Nazywają go wilkiem morskim i białym łososiem. Dlaczego labraks stał się jedną z najważniejszych ryb świata?
Labraks to jedna z najważniejszych ryb europejskiej gospodarki – ponad 96% jego populacji pochodzi dziś z hodowli. Jednocześnie w środowisku naturalnym jest go coraz mniej, a Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Skąd wzięła się ta globalna kariera i jak wygląda życie labraksa w naturze?
Spis treści: Gdzie żyje labraks? Biologia, tryb życia i rozmnażanie Labraks w Polsce Labraks jako ryba hodowlana Labraks w kuchni Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Bywa nazywany: wilkiem morskim, moronem, białym łososiem, branzino, spigolą, bassem europejskim, okoniem morskim. Skąd taka mnogość określeń? Labraks to jedna z najważniejszych ryb na świecie, zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jako naturalny mieszkaniec m.in. Morza Śródziemnego i Atlantyku, od wieków stanowi ważną część diety niejednego kraju, żywi pokolenia rybaków i ich rodzin. Ostatnie 20 lat to z kolei triumfalny pochód labraksa jako jednej z najważniejszych ryb hodowlanych, odgrywającej coraz większą rolę w globalnej produkcji żywności i handlu. Ale to nie wszystko. Przyjrzyjmy się fascynującym faktom o labraksie: jego biologii, trybie życia i znaczeniu dla człowieka. Gdzie żyje labraks? Jego naturalny obszar występowania to północno-wschodni Ocean Atlantycki (od Norwegii po Maroko i Senegal), przez całe Morze Śródziemne aż po południowe rejony Morza Czarnego. Labraks preferuje płytkie wody przybrzeżne strefy litoralu, estuaria, laguny oraz przyujściowe odcinki rzek, w których chętnie żeruje w okresach letnim i jesiennym. Warto odnotować, że przedostał się przez Kanał Sueski do północnej części Morza Czerwonego. Wykazuje sezonowe zachowania migracyjne. Zimą przenosi się w głębsze, cieplejsze i bardziej stabilne rejony wód, a wiosną i latem wraca na płycizny. Biologia, tryb życia i rozmnażanie Jego łacińska nazwa to Dicentrarchus labrax. Słowo Dicentrarchus odnosi się do języka greckiego i dosłownie oznacza „dwukolcowy odbyt”, co opisuje obecność dwóch kolców w płetwie odbytowej. Jest drapieżnikiem, o wydłużonym, wrzecionowatym ciele i mało wyróżniającym się, srebrzystym ubarwieniu. Charakterystyczną cechą jest czarna, wyraźna linia boczna oraz ciemna plama na pokrywie skrzelowej. Posiada dwie oddzielne płetwy grzbietowe, z których pierwsza jest uzbrojona w 8 do 10 twardych promieni. Są one wyróżnikiem całego rzędu ryb okoniokształtnych. Labraks jest rybą długowieczną. Może przeżyć do 30 lat, osiągając przy tym długość nawet 103 cm i masę ciała do 12 kg. Jako oportunistyczny drapieżnik poluje głównie w nocy, żywiąc się skorupiakami, mięczakami oraz mniejszymi rybami ławicowymi, takimi jak śledzie, sardynki czy sardele. Młode osobniki łączą się w ławice i żerują na bezkręgowcach. Z wiekiem labraksy stają się mniej towarzyskie, przechodzą na dietę rybną i bardziej samotniczy tryb życia. Rozród odbywa się raz w roku w grupach, a ikra, zaopatrzona w kropelki tłuszczu, unosi się swobodnie w toni wodnej. Dojrzałość płciową ryby te osiągają późno, bo między 2. a 8. rokiem życia. Populacje atlantyckie dojrzewają później niż te z Morza Śródziemnego. Niezwykle interesujący jest proces determinacji płci labraksa: zależy on częściowo od temperatury wody. Np. w hodowlach, gdzie woda jest cieplejsza dla przyspieszenia wzrostu, lęgnie się zazwyczaj od 75% do 95% samców. Badania genetyczne wykazały istnienie dwóch odrębnych populacji labraksa: atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Mimo braku fizycznych barier, nie mieszają się ze sobą. Labraks w Polsce W polskiej części Morza Bałtyckiego labraks jest spotykany coraz częściej, co według badaczy świadczy o stopniowym przesuwaniu się granicy jego zasięgu na wschód. Udokumentowano liczne przypadki połowów m.in. w Zatoce Gdańskiej, Puckiej oraz w okolicach Dębek, a rekordowy polski okaz ważył ok. 2,7 kg. Ta zdolność do zasiedlania nowych akwenów wynika z wyjątkowej odporności na wahania zasolenia. Labraks jest tzw. gatunkiem euryhalicznym, czyli tolerującym szerokie spektrum zasolenia. To pozwala mu żyć zarówno w słonych oceanach, jak i mniej słonych morzach, takich jak Bałtyk. Potrafi nawet bez szwanku przetrwać w estuariach, lagunach, a nawet słodkowodnych rzekach i jeziorach. Labraks jako ryba hodowlana Labraks to ryba o ogromnym znaczeniu komercyjnym i kulinarnym, uznawana za jeden z najcenniejszych gatunków konsumpcyjnych. Był jedną z pierwszych komercyjnie hodowanych ryb w Europie. Początkowo hodowano go w przybrzeżnych lagunach i zbiornikach pływowych, zanim pod koniec lat 60. XX wieku opracowano techniki masowej produkcji. Obecnie ponad 96% światowej produkcji labraksa pochodzi z akwakultury. Hodowla rośnie w szybkim tempie: w 2005 roku produkcja wynosiła ok. 100 tysięcy ton, a w 2022 już ok. 300 tys. W tej chwili jest on najważniejszą rybą hodowlaną w regionie Morza Śródziemnego. Najwięcej labraksów produkują: Grecja, Turcja, Włochy, Hiszpania, Chorwacja i Egipt. Labraks w kuchni Często bywa nazywany najzdrowszą rybą na świecie. To oczywiście zależy od tego, czym był karmiony i w jakich warunkach żył. Najzdrowsze są labraksy dzikie, ale połowy tego gatunku, w porównaniu z ilością ryb hodowlanych, są mikroskopijne. Według szacunków z lat 2000–2009 połowy dzikich labraksów to zaledwie niecałe 12 tys. ton. Ryb hodowlanych jest dziś na rynku przynajmniej 20 razy więcej. Nie oznacza to oczywiście, że nie warto ich jeść. Labraks ma białe, chude i zwarte mięso, cenione za wysoką zawartość pełnowartościowego białka, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin z grupy B i witaminy D. Sprawdzi się w niemal każdym przepisie, który wymaga białej ryby. Jego mięso ma nieco słodkawy smak i po odpowiedniej obróbce (nie za długo i nie za gorąco) jest miękkie i łatwo się rozdziela na płatki. We Włoszech jest znany jako branzino, a na południu kraju jako spigola. Często przyrządza się go, piekąc w całości i podając z cytryną. We Francji bywa nazywany „bar” lub „loup de mer” (wilk morski), a w Hiszpanii i Portugalii określa się go mianem robalo. Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Podobnie jak łosoś atlantycki, labraks, mimo intensywnej hodowli, jest coraz mniej liczny w naturze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w tej chwili jako bliski zagrożenia (Near Threatened). Główne zagrożenie to przełowienie – ryby podczas tarła, kiedy gromadzą się w duże grupy, stają się łatwym celem dla rybaków. Ponieważ labraks rośnie wolno i późno osiąga dojrzałość, jego populacje potrzebują wielu lat na regenerację. Wielka Brytania i Irlandia wprowadziły surowe limity, rozmiary ochronne oraz zakaz połowów komercyjnych w okresach tarła. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Geneza ekonomii sięga Szkocji. Adam Smith sformułował przełomowe koncepcje nauki
Adam Smith – „ojciec” ekonomii, surowy analityk i twórca metafory niewidzialnej ręki – był niezwykle złożonym człowiekiem. Moralista, pedagog i baczny obserwator ludzkiej natury miał zainteresowania wykraczające daleko poza mechanizmy handlu. Smith nie był wyłącznie teoretykiem kapitalizmu, ale także, a może przede wszystkim, filozofem społecznym, który próbował zrozumieć, jak w świecie rządzonym przez partykularne interesy możliwe jest zbudowanie stabilnego i sprawiedliwego społeczeństwa, które żyje w dostatku.
Spis treści: Korzenie w Kirkcaldy Edukacja Adama Smitha Profesura w Glasgow Opus magnum Adama Smitha Ostatnie lata życia Adam Smith zostawił światu dwa monumentalne dzieła i dziesiątki pytań dotyczących przyszłości systemu, który opisał. Bywa określany jako bezlitosny obrońca nieskrępowanego kapitalizmu. Jednak zagłębiając się w jego prace, nie można nie odnieść wrażenia, że był człowiekiem znacznie bardziej wyważonym. Rozumiał, że rynek nie jest celem samym w sobie, a jedynie narzędziem do poprawy bytu najuboższych. Korzenie w Kirkcaldy Adam Smith urodził się w 1723 roku w Kirkcaldy – niewielkim miasteczku we wschodniej Szkocji, które wówczas liczyło około 1500 mieszkańców. Niestety, dokładna data narodzin przyszłego myśliciela nie została odnotowana. Wiadomo tylko, że został ochrzczony 5 czerwca i właśnie ten dzień tradycyjnie uznaje się za jego urodziny. W tamtym czasie Kirkcaldy nie było sielankową wioską. Niewielka, portowa miejscowość bardziej przypominała gwarny ośrodek handlowy. To właśnie tam od dziecka mógł obserwować mechanizmy wymiany towarowej, funkcjonowanie cechów i pracę urzędów celnych. Był synem Adama Smitha, prawnika i urzędnika służby cywilnej, i Margaret Douglas, córki zamożnego posiadacza ziemskiego. Ojciec zmarł jeszcze przed jego narodzinami. Wychowaniem chłopca zajęła się matka. Wytworzyła się między nimi niezwykle silna więź, która przetrwała dekady. Smith nigdy nie ożenił się, a matka prowadziła jego dom właściwie do końca swojego życia. Edukacja Adama Smitha Młody Smith uczył się w miejscowej szkole Burgh School, która w tamtym czasie znajdowała się pod kierownictwem Davida Millera i była uważana za jedną z najlepszych w Szkocji. Miller był prawdziwym innowatorem, kładącym nacisk nie na mechaniczne zapamiętywanie, ale na naukę argumentacji i publicznego występowania. Uczniowie, wśród których znajdowali się tacy późniejsi giganci, jak choćby architekt Robert Adam czy polityk James Oswald, czytali klasyków łacińskich, takich jak Eutropiusz, i brali udział w wystawianiu moralitetów. To właśnie tam Smith rozwinął swoją pasję do książek i fenomenalną pamięć, a także biegłość w językach klasycznych. Potwierdza to zachowany do dziś w muzeum w Kirkcaldy podpis dziesięcioletniego Adama na okładce podręcznika do łaciny. Glasgow Jako 14-latek Smith wstąpił do University of Glasgow i od razu rozpoczął naukę od drugiego roku. Szkoła ta była wówczas jednym z kluczowych ośrodków rodzącego się oświecenia szkockiego – ruchu, który odrzucał religijny dogmat na rzecz empirycznej obserwacji i rozumu. To właśnie tam Smith znalazł się pod wpływem człowieka, którego później nazywał „nigdy niezapomnianym” – Francisa Hutchesona, profesora filozofii moralnej. Hutcheson był jednym z pierwszych wykładowców, którzy zrezygnowali z prowadzenia zajęć po łacinie na rzecz języka angielskiego, co czyniło filozofię dostępną dla szerszego grona studentów. Jego koncepcje dotyczące wolności obywatelskich, natury cnoty i idei, że działanie jest dobre wtedy, gdy przynosi „największe szczęście największej liczbie ludzi”, ukształtowały moralny kręgosłup Smitha. Choć później polemizował z niektórymi teoriami swojego mentora (szczególnie w kwestii postrzegania interesu własnego), to właśnie w Glasgow nauczył się widzieć ekonomię i społeczeństwo jako systemy wzajemnie powiązanych działań ludzkich, napędzanych naturalnymi instynktami. Oksford Studia w Glasgow ukończył w 1740 roku. Otrzymał prestiżowe stypendium Snell Exhibition, a to otworzyło mu drogę do Balliol College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Odbyta konno podróż na południe trwała kilka dni i była dla młodego Szkota zetknięciem z zupełnie inną kulturą akademicką. Oksford okazał się dla Smitha intelektualnym rozczarowaniem. W przeciwieństwie do tętniącego energią Glasgow, angielskie uniwersytety tamtego okresu były „skostniałe” i pogrążone w apatii. Smith zauważył w „Badaniach nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”, że tamtejsi profesorowie, opłacani z bogatych dotacji niezależnych od liczby studentów, w dużej mierze porzucili nawet udawanie, że uczą. Pobyt w Oksfordzie miał jednak pewną zaletę – skłonił Smitha do tytanicznej pracy własnej. Spędzał długie godziny w Bibliotece Bodlejańskiej, studiując literaturę francuską, włoską i angielską, a także dzieła filozoficzne, które nie mieściły się w ówczesnym kanonie. To właśnie w Oksfordzie Smith podjął lekturę dzieł Davida Hume’a, co wywołało niemały skandal. Posiadany przez niego egzemplarz „Traktatu o naturze ludzkiej”, książki uznawanej za „niebezpiecznie sceptyczną” został mu skonfiskowany. W 1746 roku, przed wygaśnięciem stypendium, Smith opuścił Oksford i wrócił do Szkocji. Wykłady w Edynburgu Po powrocie do domu, stanął przed dylematem zawodowym. Rodzina widziała go w roli duchownego, jednak on sam nie czuł powołania. Dzięki koneksjom matki i wsparciu lorda Kamesa, wpływowego sędziego i intelektualisty, Smith otrzymał propozycję wygłoszenia serii publicznych wykładów w Edynburgu. Zajęcia dotyczące retoryki, literatury pięknej, a później również prawa i ekonomii politycznej, okazały się ogromnym sukcesem frekwencyjnym. Przyciągały wykształconych mieszkańców miasta, prawników i kupców, co pozwoliło Smithowi ugruntować pozycję w elicie intelektualnej Szkocji. To właśnie w tym okresie zacieśniła się przyjaźń Smitha z Davidem Hume’em, która stała się jedną z najbardziej owocnych relacji w historii zachodniej filozofii. Hume, starszy o dwanaście lat, stał się dla Smitha nie tylko mentorem, ale i najbliższym powiernikiem. Profesura w Glasgow Sukces edynburskich wykładów sprawił, że gdy w 1751 roku zwolniła się katedra logiki na Uniwersytecie w Glasgow, kandydatura 27-letniego Smitha została przyjęta z niemałym entuzjazmem. Już rok później, po śmierci swojego poprzednika, objął bardziej prestiżową katedrę filozofii moralnej. Następne trzynaście lat określił później jako „najbardziej użyteczny, a przez to najszczęśliwszy i najbardziej honorowy okres”. Jako profesor Smith nie był suchym teoretykiem. Jego wykłady były żywe, pełne przykładów z życia codziennego i historii. Choć z natury nieśmiały i mający pewne wady wymowy, na katedrze stawał się charyzmatyczny, często chodząc po sali podczas mówienia, co przejął od Hutchesona. To właśnie z tych wykładów wyrosły oba jego największe dzieła. Pierwszym z nich była wydana w 1759 roku „Teoria uczuć moralnych”. Książka ta przyniosła mu natychmiastową sławę i uznanie, nie tylko w Wielkiej Brytanii, ale i na kontynencie. Smith zawarł w niej tezę, że fundamentem moralności nie jest nakaz boski ani chłodna kalkulacja użyteczności, a ludzka zdolność do współodczuwania. Wprowadził postać „bezstronnego obserwatora”, wewnętrznego sędziego, który pozwala nam oceniać własne czyny z perspektywy obiektywnej osoby trzeciej. Dzieło to udowodniło, że Adam Smith postrzegał człowieka nie jako egoistyczną jednostkę, a w kategoriach istoty społecznej, której szczęście zależy od akceptacji i dobrostanu innych. Spotkania z Voltaire’em i fizjokratami Uznanie z jakim spotkała się „Teorii uczuć moralnych” otworzyło przed Smithem nieoczekiwane możliwości zawodowe. Charles Townshend, późniejszy kanclerz skarbu, był pod tak wielkim wrażeniem książki, że zaproponował mu stanowisko prywatnego nauczyciela swojego pasierba, Henry’ego Scotta, trzeciego księcia Buccleuch. Oferta była zbyt lukratywna, by ją odrzucić. W 1764 roku Smith zrezygnował z katedry w Glasgow i wyruszył z młodym księciem na kontynent. Podróż trwała niemal 3 lata i była kluczowym etapem w formowaniu się „Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”. W Genewie Smith zrealizował jedno ze swoich największych marzeń – spotkał się z Voltaire’em w jego posiadłości w Ferney. Pobyt w Paryżu był jeszcze bardziej owocny pod względem intelektualnym. Dzięki rekomendacjom Hume’a Smith został wprowadzony na salony, gdzie poznał czołowych myślicieli tamtej epoki, w tym grupę znaną jako fizjokraci. Opus magnum Adama Smitha Po powrocie do Wielkiej Brytanii w 1766 roku Smith prowadził niemal pustelnicze życie, całkowicie poświęcając się pisaniu „Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”. Dzieło ukazało się 10 lat później, w samym środku politycznej burzy związanej z amerykańską wojną o niepodległość. Książka nie była jedynie podręcznikiem ekonomii, a monumentalną analizą rozwoju cywilizacji. Autor sformułował w niej kilka przełomowych koncepcji, które do dziś stanowią fundament nauk społecznych. Były to: podział pracy, idea „niewidzialnej ręki”, krytyka merkantylizmu. Ostatnie lata życia W 1778 roku Smith otrzymał nominację na stanowisko komisarza ceł w Szkocji. Nominacja ta, uzyskana częściowo dzięki wpływom księcia Buccleuch, przeniosła go do Edynburga na ostatnie dwanaście lat życia. Fakt, że autor pism przeciwko cłom i barierom handlowym został głównym poborcą tychże opłat, był często wyśmiewany przez jego przeciwników. Adam Smith zmarł 17 lipca 1790 roku. Jako wróg korporacjonizmu i „zmowy kupców przeciwko społeczeństwu”, do końca wierzył w siłę konkurencji, ale jednocześnie podkreślał znaczenie sprawiedliwości jako „głównego filaru, na którym opiera się cała konstrukcja społeczeństwa”. Jego myśl wpłynęła na zniesienie niewolnictwa, rozwój edukacji publicznej i demokratyzację bogactwa. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Przekręt doskonały? Korea Północna zamówiła 1000 samochodów Volvo i nigdy za nie nie zapłaciła
Choć dziś międzynarodowy handel opiera się na skomplikowanych zabezpieczeniach finansowych, gwarancjach bankowych i długich procedurach prawnych, kilkadziesiąt lat temu wymiana towarów między państwami bywała obarczona ogromnym ryzykiem. Szczególnie wtedy, gdy w grę wchodziły kraje pozostające poza globalnym systemem gospodarczym. Jedną z najbardziej spektakularnych lekcji na ten temat odebrali Szwedzi z firmy Volvo.
Na początku lat siedemdziesiątych władze Korei Północnej postanowiły unowocześnić państwową flotę samochodową i złożyły w Szwecji zamówienie na 1000 nowych, luksusowych (jak na tamte realia) aut marki Volvo. Samochody trafiły do Pjongjangu, były używane i widywane na ulicach stolicy, ale pieniądze nigdy nie dotarły do producenta. Należność nie została uregulowana ani wtedy, ani później, a niespłacony rachunek przez dekady narastał wraz z odsetkami. Ta historia, balansująca na granicy absurdu i geopolitycznej lekcji, do dziś uchodzi za jedną z najsłynniejszych afer handlowych XX wieku. Tło polityczne i gospodarcze lat 70., które doprowadziło do umowy z Koreą Północną Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Szwecja aktywnie poszukiwała nowych rynków zbytu poza Europą Zachodnią. Polityka neutralności, którą kraj konsekwentnie realizował w czasie zimnej wojny, sprzyjała nawiązywaniu relacji handlowych także z państwami pozostającymi poza zachodnim blokiem gospodarczym. W tym kontekście na radarze szwedzkiego rządu oraz krajowych koncernów przemysłowych znalazła się Korea Północna, rządzona wtedy przez Kima Ir Sena. Sprawiała wówczas wrażenie kraju szybko się rozwijającego, nowoczesnego i ambitnego, a jej władze chętnie demonstrowały industrialny potencjał oraz gotowość do współpracy międzynarodowej. Ten obraz był jednak w dużej mierze efektem zewnętrznego wsparcia. Po wojnie koreańskiej północna część półwyspu korzystała z szerokiego strumienia kredytów, preferencyjnych pożyczek oraz dostaw technologii ze strony Związku Radzieckiego i Chin. Dzięki temu w statystykach gospodarczych kraj przez pewien czas wyprzedzał nawet Koreę Południową. Dla zagranicznych partnerów handlowych był to sygnał stabilności i wypłacalności, choć w rzeczywistości północnokoreański model rozwoju opierał się niemal wyłącznie na zadłużeniu i politycznych gwarancjach sojuszników. Na ten rynek zdecydowały się wejść szwedzkie firmy, w tym m.in. Sandvik i SKF, a także Volvo, które – działając z ostrożnością – początkowo wysłało do Pjongjangu niewielką partię modelu 144, traktując ją jako test przyszłej współpracy. Reakcja północnokoreańskich władz okazała się zaskakująca: po prezentacji samochodów zapadła decyzja o zamówieniu aż tysiąca egzemplarzy. Kontrakt został dodatkowo zabezpieczony przez państwową Radę Kredytu Eksportowego, co w oczach Szwedów potwierdzało bezpieczeństwo transakcji. Dopiero z perspektywy czasu okazało się, że optymizm tamtych lat był oparty na bardzo kruchych fundamentach. Dług, który nigdy nie zniknął. Sprawa Volvo i Korei Północnej Przez dekady historia niezapłaconych samochodów Volvo krążyła głównie jako anegdota – jedna z wielu opowieści o osobliwościach Korei Północnej, często traktowana z przymrużeniem oka. Dopiero w 2017 roku sprawa została jednoznacznie potwierdzona przez oficjalne instytucje państwowe. Serwis „The Local Sweden” uzyskał wówczas potwierdzenie od szwedzkiej Krajowej Rady Gwarancji Kredytów Eksportowych (EKN), że dług faktycznie istnieje i wciąż figuruje w księgach. To właśnie EKN, instytucja odpowiedzialna za zabezpieczanie szwedzkiego eksportu, przejęła wierzytelność po tym, jak Korea Północna przestała regulować należności za dostarczone w latach 70. pojazdy. Jak tłumaczyli przedstawiciele EKN, mechanizm był prosty: kredyt eksportowy został ubezpieczony, więc w momencie braku spłaty instytucja wypłaciła należne środki producentowi. Od tej chwili to państwowy organ stał się formalnym wierzycielem Pjongjangu. Problem w tym, że zadłużenie (zamiast maleć) systematycznie rosło wraz z naliczanymi odsetkami. W połowie drugiej dekady XXI wieku jego wartość przekroczyła 2,7 miliarda koron szwedzkich, co w przeliczeniu oznacza dziś ponad miliard złotych. I choć od transakcji minęło niemal pół wieku, EKN – zgodnie z procedurami – co roku wysyła do Korei Północnej oficjalne monity o spłatę. Cała sytuacja ma również wymiar niemal symboliczny. Od czasu do czasu do mediów wracają doniesienia o starych Volvo 144 wciąż poruszających się po ulicach Pjongjangu, często w roli taksówek. Jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku pracownikom Volvo udało się dotrzeć do kierowców korzystających z tych pojazdów. Ich relacje nie pozostawiały złudzeń: samochody były w bardzo złym stanie technicznym, a brak dostępu do oryginalnych części zamiennych zmuszał do improwizowanych napraw i lokalnej produkcji komponentów. Paradoksalnie właśnie to stało się dowodem na trwałość konstrukcji szwedzkich aut z lat 70. – ironiczny akcent w historii, która dla szwedzkiego państwa pozostaje jednym z najbardziej uporczywych długów w relacjach międzynarodowych. Źródła: The Local Sweden, Volvo, Car Buzz Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nie USA, nie Chiny. Tylko jeden mały kraj może wyżywić się sam
Co by się stało, gdyby globalny handel żywnością się załamał? Jak wskazuje analiza ekonomistów z Niemiec i Anglii, tylko jedno państwo na świecie mogłoby samo wykarmić swoich obywateli. I nie jest to ani mocarstwo, ani żaden bogaty kraj Zachodu.
Spis treści: Tylko Gujana wyżywi się sama Siedem kluczowych grup żywności Jak wypadają inne państwa? Jak wypada Polska? Naukowcy z Niemiec i Wielkiej Brytanii postanowili odpowiedzieć na pytanie, które kraje mogłyby same wyżywić swoich obywateli, gdyby załamał się międzynarodowy handel. Wyniki badania są nie tylko zaskakujące, ale i zatrważające. Tylko jedno państwo jest żywnościowo samowystarczalne. Tylko Gujana wyżywi się sama Świat ogarniają rosnące napięcia geopolityczne i zakłócenia w globalnych łańcuchach dostaw. Naukowcy z Uniwersytetu w Getyndze (Niemcy) i Uniwersytetu w Edynburgu (Wielka Brytania) przeanalizowali dane dotyczące żywności ze 186 krajów. Okazuje się, że tylko jedno państwo na świecie osiąga pełną samowystarczalność i jest w stanie zaspokoić potrzeby żywieniowe swojej ludności bez potrzeby importu. Tym krajem jest niewielka Gujana położona w Ameryce Południowej. Jako jedyna spełnia warunki pełnej samowystarczalności żywnościowej we wszystkich siedmiu kluczowych grupach żywności. Siedem kluczowych grup żywności Cała ta siódemka jest niezbędna do pełnej niezależności i zbilansowanej diety potrzebnej naszemu gatunkowi. A wspomniane grupy to: Warzywa Owoce Mięso Ryby Nabiał Zboża Rośliny strączkowe, nasiona i orzechy Jak wypadają inne państwa? Na podium znalazły się jeszcze Chiny i Wietnam, które produkują wystarczająco żywności w sześciu z siedmiu analizowanych grup. Jednak większość krajów wypada znacznie gorzej: tylko około jedna siódma analizowanych państw była samowystarczalna w pięciu lub więcej grupach żywności, natomiast ponad jedna trzecia nie była w stanie samodzielnie zapewnić sobie nawet dwóch z siedmiu kategorii żywnościowych. Szczególnie dramatyczna sytuacja panuje w sześciu krajach – Afganistanie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Iraku, Makau, Katarze i Jemenie. Nie osiągają one samowystarczalności w żadnej z analizowanych grup żywności. To pełne uzależnienie od importu i wyjątkowa wrażliwość na zawirowania na międzynarodowych rynkach. Ale to nie wszystko – nawet unie gospodarcze nie są samowystarczalne. Na przykład Rada Współpracy Zatoki Perskiej osiąga niezależność jedynie w produkcji mięsa. Unia gospodarcza krajów Afryki Zachodniej oraz państw Karaibów – tylko w dwóch kategoriach żywnościowych. Żadna z unii nie produkuje wystarczającej ilości warzyw na potrzeby swoich populacji. Połowa krajów zależy od jednego partnera handlowego, który jest źródłem ponad 50% importowanej żywności. Jak wypada Polska? Według załączonej przez badaczy mapy Polska wypada nieźle. Osiągamy samowystarczalność w czterech z siedmiu grup: mięsie, nabiale, owocach i zbożach. Jesteśmy w stanie wyprodukować tez ponad 80% potrzebnych nam warzyw. Najgorzej wypadamy w przypadku ryb oraz strączków, nasion i orzechów – pokrywamy nie więcej niż 20% naszych potrzeb. Źródło: Nature Food Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Warszawa wśród najszybciej bogacących się miast świata. Wyprzedza nawet Abu Zabi
Warszawa wskoczyła do elitarnego grona najszybciej rozwijających się ośrodków bogactwa. Stolica Polski zbliża się do czołowej dziesiątki miast, w których liczba milionerów rośnie najintensywniej. Tak wynika z najnowszego raportu Henley & Partners.
Spis treści: Warszawa w czołówce najbogatszych miast „Wschodząca gwiazda” światowego bogactwa Warszawa – kluczowy gracz na mapie globalnego bogactwa „World’s Wealthiest Cities Report 2025”, przygotowany przez Henley & Partners we współpracy z New World Wealth, przynosi spore zaskoczenie. Wynika z niego bowiem, że Warszawa jest jedną z najszybciej bogacących się metropolii świata. W ciągu ostatniej dekady liczba osób z majątkiem przekraczającym milion dolarów w stolicy Polski wzrosła o 83%. Warszawa w światowej czołówce najbogatszych miast Według raportu Henley & Partners w polskiej stolicy mieszka obecnie 12 800 milionerów. Są to osoby posiadające majątek netto powyżej 1 miliona USD. Co więcej, Warszawę zamieszkuje też 32 centymilionerów (z majątkiem ponad 100 milionów dolarów) i czterech miliarderów. Do światowej czołówki wciąż nam jednak daleko. I to bardzo. Najzamożniejsze elity nadal koncentrują się przede wszystkim w USA i Azji. Najwięcej, bo aż 349 500 milionerów mieszka w Nowym Jorku. Tuż za nim są: San Francisco Bay Area z 305 700 milionerami i Tokio z 298 300 milionerami. Kolejne pozycje zajmują: Singapur z 244 800 milionerami oraz Londyn, gdzie liczba milionerów wynosi 227 000. „Wschodząca gwiazda” światowego bogactwa Drugą ważną kategorią omawianą w raporcie Henley & Partners są miasta, które najdynamiczniej zwiększają liczbę milionerów. I tu Warszawa ma się czym pochwalić. Z danych przedstawionych w „World’s Wealthiest Cities Report 2025” wynika, że polska stolica znajduje się obecnie na 13. miejscu w globalnym rankingu najszybciej rozwijających się centrów bogactwa. Wygrywa z wieloma miastami Bliskiego Wschodu i Azji, mimo że nie dysponuje bogatymi złożami surowców naturalnych czy ogromnymi funduszami państwowymi. Liczba milionerów zamieszkujących miasto nad Wisłą w ciągu ostatniej dekady (2012–2024) zwiększyła się o 83%. To sprawia, że wyprzedziliśmy m.in. Delhi (wzrost o 82%), Abu Zabi (+80%), Houston (+75%), Pekin (+72%), Mumbaj (+69%), Szanghaj (+67%) i Rijad (+65%). Największy wzrost liczby milionerów na świecie zanotowały ośrodki, które charakteryzują się nie tylko dynamicznym rozwojem gospodarczym, ale także zainteresowaniem ze strony inwestorów z różnych branż, takich jak technologia, finanse czy nieruchomości. Najwięcej milionerów (o 142% w ostatnich 10 latach) przybyło w chińskim Shenzhen. Tuż za nim w zestawieniu uplasowały się: Scottsdale (USA) – 125% wzrostu liczby milionerów, Bengaluru (Indie) – 120% wzrostu, West Palm Beach (USA) – 112% wzrostu, Hangzhou (Chiny) – 108% wzrostu, Dubaj (ZEA) – 102% wzrostu, San Francisco Bay Area (USA) – 94% wzrostu, Waszyngton (USA) – 92% wzrostu, Austin (USA) – 90 % wzrostu, Guangzhou (Chiny) – 88% wzrostu, Dallas (USA) – 85% wzrostu. Warto również zwrócić uwagę na metropolie, które nie były w stanie utrzymać swojej pozycji, jeśli chodzi o wzrost liczby milionerów. Należą do nich Londyn i Moskwa. Stolice Wielkiej Brytanii i Rosji to jedyne ośrodki, które odnotowały spadek liczby superbogatych osób w ciągu ostatnich dziesięciu lat (spadek w Londynie wynosi 12%, a w Moskwie 25%). Z kolei w miastach takich jak Tokio, Paryż czy Hongkong, choć liczba milionerów zwiększyła się, tempo bogacenia się było zaledwie kilkuprocentowe. Warszawa – kluczowy gracz na mapie globalnego bogactwa Wzrost liczby milionerów w Warszawie w ostatnich latach nie jest przypadkowy. Eksperci wskazują kilka kluczowych czynników, zachęcających bogatych do osiedlenia się w mieście nad Wisłą. Są wśród nich: rozwój sektorów IT, finansowego i startupów (Warszawa jako regionalne centrum innowacji, przyciągające specjalistów oraz inwestycje w nowoczesne technologie i usługi); napływ zagranicznych inwestycji (miasto stało się ważnym ośrodkiem dla międzynarodowych firm, które dostrzegają tu korzystne warunki do prowadzenia działalności); znaczenie geopolityczne (po wybuchu wojny w Ukrainie Warszawa stała się jednym z kluczowych punktów w regionie, pełniąc rolę ważnego ośrodka współpracy międzynarodowej, zarówno w zakresie politycznym, jak i gospodarczym); stabilność gospodarcza i umocnienie złotego. Również rozwój sektora nieruchomości, szczególnie w segmencie luksusowym, przyczynia się do wzrostu liczby osób zamożnych, które wybierają Warszawę jako swoje miejsce do życia. A jeśli nie zauważyliście jeszcze tego całego bogactwa obok siebie… Cóż, mamy kiepską wiadomość: najwyraźniej nie należycie do 12 800 szczęśliwców z milionami na koncie. Ale nie martwcie się – w statystykach liczy się średnia. Źródło: Henley Global
Nagroda Nobla 2024: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
Nagroda Nobla jest powszechnie uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Kto dostał Nagrodę Nobla w 2024 r.?
W tym artykule: Nagroda Nobla 2024 – przewidywania Nagroda Nobla 2024: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2024: fizyka Nagroda Nobla 2024: chemia Literacka Nagroda Nobla 2024 Pokojowa Nagroda Nobla 2024 Nagroda Nobla 2024: ekonomia Nagroda Nobla dla Polaków Nagroda Nobla w poprzednich latach W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2024? Jak co roku na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Poniżej prezentujemy przewidywania związane z Nagrodą Nobla 2024. A także pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2024 – prognozy Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy Clarivate: medycyna lub fizjologia: Jonathan C. Cohen i Helen H. Hobbs za badania nad genetyką metabolizmu lipidów; Ann M. Graybiel, Okihide Hikosaka i Wolfram Schultz za badania nad jądrami podstawnymi mózgu; Davor Solter i Azim Surani za badania w dziedzinie epigenetyki; fizyka: Rafi Bistritzer, Pablo Jarillo-Herrero i Allan H. MacDonald za badania nad grafenem; David Deutsch i Peter W. Shor, twórcy pionierskich algorytmów kwantowych; Christoph Gerber za wynalezienie mikroskopu sił atomowych; chemia: David Baker, John M. Jumper i Demis Hassabis za modelowanie trójwymiarowej struktury białek; Kazunari Domen za badania nad fotokatalitycznym rozkładem wody; Roberto Car i Michele Parrinello za badania w dziedzinie chemii obliczeniowej; ekonomia: Janet Currie za analizę ekonomiczną rozwoju dzieci; Partha Dasgupta za uwzględnienie środowiska naturalnego w ekonomii; Paolo Mauro za badanie wpływu korupcji na gospodarkę. Naukowcy czekają na Nobla coraz dłużej. Obecnie czas od odkrycia do nagrody to średnio 29 lat. Z analiz wynika, że największe szanse na nagrodę mają naukowcy w wieku ok. 54 lat. Najmłodszy do tej pory noblista, Lawrence Bragg, miał 25 lat, gdy został uhonorowany. Najstarszy, John B. Goodenough – 97 lat. Kobiety stanowią mniejszość wśród laureatów. W całym XX wieku naukowego Nobla dostało tylko 11 badaczek. W XXI wieku – już 15. Coraz rzadziej trafiają się nagrody dla tylko jednej osoby. 54% noblistów to uczeni z Ameryki Północnej. Najczęściej nagradzane są badania w dziedzinie: fizyki cząstek elementarnych, biologii komórki, fizyki atomowej, neuronauki, chemii molekularnej. Nagroda Nobla 2024: medycyna lub fizjologia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w poniedziałek, 7 października. Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny otrzymali Victor Ambros i Gary Ruvkun. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA i jego roli w regulacji działania genów w komórce. Cząsteczki zwane dziś miRNA były przez dłuższy czas ignorowane. Naukowcy traktowali je jak fragmenty kwasów nukleinowych pochodzące z procesów degradacji. A potem nagle się okazało, że otwierają drzwi do nowej działki medycyny. Gdy w roku 1993 zespół prof. Victora Ambrosa – wówczas pracującego na Uniwersytecie Harvarda – dostrzegł je jako pierwszy, nikt poza odkrywcami nie wróżył im wielkiej kariery. Wydawało się wtedy, że zasadniczy schemat działania komórek został już dobrze zrozumiany. Cała informacja o budowie i funkcjach organizmów miała być zapisana w DNA, czyli długich cząsteczkach kwasu deoksyrybonukleinowego, znajdujących się głównie w jądrze komórkowym. Dzieliła się ona na odcinki zwane genami. Gdy zapisana w nich informacja była potrzebna, na zapis konkretnego genu był kopiowany na łańcuch RNA, czyli kwasu rybonukleinowego, który wkrótce potem opuszczał jądro komórkowe. Genetycy nazwali go matrycowym RNA, czyli mRNA. Po opuszczeniu jądra stawał się on wzorcem do budowy konkretnej cząsteczki białka i to ono było finalnym produktem odczytu genu. Dalej, zależnie od swej budowy i funkcji, białko uczestniczyło w rozmaitych reakcjach lub stanowiło budulec komórek. Większość ludzkiego DNA nie koduje białek. Tkwią w niej „przepisy” na rozmaite cząsteczki RNA o nieznanej funkcji. Dużą ich część stanowią te najkrótsze, zwane mikroRNA albo miRNA. Złożone są średnio z ledwie 22 cegiełek. Dla porównania najmniejsze ludzkie geny mają wielkość kilkuset cegiełek, a największe – ponad dwa miliony. Nagrodzeni Noblem naukowcy odkryli, że miRNA są aktywną grupą cząsteczek. Podstawową ich funkcją jest wiązanie się ze specyficznymi dla danych cząsteczek miRNA fragmentami mRNA kodującym białka. W ten sposób te małe cząsteczki blokują syntezę białek. Gdy więc jest dużo mikroRNA, to powstaje mniej białek. miRNA może doprowadzić do przełomu w terapiach onkologicznych. Komórki raka rozsyłają po ciele niewielkie pęcherzyki zwane eksosomami, stanowiące formę komunikacji międzykomórkowej. Jeśli te struktury wymiesza się ze zdrowymi komórkami, mogą z nich powstawać guzy nowotworowe. Dokładniejsza analiza wykazała, że odpowiedzialne są za to właśnie cząsteczki miRNA ukryte w owych pęcherzykach. A jeśli je się zablokuje, zahamowuje się wzrost guza. Środki blokujące takie miRNA mogą więc stać się podstawą nowoczesnych terapii przeciwnowotworowych. Naukowcy porównują mikroRNA do „bezpiecznika”, który może wyłączyć raka. Cząsteczki mikroRNA mogą też pomóc w diagnozowaniu nowotworów, leczeniu choroby popromiennej, stwardnienia rozsianego i wirusowego zapalenia wątroby. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Katalin Karikó i Drew Weissmanowi. Nagrodzono ich za opracowanie technologii wykorzystanych do stworzenia szczepionek mRNA. Te szczepionki pomogły w walce z pandemią COVID-19. Nagroda Nobla 2024: fizyka Werdykt Komitetu Noblowskiego poznaliśmy we wtorek, 8 października. Tegoroczną nagrodę otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). A konkretnie za uczenie maszynowe z wykorzystaniem sztucznych sieci neuronowych. Wykorzystali oni narzędzia z fizyki do skonstruowania metod, które pomogły położyć podwaliny pod algorytmy SI. Hopfield stworzył strukturę, która może przechowywać i rekonstruować informacje. Hinton wynalazł metodę, która może niezależnie odkrywać właściwości w danych i która stała się ważna dla dużych sieci neuronowych, które są obecnie w użyciu. Algorytmy sieci neuronowych i uczenie maszynowe to technologie, które pozwoliły komputerom opanować gry takie jak szachy czy go, w których prosta metoda analityczna po prostu się nie sprawdzała. Teoretycznie maszyna mogłaby obliczyć wszystkie możliwe położenia pionków na planszy, ale w praktyce przewyższa to możliwości obliczeniowe jakiegokolwiek komputera. Trzeba więc wymyślić sposób, jak wybierać najlepsze strategie. Okazuje się, że sieci neuronowe świetnie się do tego nadają, bowiem komputer sam znajduje najlepsze rozwiązania. Po zaprogramowaniu reguł gry rozgrywa sam z sobą tyle partii, by w końcu wypracować strategię. Zawodowi gracze są często pod wrażeniem tego, co „wymyślił” komputer, bo styl jego gry nie przypomina niczego znanego z ludzkich podręczników. Ta metoda programowania komputerów sprawdza się doskonale w innych dziedzinach. Dzięki niej działają m.in. wyszukiwarki takie jak Google, komputerowe rozpoznawanie mowy, obrazów i pisma, automatyczne tłumaczenia, roboty, nawigacja samochodowa czy programy takie jak Chat GPT. Uczenie maszynowe coraz częściej pomaga też w badaniach naukowych. W 2016 r. amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Sztucznej Inteligencji (AAAI) rzuciło inżynierom wyzwanie – niech do 2050 r. zbudują robota naukowego, który zdobędzie nagrodę Nobla. Albo przynajmniej można będzie uznać, że jego wkład w światową naukę jest na tyle znaczący, że na tę nagrodę zasługuje. Tegoroczna nagroda przypadła w udziale ludziom, ale można powiedzieć, że roboty miały z tym sporo wspólnego. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali Pierre Agostini, Ferenc Krausz i Anne L’Huillier. Nagrodzono ich za badania dotyczące wytwarzania bardzo krótkich, attosekundowych impulsów świetlnych. Badania te umożliwiły m.in. dokładniejsze zrozumienie zachowania elektronów. Nagroda Nobla 2024: chemia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w środę, 9 października. Chemicznego Nobla 2024 otrzymali trzej uczeni zajmujący się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Połowę nagrody dostał David Baker z University of Washington. Drugą połową podzielą się Demis Hassabis i John M. Jumper z Google DeepMind. Wszyscy byli typowani do Nobla przez firmę Clarivate w tym roku. Jednym pomocnych narzędzi używanych dziś w chemii jest uczenie maszynowe (patrz – Nobel z fizyki). Polega ono na programowaniu komputerów tak, aby samodzielnie rozpoznawały skomplikowane wzorce zależności i doskonaliły swoje działania opierając się na pozyskanych w trakcie pracy danych. To właśnie dzięki wykorzystaniu algorytmów uczenia maszynowego wyszukiwarka Google staje się z biegiem czasu coraz skuteczniejsza w znajdowaniu treści wyszukiwanych przez użytkowników. Tę samą technologię, zwaną modelowaniem molekularnym, można wykorzystać w badaniach nad lekami. Modelowanie molekularne jest technologią ułatwiającą naukowcom zrozumienie chemicznych i biologicznych mechanizmów działania zarówno już znanych, jak i nowo zaprojektowanych leków. Dzięki wprowadzeniu komputerów do nauk przyrodniczych i medycznych otworzył się nowy rozdział w poznawaniu procesów decydujących o zdrowiu i chorobie całego organizmu. Program komputerowy pomaga ocenić, czy zaprojektowane przez naukowca leki mogą zadziałać na wybrany cel molekularny. Projektując nowe leki uczeni rozrysowują ich wzory chemiczne, na których podstawie komputer tworzy trójwymiarowy model. Może on być wykorzystany do testów. Jednak cele molekularne są z reguły znacznie bardziej złożone. Większość z nich to białka, których modelowanie jest wielkim wyzwaniem dla komputerów. O tym, jak zachowuje się konkretne białko, decyduje nie tylko jego skład chemiczny, ale i kształt cząsteczki. Jest ona zbudowana z długiego łańcucha aminokwasów, pofałdowanego i „posklejanego” tak, że powstaje niezwykle skomplikowana struktura przestrzenna. Specjaliści z należącej do Google firmy DeepMind stworzyli w 2019 r. algorytm AlphaFold, który zdołał stworzyć trójwymiarowy model białka na podstawie jego sekwencji aminokwasowej. Przyspieszyło to prace nad zrozumieniem molekularnych podstaw komórki oraz poszukiwania nowatorskich metod terapeutycznych. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali Moungi G. Bawendi, Louis E. Brus i Alexei I. Ekimov. Ich badania dotyczyły nanotechnologii, a konkretnie tzw. kropek kwantowych. Literacka Nagroda Nobla 2024 Laureatkę tej nagrody poznaliśmy w czwartek, 10 października. To Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Han Kang ma wyjątkową świadomość związków między ciałem i duszą, żywymi i umarłymi. W swoim poetyckim i eksperymentalnym stylu stała się innowatorką we współczesnej prozie. Za powieść „Wegetarianka” (2007) dostała nagrodę International Booker Prize for Fiction. Jej twórczość obejmuje zbiory opowiadań: „Fruits of My Woman” (2000), „Ognista salamandra” (Fire Salamander, 2012); Powieści: „Czarny jeleń” (Black Deer, 1998), „Twa zimna dłoń” (Your Cold Hands, 2002), „Wegetarianka” (The Vegetarian) (2007), „Breath Fighting” (2010), „Lekcja greki” (Greek Lessons, 2011), „Nadchodzi chłopiec” (Human Acts) (2014), „Biała elegia” (The White Book) (2016), „Europa” (2019). Opublikowała także zbiór wierszy „Schowałam w szufladzie o zmierzchu” (2013). Rok temu Nobla otrzymał norweski pisarz Jon Fosse. Nagrodzono go za innowacyjną prozę i sztuki, które „dają głos niewypowiedzianemu”. Pokojowa Nagroda Nobla 2024 Werdykt został podany do wiadomości w piątek, 11 października. Pokojową Nagrodę Nobla 2024 otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej i za pokazanie poprzez zeznania świadków, że broń jądrowa nigdy nie może zostać ponownie użyta”. Nihon Hidankyō to oddolny ruch ocalałych z Hiroszimy i Nagasaki, znanych również jako hibakusha. Ich całkowitą liczbę szacuje się na 650 tys. osób, z czego ponad 100 tys. wciąż żyje. Organizacja została założona w 1956 roku. Jej cele to zabieganie w japońskim rządzie o większe wsparcie dla ofiar oraz wywieranie nacisku na światowe rządy, by te zlikwidowały arsenał atomowy. „Hibakusha pomagają nam opisać to, co nieopisywalne, pomyśleć to, co nie do pomyślenia i jakoś pojąć niezrozumiały ból i cierpienie spowodowane bronią jądrową” – czytamy w uzasadnieniu werdyktu. Norweski Komitet Noblowski podkreśla, że od prawie 80 lat nie użyto broni jądrowej w czasie wojny. Nadzwyczajne wysiłki Nihon Hidankyō i innych przedstawicieli hibakusha w znacznym stopniu przyczyniły się do ustanowienia tabu nuklearnego. Dlatego niepokojące jest to, że mocarstwa atomowe modernizują i ulepszają swoje arsenały. Pojawiają się nawet groźby użycia broni jądrowej w trwających obecnie wojnach. W samej Hiroszimie jest ponad 40 tys. hibakusha, ze średnią wieku 86 lat. Miasto rozesłało ich po całym świecie, aby opowiedzieli swoje historie. Muzeum Pokoju w Hiroszimie ma bibliotekę wideo z ponad 1500 opowieściami ocalałych, z czego ok. 400 można oglądać online. Niektórzy biorą udział w wideokonferencjach. Wielu twierdzi, że dzielenie się swoimi historiami nadaje głębsze znaczenie temu, co przeżyli. Jednak dla wielu osób, które przetrwały, uprzedzenia rodaków wobec nich stały się większym ciężarem niż same skutki promieniowania. U wielu wystąpiła trauma i syndrom ocaleńca. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała Narges Mohammadi z Iranu. Wyróżniono ją za walkę o prawa irańskich kobiet. Nagroda Nobla 2024: ekonomia Laureatów poznaliśmy w poniedziałek, 14 października. Ekonomiczny Nobel 2024 przypadł w udziale trzem naukowcom. Są nimi Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson z USA. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Tegoroczni laureaci dostarczyli nowych spostrzeżeń na temat tego, dlaczego istnieją tak ogromne różnice w dobrobycie między narodami. Jednym z ważnych wyjaśnień są trwałe różnice w instytucjach społecznych. Badając różne systemy polityczne i ekonomiczne wprowadzone przez europejskich kolonizatorów, Daron Acemoglu , Simon Johnson i James A. Robinson byli w stanie wykazać związek między instytucjami a dobrobytem. Opracowali również narzędzia teoretyczne, które mogą wyjaśnić, dlaczego różnice w instytucjach utrzymują się i jak instytucje mogą się zmieniać. W ubiegłym roku nagrodę otrzymała Claudia Goldin z Harvardu. Nagrodzono ją za analizę pracy i wynagrodzeń kobiet. Nagroda Nobla – Polacy W 1903 r. nagrodę Nobla otrzymała Maria Skłodowska-Curie. Jest ona jedną z niewielu kobiet z Noblem z fizyki. Maria Skłodowska-Curie to także jedna z dwóch osób, które zostały nagrodzone przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk w dwóch różnych dziedzinach. W 1911 r. polska uczona dostała Nobla z chemii za odkrycie polonu i radu. Polaków nie brakuje wśród laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie literatury: W 1905 r. nagrodę za całokształt twórczości otrzymał Henryk Sienkiewicz. W roku 1924 za „Chłopów” nagrodzony został Władysław Reymont. W 1980 r. nagroda trafiła do Czesława Miłosza. W 1996 roku Nobla dostała Wisława Szymborska. W 2018 r. noblistką została Olga Tokarczuk. Polak został też nagrodzony Pokojową Nagrodą Nobla. W 1983 r. wyróżnienie otrzymał ówczesny lider „Solidarności” i przyszły prezydent RP, Lech Wałęsa. Źródła: Nobelprize.org, Clarivate, Nature, archiwum NG.
Historia pieniądza liczy ponad 2800 lat. Gdzie i jak powstały pierwsze monety?
Dla jednych jest celem samym w sobie, dla innych jedynie środkiem do celu. Bez względu na jego postrzeganie, należy jasno stwierdzić, że stał się motorem napędzającym rozwój gospodarczy, a co za tym idzie – także cywilizacyjny. W którym dziejowym momencie rozpoczyna się historia pieniądza? Jak zawierano transakcje przed nastaniem jego ery? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Co kiedyś było pieniądzem? Jak powstał pieniądz? Pierwsze monety i banknoty Ewolucja pieniądza Historia pieniądza w Polsce Efekty wynalezienia pieniądza Ciekawostki o pieniądzach Już od najdawniejszych czasów na rozwój cywilizacji wpływało wiele zdarzeń, które historia nazwała przełomowymi. Jednym z nich było wynalezienie koła. Wielki przełom nastąpił też w dniu, w którym rozpoczęła się historia kalendarza. Wymieniając kluczowe czynniki napędzające postęp, nie można jednak pominąć pieniądza. Mówi się, że potrzeba jest matką wynalazków. To powiedzenie w stu procentach odnosi się do pieniądza. Pierwsze środki płatnicze powstały bowiem w momencie, gdy stosowany powszechnie system wymiany przestał się sprawdzać w warunkach rozwijającej się gospodarki. Pieniądze – metaforyczny smar, bez którego tryby machiny ekonomicznej nie mogłyby się kręcić – stanowił więc odpowiedź na potrzeby rozwijającego się świata. Co kiedyś było pieniądzem? Gdy ludzie zmienili tryb życia z koczowniczego na osiadły, zajęli się hodowlą i rolą. Wówczas zaczął kształtować się system gospodarczy, którego istotą był handel wymienny, opierający się o zasadę „dobro za dobro”. Było to konsekwencją rozwoju cywilizacji pierwotnej, w której zaczęły pojawiać się specjalizacje zawodowe. Taki stan zaczął stwarzać specyficzne potrzeby. Odkryto najstarszą znaną mennicę w historii Początki wytwarzania monet i monetyzacji starożytnych gospodarek od dawna stanowią przedmiot badań zarówno archeologii, jak i historii gospodarczej. Hodowca bydła miał żywy inwentarz, ale nie miał zboża. Rolnik miał plony, ale nie wytwarzał narzędzi. W związku z koniecznością zaspokajania podstawowych potrzeb, ludzie zaczęli wymieniać posiadane w nadmiarze dobra na te, których potrzebowali, a które mieli inni. Ten system nie był jednak doskonały. Żeby wymiana barterowa mogła dojść do skutku, zainteresowana osoba musiała znaleźć kontrahenta. Ten musiał natomiast przedstawiać potrzeby, które inicjator wymiany mógł zaspokoić posiadanymi dobrami. Dla przykładu, rolnik potrzebował narzędzi, ale kowal nie zawsze potrzebował zboża. Dodatkowo, towary wymagały transportu, co przy dużych wymianach stwarzało spory problem. Mówiąc wprost, system handlu wymiennego był obarczony dużym prawdopodobieństwem niepowodzenia transakcji. Żeby zaradzić tym niedogodnościom, z czasem zaczęto używać tzw. pośredników wymiany. Były to dobra materialne, które w danym miejscu i okresie przedstawiały wartość: skóry, sól, oliwa, zboże, ale także minerały i kamienie. Każde z tych dóbr mogło być mnożone lub dzielone, więc sprawdzały się jako środek płatniczy. Dobra te wyznaczały też wartość towarów i usług, na zasadzie: jeden cielak kosztuje X soli. Można więc powiedzieć, że pośrednik wymiany spełniał główne funkcje pieniądza. Każdy przyjmował go jako zapłatę za towar lub usługę, bo wiedział, że bez trudu i wysiłku wymieni otrzymaną zapłatę na inne dobro. Ponownie przywołajmy przykład rolnika i kowala. Ten drugi mógł nie potrzebować soli w danej chwili, ale mógł przecież wymienić ją na dowolny towar. Dlaczego ten system nie sprawdził się? Wynikało to z kilku powodów. Po pierwsze, w jednym miejscu i w jednym czasie mogło funkcjonować nawet kilkadziesiąt dóbr, pełniących funkcję pośredników wymiany. To stwarzało konieczność nieustannego przeliczania wszystkiego na wszystko i komplikowało transakcje. Po drugie, dobra te nie przedstawiały jednakowej trwałości. Zboże gniło po pewnym czasie. Oliwa mogła się zepsuć lub rozlać. Narażona na wilgoć sól ulegała zbryleniu, ale zalana rozpuszczała się. Po trzecie, wartość poszczególnych pośredników mogła podlegać znacznym wahaniom, wynikającym z wielu czynników. Po czwarte, dobra te stwarzały trudności w ich przechowywaniu. Jak powstał pieniądz? Tym problemem starano się zaradzić, wprowadzając tzw. płacidła. Były to wyroby metalowe, takie jak siekierki, pręty itp. Płacidła okazały się ostatnią formą przejściową, bo po nich nastał czas pieniądza kruszcowego. Początkowo ten środek płatniczy miał formę metalowych sztabek i bryłek, które można było dzielić zgodnie z potrzebami wynikającymi z ceny towaru lub usługi. Konieczność dzielenia i ważenia przy każdej, nawet najdrobniejszej transakcji była jednak dość uciążliwa, więc trzeba było zaradzić także temu problemowi. W tym miejscu przechodzimy do historii monet. Pierwsze monety i banknoty Pierwsze monety pojawiły się w VII wieku p.n.e. w Lidii. Do ich wytwarzania używano elektrum, czyli stopu złota i srebra. Dopiero ten środek płatniczy eliminował wszystkie wady używanych wcześniej. Monety były znacznie bardziej odporne na wahania wartości, charakteryzowały się niewielkimi rozmiarami względem mocy nabywczej, były trwałe, ich przechowywanie nie stwarzało dużych problemów. W odróżnieniu od pierwszej formy pieniądza kruszcowego, miały ściśle określoną masę i skład. Za sprawą Fenicjan i Greków, monety z czasem upowszechniły się w całym basenie Morza Śródziemnego. Mniej więcej w tym samym czasie pojawiły się (całkowicie niezależnie) w Chinach i Indiach. Tajemnicze monety odnalezione ponad 300 lat temu przedstawiają zapomnianego rzymskiego cesarza Rzymskie monety, które w XVIII wieku zostały odnalezione w Transylwanii, przez lata były uważane za fałszywki. Najnowsze badania wykazały, że są oryginalne i przedstawiają wizerunek zapomn... Wraz z pojawieniem się monet zaczęły kształtować się najwcześniejsze systemy depozytowe. Osoby majętne nie chciały trzymać pieniędzy w swoich domach, gdzie były łatwym celem dla rabusiów. Zaczęli więc powierzać swoje majątki różnym instytucjom, m.in. skarbcom świątynnym i złotnikom. Jako potwierdzenie depozytu, otrzymywali stosowne kwity, które stały się najwcześniejszą formą pieniądza papierowego. Z biegiem czasu, kwity depozytowe zaczęły być używane do rozliczania transakcji. Pojawiła się więc potrzeba stworzenia instytucji, która mogłaby zająć się realizacją operacji finansowych. Zgadza się, mowa o bankach, które napędziły trwający już proces dematerializacji pieniądza. Ewolucja pieniądza Sytuacja, w której każdy bank mógł emitować pieniądze, nie była korzystna. Konieczne stało się scentralizowanie tego procesu. Na początku poszczególne państwa przyznawały takie prawo tylko jednej instytucji. Później nastąpiło ich upaństwowienie. Tak powstały banki centralne. Zaufanie do instytucji bankowych rosło, co naturalnie zwiększało ich znaczenie w systemach ekonomicznych i gospodarczych. Z czasem zaczęły pojawiać się nowe środki płatnicze: czeki i transfery (czyli przelewy). W erze postępującej komputeryzacji możliwe stało się całkowite zdematerializowanie pieniądza i sprowadzenie go do danych zapisanych na kartach magnetycznych, później chipowych. Ostatnim stopniem ewolucji pieniądza są kryptowaluty, czyli waluty wirtualne, które pozostają niezależne od systemu bankowego. Te w większości krajów nie mają statusu prawnego środka płatniczego, jednak nie wiadomo, co w tym temacie przyniesie przyszłość. Historia pieniądza w Polsce Rozwój polskiej waluty jest ściśle związany z historią kraju. Za „przodka” polskiego złotego należy uznać tzw. czerwonego złotego – monetę emitowaną w czasie panowania Władysława Łokietka. W 1564 roku, podczas rządów Zygmunta II Augusta, w obiegu znalazł się półkopek, moneta o wartości 30 gr. XVII wiek upłynął pod znakiem wojen i powstań, co nie pozostało bez wpływu na gospodarkę monetarną. Pojawiły się wówczas tymfy, później boratynki. W 1773 roku wprowadzono do obrotu pierwszy papierowy pieniądz, jednak ten szybko zniknął z obiegu. Wynikało to z faktu, że w tamtych czasach mało kto mógł sobie wyobrazić, że papier jest więcej warty niż kruszec. Kolejne rozbiory doprowadziły do zniknięcia polskiego pieniądza. Rodzima waluta powróciła dopiero w 1919 roku, czyli rok po odzyskaniu niepodległości. Przez kolejnych 5 lat wciąż jeszcze funkcjonowała marka polska, złoty trafił do obiegu dopiero w 1924 roku. Gdy w czasie II wojny światowej Polska znalazła się pod niemiecką okupacją, nastąpiła wymiana banknotów. Na nowych nie widniały już symbole narodowe. Po klęsce Niemiec, polska waluta powróciła. Pieniądze, których używamy do dziś, zostały wprowadzone do obiegu 1 stycznia 1995 roku. Wówczas złotego (PLZ) zastąpił PLN – polski nowy złoty. Efekty wynalezienia pieniądza Co w gospodarce i życiu ludzi zmienił pieniądz? Efekty zastąpienia wymiany towarowej środkami płatniczymi można wymieniać niemal w nieskończoność, ale mówiąc o najważniejszych zmianach, należy poruszyć trzy kluczowe kwestie: Archeolodzy znaleźli monetę, która wspomina królową Franków. Pierwsza taka w historii Naukowcy odnaleźli monetę z czasów państwa karolińskiego. Widnieje na niej imię Fastrady, żony Karola Wielkiego, króla Franków i Longobardów. Badacze twierdzą, że to pierwsza znana mon... jako jednostka rozliczeniowa, pieniądz umożliwił łatwe dokonanie pomiaru płatności i usług, wraz z wprowadzeniem pieniądza, możliwe stało się przechowywanie wartości w czasie, napędził konsumpcję i produkcję, tworząc system ekonomiczny, na którym do dziś oparte są światowe gospodarki. Ciekawostki o pieniądzach Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawostek na temat pieniędzy. Pierwszej dogłębnej analizy roli pieniądza podjął się Arystoteles. To zagadnienie zostało przez niego opisane w pierwszej księdze „Polityki”. Pierwsze banki powstały już w XIV wieku, w najbogatszych włoskich miastach. Pierwszy na świecie bank centralny, mający wyłączne prawo do emisji pieniądza w danym kraju, powstał w 1668 roku w Szwecji. Gdyby wszyscy właściciele kont nagle zdecydowaliby się na zamknięcie swoich rachunków, zabrakłoby banknotów i monet na pokrycie tego zapotrzebowania. Powiedzenie „pieniądze nie śmierdzą” narodziło się w starożytnym Rzymie. W ten sposób Wespazjan argumentował zasadność pobierania podatków z publicznych toalet, gdy jego syn Tytus stwierdził, że uwłacza to cesarskiemu majestatowi. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Za 25 lat na Ziemi będzie niecałe 9 mld ludzi. Potem nasza planeta zacznie się wyludniać – twierdzą naukowcy
Ilu ludzi pomieści Ziemia? Zdaniem badaczy w połowie XXI wieku liczba ludności sięgnie 8,6 mld. Potem zacznie spadać – i to może być dobra wiadomość dla nas wszystkich.
W tym artykule: Dwa scenariusze dla ludzkości Dobrobyt sprzyja ograniczeniu przyrostu naturalnego Największe obciążenie dla planety to najbogatsze kraje Jak zmieniała się ludność świata Jesienią 2022 r. na świat przyszedł 8-miliardowy człowiek. Eksperci wciąż zastanawiają się, gdzie jest górna granica powiększania się liczby ludności. Zdaniem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2080 r. na Ziemi będzie 10,4 mld ludzi – i tak ma być aż do początku następnego stulecia. Takie przeludnienie może doprowadzić do konfliktów i katastrof. Jednak najnowszy raport naukowców z inicjatywy Earth4All, opracowany na zlecenie Global Challenges Foundation, prowadzi do innych wniosków. Liczba ludności na Ziemi sięgnie najwyżej 8,5 mld. Potem zacznie spadać. Dwa scenariusze dla ludzkości Zespół badaczy wykorzystał nowy model komputerowy, aby zbadać dwa scenariusze dotyczące naszej przyszłości. Pierwszy został nazwany „Za mało, za późno”. Rozwój gospodarczy świata przebiega w nim podobnie, jak w ciągu ostatnich 50 lat. W tym scenariuszy wiele najbiedniejszych krajów uwolni się od skrajnego ubóstwa. Światowa populacja ma osiągnąć szczyt na poziomie 8,6 mld w 2050 r. Potem spadnie do 7 miliardów w 2100 r. Największe miasta świata. Gdzie żyje najwięcej ludzi? W każdej z tych gigantycznych metropolii żyje przynajmniej 20 milionów ludzi. Oto aktualna lista 5 największych miast świata. W drugim scenariuszu, zwanym „Wielki skok”, populacja osiągnie szczyt na poziomie 8,5 miliarda ludzi około 2040 roku. Potem spadnie do około 6 miliardów do końca XXI wieku. Warto przy tym podkreślić, że w tym scenariuszu ludzie będą mieli znacznie lepsze warunki życia. Skrajne ubóstwo zostaje wyeliminowane w ciągu zaledwie jednego pokolenia – do 2060 r. W tym celu niezbędne byłyby jednak ogromne inwestycje, przede wszystkim w edukację i ochronę zdrowia w najuboższych krajach. Kluczowe zmiany muszą też dotyczyć bezpieczeństwa żywnościowego i energetycznego, a także niwelowania nierówności ekonomicznych. Dobrobyt sprzyja ograniczeniu przyrostu naturalnego – Wiemy, że szybki rozwój gospodarczy w krajach o niskich dochodach ma ogromny wpływ na współczynnik dzietności. Przyrost naturalny spada, gdy dziewczęta mają dostęp do edukacji, a kobiety – lepszą sytuację ekonomiczną i dostęp do lepszej opieki zdrowotnej – mówi dr Per Espen Stoknes, kierownik projektu Earth4All. W analizie wzięto pod uwagę dziesięć regionów świata, takich jak Afryka Subsaharyjska, Chiny i Stany Zjednoczone. Obecnie wzrost liczby ludności jest najwyższy w niektórych krajach Afryki, takich jak Angola, Niger, Demokratyczna Republika Konga i Nigeria, oraz w Azji, np. w Afganistanie. – Jeśli założymy, że kraje te przyjmą skuteczną politykę rozwoju gospodarczego, możemy spodziewać się, że liczba ich ludności osiągnie szczyt szybciej, a potem ustabilizuje się – komentuje prof. Beniamino Callegari z zespołu Earth4All. Warto przypomnieć, że zdaniem ekspertów po raz pierwszy od wielu dziesięcioleci populacja Chin maleje. Najludniejszym krajem świata już są – lub niedługo będą – Indie. Największe obciążenie dla planety to najbogatsze kraje Zespół Earth4All przeanalizował również związek między liczbą ludności a wyczerpywaniem zasobów Ziemi. Naukowcy odkryli, że największy wpływ na zjawiska takie jak katastrofa klimatyczna ma nie populacja Ziemi, lecz wysoka konsumpcja w krajach rozwiniętych. Naszą planetę najbardziej destabilizuje 10% najbogatszych jej mieszkańców. – Głównym problemem ludzkości jest nadmierna konsumpcja paliw kopalnych i niszczenie biosfery. Jednak kraje, w których liczba ludności rośnie najszybciej, robią to w niewielkim stopniu w porównaniu z tymi, które osiągnęły szczyt populacji wiele dziesięcioleci temu – podkreśla Jorgen Randers, jeden z wiodących twórców modeli w zespole Earth4All i współautor książki „The Limits to Growth”. Społeczne nierówności nowym globalnym zagrożeniem? To widmo tragedii dla biednych i bogatych Ziemi zagrażają zmiany klimatyczne, ataki nuklearne, zmniejszające się zasoby naturalne – oraz przepaść pomiędzy biednymi a bogatymi. Najbogatsze państwa świata mają średni przychód n... Wśród krajów o najwyższym poziomie konsumpcji są USA, Kanada, Australia oraz państwa europejskie takie jak Szwajcaria, Norwegia, Islandia, Wielka Brytania, Niemcy, Austria, Finlandia, Dania i Belgia. Jak wynika z badań, bogate kraje, np. w Unii Europejskiej, przerzuciły obciążenia ekologiczne na biedniejsze regiony, takie jak Europa Wschodnia. Jak zmieniała się ludność świata Tempo powiększania się ludzkości w ciągu ostatnich dekad było gigantyczne: 1950 r. – 2,6 mld ludzi 1987 r. – 5 mld ludzi 1999 r. – 6 mld ludzi 2011 r. – 7 mld ludzi 2022 r. – 8 mld ludzi Zdaniem specjalistów Ziemia w teorii mogłaby pomieścić i wyżywić 10–11 mld ludzi. Jednak w takiej sytuacji niezbędne byłoby produkowanie energii nie wiążące się z niszczeniem klimatu, rozpowszechnienie wydajnych metod uprawy roślin i sprawiedliwy podział ziemskich zasobów. Źródło: EurekAlert. Więcej o zmianach demograficznych piszemy w najnowszym wydaniu magazynu National Geographic.
Kraje Unii Europejskiej mniej szkodzą środowisku. Przerzuciły obciążenia ekologiczne na Europę Wschodnią
Konsumenci z Unii Europejskiej „eksportują” negatywny wpływ na środowisko do swoich sąsiadów z Europy Wschodniej. Ale to kraje UE zatrzymują większość korzyści ekonomicznych związanych z konsumpcją towarów i usług.
W tym artykule: Poprawa sytuacji ekologicznej w Unii Europejskiej UE „eksportuje” szkody ekologiczne do biedniejszych państw Potrzebna jest bardziej odpowiedzialna konsumpcja Kto konsumuje najwięcej? Problem nadmiernej konsumpcji budzi coraz większy niepokój uczonych. – Ludzie wkrótce wyginą. Chyba, że znajdziemy 5 planet takich jak Ziemia – stwierdził niedawno naukowiec ze Stanfordu. Według The World Counts już teraz potrzebujemy dwóch planet takich, jak Ziemia, by zaspokoić potrzeby ludzkości. Teraz badania wykazały, że kraje Unii Europejskiej „eksportują” skutki swojej nadmiernej konsumpcji. Szczególnie dotkliwie odczuwają to kraje Europy Wschodniej. To one doświadczają największej presji na środowisko związanej z konsumpcją w obrębie UE – twierdzi międzynarodowy zespół naukowców. Wyniki ich pracy opublikowało czasopismo naukowe „Nature Sustainability”. Poprawa sytuacji ekologicznej w Unii Europejskiej Badacze wzięli pod uwagę 10 wskaźników środowiskowych, mierzonych w latach 1995–2019. Wskaźniki te obejmowały: Kiedy w końcu przejemy wszystko? To jest możliwe [REPORTAŻ] To jedna z najbardziej naturalnych czynności, jak oddychanie czy chodzenie. Siadamy przy stole, bierzemy do ręki widelec i wkładamy do ust smakowity kęs nieświadomi, że razem z obiadem na nas... emisje gazów cieplarnianych, zużycie materiałów, użytkowanie gruntów, zużycie wód powierzchniowych i gruntowych, emisje pyłu zawieszonego (PM) i utlenianie fotochemiczne, utratę różnorodności biologicznej, ekotoksyczność słodkowodną, morską i lądową. Mimo rosnącego poziomu konsumpcji w UE, wskaźniki te spadły w przypadku 27 krajów unijnych. W przypadku Holandii i Szwecji dotyczyło to wszystkich dziesięciu kategorii. Austria, Czechy, Włochy, Polska, Rumunia i Słowenia odnotowały spadki dziewięciu wskaźników. Czyli stan środowiska w Unii generalnie uległ poprawie. UE „eksportuje” szkody ekologiczne do biedniejszych państw Jednak wpływ konsumpcji w UE na środowisko jest odczuwalny na całym świecie. Siedem z uwzględnionych przez naukowców wskaźników wzrosło poza granicami Unii. – Największą presję ekologiczną w związku z unijną konsumpcją odczuwają wschodni sąsiedzi UE. Mówimy tu o krajach takich jak Albania, Czarnogóra, Serbia, Ukraina i Mołdawia – wyjaśnia prof. Yuli Shan z Uniwersytetu w Birmingham, jeden z autorów badań. Wzrost obciążeń ekologicznych związanych z konsumpcją w UE odnotowano także w Brazylii, Chinach, Indiach i na Bliskim Wschodzie. Bogatsze kraje korzystają z zagranicznych surowców i fabryk, oszczędzając własne środowisko. Przenoszą też swój przemysł ciężki do krajów, w których normy ochrony środowiska są mniej rygorystyczne. Warto podkreślić jednak, że taką politykę stosują również USA, Australia, Zjednoczone Emiraty Arabskie czy Chiny. Pogłębia to niebezpiecznie globalne nierówności. Najbogatsze państwa świata mają średni przychód na osobę około 100 razy wyższy niż najbiedniejsze. Tymczasem ponad 85% korzyści ekonomicznych związanych z konsumpcją pozostaje w krajach członkowskich UE. Uczeni zwracają też uwagę, że w obrębie samej Unii widać nierówny podział kosztów i korzyści. Potrzebna jest bardziej odpowiedzialna konsumpcja – Dla dobra naszej planety presja środowiskowa i wpływ konsumpcji w bogatych krajach muszą się znacznie zmniejszyć. Trzeba ograniczyć eksport szkód ekologicznych do biedniejszych regionów – podkreśla prof. Shan. – Wielu bardzo zamożnych konsumentów w UE żyje w sposób nieproporcjonalny do globalnych szkód środowiskowych i zużycia zasobów. Ograniczanie nadmiernej konsumpcji powinno być priorytetem – dodaje inny autor badań, Benedikt Bruckner z Uniwersytetu w Groningen. Jak to zrobić? Naukowcy na pierwszym miejscu wymieniają bardziej zrównoważony transport i zmianę nawyków żywieniowych. Powinniśmy unikać podróży samolotami i samochodami osobowymi z silnikami spalinowymi. Lepsze rozwiązania to pociągi i pojazdy elektryczne. W diecie natomiast należy ograniczyć udział mięsa i produktów wysokoprzetworzonych. Kto konsumuje najwięcej? Oto lista państw o najwyższym poziomie konsumpcji na gospodarstwo domowe (dane za rok 2021): Jak naprawić szkody klimatyczne? Zacznij od siebie Czy jedna osoba z 7 mld jest w stanie sama czegoś dokonać? Tak, zmiana klimatu to bowiem problem konsumpcji przez jednostki. USA, Luksemburg, Szwajcaria, Singapur, Norwegia, Kanada, Islandia, Wielka Brytania, Australia, Niemcy, Austria, Finlandia, Dania, Belgia, Cypr. Średnia konsumpcja w Polsce jest wyższa niż m.in. w Korei Południowej, w Czechach i na Węgrzech. Źródło: Nature Sustainability
Upcycling – Pomysły na nowe życie dla starych przedmiotów
Najbardziej ekologiczne materiały to takie, które da się wykorzystać ponownie. Czym jest upcycling? Poniżej rozszyfrowujemy to pojęcie i podsuwamy kilka ciekawych pomysłów na ponowne wykorzystanie rzeczy, które pozornie nadają się już tylko do wyrzucenia.
W tym artykule: Czym jest upcycling? Upcycling pomysły Meble z europalet Świeczniki z pustych butelek Szklanki z pustych butelek Doniczki z pustych puszek O recyklingu słyszał chyba każdy, ale upcycling wciąż jeszcze może brzmieć obco i niezrozumiale. Tak naprawdę, mamy z nim do czynienia już od najmłodszych lat, choć nie zdajemy sobie z tego sprawy. W powszechnym przekonaniu upcycling w Polsce dopiero rozwija skrzydła. Otóż nic bardziej mylnego. Ta idea jest nam znana już od dawna, choć kiedyś nikt tego nie nazywał w ten sposób, a ponowne wykorzystanie niepotrzebnych przedmiotów było dyktowane względami bardziej ekonomicznymi niż ekologicznymi. Nie zmienia to faktu, że każdy z nas ma już pewne doświadczenie w dziedzinie upcyclingu. Co kryje się pod tym enigmatycznym pojęciem? Czym jest upcycling? Jeszcze nie tak dawno temu, większość osób żyła w przekonaniu, że Ziemia zniesie wszystko, a nasza działalność nie jest w stanie jej zaszkodzić. Dziś już wiemy, jak duży był to błąd. Emisja gazów cieplarnianych i wpływ tego zjawiska na postęp niekorzystnych zmian klimatycznych, gigantyczne hałdy i wyspy śmieci, degradacja środowiska naturalnego prowadząca do wymierania gatunków – takie przykłady można mnożyć niemal w nieskończoność. Nasza planeta nieustannie „bije na alarm”, że to ostatni moment, by powstrzymać zbliżającą się wielkimi krokami katastrofę ekologiczną. Na szczęście, już od jakiegoś czasu można zaobserwować wiele pozytywnych zmian w stylu życia ludzi na całym świecie. Segregacja odpadów weszła w nawyk większości z nas. Plastik do plastiku, szkło do szkła, metal do metalu, papier do papieru – to naprawdę łatwe działanie, które nie wiąże się z żadnym wysiłkiem, a w istotny sposób wspiera recykling. Warto jednak wiedzieć, że ponowne wykorzystanie odpadów niejedno ma imię, a segregacja nie jest jedynym sposobem na to, by dać nowe życie starym i niepotrzebnym przedmiotom. 5 zużytych butelek = T-shirt. Co warto wiedzieć o recyklingu tworzyw sztucznych? Dziś warto mówić o tym, że recykling to nie tylko szkło i puszki. Plastik PET również może - i powinien - być poddawany temu procesowi i wielokrotnie wracać do obiegu jako cenny surowiec... Mówiąc o upcyclingu, na myśli trzeba mieć proces przetwarzania wtórnego odpadów, w wyniku którego powstają przedmioty/produkty o wartości wyższej niż wartość pierwotnego surowca, czyli użytego do ich wytworzenia. Takie działanie pozwala zmniejszyć nie tylko ilość powstających śmieci, ale także zużycie surowców naturalnych. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w ideę upcyclingu wpisane jest także ograniczenie wykorzystania energii elektrycznej, gazu i innych paliw kopalnych. Wynika to z faktu, że ta metoda przetwórstwa wtórnego zakłada wykorzystanie technik ręcznych i minimalne przetworzenie surowca bazowego. Powyższa definicja wskazuje, że upcycling jest całkowitym przeciwieństwem downcyclingu. To pojęcie dotyczy procesu ponownego przetwarzania tworzyw lub materiałów, w wyniku którego powstają przedmioty o mniejszej wartości niż wartość surowca, który posłużył do ich wytworzenia. W praktyce, downcyclingiem jest większość form recyclingu przemysłowego, bo przecież prawie każdy surowiec można przetworzyć jedynie kilkukrotnie. Nawet najwyższej jakości papier o wysokiej gradacji, prędzej czy później skończy jako karton, bo pod wpływem obróbki, włókna celulozowe ulegają skróceniu. Podobnie wygląda to w przypadku plastiku, który przy którymś z kolejnych procesów recyklingowych też straci swoje właściwości. Warto zwrócić uwagę, że downcycling przemysłowy wymaga zaangażowania skomplikowanych procesów, które są realizowane przy zastosowaniu specjalistycznych maszyn, pochłaniających ogromne ilości energii. Tymczasem upcycling można wdrożyć we własnym zakresie, bez użycia żadnej technologii. Upcycling pomysły Wiedziały o tym już nasze babcie, które w puszkach po ciastkach trzymały przybory do szycia. To świetny przykład upcyclingu – z opakowania, które w swojej pierwotnej formie ma służyć tylko przez pewien czas, powstaje trwały pojemnik, który można wykorzystywać bez żadnych ograniczeń czasowych. Kolejny przykład dawnego upcyclingu to solniczki i pieprzniczki ze zużytych (a właściwie opróżnionych) słoików. Czytelnicy, którzy pamiętają wczesne lata 90., doskonale wiedzą, jak wówczas wyglądały bary szybkiej obsługi. Ot, proste menu, cerata na stołach, a zamiast designerskich dozowników przypraw – słoiki z dziurkami wybitymi w wieczku. O ile taka „posypywaczka” nie wyglądała zbyt elegancko, to swoją funkcję spełniała bezbłędnie. Wcześniej wspomnieliśmy, że z tą formą ponownego wykorzystania niepotrzebnych przedmiotów każdy z nas ma do czynienia od najmłodszych lat. Nie ma w tym nawet krzty przesady, bo lekcje plastyki w szkole podstawowej to właśnie taki upcycling dla dzieci. Kto z nas nie robił wazonów z pustych butelek? Kto nie zmieniał tekturowych pudełek w garaż dla resoraków lub domek dla lalek? Nie można nie wspomnieć, że na całym świecie upcycling jest stosowany na znacznie większą skalę. Oznacza to, że w tym duchu wytwarzane są nie tylko przedmioty, które nadają się do użytku domowego, ale także... domy. Nie chodzi tu tylko o prowizoryczne schronienia z pustych butelek, ale także o pełnowartościowe budynki, które wykazują wysoką odporność na działanie czynników atmosferycznych i mają dobre właściwości termoizolacyjne. Pierwszy dom z przetworzonych butelek powstał w 2019 roku, w Kanadzie. Inny przykład na to, jak przemysł wykorzystuje upcycling – torby i plecaki ze starych banerów reklamowych. Wykorzystując materiał, który teoretycznie nadaje się tylko do tradycyjnie pojmowanego recyklingu, wyspecjalizowane w tej dziedzinie firmy tworzą pojemne i funkcjonalne akcesoria, które charakteryzują się unikatowym designem. [upcycling pomysły] Oni rozbrajają akumulatory, które zużyłeś. Ofiary zatrucia w indonezyjskich zakładach recyklingu Tradycja związana z obróbką metali niszczy historyczną wioskę wysokim stężeniem ołowiu. Wróćmy jednak do upcyclingu, który może być praktykowany przez każdego. Poniżej przedstawiamy kilka ciekawych pomysłów na ponowne wykorzystanie rzeczy teoretycznie nadających się już tylko do wyrzucenia (oczywiście z zachowaniem zasad segregacji). Meble z europalet Co zrobić z europaletami, których nikt już nie potrzebuje? Można oddać je do skupu, ale można też dać im nowe życie i w ten sposób sprawić, że będą służyć nam przez lata. Nasz pierwszy pomysł na upcycling – meble z europalet. Łącząc je ze sobą, można zrobić garażowy regał na części i narzędzia, tarasowy stolik lub siedziska albo stojak na wina. Ze starych europalet można też zrobić ramę i stelaż łóżka. Wymaga to użycia podstawowych narzędzi i poradzi sobie z tym każdy, kto ma żyłkę majsterkowicza i jest obdarzony wyobraźnią. Świeczniki z pustych butelek W co można zmienić puste butelki? Na przykład w gustowne świeczniki. Można posłużyć się najprostszą metodą barowo-restauracyjną, czyli umieścić świeczkę w otworze szyjki i pozwolić, by spływający wosk stworzył gustowne nacieki. Ale możne też włożyć w to nieco więcej pracy i w rezultacie stworzyć coś bardziej atrakcyjnego. Wystarczy tylko odciąć część butelki specjalnym nacinakiem do szkła, wygładzić krawędzie papierem ściernym, umieścić w środku świeczkę o odpowiedniej średnicy i przykryć odciętą częścią. Szklanki z pustych butelek Skoro mamy już pod ręką nacinak i puste butelki, warto zrobić też kilka gustownych szklanek. W jaki sposób? To łatwe: nacinakiem wykonujemy nacięcie na odpowiedniej wysokości, a następnie polewamy je naprzemiennie ciepłą i zimną wodą. Butelka pęknie w miejscu wyznaczonym nacięciem. Część z szyjką nie będzie nam już potrzebna. Dolną część dokładnie szlifujemy na krawędziach papierem ściernym, aż do idealnego wygładzenia powierzchni. Doniczki z pustych puszek Nie wyrzucaj puszek po pomidorach lub brzoskwiniach, bo łatwo zrobisz z nich eleganckie doniczki. To łatwiejsze, niż myślisz. Na oczyszczoną puszkę nanieś odpowiednią ilość kleju na gorąco, a następnie owiń ją jutowym sznurkiem. W spodniej części wykonaj odpływ wody i gotowe! Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gigantyczny diament znaleziony w Botswanie. Może być trzecim co do wielkości w historii
O wydobyciu kamienia o masie 1098 karatów poinformowała firma wydobywcza Debswana. Nowo odkryty diament może być trzecim największym diamentem, jaki kiedykolwiek znaleziono.
Gigantyczny klejnot odkryto 1 czerwca w kopalni Jwaneng w południowej Botswanie, która według Bloomberga jest uważana za najcenniejszą kopalnię na świecie. W środę 16 czerwca przedstawiciele firmy wydobywczej Debswana przekazali rekordowy diament prezydentowi kraju Mokgweetsiemu Masisiemu. Lynette Armstrong pełniąca obowiązki dyrektora Debswany powiedziała, że diament o wymiarach 73 na 52 na 27 mm jest największym jaki odkryto w ciągu 50 lat działalności firmy. – Z naszej wstępnej analizy wynika, że może to być trzeci co do wielkości klejnot na świecie. Rzadki i niezwykły kamień wiele znaczy w kontekście diamentów i samej Botswany. Przynosi nadzieję narodowi, który walczy – powiedziała Armstrong. Sierra Leone: Krew za diamenty Uważane za najcenniejsze kamienie szlachetne na świecie. Mieszkańcy Sierra leone płacą za nie najwyższą cenę. Największym diamentem, jaki kiedykolwiek znaleziono jest Cullinan – dzięki masie 3106 karatów jest większy od obu kolejnych rekordzistów razem wziętych. Cullinan został odkryty w RPA w 1905 roku. Trzy lat później został pocięty na około 100 fragmentów, a największy z nich (530-karatowy) został wysłany do Londynu, gdzie został osadzony w królewskim berle, jednym z klejnotów koronnych Anglii, które są przechowywane w Tower of London. Drugie miejsce zajmuje o wiele mniejszy kamień – 1109-karatowy Lesedi La Rona, odkryty w 2015 roku, także na terenie Botswany. Czemu diamenty są cenne? Jak powstaje rubin? Poznajcie sekrety minerałów i szlachetnych kamieni Kamień kamieniowi nierówny, ale nie ma chyba takiego, który nie znalazłby żadnego zastosowania. Jak powstają i co z nimi robimy? Ile jest wart rekordowy diament? Debswana jeszcze nie podjęła decyzji, czy sprzeda gigantyczny diament za pośrednictwem De Beers – międzynarodowej korporacji specjalizującej się w wydobyciu i handlu diamentami, czy za pośrednictwem państwowej firmy Okavango Diamond Company. Na razie wszyscy zainteresowani czekają na wycenę znaleziska. Dla porównania dodajmy, że 1109-karatowy Lesedi La Rona w 2017 roku został sprzedany za 53 mln dolarów. – Debswana będzie współpracować z rządem Republiki Botswany i firmą De Beers, aby wycenić i sprzedać diament tak, aby zapewnić maksymalne korzyści mieszkańcom Botswany – powiedziała rzeczniczka firmy Rachel Mothibatsela. Debswana jest spółką powstałą na mocy porozumienia (tzw. joint venture) między Anglo American De Beers i rządem Botswany, która jest wiodącym producentem diamentów w Afryce. Na Uranie i Neptunie diamenty spadają z nieba. Naukowcy wiedzą, dlaczego Nie na powierzchni tych zmrożonych planet, ale tysiące kilometrów pod nią ciśnienie i temperatura są tak duże, że fragmenty węgla z rozłupanych węglowodorów zbijają się w diamenty i o... Minister ds. minerałów, Lefoko Moagi, powiedział, że odkrycie gigantycznego diamentu, który jeszcze nie otrzymał oficjalnego imienia, nie mogło nastąpić w lepszym momencie. Pandemia COVID-19 mocno odbiła się na sprzedaży diamentów w 2020 i w początkach 2021 roku, co było ogromnym ciosem dla krajowej gospodarki, której eksport w 90 proc. opiera się na diamentach. W ubiegłym roku całkowita sprzedaż surowca diamentowego w kraju spadła o 30 proc. Także produkcja Debswany spadła do 16,6 mln karatów, czyli o 29 proc. w porównaniu z rokiem 2019. Sprzedaż spadła o 30 proc. Drogocenne znalezisko może okazać się receptą na problemy branży wydobywczej. Obecnie botswańska firma planuje zwiększyć produkcję do poziomu sprzed pandemii.
Gdzie mieszkają najlepiej zarabiający Polacy? GUS ujawnia listę najbogatszych miast
Główny Urząd Statystyczny zgromadził dane podatników i sprawdził, w których polskich miastach zarabia się najwięcej. Nie będzie zaskoczeniem, jeśli zdradzimy, że na pierwszym miejscu uplasowała się Warszawa.
Badania GUS opierają się na danych zawartych w rejestrach podatkowych, czyli deklaracjach PIT za 2018 rok i skupiają się na wysokości przychodów w polskich miastach. Pod uwagę brano przychody z różnych źródeł, w tym emerytur i przedsiębiorstw – podaje portal money.pl. Głównym wyznacznikiem w zestawieniu jest mediana rocznych przychodów zadeklarowanych w danym mieście – czyli ich wartość środkowa. Oznacza to, że połowa podatników z danego miasta uzyskuje przychody wyższe, a połowa niższe niż wskazana mediana. Na pierwszym miejscu rankingu znalazła się oczywiście Warszawa. Jako że stolica kraju jest siedzibą wielu międzynarodowych i ogólnokrajowych firm, jej wysoka lokata nie jest zaskoczeniem. Wartość środkowa przychodów w Warszawie to 48 399 zł rocznie, czyli – jak wyjaśnialiśmy powyżej – połowa podatników z Warszawy zarabia więcej, a połowa mniej od wskazanej sumy. Zaskoczeniem mogą być kolejne miejsca zestawienia. Wbrew pozorom nie znalazły się na nich inne największe miasta Polski, tylko małe miasta sąsiadujące z wielkimi metropoliami. Fakt, że w tych miejscowościach odnotowano najwyższe przychody można wyjaśnić tym, że często służą one jako „sypialnie” większych ośrodków. Mieszkańcy Marek czy Łomianek często pracują w Warszawie, jednak mieszkają i rozliczają się w mniejszych miastach. Stąd ich wysoka pozycja na liście. I tak za Warszawą uplasowały się: Podkowa Leśna (mediana rocznych zarobków – 46 396 zł), Łomianki (45 403 zł), Ząbki (45 002 zł), Piaseczno (44 882 zł) oraz Marki (43 754 zł). Wśród pozostałych miast na mapie najbogatszych pod względem przychodów znalazły się też Siechnice, położone w sąsiedztwie aglomeracji wrocławskiej. Z medianą rocznych przychodów w wysokości 45 308 zł, zajęły czwarte miejsce w całym rankingu. W pierwszej dziesiątce znalazły się też trzy miasta aglomeracji górnośląskiej: Lędziny (44 618 zł), Imielin (43 747 zł) i Bieruń (42 837 zł). Na drugim końcu zestawienia, czyli wśród miast z najniższymi rocznymi przychodami znalazły się: Suraż (woj. podlaskie), Narol (woj. podkarpackie), Gozdnica (woj. lubuskie), Mikstat (woj. wielkopolski) i Prusice (woj. dolnośląskie). Tylko w dwóch ostatnich miastach mediana roczna spadła poniżej 20 tys. i wyniosła odpowiednio - 19 583 zł oraz 19 976 zł. Różnica pomiędzy medianą rocznych przychodów w mieście najbogatszym i najbiedniejszym wynosi 28 816 zł – wylicza portal Money. pl. Obliczono też wartość środkową dla przychodów we wszystkich miastach w skali kraju, czy mówiąc bardziej dokładnie – wszystkich podatników rozliczających się w miastach, których deklaracje uwzględniono w badaniu. Wartość ta wyniosła 33 204 złote, co oznacza, że połowa podatników z miast uzyskała w całym 2018 roku przychody niższe niż 33 204 zł. Główny Urząd Statystyczny na początku tego roku pochwalił się uruchomieniem nowego portalu – Krajowej Platformy Raportującej SDG, czyli realizację celów zrównoważonego rozwoju i tzw. Agendy 2030. W serwisie możemy znaleźć statystyki i cele wytyczone dla 17 kategorii takich jak „koniec z ubóstwem”, „zero głodu”, „mniej nierówności”, czy „działania w dziedzinie klimatu”. Na platformie mają być sukcesywnie publikowane raporty z badań GUS. Już teraz można zapoznać się z pierwszą publikacją oraz dowiedzieć, jakim działaniom obecnie przygląda się urząd. Przyjęta we wrześniu 2015 r. Agenda na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030 jest ustalonym przez ONZ kompleksowym planem rozwoju dla świata z perspektywą do 2030 r. „Wszystkie 193 kraje członkowskie ONZ zobowiązały się do podejmowania działań na rzecz realizacji 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju (Sustainable Development Goals – SDGs). Cele te skupiają się na zapewnieniu godnego życia dla wszystkich mieszkańców świata, pokoju i postępu gospodarczego, przy równoczesnej ochronie środowiska naturalnego i przeciwdziałaniu zmianom klimatu” - czytamy na stronie.
Zazdroszczę Hiszpanom mañany. Choć dosłownie ten zwrot oznacza "jutro", to jednak doskonale odzwierciedla ich stosunek do rzeczywistości. Sjesta i fiesta to dla nich rzeczy święte. Reszta może poczekać. I dlatego chyba żaden inny naród nie potrafi tak celebrować życia jak właśnie Hiszpanie. Zawsze rozśpiewani, zawsze rozgadani i zawsze roztańczeni. Uwielbiają dobre wino, dobre jedzenie i dobre towarzystwo. Nie jest łatwo mieć ich za sąsiadów - przekonał się każdy, kto chciał pójść spać przed północą, kiedy oni dopiero się rozkręcają. Ale jak tu nie cieszyć się życiem, skoro ma się słońce prze 3 tys. godzin w roku, 8 tys. kilometrów plaż, aż 46 miejsc wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO (numer 3 po Włochach i Chinach), a jedna restauracja przypada tu na 130 Hiszpanów, co jest światowym ewenementem. Jeżeli dodamy do tego setki fiest i festiwali, w których udział jest obowiązkowy, ogniste flamenco i takich artystów jak Goya, Velázquez, Picasso, Miró i Dalí - to nic dziwnego, że właśnie Hiszpanię na wakacje polecamy w tym wydaniu Travelera. Są tu miejsca oczywiste jak Andaluzja i Wyspy Kanaryjskie, ale też naturalnie piękne i zaskakujące jak Asturia lub niesamowity park Bardenas Reales czy kulinarne raje: Kraj Basków i Galicja. I wiele innych zakątków, w których z całą pewnością tego lata chcielibyśmy się - i mamy nadzieję, że Wy również - znaleźć. Agnieszka Franus redaktor naczelna
Jak buduje się miasta po chińsku? Błyskawicznie [REPORTAŻ]
O wpół do trzeciej po południu szefowie zaczęli projektować fabrykę. Trzykondygnacyjny budynek, który wynajęli, był puściuteńki – białe ściany, gołe posadzki, drzwi wejściowe bez zamka. Mogłeś wejść i wyjść. Taka otwartość cechowała całą Strefę Gospodarczego Rozwoju Lishui.
Sąsiednie budynki też były pustymi skorupami stojącymi przy gruntowej drodze, która biegła w stronę niedokończonej autostrady. Wang Aiguo i Gao Xiaomeng przyjechali tu z oddalonego o 130 km Wenzhou, miasta na południowo-wschodnim wybrzeżu Chin. Byli krewnymi (wujem i siostrzeńcem) i przybyli do Lishui, by założyć nową firmę. – Cały ten rejon właśnie się otworzył – wyjaśnił mi szef Gao. – Wenzhou też było kiedyś takie, ale teraz stało się za drogie dla małej firmy. Lepiej być w miejscu takim jak to. Na parterze dołączył do nas przedsiębiorca budowlany z asystentem. Nie zjawił się żaden architekt ani kreślarz, nikt nie przyniósł linijki czy poziomnicy. Szef Gao rozpoczął od częstowania papierosami. Miał 33 lata i wykazywał nerwowość, która nasilała się, ilekroć jego wuj był w pobliżu. Kiedy już wszyscy zapalili, młody człowiek sięgnął do torby przewieszonej przez ramię i wyjął z niej pióro oraz skrawek papieru. Najpierw naszkicował zewnętrzne ściany pomieszczenia. Potem rozpoczął projektowanie – każde pociągnięcie pióra symbolizowało budowę którejś ściany. Na naszych oczach fabryka zaczęła nabierać kształtów. Gao narysował dwie linie w południowo-zachodnim narożniku – to miała być hala maszyn. Obok znalazło się laboratorium chemika, a dalej magazyn i druga hala maszyn. Szef Wang, wuj, przyjrzał się kartce. – Ta sala nie jest potrzebna – powiedział. Przedsiębiorcy naradzili się i wykreślili drugą halę maszyn. W ciągu 27 minut zakończyli projektowanie parteru i przeszli wyżej. Kolejne papierosy. Szef Gao pochylił się nad kartką. – To za małe jak na biuro. – No to zrób ścianę tu. Będzie dość miejsca. – Czy możesz tu postawić jeszcze jedną ścianę? W ciągu 23 minut zaprojektowali biuro, korytarz i trzy saloniki dla kierowników. Ustalenie szczegółów budowy kwater dla robotników, na ostatniej kondygnacji, zajęło im kolejnych 14 minut. W sumie sporządzenie planów fabryki o powierzchni 2 000 m2 trwało godzinę i cztery minuty. Przez mniej więcej rok raz po raz przyjeżdżałem do Zhejiang. Za każdym razem wynajmowałem samochód w Wenzhou i jechałem w głąb prowincji. Niczym pielgrzym, który wędruje przez Hiszpanię, zatrzymując się w sanktuariach mało znanych świętych, mijałem miejsca narodzin produktów, których na ogół się nie dostrzega. Gdy wyruszałem z lotniska na południe, wzdłuż wybrzeża, zaczynało się od zawiasów. Mijałem odcinek drogi, przy którym ogromna większość billboardów zachwalała wszelkie możliwe odmiany kawałka metalu, na którym wiesza się drzwi. Nieco dalej reklamy przełączały się na elektryczne wtyczki i złączki. Potem docierałem do dzielnicy elektrycznych kontaktów, po których pojawiały się świetlówki, a potem krany. W głębi prowincji sanktuaria stawały się bardziej wyszukane. W Qiaotou zatrzymałem się, aby podziwiać sześciometrowy srebrzysty posąg guzika ze skrzydłami, wzniesiony przez miejską starszyznę. Qiaotou liczy zaledwie 64 tys. mieszkańców, ale 380 tutejszych fabryk wytwarza ponad 70 proc. guzików do odzieży szytej w Chinach. W Wuyi zapytałem przechodniów, co jest miejscowym produktem. Jakiś człowiek sięgnął do kieszeni i wyjął trzy karty do gry – same damy. To miasto wytwarza ponad miliard talii rocznie. Powiat Datang produkuje jedną trzecią światowych skarpet. Songxia każdego roku wytwarza 350 mln parasolek. Fenshui robi pióra, Xiaxie drabinki gimnastyczne. 40 proc. krawatów noszonych na świecie powstaje w Shengzhou. Wszystko jest sprzedawane w mieście Yiwu. Dla pielgrzyma wędrującego przez Zhejiang to ziemia obiecana. Slogan Yiwu brzmi: Morze towarów, raj dla kupujących. Miasto leży pośrodku pustkowia, 160 km od wybrzeża, a jednak przy-bywają tu handlowcy z całego świata, by hurtowo kupować towary. Jest tu dzielnica szalików, rynek plastikowych toreb, aleja, przy której każdy sklep sprzedaje wyroby z elastiku. Jeżeli masz po dziurki w nosie guzików, przejdź się Ulicą Profesjonalnych Zamków Błyskawicznych Binwang. W Międzynarodowym Mieście Handlowym Yiwu, tutejszym centrum, jest ponad 30 tys. stoisk. Jeśli w każdym sklepiku będziesz spędzać po minucie przez osiem godzin dziennie, wyjedziesz stąd po dwóch miesiącach. Yiwu przyciąga tak wielu handlowców z Bliskiego Wschodu, że w jednej z dzielnic działają 23 duże arabskie restauracje i libańska piekarnia. Rządowe motto Strefy Rozwoju Gospodarczego Lishui brzmi: Każdy pracuje za dwóch; dzieło dwóch dni zostaje wykonane w jeden. Ten slogan jest być może zbyt skromny. Od roku 2000 do 2005 liczba mieszkańców wzrosła ze 160 tys. do 250 tys., a miejscowe władze zainwestowały 8,8 mld dolarów w infrastrukturę regionu. W przeliczeniu na pieniądze w ciągu dnia wykonuje się teraz to, co niegdyś było dziełem 50 dni. Przez ostatnie trzy dekady chińska gospodarka odnotowywała średnio 10 proc. rocznego wzrostu. Jej napędem jest największa migracja, jaką widział świat. Szacuje się, że 140 mln chińskich wieśniaków już opuściło swe domy, a kolejnych 45 mln ma zasilić szeregi miejskiej siły roboczej w ciągu następnych pięciu lat. Większość udała się do miast na wybrzeżu, ale w ostatnich latach coraz większą liczbę migrantów przyciągały ośrodki w głębi kraju, gdzie łatwiej o pracę. Takie miasta muszą rozbudowywać przemysł samodzielnie, bo rząd nie zapewnia już finansowania i innej pomocy, jak w dawnej planowej gospodarce. Powszechnie stosowana strategia polega na ustanowieniu strefy fabrycznej – czyści się teren, sprzedaje go po obniżonych cenach i udziela inwestorom ulg podatkowych. W 2002 r. Lishui rozpoczęło budowę własnej strefy fabrycznej, która zajmuje 14,5 km2 na południe od właściwego miasta. Do roku 2006 rozpoczęło w niej produkcję prawie 200 zakładów, zatrudniających 30 tys. pracowników. Peter Hessler
Tylko morza żal. Połowy w cieniu chińskiej potęgi
Christopher Tubo doskonale pamięta 300-kilogramowego marlina z połowu na Morzu Południowochińskim. Złote czasy, gdy wyciągane z tego akwenu sieci uginały się od tuńczyków i innych pierwszorzędnych gatunków ryb, dawno już jednak minęły.
Tekst: RACHAEL BALE Zdjęcia: ADAM DEAN – Tutaj wygląda to zupełnie inaczej – rzuca patrząc w kierunku Morza Sulu, swojego łowiska od czterech lat. Dwie należące do niego łodzie, tradycyjne filipińskie bancas, kołyszą się przy brzegu w piekącym słońcu. Tubo siedzi na drewnianej ławce przed wzniesionym na palach domem. Jedno z czworga dzieci owinęło się wokół jego nóg. Za plecami powiewają wyprane mocno zużyte koszulki i spodenki. Patrząc na żonę Leah i pozostałe dzieciaki, rybak przekonuje, że „wyżywienie rodziny w tych warunkach to prawdziwa loteria”. Zobacz galerię! Tubo mieszka w Puerto Princesa, liczącym 255 tys. mieszkańców mieście na podłużnej wyspie Palawan. Na wschód od niej, za Morzem Sulu, leżą Filipiny, a jej zachodnie brzegi oblewa Morze Południowochińskie. Należy do ponad 320 tys. filipińskich rybaków, którzy tradycyjnie żyli z Morza Południowochińskiego, a obecnie zmuszeni są łowić na innych wodach, uboższych w gatunki. Zmiana nastąpiła jakieś osiem lat temu, gdy Chiny zaczęły łokciami rozpychać się w regionie, zastraszać rybaków, a wreszcie budować obiekty wojskowe na spornych wyspach. Tubo przestał wypływać na Morze Południowochińskie, gdy chiński patrol zaatakował łódkę jego przyjaciela armatkami wodnymi. – Najpierw pojawia się samolot, a za chwilę patrol marynarki – wyjaśnia. – Każdy rejs to ryzyko, że do domu już nie wrócisz. Jego decyzja odzwierciedla rosnące napięcie w regionie napędzane przez rywalizację m.in. o zasoby naturalne. Obejmujący 3,6 mln km2 akwen Morza Południowochińskiego ma pierwszorzędne znaczenie gospodarcze, wojskowe i środowiskowe. Przecinającymi go szlakami morskimi co roku płyną towary o wartości 5,3 bln dolarów. Środowisko naturalne jest tu niezwykle zróżnicowane, a bogactwo ryb gwarantuje żywność i miejsca pracy milionom ludzi w 10 okolicznych krajach. Siedem z nich – Brunei, Chiny, Indonezja, Malezja, Filipiny, Tajwan i Wietnam – toczy ze sobą spory. W ewentualny konflikt zaangażowałyby się dwie potęgi światowe: Chiny i Stany Zjednoczone (jako tradycyjny sojusznik Filipin). To przyciąga uwagę społeczności międzynarodowej. Morze Południowochińskie to jedno z najważniejszych łowisk na świecie: daje pracę ponad 3,7 mln osób i generuje miliardy dolarów przychodu. Dekady niczym nieograniczonych połowów doprowadziły jednak do skurczenia się populacji wielu gatunków ryb, zagrażając tym samym bezpieczeństwu żywnościowemu, a więc i wzrostowi gospodarczemu krajów regionu. Chiny roszczą sobie prawo do prawie całego morza. Wyznaczyły ogromny obszar ich zdaniem historycznie im przynależny, który obejmuje wody zgodnie z prawem narodowym będące we władaniu sąsiednich państw. Pozostałe kraje opierają swe roszczenia na postanowieniach Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza: międzynarodowego paktu z 1994 r., który klasyfikuje obszary morskie. W 2013 r. Filipiny wniosły sprawę przeciwko Chinom przed Stały Trybunał Arbitrażowy w Hadze, forum rozstrzygania sporów międzynarodowych. Chiny odmówiły udziału w postępowaniu. 12 lipca 2016 r. Trybunał rozstrzygnął na korzyść Filipin prawie wszystkie zgłoszone roszczenia. Orzekł, że Chiny utraciły możliwość dochodzenia ewentualnych historycznie umocowanych praw w momencie ratyfikowania konwencji ONZ w 1996 r. Państwo Środka zignorowało to orzeczenie. Spór na Morzu Południowochińskim napędza konkurencję między rybakami, zaś konkurencja na łowiskach rozpala debatę. Na niektórych obszarach akwenu zasoby stanowią jedną dziesiątą tych sprzed 60 lat. – Mamy do czynienia być może z jednym z najgorszych kryzysów rybołówstwa w historii świata – twierdzi John McManus, ekolog morski z Uniwersytetu Miami, który bada rafy w regionie. – Obejmie setki gatunków, które wyginą stosunkowo szybko – jeden po drugim. Przetrzebione wody przybrzeżne zmusiły wielu rybaków do wypłynięcia poza granice krajowe na sporne obszary. Tymczasem Chiny przeszły od słów do czynów i w ramach kampanii roszczeń zaczęły aktywnie wspierać swoich rybaków. Wzmocniły straż przybrzeżną, zmilitaryzowały flotę rybacką i zwiększyły dotacje na paliwo i łodzie. Przewidziano nawet subwencję mającą zachęcić chińskich rybaków do połowów konkretnie na wodach wokół spornych Wysp Spratly, ok. 900 km na południe od najdalej wysuniętego na południe punktu Chin (port na wyspie Hajnan). – Mniejsze [chińskie] kutry operują wokół Wysp Spratly tylko dlatego, że dostają z tego tytułu dopłaty – tłumaczy Gregory Poling z waszyngtońskiego think tanku Center for Strategic and International Studies. Według Polinga agresywna postawa Chińczyków przyspieszyła wyczerpywanie się zasobów. Ponadto Chińczycy budują sztuczne wyspy na rafach Wysp Spratly, na których zamierzają wznosić obiekty wojskowe. – Posiadanie stanowi 90 proc. prawa – wyjaśnia Zachary Abuza, ekspert ds. polityki w Azji Południowo-Wschodniej oraz bezpieczeństwa morskiego w National War College w Waszyngtonie. – Budową wysp Chiny próbują wymusić suwerenność oraz pozbawić inne kraje dostępu do zasobów naturalnych. Eugenio Bito-onon Jr. był burmistrzem gminy Kalayaan, na terenie której znajdują się Wyspy Spratly. W pełni popiera filipińskie roszczenia i na własne oczy przekonał się, jak Chiny wykorzystują swoich rybaków do wzmocnienia pozycji w regionie. Spotkaliśmy się w ciasnym przedstawicielstwie gminy w Puerto Princesa. Ścianę jednego z pokoi wypełnia mapa Morza Południowochińskiego, z naniesionymi odręcznie napisami i kolorowymi kropkami odzwierciedlającymi zakusy poszczególnych graczy. Uruchomił Google Earth na laptopie, aby pokazać mi wyspę Thitu w archipelagu Spratly, gdzie przebywa okresowo około 200 Filipińczyków, w tym mały oddział żołnierzy, jako żywy dowód filipińskich roszczeń. Były burmistrz zwrócił uwagę na niewielką odległość dzielącą rafę Subi, przedmiot chińskiego zainteresowania, od wyspy Thitu. Są tak blisko, że w pogodny dzień można je dojrzeć na horyzoncie. Jeszcze bliżej podpływają Chińczycy, którzy ogołocili rafę z ryb. – Od trzech lat zawsze jakiś chiński kuter widać w zasięgu wzroku. Nie uda się uregulować połowów, póki konflikt na Morzu Południowochińskim będzie trwał. – Które prawo należy egzekwować w sytuacji, gdy mamy konflikt siedmiu jurysdykcji? – pyta Poling. – W żywotnym interesie każdego z państw leży celowe naruszanie praw połowowych innych. Chodzi o to, że przestrzegając prawa rybackiego danego państwa, de facto akceptujesz jego jurysdykcję nad regionem. Aktywna ochrona łowiska prowadzi do eskalacji. W 2012 r. okręt marynarki filipińskiej podjął próbę aresztowania chińskich rybaków na ławicy Scarborough, około 222 km od wybrzeży Filipin, pod zarzutem nielegalnego połowu ryb oraz kłusownictwa (rzadkie korale, gigantyczne małże i rekiny). W sukurs przyszła jednostka chińskiej straży przybrzeżnej. Dopiero po 10 tygodniach udało się osiągnąć porozumienie przewidujące wycofanie się obydwu stron. Tymczasem po odpłynięciu Filipińczyków Chińczycy pozostali na miejscu, przejmując de facto kontrolę nad ławicą. Mnogość jednostek łowiących spowodowała, że ich efektywność – i wielkość samych ryb – maleje. Z tego powodu część filipińskich rybaków stosuje nielegalne metody połowu, np. ogłuszanie ryb domowej roboty ładunkami wybuchowymi albo trucie ryb, aby łowienie szło sprawniej. Obydwie metody zabijają koralowce i inne ryby, zbliżając region do kryzysu przełowienia. O wiele bardziej niszczycielska jest jednak działalność Chińczyków w zakresie budowy wysp i pozyskiwania małży. Przekopywanie raf w poszukiwaniu małży jest bezpośrednią przyczyną znakomitej większości udokumentowanych zniszczeń rafy. To z kolei wpływa na zasoby ryb. Zniszczona rafa powoduje zanikanie ekosystemu. Ryby rafowe tracą siedliska, zaś ryby pelagiczne, np. tuńczyk – ważne źródło pożywienia. Larw ryb z jednej rafy nie uzupełnią już łowiska na innych. – Mamy do czynienia z poważnym spadkiem populacji w połowie raf na Morzu Południowochińskim – twierdzi McManus. – Być może stoimy w obliczu katastrofy. Zdaniem ekspertów wspólne zarządzanie regionalne, obejmujące radykalne ograniczenie liczby kutrów i wyłączenie niektórych metod połowu, byłoby początkiem długiej drogi w kierunku osiągnięcia stanu zrównoważonego rybołówstwa na Morzu Południowochińskim. Poling jest tu jednak pesymistą. – Należałoby zacząć od odsunięcia kwestii spornych na bok – przekonuje. – To oczywiście możliwe, ale mało prawdopodobne. Ustanowienie wspólnego systemu zarządzania obszarem wymaga przede wszystkim określenia jego granic. Jeśli Chiny nie zrezygnują z rozszerzonej strefy roszczeń, a pozostałe kraje będą powoływać się na postanowienia międzynarodowych konwencji, to nie ma pola do porozumienia. I tak ryby – główny zasób Morza Południowochińskiego – znikają, bo choć część państw zajmuje bierną postawę, to inne zachęcają rybaków do intensyfikowania połowów.
Następna "gorączka złota" będzie na dnie oceanów
Dno światowego oceanu pokrywają cenne zasoby metali szlachetnych i innych surowców, w tym złoto, diamenty i kobalt. Teraz kiedy rusza pierwszy projekt górnictwa głębinowego, narody próbują wspólnie wypracować wytyczne, by upewnić się, że ta nowa „gorączka złota” nie zniszczy oceanów.
Ludzie od wielu lat marzyli o zbieraniu kosztownych złóż z dna morza. Projekt w pobliżu Papui Nowej Gwinei mógłby ruszyć już w 2018 roku jako pilot dla przemysłu, który może się okazać bardzo zyskowny. Jeśli odniesie sukces, możliwe, że będziemy mieli do czynienia z rozkwitem górnictwa morskiego na całym świecie. W odpowiedzi przedstawiciele wielu krajów, osoby reprezentujące przemysł górniczy i grupy działające na rzecz ochrony środowiska spotykają się w tym tygodniu w Kingston na Jamajce podczas dorocznej sesji organizowanej przez International Seabed Authority. Celem jest uzyskanie porozumienia w sprawie zabezpieczeń i procedur operacyjnych dla górnictwa morskiego, zwłaszcza prowadzonego na otwartym morzu. W świetle międzynarodowej jurysdykcji otwarte morza stanowią mniej więcej dwie trzecie oceanów na świecie. - Narody powinny działać teraz, by zapewnić naszemu oceanowi ochronę podczas gdy ten nowy przemysł zaczyna się rozwijać – uważa Conn Nugent, dyrektor projektu górnictwa głębokomorskiego powstającego we współpracy z Pew Charitable Trusts. Organizacja International Seabed Authority została utworzona w 1994 roku przez ONZ i opiera się na Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 1982 roku. Władze mają za zadanie chronić ocean przed wpływem górnictwa i zapewniać państwom bez dostępu do morza część zysków. Szkic nowych wytycznych ma powstać w najbliższych kilku tygodniach, a jego ratyfikacja zajmie prawdopodobnie kilka lat. Oto co powinniście wiedzieć do tego czasu: Czego mieliby szukać górnicy głębinowi? Koncern diamentów De Beers wydobywa diamenty z płytkich wód u wybrzeży południowo-zachodniej Afryki od lat 60 XX wieku, więc wydobycie diamentów na głębszych wodach jest kolejną opcją. Metale szlachetne takie jak złoto, srebro i miedz są również atrakcyjnymi celami. Podobnie jest z metalami użytkowymi, jak mangan, a także rzadkimi surowcami takimi jak kobalt, których używa się w nowoczesnych urządzeniach od telefonów komórkowych po komputery. Coraz więcej państw wspiera rozwój zaawansowanej technologii, nastąpi więc prawdopodobnie wzrost zapotrzebowania na te surowce, a podaż na lądzie jest raczej ograniczona (stąd nazwa „metale ziem rzadkich”). Eksperci przewidują, że cennych materiałów na dnie oceanu prawdopodobnie będzie więcej niż w wielu kopalniach na lądzie. Występują w postaci grudek pokrywających dno oceaniczne oraz jako powłoka złóż manganu lub siarczku, zwłaszcza w pobliżu kominów hydrotermalnych. Można je znaleźć na głębokości od 60 do około 6100 metrów. Jako dużo złóż jest na dnie? Naukowcy szacują, że na dnie oceanicznym jest wystarczająco dużo złota, by każdej żyjącej osobie podarować 4 kilogramy. Koszt tego wynosiłby mniej więcej około 150 trylionów bądź 21 tysięcy dolarów na osobę. W latach 60. XX wieku autor publikacji Mineral Resources of the Sea przewidział, że metali ziem rzadkich jest wprawie nieograniczona ilość, a rozwój górnictwa w tym kierunku wzbogaci kraje i doprowadzi do szybkiego rozwoju technologii. Nie oznacza to jednak, że łatwo się do nich dostać. Jak wyglądałoby wydobycie? Większość potencjalnych miejsc do wydobycia testuje się wysyłając tam zdalnie sterowane pojazdy podwodne, by zebrać grudki lub powłokę bogatą w minerały. Samo wydobywanie też mogłoby tak wyglądać, jednak proces byłby wolny, a zdalnie sterowane pojazdy mogą zabierać ograniczony ładunek. Lepszym i szybszym rozwiązaniem byłby statek lub pływająca platforma nad miejscem wydobycia. Wówczas surowce wydobywano by za pomocą przenośnika taśmowego, by na górze je układać i rozdzielać. Kolejna opcja to zastosowanie hydraulicznego systemu ssącego (czyli gigantycznej słomki). Autor: Brian Clark Howard Źródło: National Geographic News, pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Reporterzy National Geographic Traveler odwiedzili Słowenię. Zobaczcie czym potrafi zaskoczyć ten nieduży i piękny kraj! View oEmbed on the source website
Cztery razy więcej nawozów! Tyle trzeba będzie zużyć by wykarmić ludzkość do 2050 r
Aby zaspokoić przyszłe zapotrzebowanie na pokarm, do 2050 r. ilość fosforowych nawozów mineralnych oraz nawozów organicznych wykorzystywanych na łąkach i pastwiskach na Ziemi musi się zwiększyć czterokrotnie - wyliczyli naukowcy w "Nature Communications".
Od zaopatrzenia roślin w fosfor zależy szybkość wzrostu roślin wiosną. Rośliny dobrze odżywione fosforem tworzą szybko duży system korzeniowy i lepiej znoszą niedobory wody. Ze względu na znaczenie tego pierwiastka dla produktywności pól uprawnych czy pastwisk jest on dodawany w postaci nawozów mineralnych albo organicznych. Teoretycznie na łąkach, na których pasą się zwierzęta, bogaty nawóz produkowany jest "na miejscu" i obecny w nim fosfor może łatwo przenikać do gleby. Czasami jednak rolnicy zbierają z pastwiska odchody zwierząt i przenoszą na pola uprawne, wykorzystując do użyźniania innych roślin. Jeśli taka łąka nie zostanie dodatkowo zasilona, po pewnym czasie w jej glebie zaczyna fosforu brakować. O ile pierwiastek nie zostanie uzupełniony, produktywność pastwiska poważnie zmaleje, co odbije się na produkcji mleka i mięsa. Pierwszy globalny model budżetu fosforu w glebach pastwisk stworzyli niedawno naukowcy kierowani przez Martina van Ittersuma z Wageningen University w Holandii. W swojej pracy wykorzystali dane FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa) z lat 1975-2005. W ramach pracy oszacowali przyszłe zapotrzebowania rolnictwa na fosfor (do roku 2050). Stwierdzili, że obecnie na większości pastwisk na świecie budżet fosforu jest ujemny. To znaczy, że rośliny zużywają go więcej, niż jest dostarczane do ziemi. Aż cztery razy więcej Aby nie zmniejszyć żyzności gleby i jej produktywności - tak, by pozwalała ona zaspokajać szacowane, przyszłe zapotrzebowanie ludzkości na pokarm - każdego roku do gleby powinno trafiać cztery razy więcej nawozów mineralnych (w sumie 24 megatony rocznie) - piszą autorzy badania. Naukowcy analizowali też sytuację w poszczególnych regionach. Stwierdzili, że największa skala transferu fosforu z łąk i pastwisk na pola uprawne (zbieranie i przenoszenie odchodów zwierząt z pastwisk) ma miejsce w Azji. Kontynent ten odpowiada za 44 proc. globalnego procesu transferu fosforu. Powierzchnia łąk i pastwisk na świecie wynosi 3,3 mld ha. Zajmują one 26 proc. lądu (nieobjętego przez śnieg i lodowce) i są kluczowe dla bezpieczeństwa żywności na Ziemi, stanowiąc miejsca produkcji pokarmu dla trzód: mięsnych, mlecznych czy hodowanych dla wełny albo skór. Od 1970 do 2005 r. powierzchnia pastwisk na świecie wzrosła o ok. 4 proc. Przewidując zwiększenie skali hodowli zwierząt gospodarskich naukowcy prognozują, że będzie się z tym wiązać stopniowa degradacja pastwisk: ich nadmierna eksploatacja, erozja gleb, deficyt niezbędnych składników, pojawienie się większej ilości chwastów czy pustynnienie. Szczegóły badania można znaleźć na tej stronie. Źródło: PAP
Polska: biedny kraj bogatych ludzi. Jak wyglądała historia polskiej gospodarki?
Na temat sytuacji ekonomicznej w naszym kraju rozmawiamy z profesorem Wojciechem Morawskim ze Szkoły Głównej Handlowej.
W tym artykule: Początki państwa polskiego Feudalizm i pańszczyzna Upadek II Rzeczypospolitej Gospodarka pod zaborami Odzyskanie niepodległości Czasy komunizmu Prof. Wojciech Morawski jest historykiem i ekonomistą, kieruje Katedrą Historii Gospodarczej i Społecznej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Specjalizuje się w historii finansów, czasach II Rzeczpospolitej i najnowszej historii politycznej. Adam Robiński: Adam Smith miał ponoć wyrazić pogląd, że Polska to kraj, „w którym nie produkuje się nic ponad środki niezbędne do przeżycia”. Ale chyba nie dotyczy on całego minionego tysiąclecia? prof. Wojciech Morawski: A czy to źle? Moim zdaniem produkować coś, co jest niezbędne do przeżycia, to bardzo mocna pozycja. To był zresztą komentarz do sytuacji, w której Polska zaopatrywała Europę w żywność. Działo się tak przez 200 lat, w czasie, który określamy mianem dualizmu agrarnego. Kiedy po odkryciach geograficznych Europa Zachodnia zaczęła się bogacić, a liczba jej ludności rosnąć, rolnictwo nie nadążało z produkcją. Kraje te były jednak na tyle bogate, że mogły kupować żywność na zewnątrz, czyli u nas. Wtedy po prostu opłacało się zajmować rolnictwem, bardziej nawet niż mieć święty spokój. Działało to przez jakiś czas z korzyścią dla obu stron, potem niestety ujawniły się wady tego układu. Początki państwa polskiego A.R.: Cofnijmy się jednak w czasie, do panowania Mieszka I, który jako pierwszy władca Polski musiał płacić trybut sąsiadom. Czy my już na starcie byliśmy w gorszej pozycji niż oni? Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... W.M.: To nie takie proste. Za miedzą mieliśmy Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, państwo o wiele silniejsze od naszego. Nikt nie obiecywał, że na dzień dobry zostaniemy z nim zrównani. Realną pozycję trzeba sobie samemu wywalczyć. Ale nie byliśmy w sytuacji gorszej niż np. Skandynawowie, którzy po nas wchodzili na arenę europejską. Centrum chrześcijaństwa, zachodniego świata znajdowało się w Niemczech, wszyscy byli w stosunku do nich trochę słabsi. A.R.: Rozbicie dzielnicowe w XII w. osłabiło nas? W.M.: Wręcz przeciwnie. To był czas szybkiego rozwoju gospodarczego Europy. Mówi się o nim czasem rewolucja handlowa, przez analogię do późniejszej rewolucji przemysłowej. Na wsi upowszechniało się prawo niemieckie z wybieranymi sołtysami, rozwijały się miasta. Rozbudował się wielki handel o zasięgu europejskim. My znaleźliśmy się w ważnej, bałtyckiej części kontynentu. A czy rozbicie dzielnicowe osłabiało państwo i jego struktury? Proszę pamiętać, że wszyscy naokoło mieli w tym czasie mniej więcej ten sam problem. A.R.: Czyli już wtedy byliśmy wpisani w szerszy scenariusz i jak inni mieli lepiej, to my z nimi, a gdy reszta gorzej, to nam się nie przelewało? W.M.: Niekoniecznie, bo już w XIV w. Europa doświadczyła czarnej śmierci, przez kontynent przewaliła się epidemia dżumy. A nas jakimś cudem ominęła. Na tym m.in. polegał awans Polski za Kazimierza Wielkiego. Ale spora była w tym przypadku też rola władcy. Kazimierz Wielki przede wszystkim uporządkował sprawy finansowe. Wiek XIII był okresem szybkiego rozwoju, ale też bardzo kiepskiego pieniądza. W obiegu były wtedy pieniądze zwane brakteatami. Na tyle cienkie, że jak się z jednej strony coś wybiło, to się z drugiej strony pojawiało to samo. W reakcji na to wprowadzono grubą srebrną monetę – grosz. Najpierw w Czechach, potem u nas. W uproszczeniu można powiedzieć, że Kazimierz Wielki ściągnął do Polski na większą skalę Żydów – wypędzanych z Europy Zachodniej. Oczywiście w przyszłości generowało to nieporozumienia i konflikty narodowościowe, ale równocześnie dla rozwoju gospodarczego kraju było niesłychanie cenne. Król uporządkował też prawo stanowe. Jego wadą było, że ludzie nie byli sobie równi, każdy stan traktowany był inaczej. Ale i tak stanowiło to ogromny postęp w stosunku do poprzedniej epoki, gdy prawem była wola władcy, który jak miał ochotę kogoś powiesić, po prostu to robił. Feudalizm i pańszczyzna A.R.: Kiedy pojawił się problem polskich chłopów z pańszczyzną? W.M.: Pańszczyzna w naszym kraju miała dwie fazy. W średniowieczu była dużo lżejsza niż w czasach nowożytnych. Określano ją w skali roku, a nie tygodnia. Mówiono np. o 20 dniach w roku, a kilka wieków później już o trzech dniach w tygodniu. To wielka różnica. Pod koniec średniowiecza pańszczyznę zastąpiły wygodniejsze formy renty feudalnej – najpierw w naturze, potem w pieniądzu. Chłop cieszył się wtedy szerokim zakresem wolności. Jeśli chciał, mógł po prostu odejść. Ale w czasach nowożytnych, tj. gdy Polska żywiła Europę Zachodnią, pańszczyzna wróciła, i to w wymiarze tygodniowym. Ponadto pojawiło się poddaństwo osobiste, a wskutek wykupu sołectw pan stał się sędzią dla swoich chłopów. Oto 29 królów, którzy sprawowali władzę w Polsce. Wśród nich Czesi, Węgrzy, Szwedzi, Niemcy i Francuz Królowie Polski na stałe zapisali się w historii, wielu jako wybitni politycy, dla których nadrzędnym priorytetem był rozwój kraju. Należy jednak wspomnieć, że poczet polskich władców o... A.R.: Czyli chłopi pańszczyźniani nie budowali bogactwa państwa, tylko bogactwo swoich panów? W.M.: To była kwestia systemu podatkowego. Inaczej by sprawa wyglądała, gdyby szlachtę dało się porządnie opodatkować. Można powiedzieć, że Rzeczpospolita była biednym krajem bogatych ludzi. Ale to, że szlachta walczyła o swoje, to w zasadzie naturalne. Tak było wszędzie, tyle że w innych krajach opór stawiało mieszczaństwo. U nas tego zabrakło. Polskie mieszczaństwo było politycznie ubezwłasnowolnione. W sensie etnicznym albo niemieckie, albo żydowskie. Wyizolowane ze społeczeństwa, wykorzenione. Dodatkowo po reformacji zrobiło się mniejszością luterańską w katolickim kraju. Były pojedyncze miasta, które walczyły o swoje, np. Gdańsk, który stawiał opór, wojował z królem Batorym. Ale miasta jako całość nie były solidarne. Z drugiej strony, w innych krajach prędzej czy później monarcha ograniczał szlachecki parlamentaryzm i wprowadzał rządy absolutne. U nas tak się nie stało. Pewnie dlatego, że nie mieliśmy dynastii, która czułaby się na siłach to zrobić. A.R.: Czy gospodarczo Rzeczpospolita była jednolitym obszarem? W.M.: Rzeczpospolita składała się z trzech części. Polska etniczna nastawiła się na produkcję zboża. Przy ówczesnym stanie dróg inny niż wodny transport zboża nie był opłacalny. My byliśmy w szczęśliwym położeniu, bo nasze rzeki płynęły do Bałtyku. Wystarczyło towar spławić do Wisły, potem Wisłą do Gdańska. Tam już czekali Holendrzy, którzy rozwozili nasze zboże po Europie. Na południe od nas Węgrzy byli w gorszej sytuacji, bo ich rzeki wpadają do Dunaju, a ten płynie do Morza Czarnego, gdzie wówczas siedzieli Turcy. Nie mogąc uprawiać zboża, zajęli się hodowlą. Bydła nie trzeba wozić, bydło jest „samobieżne”. Pędzili zatem na zachód wielkie stada i na tym oparli gospodarkę. Część Rzeczpospolitej była w tej samej sytuacji – na dzisiejszej Ukrainie rzeki też płynęły do Morza Czarnego, tam też trzeba było postawić na hodowlę. Stada bydła przeganiano przez Polskę do Brzegu nad Odrą, gdzie odbywały się wielkie targi, na których Europa kupowała bydło z Ukrainy. Była też trzecia strefa gospodarcza – Wielkie Księstwo Litewskie z dominacją gospodarki leśnej. Dźwiną i Niemnem spławiano tam drewno, które szło dalej do Europy. A.R.: Od lat narzekamy na stan polskich dróg. Swego czasu istniało nawet powiedzenie: „Polski most, niemiecki post, włoskie nabożeństwo, wszystko to błazeństwo”. W.M.: Rzeczywiście tak było, to jest jakiś fenomen. Przed II wojną światową wśród żądań Hitlera wobec nas było wybudowanie eksterytorialnej autostrady przez Pomorze. Drogi zawsze mieliśmy w fatalnym stanie, masowy transport odbywał się wodą. Może to nas rozleniwiało? Może gdyby geografia nas zmusiła, tobyśmy się bardziej postarali? Na naszych gościńcach przejechał się też Napoleon. Widział na mapie drogi, ale nie wiedział, jak w rzeczywistości wyglądają. Upadek II Rzeczypospolitej A.R.: Czy Rzeczpospolita Obojga Narodów była niewykorzystaną szansą? W.M.: Na pewno. Zwichnęła system polityczny, nie tyle na rzecz szlachty, co raczej magnaterii. W końcu kilkanaście rodzin zaczęło trząść państwem. Rzeczpospolita była też niewykorzystaną szansą z punktu widzenia późniejszych procesów narodotwórczych. Gdyby przetrwała, relacje między Polakami a Litwinami wyglądałyby pewnie tak jak między Anglikami i Szkotami. Mielibyśmy pewnie jakieś pojęcie nadrzędne, które by nas objęło, jak termin „Brytyjczycy” w odniesieniu do obu tamtych narodów. Tymczasem nie dorobiliśmy się nawet takiego słowa. Określenie „sarmata” ograniczało się do szlachty, nie mogło zintegrować całego społeczeństwa. Kozacy w służbie Rzeczpospolitej. Jak nękali tureckie wybrzeża? Na początku XVII wieku Kozacy w służbie Rzeczypospolitej nękali tureckie wybrzeża morskimi najazdami. Ucierpiała nawet stolica imperium osmańskiego, Stambuł. A.R.: Wszystkich nas zrujnował za to potop szwedzki. W.M.: To było załamanie się państwa. Przede wszystkim zapaść demograficzna. Potop nie był tylko najazdem szwedzkim. Kozacy pustoszyli Ukrainę, a Moskwa większość Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poziom zaludnienia sprzed potopu odzyskaliśmy dopiero w okolicach 1800 r. Szwedzi rabowali, co popadnie. Typowy „życiorys” zamku w naszym kraju przedstawia się tak: wybudował go Kazimierz Wielki, zburzyli Szwedzi, od tamtej pory w ruinie. Nieszczęścia chodzą parami, bo w tym samym czasie skończyła się koniunktura na nasze zboże. Dyktowaliśmy ceny, póki byliśmy jedynym eksporterem. Zawsze mieliśmy potencjalnego konkurenta w postaci Rosji. Polityka ostatnich Jagiellonów polegała głównie na tym, by nie dopuścić Rosji do Bałtyku. Dlatego zaangażowaliśmy się w Inflanty, które poza tym nie były nam potrzebne. Baliśmy się, że gdy Rosjanie wyjdą na Bałtyk ze swoim zbożem, to zbiją ceny. Gospodarka pod zaborami A.R.: Potem przyszły rozbiory. Co działo się wtedy z naszą gospodarką? W.M.: Pewnie pana zaskoczę, bo najlepiej gospodarczo rozwinięty był zabór rosyjski. Choć cywilizacyjnie stał niżej, pełnił ważną funkcję gospodarczą w obrębie państwa zaborczego. Królestwo Polskie było najlepiej uprzemysłowioną częścią Rosji. Odwrotnie niż Wielkopolska w Niemczech, która była dla Niemiec zapleczem rolniczym. Niemcy nie potrzebowali przemysłu w Wielkopolsce, zaś Rosjanie w swoim zaborze – tak. I ten przemysł miał do dyspozycji ogromny rynek rosyjski. Rozwinęło się Zagłębie Staropolskie, Łódź z przemysłem włókienniczym, Zagłębie Dąbrowskie i warszawski okręg przemysłowy. Dostęp polskiego przemysłu do rynku rosyjskiego podlegał zmianom. Po powstaniu Królestwa Polskiego w 1815 r. na wschodzie ustanowiono granicę celną. W 1822 r. minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki załatwił z Rosjanami zniesienie tej granicy i handel ze wschodem rozkwitł. W ramach represji po powstaniu listopadowym granica celna wróciła. Odcięta Łódź nie była konkurencyjna. Wtedy przedsiębiorcy łódzcy przenieśli się na drugą stronę tej granicy. Tak powstał Białostocki Okręg Przemysłowy, który w latach 1822–1851 przeżywał wspaniałe czasy. Gdy w 1851 r. granicę celną ostatecznie zniesiono, zaczęły się złote lata Łodzi. Równocześnie jednak zabór rosyjski był pod wieloma względami upośledzony, głównie z punktu widzenia komunikacji. Rosjanie traktowali słabość linii komunikacyjnych jako element obronności kraju. Zakazali budowy mostów na Wiśle powyżej Iwanogrodu, czyli Dęblina, i poniżej Nowogieorgiewska (Modlina). Oznaczało to, że Włocławek, Płock czy Sandomierz aż do I wojny światowej nie mogły mieć mostów. Rosjanie nie zezwalali też na budowę kolei na zachodnim brzegu Wisły. A.R.: A pozostałe zabory? W.M.: Galicję Austriacy traktowali jak przedpole do ewentualnego oddania, gdyby w przypadku wojny mieli się bronić na linii Karpat. Rozwijało się tam więc tylko wydobycie surowców. Była sól w Bochni i Wieliczce, zagłębia naftowe – stare w Jaśle i Krośnie oraz nowe w Drohobyczu i Borysławiu, dziś na Ukrainie. Na początku XX w. Galicja była drugim na świecie producentem ropy. Rewolucja przemysłowa sprawiła, że rozwój naszej cywilizacji nabrał tempa. Ma też jednak poważne minusy Rewolucja przemysłowa wprowadziła Europę w proces głębokich zmian gospodarczych, który z czasem ogarnął cały świat. Początkowo napędzały ją maszyny parowe, które z czasem zaczęły u... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rewolucja-przemyslowa-jak-zmienila-swiat-i-wplynela-na-rozwoj-gospodarczy-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-25fbda3.jpg" width="938" height="627" alt="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Rewolucja przemysłowa – jak zmieniła świat i wpłynęła na rozwój gospodarczy? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Zabór pruski z kolei stanowił zaplecze rolnicze, rozwijał się tam tylko przemysł potrzebny rolnictwu, jak Zakłady Cegielskiego w Poznaniu. I stocznia Schichau w Elblągu, która potem założyła filię w Gdańsku. Oczywiście był też Okręg Górnośląski, ale jego nie można określać jako zabór pruski, bo już przed rozbiorami Górny Śląsk nie należał do Polski. Odzyskanie niepodległości A.R.: Czy po odzyskaniu niepodległości mieliśmy do czynienia z Polską trzech prędkości? W.M.: Trochę się tę gospodarkę udało do 1939 r. zintegrować. Przede wszystkim koleją. W 1918 r. z Warszawy do Poznania jechało się przez Bydgoszcz, do Krakowa linią warszawsko-wiedeńską przez Częstochowę, tak samo do Lwowa. Zbudowano zatem bezpośrednie połączenia. II Rzeczpospolita miała specyficzne podejście do spraw walutowych. Po inflacji z lat 1918–1923 nastąpiła stabilizacja walutowa, a obawy przed nawrotem inflacji prowadziły do polityki deflacyjnej. Pieniądz był mocny, ale rzadki. To spowodowało, że spore części kraju, np. Polesie, przechodziły na gospodarkę naturalną. Traktowanie mocnego pieniądza jako wizytówki zdrowej gospodarki charakteryzowało sposób myślenia Piłsudskiego. Pogłębiło to problemy gospodarcze podczas kryzysu lat 30. Śmielsze ruchy w gospodarce mogły nastąpić dopiero po śmierci marszałka. A.R.: Kto na przestrzeni historii był najlepszym gospodarzem na ziemiach polskich? W.M.: Najszybszy realny rozwój to 20 lat po upadku powstania styczniowego. Politycznie były to czasy straszne, ale gospodarczo znakomite. Ciekawe, że ta koniunktura nie była zasługą polityki gospodarczej państwa, tylko mechanizmów rynkowych. Czasy komunizmu A.R.: A kto był najgorszy? W.M.: Chyba jednak komuniści. Symboliczną postacią może tu być Hilary Minc, twórca planu 6-letniego (1950–1955). Wtedy Europa nam uciekła, a wielki wysiłek społeczny został zmarnowany. W czasach II RP ludzie mieli poczucie, że Polska jest biedniejsza niż USA czy Francja, ale to był inny dystans. Mieliśmy mniej kapitału, ale nie byliśmy zacofani technologicznie. Natomiast w czasach komunizmu wpadliśmy w lukę technologiczną. Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści Rządził z Kremla supermocarstwem u szczytu rywalizacji ZSRR i USA. Leonid Breżniew miał szansę dokonać w Związku Radzieckim przełomowych reform technologicznych. Umarł jednak w bardzo star... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/leonid-brezniew-dyktator-na-pigulkach-jak-zmarnowal-szanse-na-reforme-zsrr-i-doprowadzil-kraj-do-zapasci-fot-klaus-rose-ullstein-bild-via-getty-images-2ae69c8.jpeg" width="785" height="700" alt="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" title="Leonid Breżniew: dyktator na pigułkach. Jak zmarnował szansę na reformę ZSRR i doprowadził kraj do zapaści (Fot. Klaus Roseullstein bild via Getty Images)" /> A.R.: Patrząc na całokształt historii – częściej nam się powodziło czy raczej klepaliśmy biedę? W.M.: Jeśli patrzymy na siebie, z jednej strony widząc ogromną Rosję, a z drugiej wielkie Niemcy, to wydaje się nam, że jesteśmy malutcy, ale obiektywnie tak nie jest. Polaków jest więcej niż Skandynawów razem wziętych. Mimo wszystko należymy do uprzywilejowanej części ludzkości. Jesteśmy w OECD, klubie krajów wysoko rozwiniętych, który zrzesza tylko 34 państwa. Trzeba jednak pamiętać o generalnych tendencjach. Na początku XX w. Warszawa była pod względem wielkości 23. miastem na świecie. Większym od Brukseli, Madrytu, Kairu i wielu innych metropolii, do których dziś jej daleko. Europa odgrywała w XIX w. ogromną rolę ze względu na eksplozję demograficzną. 25 proc. ludzkości to byli Europejczycy, którzy przenosili się na inne kontynenty. Dziś w Europie eksplozję mamy już dawno za sobą, przeżywa ją natomiast reszta świata. Cała Europa relatywnie słabnie, a my wraz z nią. Ścigamy się więc w grupie, którą wyprzedzają inni.