relacjach i wspólnocie. Dobra wiadomość jest taka, że nie trzeba mieszkać w certyfikowanej niebieskiej strefie, aby czerpać z niej korzyści. Źródło: National Geographic