Grenlandia to skarbiec rzadkich surowców. Geolog tłumaczy, dlaczego może być kluczowa dla Europy
Geolog, prof. Krzysztof Szamałek, zwraca uwagę, że na Grenlandii występuje aż 25 surowców określanych jako krytyczne dla Unii Europejskiej. Jednak droga do ich wykorzystania jest jeszcze daleka, i to nie tylko z powodu zawirowań politycznych.
Prof. Krzysztof Szamałek jest dyrektorem Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego (PIG-PIB) oraz szefem Państwowej Służby Geologicznej. W rozmowie z Polską Agencja Prasową wskazał, że aż 25 spośród 34 surowców uznanych przez UE za krytyczne występuje na Grenlandii. Choć nie jest to unikatowe w skali globalnej, ich lokalizacja oraz obfitość są niezwykle atrakcyjne z punktu widzenia bezpieczeństwa surowcowego Europy i USA. Zainteresowanie USA wyspą wynika m.in. z chęci zyskania dostępu do rzadkich minerałów, niezbędnych w produkcji zaawansowanych technologii. Skarby Grenlandii: jakie surowce kryje największa wyspa świata? Wśród bogactw Grenlandii prof. Szamałek wymienia m.in. grafit, molibden, niob, tantal, tytan, hafn, cyrkon, stront, metale z grupy platyny i metale szlachetne, które mają szerokie zastosowanie np. w przemyśle elektronicznym. Szczególnie istotne są pierwiastki ziem rzadkich – zarówno lekkie, jak i ciężkie – które mają kluczowe znaczenie dla nowoczesnych sektorów gospodarki, w tym technologii cyfrowych i ekologicznych. Ekspert podkreśla, że surowce krytyczne to materiały, od których zależy funkcjonowanie całych gałęzi przemysłu. Ich ewentualny brak mógłby sparaliżować lub znacząco ograniczyć produkcję w wielu sektorach. Porównując te zasoby do polskiego potencjału, dyrektor PIG-PIB zauważa, że Polska posiada zaledwie 4 lub 5 potencjalnych złóż takich surowców, co uzmysławia skalę bogactw naturalnych Grenlandii. Ile surowców jest na Grenlandii? Niełatwo to zbadać Światowy rynek surowców strategicznych jest zdominowany przez Chiny. Większość znanych zasobów Grenlandii zlokalizowana jest w pasie wybrzeża lub na obszarach morskich, czyli 20% powierzchni wyspy. Pozostałe 80% skrywa potencjalnie równie interesujące zasoby, ale jest pokryte lądolodem. Wydobycia spod tej ogromnej masy lodu jak dotychczas się nie prowadzi. Prof. Szamałek opowiada, że ilość bogactw pod grenlandzkim lądolodem jest tak naprawdę nieznana i oparta na szacunkach. – Potrzebne są dodatkowe badania, wiercenia i obliczenia. Natomiast, jeśli przyjąć uproszczone szacunki, to skoro niepokryta lądolodem część lądu kryje zasobne złoża, a zajmuje około 20 proc. całej wyspy, to należy domniemywać, że wnętrze wyspy – znajdujące się pod lądolodem – przyniesie równie interesujące odkrycia – mówi geolog. Teoretyczna wartość zasobów Grenlandii, obejmująca również ropę naftową, jest szacowana na 4,4 biliona dolarów. Surowce strategiczne i krytyczne – najnowsza lista UE Komisja Europejska regularnie aktualizuje listę materiałów strategicznych. Najnowsza pochodzi z 2023 roku i liczy 34 pozycje. Są to m.in.: miedź, nikiel, lit, boksyt, kobalt, mangan, węgiel koksowy, antymon, beryl, bizmut, bor, fluoryt, gal, german, magnez, fosfor, skand, krzem, stront, wolfram, wanad, baryt, arsen oraz skalenie. UE jest silnie uzależniona od importu, np. 100% ciężkich pierwiastków ziem rzadkich pochodzi z Chin, a 99% boru z Turcji. Wspólnota próbuje więc zwiększyć odporność łańcuchów dostaw poprzez np. wspieranie krajowego wydobycia, innowacyjny recykling oraz budowanie sojuszy przemysłowych, takich jak European Raw Materials Alliance. Źródło: Nauka w Polsce, Komisja Europejska Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W mezolicie kobiety zajmowały się górnictwem. Stworzono zjawiskową rekonstrukcję dwóch sióstr
Prawie 30 lat temu w Czechach archeolodzy odnaleźli jedną w największych w Europie kopalni krzemienia, która pochodziła z okresu mezolitu. Teraz nowe badanie wykazało, że pracowały tam również kobiety.
Spis treści: Kobiety, które pracowały przy wydobyciu krzemienia Dwie siostry i niespokrewniony z nimi noworodek Praca pod przymusem? Blisko trzy dekady temu w regionie Wyżyny Bobrawskiej na czeskich Morawach, a dokładniej w Lesie Krumlowskim, archeolodzy odnaleźli obszar, w którym odbywało się wydobycie krzemienia w okresie mezolitu. Na terenie tej prehistorycznej kopalni badacze zidentyfikowali kilka szybów, w których odbywała się działalność górnicza, a które eksploatowane były w różnych okresach przez różne kultury zamieszkujące ten region. Kobiety, które pracowały przy wydobyciu krzemienia Na stanowisku dawnej kopalni badacze odnaleźli ludzkie szczątki, które do dziś są najstarszymi znanymi europejskimi grobami górniczymi. Jednak aby poznać szerszy kontekst zmarłych w tym miejscu, naukowcy pod kierunkiem dr Evy Vaníčkovej przeprowadzili dogłębną analizę szkieletów. Dzięki temu określili ich wiek, płeć, stan zdrowia, dietę, pokrewieństwo i pochodzenie. Badanie zostało opublikowane w czasopiśmie naukowym „Archaeological and Anthropological Sciences”. W sumie odkryto trzy pochowane osoby – dwie kobiety i jednego noworodka. Na podstawie analiz morfologicznych i tafonomicznych ustalono, że w chwili śmierci miały od 30 do 35 lat oraz od 35 do 40 lat. Badanie kości wykazało, że w ciągu swojego życia wykonywały bardzo ciężką pracę fizyczną, co sugerują liczne zmiany kręgosłupa, m.in. guzki Schmorla czy erozja kręgów. – Kobiety były słabe, chore i niedożywione w dzieciństwie. Natomiast w wieku dorosłym zmieniły dietę na bardziej mięsną i wykonywały ciężką pracę, co potwierdzają wyraźne m.in. degeneracje i zwyrodnienia kręgów. Prawdopodobnie pracowały w pozycjach pochylonych do przodu, w wąskich podziemnych szybach. Analiza genetyczna dowodzi, że obie kobiety były spokrewnione – napisali w artykule badacze, dodając, że najprawdopodobniej były siostrami. – Aby dopełnić historię tych kobiet, stworzyliśmy antropologiczną rekonstrukcję ich wyglądu – dodali autorzy. Dwie siostry i niespokrewniony z nimi noworodek Analiza izotopowa wskazuje, że były to miejscowe kobiety, które spożywały zaskakująco dużo białka zwierzęcego w porównaniu z innymi populacjami z epoki kamienia w Czechach. – Możliwe, że kobiety karmiono mięsem, aby zadbać o ich lepszą kondycję fizyczną podczas wydobywania krzemienia – twierdzą naukowcy. To nie wszystko. Badanie szkieletu wykazało, że jedna z kobiet doznała złamania kości łokciowej. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że kontuzji nigdy nie pozwolono się dobrze zagoić. Naukowcy sugerują, że kobiety prawdopodobnie były zmuszane do kontynuowania swojej pracy pomimo wyraźnych urazów, które sprawiały im olbrzymi ból. Praca pod przymusem? – Możliwe, że to właśnie kobiety, a nie mężczyźni, były zmuszane do pracy w kopalniach ze względu na wzrost roli społecznej mężczyzn w epoce eneolitu. Najcięższa praca mogła już nie być wykonywana przez najsilniejszych, ale przez tych, których najłatwiej było do niej zmusić. Być może te kobiety są dowodem na tę rozwijającą się teorię – zastanawiają się czescy naukowcy. Dokładna przyczyna śmierci kobiet pozostaje nieznana. Większą zagadką jest jednak znaleziony w szybie noworodek. W chwili śmierci miał ok. 38-40 tygodni. Badanie DNA wykazało, że nie był spokrewniony z żadną z kobiet. Nie wiadomo również, dlaczego dziecko zostało pochowane wraz z nimi. – Praktyczna wartość wydobytego krzemienia była minimalna, ponieważ można go było zbierać także na powierzchni. Wątpliwe jest jednak, czy ludzie wiązali kamień z głębi ziemi z jakimś dziedzictwem przodków, co oznaczałoby, że jego wartość mogła być bardziej symboliczna – twierdzą badacze. Krzemień wykorzystywano najczęściej do produkcji narzędzi takich jak topory, noże czy sztylety. Przedmioty te często miały znaczenie ceremonialne i znajdywały się w grobach jako dary pogrzebowe. – Zatem wydobycie krzemienia wykraczało poza praktyczne potrzeby i mogło być uwarunkowane czynnikami społecznymi i kulturowymi – wyjaśniają czescy uczeni. Właśnie dlatego wykopywanie krzemienia mogło być czymś w rodzaju świętej pracy, która łączyła życie ziemskie z pozaziemskim. Źródło: PhysOrg Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Kopalnia Soli Bochnia – podróż do najstarszej kopalni soli w Polsce
Kopalnia Soli Bochnia to najstarsza kopalnia soli w Polsce, a zarazem jedno z najbardziej niezwykłych miejsc do zwiedzania. Podziemny rejs łodzią, legendy o św. Kindze i Skarbniku, nocleg 250 metrów pod ziemią i multisensoryczne ekspozycje to tylko część atrakcji, które czekają na turystów. Odkryj, co jeszcze skrywa to solne królestwo wpisane na listę UNESCO.
Spis treści: Historia Kopalni Soli w Bochni Zwiedzanie Kopalni Soli Bochnia Kopalnia Soli Bochnia – informacje praktyczne Ciekawostki i legendy Kopalnia Soli Bochnia to najstarsza kopalnia soli w Polsce. Na zwiedzających czekają tam unikatowe trasy turystyczne oraz inne podziemne atrakcje, dzięki którym możemy lepiej poznać bogatą historię tego miejsca sięgającą XIII wieku. Historia Kopalni Soli w Bochni Historia Kopalni Soli Bochnia sięga 1248 roku. Właśnie wtedy odkryto tam bogate złoża soli kamiennej. Już w 1251 roku rozpoczęto regularne wydobycie, co czyni ją najstarszą kopalnią soli w Polsce. Początkowo sól pozyskiwano przez odparowanie solanki. Z czasem jednak rozwinięto techniki górnicze, tworząc rozległy system korytarzy i komór. Kopalnia w Bochni była kluczowym elementem gospodarki Królestwa Polskiego. Wraz z kopalnią w Wieliczce tworzyła Żupy Krakowskie. Było to królewskie przedsiębiorstwo solne, które przynosiło znaczące dochody do skarbu państwa. Sól była wówczas cennym surowcem, a jej handel przyczyniał się do rozwoju miast i infrastruktury. W 2000 roku Kopalnia Soli Bochnia została uznana za Pomnik Historii, a w 2013 roku wpisano ją na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako rozszerzenie wpisu dla Kopalni Soli w Wieliczce. Doceniono jej unikatową wartość historyczną, kulturową i technologiczną. Zwiedzanie Kopalni Soli Bochnia W ciągu wieków Kopalnia Soli miała ogromny wpływ na rozwój Bochni. Dzięki dochodom z wydobycia soli miasto mogło inwestować w infrastrukturę i rozwój społeczny. Obecnie kopalnia jest jedną z głównych atrakcji turystycznych Małopolski, przyciągając rocznie tysiące turystów z kraju i zagranicy. Jej unikatowe połączenie historii, kultury i nowoczesnych atrakcji sprawia, że jest miejscem wartym odwiedzenia. Podziemna ekspozycja multimedialna to nowoczesna forma prezentacji historii kopalni. Dzięki interaktywnym instalacjom i efektom dźwiękowym zwiedzający mogą przenieść się w czasie i poznać życie dawnych górników oraz rozwój technik wydobywczych. Trasa „Solny Świadek” to wyjątkowa przygoda, podczas której uczestnicy wyposażeni w hełmy i lampy górnicze przemierzają najstarsze, długo niedostępne dla turystów wyrobiska. Multisensoryczne efekty sprawiają, że zwiedzanie staje się niezapomnianym przeżyciem. Jedną z atrakcji jest przeprawa łodzią po zalanym solnym wyrobisku – jedyna taka w Europie. Przejazd kolejką górniczą pozwala poczuć się jak dawni pracownicy kopalni, przemierzając podziemne korytarze. Komora Ważyn to największa komora w kopalni. Znajduje się na głębokości 248 metrów. Ma naprawdę imponujące rozmiary: 255 m długości, 14,4 m szerokości i 7,2 m wysokości. W kopalni znajduje się też kilka kaplic, z których najważniejsza to kaplica św. Kingi, patronki górników. Wykuta w soli, zachwyca detalami i atmosferą skupienia. Inne miejsca kultu to m.in. kaplica św. Józefa i kaplica Aniołów Stróżów. Dla aktywnych gości przygotowano podziemne boisko sportowe, gdzie można zagrać w siatkówkę czy koszykówkę. Dzieci mogą skorzystać z placu zabaw. Oferty specjalne i wydarzenia Kopalnia oferuje możliwość noclegu w komorze Ważyn. To wyjątkowa okazja, by spędzić noc prawie 250 metrów pod ziemią, w otoczeniu solnych ścian i korzystając z dobroczynnego mikroklimatu. Dla grup szkolnych przygotowano specjalne programy edukacyjne, które w przystępny sposób przybliżają historię kopalni, techniki wydobywcze oraz znaczenie soli w gospodarce. Podziemne przestrzenie tworzą niepowtarzalną atmosferę dla różnorodnych wydarzeń. W kopalni regularnie odbywają się koncerty, wystawy oraz nabożeństwa, w tym Droga Krzyżowa. Kopalnia Soli Bochnia – informacje praktyczne Kopalnia jest otwarta codziennie, z wyjątkiem niektórych świąt. Godziny zwiedzania oraz cennik dostępne są na oficjalnej stronie internetowej. Warto zarezerwować bilety online, co pozwala na oszczędność i gwarancję dostępności. Rezerwacji można dokonać również telefonicznie. Dla grup zorganizowanych zaleca się wcześniejszy kontakt w celu ustalenia szczegółów wizyty. Kopalnia Soli Bochnia znajduje się w województwie małopolskim, około 40 km na wschód od Krakowa. Na miejsce można dojechać samochodem, pociągiem lub autobusem. Dla gości dostępny jest parking. Ciekawostki i legendy Jedna z najbardziej znanych legend związanych z Kopalnią Soli w Bochni dotyczy świętej Kingi, która była żoną księcia krakowsko-sandomierskiego Bolesława Wstydliwego. Zgodnie z podaniem, zanim opuściła Węgry, poprosiła swojego ojca o kopalnię soli jako wiano. Następnie wrzuciła swój pierścień zaręczynowy do szybu jednej z węgierskich kopalń soli. Po przybyciu do Polski i odkryciu złóż soli w Bochni, pierścień rzekomo został odnaleziony w jednej z pierwszych wydobytych brył. Legenda ta miała uzasadniać cudowny i boski charakter odkrycia złóż solnych w Polsce oraz uzasadniać świętość samej Kingi, która później została kanonizowana. Oprócz tej opowieści, wśród górników krążyły inne historie o duchach podziemi, tajemnych przejściach oraz cudownych uzdrowieniach, których mieli doświadczyć ludzie pracujący w kopalni. Legendarnym duchem kopalni jest oczywiście Skarbnik. To opiekun górników, który ostrzegał przed niebezpieczeństwami i pomagał w trudnych sytuacjach. Podczas specjalnych tras zwiedzania dzieci mogą spotkać Skarbnika i poznać jego historię.
Wydobycie gazu łupkowego szkodzi nie tylko środowisku. Zagrożone są miliony ludzi
Szczelinowanie hydrauliczne coraz częściej pojawia się w debacie publicznej. Rosnące dowody wskazują, że jego wpływ wykracza daleko poza same odwierty – obejmuje nasze zdrowie, wodę i jakość powietrza.
Spis treści: Na czym polega szczelinowanie? Rozkwit szczelinowania Zarzuty wobec szczelinowania hydraulicznego Wpływ szczelinowania hydraulicznego na zdrowie Czy szczelinowanie hydrauliczne powoduje trzęsienia ziemi? Czy szczelinowanie hydrauliczne powinno być kontynuowane? Możliwe, że słyszałeś o wpływie tej metody wydobycia ropy i gazu na środowisko, ale jej skutki sięgają znacznie dalej. W latach 2007–2016 produkcja ropy naftowej w Stanach Zjednoczonych wzrosła o 75%, a produkcja gazu ziemnego o 39%, głównie dzięki ogromnemu wzrostowi wykorzystania szczelinowania. Metoda ta miała być stosowana również w Polsce. Choć branża przeżywa rozkwit, wielu naukowców zajmujących się klimatem oraz społeczności lokalne sprzeciwiają się tej metodzie. Ale czym właściwie jest szczelinowanie hydrauliczne i dlaczego budzi tyle kontrowersji? Na czym polega szczelinowanie hydrauliczne? Szczelinowanie hydrauliczne to technika wydobycia paliw kopalnych – głównie metanu, który jest głównym składnikiem gazu ziemnego – ze skał znajdujących się głęboko pod ziemią. Gaz ten jest powszechnie wykorzystywany do ogrzewania domów, w procesach przemysłowych oraz do wytwarzania około 25% energii elektrycznej w USA. Metan znajduje się w małych kieszeniach pomiędzy warstwami łupków, które powstały z pradawnych osadów morskich. Aby go wydobyć, wierci się otwór o głębokości około 1,5 kilometra, a następnie poziomo, by dotrzeć do jak największej ilości gazonośnych skał. Po wywierceniu otworu, zwanego szybem, wzmacnia się go stalową rurą, a następnie wykorzystuje tzw. „pistolet perforacyjny”, by zrobić drobne otwory w ścianie odwiertu. Do odwiertu wtłaczana jest pod wysokim ciśnieniem mieszanina wody i piasku, która przebija się przez otwory. Woda rozsadza skałę, a piasek utrzymuje szczeliny otwarte. Ciśnienie wypycha kieszenie ropy i gazu z powrotem na powierzchnię. Jednym z głównych problemów środowiskowych tego procesu jest zużycie ogromnych ilości wody – od 5,5 do 60 milionów litrów na jeden odwiert. Dodatkowo woda zawiera substancje chemiczne, które zapobiegają korozji sprzętu i zmniejszają tarcie. Po zakończeniu procesu część tej wody wraca na powierzchnię — bywa oczyszczana i spuszczana do cieków wodnych, ponownie wykorzystywana albo wstrzykiwana głęboko pod ziemię. Rozkwit szczelinowania Technika ta została opracowana w 1947 roku, a komercyjnie wdrożona dwa lata później. Inwestycje i rozwój technologii doprowadziły do boomu szczelinowania oraz znacznego wzrostu produkcji ropy i gazu w USA na początku XXI wieku. Zwolennicy szczelinowania podkreślają, że spalanie gazu ziemnego emituje o połowę mniej gazów cieplarnianych niż węgla, co może pomagać w walce z globalnym ociepleniem. W przemówieniu z 2014 roku prezydent Barack Obama powiedział: Jeśli gaz ziemny zostanie wydobyty bezpiecznie, może być „paliwem pomostowym”, które napędzi naszą gospodarkę przy mniejszej emisji dwutlenku węgla powodującego zmiany klimatyczne. Stowarzyszenie Niezależnych Producentów Ropy i Gazu w USA twierdzi, że szczelinowanie hydrauliczne „stworzyło miliony miejsc pracy, obniżyło ceny energii, poprawiło jakość powietrza, wzmocniło bezpieczeństwo narodowe i uczyniło z USA światowe mocarstwo energetyczne”. Jednak niektóre raporty medialne sugerują, że liczby dotyczące zatrudnienia zostały zawyżone, a początkowy boom zatrudnienia zakończył się spadkiem miejsc pracy z powodu niskich cen ropy i gazu – obniżanych właśnie przez nadmiar surowców ze szczelinowania hydraulicznego. Zarzuty wobec szczelinowania hydraulicznego Jednym z największych zarzutów wobec szczelinowania hydraulicznego jest emisja metanu – gazu cieplarnianego znacznie silniejszego niż dwutlenek węgla. Badanie z Uniwersytetu Cornella z 2019 roku powiązało wzrost ilości metanu w atmosferze z rozwojem szczelinowania hydraulicznego. Inne badania wskazują na problemy zdrowotne w społecznościach położonych w pobliżu odwiertów. Szczelinowanie hydrauliczne uwalnia zanieczyszczenia powietrza – m.in. przez płomienie spalające metan i wycieki węglowodorów z szybów. Związki te reagują z tlenkami azotu pochodzącymi z silników diesla maszyn wiertniczych, tworząc nisko zawieszony smog. – Wiemy na przykład, że w rejonie Front Range w Kolorado smog wytwarzany przez odwierty ropy i gazu przewyższa ilość smogu pochodzącego z pojazdów. To główne źródło zanieczyszczenia – mówi Sandra Steingraber, główna badaczka w Science and Environmental Health Network i współzałożycielka Concerned Health Professionals of New York. Zaznacza również, że istotnym źródłem emisji są stacje kompresorowe, które sprężają gaz w rurociągach. Stacje te wykorzystują silniki spalinowe, które emitują cząstki stałe i inne zanieczyszczenia wpływające na układ sercowo-naczyniowy, oddechowy i neurologiczny ludzi. EPA (Agencja Ochrony Środowiska USA) wykazała również, że szczelinowanie hydrauliczne może zanieczyszczać wodę pitną. Płyny używane do szczelinowania mogą przedostawać się do wód gruntowych. Nieodpowiednie ich oczyszczanie i utylizacja stwarzają zagrożenie dla zdrowia ludzi i środowiska. Przegląd chemikaliów uwalnianych do powietrza i wody podczas szczelinowania hydraulicznego wykazał obecność 55 związków rakotwórczych, w tym 20 powiązanych z białaczką i chłoniakiem. Wpływ szczelinowania hydraulicznego na zdrowie Steingraber podkreśla, że 17,6 miliona Amerykanów mieszka w promieniu 1,5 km od odwiertów ropy i gazu. Jest współautorką kompendium badań nad skutkami zdrowotnymi szczelinowania, które wskazują m.in., że: w wiejskich rejonach Alberty dzieci rodziły się z niższą masą urodzeniową, wcześniactwem i wadami rozwojowymi; dane z ponad 15 milionów pacjentów Medicare wykazały, że osoby starsze mieszkające w pobliżu odwiertów mają większe ryzyko przedwczesnej śmierci; badanie w Pensylwanii wykazało dwukrotnie wyższe ryzyko białaczki u dzieci mieszkających w pobliżu odwiertów w czasie życia płodowego. W kompendium czytamy również, że „inne udokumentowane skutki zdrowotne to m.in. nasilenie objawów astmy, wyższy wskaźnik hospitalizacji, interwencji karetek, wizyt na ostrym dyżurze, problemów z oddychaniem i wysypek”. – To kryzys zdrowia publicznego – mówi Steingraber. Czy szczelinowanie hydrauliczne powoduje trzęsienia ziemi? Szczelinowanie hydrauliczne może również powodować trzęsienia ziemi. Nie tyle sam proces szczelinowania, co wstrzykiwanie odpadów płynnych głęboko pod ziemię pod wysokim ciśnieniem. Badania powiązały wzrost liczby wstrząsów w zachodnim Teksasie z tą praktyką. Według U.S. Geological Survey szczelinowanie hydrauliczne odpowiada za 2% trzęsień ziemi w Oklahomie. Największe znane trzęsienie spowodowane szczelinowaniem hydraulicznym miało siłę 4,0 w skali Richtera i wystąpiło w Teksasie w 2018 roku. Czy szczelinowanie hydrauliczne powinno być kontynuowane? Zwolennicy twierdzą, że obawy związane z wpływem szczelinowania hydraulicznego na zdrowie i trzęsieniami ziemi są przesadzone lub „po prostu nieprawdziwe”. Inni są odmiennego zdania. Robert Howarth z Uniwersytetu Cornella i emerytowany profesor inżynierii Anthony Ingraffea napisali w 2011 roku– Gaz łupkowy nie jest czysty i nie powinien być traktowany jako paliwo przejściowe. Powinien pozostać w łupkach, a społeczeństwo musi skupić się na efektywności energetycznej i rozwoju odnawialnych źródeł energii. Tymczasem mieszkańcy terenów objętych szczelinowaniem hydraulicznym żyją w cieniu niepewności i lęku. Jak powiedział jeden z mieszkańców w badaniu przeprowadzonym w Kolorado – Jesteśmy królikami doświadczalnymi. Oni uczą się na bieżąco... Nie wiemy, jakie będą skutki za 20 lat. źródło: National Geographic
W księżycowych kraterach znajduje się platyna o wartości biliona dolarów. Czy uda się ją wydobyć?
Wydobycie złóż cennych metali z księżycowych kraterów wydaje się zdecydowanie prostsze i bardziej praktyczne niż pozyskiwanie ich z krążących w Układzie Słonecznym planetoid. Jednak legalność takich działań na Księżycu pozostaje niejasna.
Spis treści: Złotonośne planetoidy Czas, odległość i pieniądze Traktat o przestrzeni kosmicznej Zdaniem Jayantha Chennamangalama, naukowca z Vancouver w Kanadzie, kratery na Księżycu mogą zawierać platynę i inne metale szlachetne o wartości ponad biliona dolarów. Złoża te pochodzą z planetoid, które rozbiły się na powierzchni Srebrnego Globu. – Współcześnie astronomia służy zaspokojeniu naszej ciekawości Wszechświata. Ma bardzo niewiele praktycznych zastosowań i jest w większości finansowana z pieniędzy podatników, co oznacza, że fundusze na badania są uzależnione od polityki rządowej. Jeśli jednak uda się nam spieniężyć zasoby kosmiczne – znajdujące się czy to na Księżycu, czy też na planetoidach – prywatne przedsiębiorstwa chętniej zainwestują w eksplorację Układu Słonecznego – przekonuje badacz. Złotonośne planetoidy Prowadzony przez niego zespół stworzył model kraterów księżycowych, które prawdopodobnie powstały w wyniku uderzenia metalicznych planetoid, liczby samych planetoid o wysokim stężeniu metali z grupy platynowców, oraz liczby planetoid, które uderzyły w Księżyc z prędkością wystarczająco małą, aby pozostawić po sobie znaczące pozostałości. Model ten wykazał, że spośród około 1,3 miliona kraterów na Księżycu o średnicy większej niż kilometr, prawie 6500 zostało utworzonych przez planetoidy zawierające komercyjne ilości platyny. – Na Księżycu jest znacznie więcej kraterów zawierających pozostałości po bogatych w platynowce planetoidach, niż tego typu planetoid znajdujących się w stosunkowo niedużej, jak na skalę Układu Słonecznego, odległości od Ziemi – twierdzi Chennamangalam. Według jego przybliżonych szacunków, z kraterów księżycowych można wydobyć platynę i inne metale o wartości 1 biliona dolarów. Czas, odległość i pieniądze Możliwość wydobywania cennych kruszców z księżycowych kraterów ma wiele plusów. Po pierwsze, Księżyc jest relatywnie blisko. Średnia odległość pomiędzy Ziemią a Księżycem wynosi około 384 400 kilometrów. Ale w związku z tym, że orbita Księżyca jest nieco eliptyczna, w swoim perygeum Księżyc znajduje się 363 300 km od Ziemi, w apogeum około 405 500 km. Księżycowe loty programu Apollo trwały około trzech dni. Natomiast mieszczący się między Marsem a Jowiszem tzw. główny pas planetoid znajduje się około 165 mln km do 345 mln km od Ziemi, w zależności od ich pozycji na orbicie. W zależności od wybranej trajektorii podróż tam zajęłaby od pół roku do nawet kilku lat. Tak samo powrót. Poza tym znikoma grawitacja na planetoidach utrudniałaby operacje techniczne. A chociaż grawitacja księżycowa to zaledwie jedna szósta tej ziemskiej, i tak ułatwia to sprawę. Traktat o przestrzeni kosmicznej W przypadku wydobycia na Księżycu, jednym z głównych problemów wydaje się być prawo. Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 r., wciąż będący podstawą międzynarodowego prawa kosmicznego, określa zasady wszelkich działań poza Ziemią – w tym wydobycia zasobów kosmicznych. Stwierdza on, że „przestrzeń kosmiczna, w tym Księżyc i inne ciała niebieskie, nie podlega przypisaniu przez państwa na podstawie roszczeń suwerenności, poprzez użytkowanie lub okupację lub w jakikolwiek inny sposób”. Wciąż toczone są spory, czy planetoidy również są „ciałami niebieskimi”, a prywatne, komercyjne ich wykorzystywanie „przypisaniem przez państwo”. Jak wyjaśnia portalowi „New Scientist” Rebecca Connolly z Uniwersytetu w Sydney w Australii, dyskusje te obejmują jasność zasad i zarządzania własnością wydobywanych zasobów, prawa do licencji komercyjnych, sprawiedliwy podział korzyści, normy ochrony środowiska w celu uniknięcia szkód oraz przepisy dotyczące długoterminowego przebywania i stałej infrastruktury na Księżycu. Stany Zjednoczone w ostatnich latach podjęły próbę wyjaśnienia tej kwestii poprzez nieobowiązkowe porozumienie znane jako Artemis Accords. Ustanawia ono zestaw zasad regulujących eksplorację i wykorzystanie przestrzeni kosmicznej, w szczególności Księżyca, co umożliwiłoby komercyjną eksploatację. Porozumienie zostało podpisane przez 55 krajów, w tym przez Polskę. Za to zostało zignorowane przez Chiny i Rosję, dwa z trzech głównych mocarstw kosmicznych, co oznacza, że nadal istnieje wiele niepewności. – W obliczu zbliżających się prywatnych działań związanych z wydobyciem i eksploracją kosmosu, kluczowe znaczenie ma wypełnienie luk w Traktacie o przestrzeni kosmicznej, aby zapewnić jasne i sprawiedliwe zasady dotyczące działalności związanej z zasobami na poziomie wielostronnym – podsumowuje Connolly. Z drugiej strony tam, gdzie niewyobrażalne bogactwa, jest też zwykle niewyobrażalne ignorowanie prawa. Czy na Księżycu dojdzie do nowej gorączki złota? Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Poranny wstrząs obudził Dolny Śląsk. Okazało się, że to nie trzęsienie ziemi
Poranne drżenie ziemi zaskoczyło mieszkańców Dolnego Śląska. Wstrząsy były wyraźnie odczuwalne w Lubinie, Głogowie i Żukowicach, a pierwsze doniesienia sugerowały naturalne trzęsienie ziemi. Jak się jednak okazało, winowajcą był człowiek.
Spis treści: Trzęsienie ziemi czy coś innego? Dlaczego na Dolnym Śląsku drży ziemia? Trzęsienia ziemi w Polsce Trzęsienia ziemi są dość częstym zjawiskiem w wielu miejscach na świecie, np. w Peru. Częstotliwość wstrząsów wynika z ruchów płyt tektonicznych oraz aktywności wulkanicznej. W Polsce nie mamy warunków sprzyjających trzęsieniom, jednak sejsmolodzy co jakiś czas informują o pojedynczych przypadkach. Na początku tego tygodnia ogólnopolskie poinformowały o podziemnych wstrząsach w regionie Dolnego Śląska. Trzęsienie ziemi czy coś innego? W poniedziałek, 19 maja, w godzinach porannych (około 5:46) mieszkańcy południowo-zachodniej Polski odczuli wstrząsy sejsmiczne. Epicentrum znajdowało się około 14 kilometrów na północ od Lubina w województwie dolnośląskim. Według danych Służby Geologicznej Stanów Zjednoczonych, magnituda zjawiska wyniosła 4,1. Z kolei Europejsko-Śródziemnomorskie Centrum Sejsmologiczne oszacowało magnitudę na 3,5. Początkowe doniesienia sugerowały naturalne trzęsienie ziemi. Dalsze analizy wykazały jednak, że wstrząsy były wynikiem działalności człowieka. Artur Newecki, rzecznik KGHM Polska Miedź SA, poinformował, że o tej samej godzinie w Zakładach Górniczych Lubin przeprowadzono planowane roboty strzałowe w oddziale G-7, rejonie GG-1. Właśnie to spowodowało wstrząs o energii 1,4 E7J, określany jako tzw. siódemka górnicza. W momencie zdarzenia w rejonie nie przebywała żadna załoga. Nie było więc zagrożenia życia dla pracowników. Roboty strzałowe są standardową praktyką w górnictwie. Polega ona na wykorzystaniu materiałów wybuchowych do kruszenia skał i przygotowywania terenu pod dalsze prace. W regionach o intensywnej eksploatacji surowców mineralnych, takich jak Dolny Śląsk, takie działania są dosyć częste. – W rejonie Lubina występują wyłącznie wstrząsy indukowane. Nie odnotowuje się tam naturalnych zjawisk sejsmicznych. Działa tam kilka kopalni, które wydobywają rudę miedzi z głębokości ok. 800 metrów. Rocznie generują one tysiące zjawisk sejsmicznych (w sumie około tysiąca rocznie), z czego średnio 2–3 miesięcznie są odczuwalne na powierzchni – wyjaśnia w rozmowie z National Geographic Polska prof. Grzegorz Lizurek, sejsmolog z Instytutu Geofizyki Polskiej Akademii Nauk. Dlaczego na Dolnym Śląsku drży ziemia? Wstrząsy były odczuwalne nie tylko w Lubinie, ale także w miejscowościach takich jak Żukowice i Głogów. Mieszkańcy opisali poranne wstrząsy jako wyraźnie odczuwalne, choć krótkotrwałe. Różnice w danych dotyczących magnitudy zjawiska mogą wynikać z różnych metod pomiarowych stosowanych przez instytucje. Dolny Śląsk, a zwłaszcza okolice Lubina, to serce polskiego przemysłu miedziowego. Działalność górnicza jest tam nieodłącznym elementem życia. Poniedziałkowe wstrząsy nie są powodem niepokoju. Warto jednak pamiętać o wpływie działalności człowieka na środowisko i konieczności monitorowania skutków takich działań. To dotyczy w szczególności regionów, w których surowce naturalne są intensywnie eksploatowane. – Z punktu widzenia bezpieczeństwa infrastruktury, te wstrząsy są raczej umiarkowanym zagrożeniem. Dotąd nie zdarzyło się, by w wyniku wstrząsu zawalił się budynek. Jednak mogą one powodować szkody, na przykład odkształcenia szybów wind czy pęknięcia ścian. Zarówno kopalnie, jak i władze lokalne podejmują działania, by wstrząsy były jak najmniej uciążliwe. W kopalniach działa system ciągłego monitoringu zagrożeń sejsmicznych. Czasami, gdy zidentyfikuje się trudny fragment do eksploatacji, wykonuje się prewencyjne strzelania odprężające, aby zminimalizować ryzyko poważniejszych wstrząsów zagrażających górnikom – mówi prof. Lizurek. Czy w takim razie powtarzające się wstrząsy indukowane mogą aktywować naturalne uskoki tektoniczne? Okazuje się, że jest to możliwe. Muszą jednak zostać spełnione dwa warunki. – Po pierwsze, w danym miejscu musi występować naturalna aktywność sejsmiczna i istnieć uskok aktywny tektonicznie. Wtedy działalność górnicza może przyczynić się do jego „odblokowania” i wywołać większe zjawisko. Tego typu sytuacje miały miejsce w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, gdzie głębiej zlokalizowane wstrząsy związane były z uskokami tektonicznymi, które zostały odciążone przez działalność górniczą – wyjaśnia sejsmolog. Trzęsienia ziemi w Polsce Mimo że Polska nie leży na styku płyt tektonicznych, w naszym kraju sporadycznie występują naturalne trzęsienia ziemi. – W Polsce naturalne trzęsienia ziemi występują przede wszystkim na Podhalu oraz na Dolnym Śląsku, zwłaszcza w rejonie Pienińskiego Pasa Skałkowego. To obszary, gdzie przebiegają głębokie struktury geologiczne i uskoki tektoniczne, które mogą być źródłem naturalnej aktywności sejsmicznej – tłumaczy prof. Stanisław Lasocki, geofizyk z Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauki. Najsilniejsze naturalne trzęsienie ziemi w XXI wieku w Polsce odnotowano 19 listopada 2004 w Żywcu. Mowa o magnitudzie 4,5. Wstrząsy były wówczas odczuwalne w Krakowie, Katowicach, a nawet we Wrocławiu. Dwa lata wcześniej, w czerwcu 2002 roku, ziemia zatrzęsła się na Podhalu w okolicach Rabki. Rodzi się więc pytanie, czy naszym kraju istnieje realne zagrożenie silnym, naturalnym trzęsieniem ziemi, które mogłoby spowodować poważne szkody infrastrukturalne? Prof. Lasocki tłumaczy, że zabudowy miejskiej czy sieci energetycznych takie zagrożenie jest minimalne. – Jednak w przypadku infrastruktury krytycznej, jak np. elektrownie czy strategiczne obiekty przemysłowe, ryzyko, choć niewielkie, musi być brane pod uwagę – dodaje. W związku z tym prowadzi się szczegółowe analizy i oceny sejsmicznego zagrożenia takich obiektów. Ma to szczególne znaczenie w kontekście programu rozwoju energetyki jądrowej, ponieważ nawet niewielkie zjawiska mogą mieć poważne skutki finansowe. Dlatego dąży się do utrzymania poziomu ryzyka na możliwie najniższym poziomie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Drzewa wytropią nielegalną działalność? Niezwykła metoda szpiegowania
Dzięki badaniu zawartości rtęci w drzewach, możliwe jest wskazanie miejsc, w których prowadzone jest nielegalne wydobycie złota w Amazonii. Tym samym dzika przyroda może „szpiegować” górników.
Spis treści: Po co używa się rtęci do wydobycia złota? Jak wytropić nielegalną działalność górniczą? Lasy południowoamerykańskiej Amazonii były przez dekady miejscem wydobycia złota. Teraz robi się to na mniejszą skalę i często w sposób nielegalny. Co gorsza, w tym celu wykorzystuje się rtęć, której emisje są szkodliwe dla zdrowia. Po co używa się rtęci do wydobycia złota? Rtęć jest używana w procesie rzemieślniczego i małoskalowego wydobycia złota. Górnicy dodają rtęć do wydobytej gleby i osadów zawierających złoto, co prowadzi do formowania się amalgamatu. Amalgamat to stop rtęci z innymi metalami, w tym przypadku ze złotem. Ten amalgamat można następnie łatwo oddzielić od reszty materiału. Po odzyskaniu amalgamatu rtęć jest wypalana, co pozwala na odzyskanie złota. Ale jednocześnie uwalnia rtęć w postaci gazu do atmosfery. Niestety, rtęć jest szkodliwym pierwiastkiem. Może powodować upośledzenie neurologiczne, sercowo-naczyniowe i behawioralne u ludzi. Jak wytropić nielegalną działalność górniczą? Międzynarodowy zespół naukowców zbadał słoje drzew gatunków rodzimych dla peruwiańskiej Amazonii. Chciał ustalić, czy drzewa mogłyby posłużyć do pokazania w przybliżeniu, gdzie i kiedy uwolniono rtęć do atmosfery. Swoje wnioski opublikowali na łamach „Frontiers in Environmental Science”. Okazało się, że słoje powszechnie występujących dzikich figowców (Ficus insipida) mogą być używane jako biomonitory do wykrywania rtęci pochodzącej z rzemieślniczego wydobycia złota. Próbki rdzeni drzew pobrano w dwóch miejscach oddalonych od miejsc prowadzonej działalności górniczej i trzech miejscach w promieniu pięciu kilometrów od miast górniczych, w których często spala się amalgamaty. Stężenia rtęci w słojach drzew były najwyższe w dwóch miejscach poboru próbek zlokalizowanych w pobliżu działalności górniczej. Oznacza to – zdaniem badaczy – że drzewa można wykorzystywać jako tanie i skuteczne narzędzie do badania emisji rtęci do atmosfery w strefie neotropikalnej, czyli w Ameryce Południowej i obrzeżach Ameryki Środkowej. Źródło: Frontiers in Environmental Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie tylko rajskie plaże i turkusowa woda. Fascynujące górnicze dziedzictwo Sardynii
Sardynia bywa nazywana rajem na Ziemi. Strony biur turystycznych i portale podróżnicze rozpisują się o doskonałej pogodzie niemal przez cały rok, o malowniczych plażach ze szmaragdową wodą i rewelacyjnej, śródziemnomorskiej kuchni, w której nie może zabraknąć wybornego wina. Rzadko jednak pojawia się zaproszenie do odwiedzenia miejsc, które upamiętniają górniczą historię tej drugiej pod względem wielkości włoskiej wyspy.
W tym artykule: Górnicze dziedzictwo Sardynii Górniczy Park Narodowy na Sardynii Krajobraz z wieżami szybowymi Rekonstruktorzy górniczych strajków w Iglesias Porto Flavia – niepowtarzalny port załadunkowy Fascynująca Bryła Cukru Jak budowano Porto Flavia Jaskinia św. Barbary Czy powinnam jeszcze wracać na Sardynię? Maria pokazuje mi postawioną przed wejściem do jaskini kolejkę elektryczną, którą jeździł jej ojciec. Nie muszę jej pytać, czy lubi swoją pracę. Jej twarz cała promienieje. Na wewnętrznej stronie nadgarstka ma wytatuowaną kuplę – górnicze godło składające się z dwóch skrzyżowanych młotków. Choć każdego roku Sardynię odwiedzają miliony turystów, niewiele osób pamięta o górniczej tradycji wyspy. Nawet na polskiej stronie Wikipedii, która dla wielu internautów jest przecież często podstawowym źródłem wiedzy, o działalności wydobywczej wspomniane jest jedynie w dziale gospodarka. Górnicze dziedzictwo Sardynii Sardynia administracyjnie stanowi region autonomiczny. I chociaż mieszkańcy woleliby, żeby na wyspie zostawało więcej pieniędzy z podatków, jest tu sporo swobody, np. w stanowieniu prawa dotyczącego regulacji turystycznych. A jest tam niewątpliwie co zwiedzać, bo bogata historia osadnictwa na wyspie sięga grubo przed naszą erę. – Mieszkańcy Sardynii wykonywali przedstawienia figuratywne, kiedy Grecy potrafili robić jedynie płaskorzeźby – usłyszałam w dniu przylotu. Kiedy jednak z płyty lotniska w Cagliari, stolicy wyspy, weszłam do terminala przylotów, na pierwszych billboardach nie zobaczyłam ani nuragijskiej megalitycznej budowli, ani wojownika z podniesioną prawą dłonią, często wymienianych jako obowiązkowe do zobaczenia na Sardynii. Dwa pierwsze duże plakaty stanowiły zaproszenie do Parco Geominerario Storico e Ambientale della Sardegna – parku narodowego zrzeszającego obiekty stanowiące pozostałości kultury górniczej. Pomimo iż obecnie funkcjonują już zaledwie pojedyncze kopalnie, instytucja ta dba, by dziedzictwo przemysłu wydobywczego pozostało dla Sardyńczyków ważnym elementem budującym ich tożsamość. Właśnie dlatego wiosną 2024 roku park zorganizował szkolenie dla przewodników, którzy mają popularyzować wiedzę o tym wycinku historii wyspy. I to właśnie z tego powodu znalazłam się na wyspie. Muzeum Górnictwa Węglowego oddelegowało mnie jako przewodniczę po Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza, by na zaproszenie Parco Geominerario Storico e Ambientale della Sardegna opowiedzieć uczestnikom kursu przewodnickiego o historii górnictwa w Polsce – szczególnie górnictwa węglowego – oraz o działalności naszego muzeum. Tak poznałam Marię Laurę Mocci, która wzięła udział w pierwszej edycji kursu, mimo iż oprowadza po obiektach pokopalnianych już od 2015 roku. To najbardziej pogodna osoba świata, jej uśmiech jest wręcz zaraźliwy. Nie od razu dostrzegłam, jak wiele nas łączy, ale nić porozumienia pojawiła się już przy pierwszej wspólnej kawie. Górniczy Park Narodowy na Sardynii Maria dołączyła do grupy 30 przewodników (wszyscy uczestnicy mieli wcześniej uprawnienia do oprowadzania), by ugruntować swoją wiedzę i skonfrontować się z innymi przewodnikami. – Przecież nigdy nie przestajemy się uczyć – odpowiada, kiedy dopytuję o powód, dla którego wzięła udział w szkoleniu, mimo iż podskórnie wiem, jak ważny jest rozwój nawet dla osoby z doświadczeniem. Kursy te w zamyśle organizatorów mają odbywać się cyklicznie. Park sfinansował zajęcia i zorganizował wyjazdy, żeby pokazać przewodnikom i organizatorom turystyki, jak bogatą ofertę prezentują obiekty górnicze w głębi Sardynii. Do tego, aby spędzać czas na wybrzeżu, nie trzeba nikogo przekonywać. Siedziba czy raczej biura parku, gdzie odbywały się wykłady, mieszczą się w Carbonii, na terenie nieczynnej kopalni węgla kamiennego. Nietrudno domyślić się z nazwy miejscowości, co tutaj wydobywano. W dawnych wyrobiskach przygotowano ekspozycję Museo del Carbone – Grande Miniera di Serbariu, gdzie prezentowane są prawdziwe maszyny górnicze – kombajny, strugi, obudowy zmechanizowane. Historia tej kopalni i miasteczka rozpoczyna się za czasów Benita Musoliniego. Zwiedzający podziemia otrzymują nie tylko hełmy (a pod nie kojarzące się w pierwszej chwili z masarnią czepki higieniczne), ale przede wszystkim porcję wiedzy o technikach górniczych i czasach faszyzmu, o terrorze oraz wszechobecnej propagandzie. Carbonia to propagandowy projekt z czasów, kiedy Włochami rządzili faszyści. Wszystko tu było z góry zaplanowane. Kopalnia, wokół której wyrosły osiedla robotnicze, została zamknięta w 1971 roku. Zachowano oryginalną bramę wjazdową, a nad okolicą górują widoczne z daleka dwie charakterystyczne wieże przypominające duże litery R. Kolor rdzy ani na chwilę nie pozwala zapomnieć, że zakład już nie fedruje. Misją Parco Geominerario Storico e Ambientale della Sardegna jest zachowanie pamięci o tym, jak ważną rolę odgrywało górnictwo na Sardynii. Budowa geologiczna wyspy sprawiła, że to jeden z najważniejszych górniczych obszarów spośród włoskich terytoriów. Przyznano tu ponad 600 koncesji na wydobycie. Szczególnie imponujące były złoża metali, wśród których jednym tchem wymieniane są ołów, cynk, srebro i żelazo. Złoża były eksploatowane już w czasach starożytnych Fenicjan, ale wydobycie ruszyło pełną parą w połowie XIX wieku. Krajobraz z wieżami szybowymi Właśnie wtedy rozkwitły miasta takie jak chociażby Montevecchio, które w ciągu zaledwie 17 lat rozrosło się od surowego korzenia do 1100 mieszkańców. We wnętrzu grzbietu górskiego ciągnącego się od Montevecchio do Ingurtosu biegnie bogata żyła galeny i blendy – minerałów zawierających ołów i srebro oraz cynk. To umożliwiło założenie blisko 10 kopalń. Granice pól górniczych pomiędzy poszczególnymi kopalniami były w zasadzie symboliczne, bo wyrobiska pozornie odrębnych zakładów często łączyły się ze sobą pod ziemią. Wiele z kopalń wykorzystywało sztolnie, czyli zbliżone do poziomych tunele wchodzące w złoże od strony zbocza. Ich wyloty zostały już dawno zamurowane – są na ten temat nawet bardzo konkretne regulacje mówiące o liczbie otworów, jaką należy pozostawić w tamie, żeby z tych antropogenicznych tuneli mogły w dalszym ciągu korzystać nietoperze czy jaszczurki. Wyraźniej widoczne w krajobrazie są wieże szybowe wznoszące się nad zaroślami, betonowe, kozłowe i basztowe, wyglądające jak historyczne budowle obronne. Dodają krajobrazowi charakteru. Minerały przewożono kolejkami napowietrznymi i przenośnikami taśmowymi do zakładów przeróbczych. Jeśli te znajdowały się zbyt daleko, budowano nowe płuczki – co po włosku określa się jako laveria. Przemysł wydobywczy stanowił podstawę utrzymania całych rodzin. W kopalniach pracowali mężczyźni, ale w zakładach przeróbczych zatrudniane były również ich żony i dzieci – po włosku ci pracownicy określani są jako cernitrici. Gorzej wynagradzane, często pracowały w trudnych warunkach, bez ogrzewania, boso. Nierzadko ulegały wypadkom. Jedno z tragicznych wydarzeń nastąpiło 4 maja 1871 roku, kiedy to zawalił się strop pod wybudowanym właśnie zbiornikiem wody, umieszczonym na dachu budynku w okolicach Montevecchio. Na tablicy pamiątkowej w pobliżu ruin budynku wymieniono 11 nazwisk. Wiek niektórych ofiar sprawia, że cierpnie mi skóra. Dziewczynki miały po 10–12 lat. Były młodsze od moich córek. Rekonstruktorzy górniczych strajków w Iglesias Takie trudne wspomnienia mogą wydawać się niewskazane na wakacyjnym szlaku, ale czy historię można traktować wybiórczo i omijać nieprzyjemne zdarzenia? Coraz więcej lokalnych przewodników wplata do swojej narracji elementy mówiące o historii górnictwa. Historii, która bez względu na kraj niesie w sobie chyba zawsze elementy trudu, cierpienia i wyzysku. Nie inaczej było na Sardynii. Na początku XX w. górnicy zaczęli protestować przeciwko trudnym warunkom pracy. Protesty nasiliły się zwłaszcza w roku 1920 r. Rosnące ceny chleba sprawiły, że górnicy z kopalń Monteponi, San Giovanni i Campo Pisano zjechali w maju do Iglesias. Rankiem 11 maja w kierunku głównego miejskiego placu ruszyło blisko 3000 górników. Zastali tam czterech gotowych do strzału karabinierów. Ktoś nie wytrzymał napięcia i w ruch poszły kamienie, a wtedy padły strzały, od których zginęło siedmiu górników. Najmłodszy z nich miał 18 lat. Jordania w pojedynkę. „W Petrze i Dżaraszu odkryłam fascynujące historie i spektakularne widoki” Gdy planowałam samotny, choć lepiej napisać „w pojedynkę”, wyjazd do Jordanii, koleżanki łapały się za głowę. „Sama?”, „A jak coś się stanie?”. Ale co może się stać? Jord... Od 2008 roku do wybuchu pandemii z inicjatywy lokalnego nauczyciela, profesora Gianni’ego Persico, uczniowie miejscowych szkół podstawowych i średnich przygotowywali inscenizacje tych wydarzeń. W 2024 roku grupa dziesięciu, tym razem dorosłych mieszkańców Iglesias zdecydowała powołać Stowarzyszenie 11 maja 1920. Można by ich określić grupą rekonstrukcyjną, która stara się zachować pamięć o wydarzeniach. – Mamy nadzieję, że większość mieszkańców przyjmie tę datę jako swoją, ważną do zapamiętania dla całej społeczności – tłumaczy mi z cierpliwie Maria Laura, która jest wśród owych dziesięciu osób. Przez lata chodziła oglądać inscenizacje, w których brał udział jej ojciec, Silvestro. To on uruchamiał syrenę. Co roku czekał z niecierpliwością na to wydarzenie, bo przez lata zwykł chodzić do szkół, aby opowiadać o pracy górników, pokazywać, jak działa lampa karbidowa. – Przepracował w kopalni St.Giovanni 28 lat. Lubił o tym opowiadać – najwyraźniej kobieta odziedziczyła po nim oddanie, z jakim wykonuje swoją pracę. Organizacja obchodów w 2024 roku zajęła stowarzyszeniu cztery miesiące – to niewiele czasu na zaangażowanie aż dwustu uczestników, których czasami trzeba było namawiać do wzięcia udziału w rekonstrukcji. Członkowie podzielili się zadaniami związanymi z wydarzeniem. Dopytuję, skąd wzięli kostiumy, bo w spektaklu, w którym nie pada ani jedno słowo, to właśnie stroje (nomen omen!) grają ogromną rolę. – Część nam podarowano, inne kupiliśmy używane, a resztę wykonali nasi eksperci od kostiumów – słyszę w odpowiedzi. Efekt jest piorunujący. Chociaż od wydarzeń upłynęło ponad 100 lat i wśród oglądających nie ma nikogo, kto mógłby pamiętać tamte zajścia, opowieść o nich żyje i przetrwa dzięki zaangażowaniu społeczników. Porto Flavia – niepowtarzalny port załadunkowy W latach dwudziestych XX w. wydobycie cynku i ołowiu wzrosło na potrzeby odbudowy zniszczeń po Wielkiej Wojnie. Sardynia mogłaby dawać jeszcze więcej, gdyby nie wąskie gardło w transporcie. Stanowiły je miejsca załadunku urobku do niewielkich łodzi z ożaglowaniem łacińskim nazywanych bilancelle. Z głównej wyspy zabierały one po 20 ton do portu Carloforte na Wyspie św. Piotra oddalonego o jakieś 30 km dalej na południowy-zachód. Tam rudy były ręcznie przeładowywane do magazynów, gdzie oczekiwały na transport dużymi parowcami do Francji, Niemiec czy Belgii. Na początku lat 20. XX w. to właśnie belgijska firma Vielle Montagne nabyła trzy kopalnie w okolicach nadmorskiej miejscowości Masua. O znalezienie sposobu na przyspieszenie i usprawnienie załadunku kopalin Belgowie poprosili Cesare’a Vecelli’ego, pochodzącego z kontynentalnej części Włoch inżyniera, który od lat mieszkał w Iglesias i sprawował funkcję dyrektora tych kopalń. Vecelli przez blisko rok przeczesywał wybrzeże w celu znalezienia najbardziej sprzyjających warunków do założenia portu załadunkowego. Aby docenić geniusz koncepcji, którą wybrano, nie trzeba nawet cofać się do pierwszych dekad XX w. Chodziło o to, by dużo większy statek mógł podpłynąć do miejsca, gdzie możliwy byłby załadunek np. za pomocą przenośnika. Konieczne było również przygotowanie zbiorników, w których kopalina miała być sukcesywnie gromadzona i przechowywana do czasu załadunku. Cesare Vecelli znalazł zarówno miejsce odsłonięte od fal z pełnego morza, jak i pomysł na wykorzystanie różnicy wysokości poziomów (transportu urobku i tafli wody) do magazynowania rudy. W roku 2024 mija okrągły wiek od czasu oddania do użytku Porto Flavia. Dlatego już wiosną wspólnie z władzami miasta Iglesias w Parco Geominerario Storico e Ambientale rozpoczęto przygotowania do obchodów stulecia otworzenia tego jedynego w swoim rodzaju portu załadunkowego. Fascynująca Bryła Cukru Laurę Sasso, która oprowadza mnie po Porto Flavia, również poznałam na kursie przewodnickim. Zwiedzałyśmy razem Miniera di Sos Enattos – kopalnię cynku i ołowiu położoną w prowincji Nuoro – i kopalnię węgla kamiennego Carbosulcis, w której trzykilometrową pochylnię prowadzącą na głębokość blisko 300 metrów drążyli polscy górnicy. Wtedy Laura zaprosiła mnie do swojego miejsca pracy. To dla Porto Flavia zapragnęłam przylecieć na wyspę, więc był to dla mnie rodzaj spełnienia marzeń. W jednym z hoteli, w których spałam, na ścianie powieszono zdjęcie Pan di Zucchero – Bryły Cukru – skalistej wyspy położonej naprzeciwko wylotu Porto Flavia. Kiedy po przejściu 600-metrowego tunelu stanęłyśmy z Laurą nad portalem, pokazała mi, jak wyraźnie widać na wodzie miejsce osłonięte przez wysoki klif wyspy od fal i wiatru z pełnego morza. Patrzyłam na kadr z pierwszego plakatu na lotnisku. Przepełniło mnie uczucie, że jeżeli się czegoś bardzo pragnie, należy do tego dążyć i słuchać głosu serca. Obecność Pan di Zucchero była jednym z powodów, dla których Vecelli wybrał to właśnie miejsce. Sardyńczycy są bardzo dumni z tego widoku. Na stronie internetowej innego hotelu w zdjęcie wybrzeża z Pan di Zucchero, wkomponowano wieże szybowe Grande Miniera di Serbariu – górnicze dziedzictwo Sardynii w podwójnym nasileniu. Wcześniej rozmawiałam o Pan di Zucchero z Francescą z kawiarni na targu San Benedetto w Cagliari. Mam wrażenie, że absolutnie wszyscy uwielbiają to miejsce. Mogę jedynie zgadywać, jak pięknie wyglądałoby o zachodzie słońca, ale przecież nie tym kierował się Cesare Vecelli, wybierając na port załadunkowy tę właśnie lokalizację. Prace ruszyły pod koniec 1922 r. Rozpoczęto je od strony lądu na wysokości 37,4 metra nad poziomem morza. Wykorzystując wiertarki pneumatyczne i materiały wybuchowe, wydrążono niemal idealnie prosty tunel w kierunku falezy. Aby przyspieszyć prace, zespoły drążyły na zbicie – z dwóch stron. To tędy elektryczną kolejką miał być transportowany ołów i cynk z kopalń Masua, Montecani i Acquaresi, należących do belgijskiej firmy. Jak budowano Porto Flavia Niemal idealnie poniżej, na wysokości 16 metrów nad wodą, wykonano niższy tunel – tym razem od strony klifu. Początkowo robotnicy mogli go drążyć, jedynie zwisając na linach i ze specjalnych drabin. Tunel wykonano na odcinku około 100 metrów. Pomiędzy poziomami dwóch sztolni, bo tak należałoby nazwać te wyrobiska, przygotowano dziewięć silosów – zasobników do gromadzenia rudy cynku i ołowiu. Były zlokalizowane naprzemiennie, po obu stronach chodników, tworząc w rzucie rodzaj szachownicy. Silosy wydrążono w budującym klif dolomicie w kierunku od dołu do góry, czyli metodą nadsięwłomu. Nie należy ona do najbezpieczniejszych, bo odspojone skały opadają na pracujących górników, ale znacznie przyspiesza i ułatwia usuwanie zbędnego materiału. Zastanawia mnie tylko, czy rzeczywiście wyrzucano rumosz do morza, skoro tak ważna była głębokość kanału pod wylotem, do którego miały wpływać statki pełnomorskie. Zasobniki mogły ostatecznie pomieścić ponad 10 tysięcy ton materiału. Ale skoro cieśnina pomiędzy Pan di Zucchero a klifem ma od 16–18 metrów głębokości, nie miało to specjalnego znaczenia. Ciężko nawet wyobrazić sobie, jakie masy skał potrzebne by były, aby ją zasypać. Zgromadzony cynk i ołów miał być wysypywany w dolnym tunelu z silosów na przenośnik, który wybiegał aż 15 metrów w kierunku morza. A pod ów wysięgnik podpływał pełnomorski statek, do którego ruda była z przenośnika nasypywana grawitacyjnie w specjalnym rękawie zapobiegającym rozwianiu przez wiatr. Najstarsze góry w Polsce wieki temu upodobały sobie wiedźmy. Dziś to świetny cel wędrówek Najstarsze góry w Polsce to jednocześnie jedne z najniższych gór w naszym kraju. Turyści chętnie odwiedzają region, w którym są położone. Nie tylko z uwagi na piesze szlaki turystyczne, ... Ozdobny portal wykonany wokół wylotu sztolni nie był konieczny ze względów konstrukcyjnych, ale inwestor postawił na prestiż i niewątpliwie dzięki temu port załadunkowy zyskał majestatyczny charakter. Belgijska firma zgodziła się, by Vecelli nazwał projekt Porto Flavia. Powszechnie przyjęte jest, że to na cześć córki projektanta, która w 1919 roku przyszła na świat w Iglesias. Warto jednak wspomnieć, że to imię nosiła również matka inżyniera, Flavia Rinaldi. Bliskie więc było Cesare’owi, bo obecne w rodzinie od dawna. Budowa Porto Flavia, obejmująca wydrążenie obu tuneli i zasobników, zajęła 18 miesięcy. Pieniądze, które pochłonęło jej wykonanie, zwróciły się w ciągu zaledwie pięciu lat. Tak poważnie zredukowano koszty transportu i załadunku kopalin. Powstanie portu dało więc kopalniom należącym do Belgów ogromną przewagę nad innymi, które w dalszym ciągu zmuszone były wysyłać urobek do Carloforte. Podczas budowy nie zginął ani jeden górnik. Potem, przez blisko 40 lat funkcjonowania, przydarzył się w wyniku błędu ludzkiego jeden śmiertelny wypadek. Kiedy podczas zwiedzania potykam się o torowisko na trasie, Laura żartuje, żebym nie psuła im statystyk. Jaskinia św. Barbary Władze Iglesias prowadzą kilka obiektów turystycznych, w których przewodnicy (a głównie to przewodniczki) pracują rotacyjnie. Jedną z najpiękniejszych atrakcji turystycznych, której odkrycie ściśle wiązało się z działalnością kopalni ołowiu i cynku, jest jaskinia św. Barbary. Święta uznawana za opiekunkę wyspy jest również, a może przede wszystkim, patronką górników. Dlatego kiedy w 1952 roku pracownicy kopalni San Giovanni poszukujący kolejnych złóż minerału natrafili na przepięknie ozdobioną naciekami grotę, ani przez moment nie mieli wątpliwości, komu ją poświęcić. Marcowego ranka w dniu, w którym odnaleziono jaskinię, funkcję capo servizio – czyli sztygara zmianowego – pełnił Marcello Mocci. Po południu odebrał telefon: – Wracaj do pracy, odkryliśmy dużą grotę. Marcello był dziadkiem ze strony ojca Marii Laury, mojej znajomej przewodniczki. To ona opowiedziała mi tę historię. Maria Laura prowadzi równolegle dwie wycieczki. Po włosku i po angielsku, bo grupa składa się również z obcokrajowców. Wśród zwiedzających jest rodzina z Poznania i dwoje polskich studentów, którzy przylecieli do Cagliarii na weekend. Ale słyszę również francuski i hiszpański. Maria swobodnie przełącza się między językami niczym za pomocą magicznego guzika i dba o to, by w każdej z wersji pojawiły się wszystkie elementy narracji. Podziwiam ją, bo doskonalę zdaję sobie sprawę, że to niezwykle wymagające zadanie, zwłaszcza jeśli prowadzi się kilka wycieczek dziennie. Kobieta znalazła jednak na to sposób i ma go opanowany do perfekcji. Niemal natychmiast po odkryciu jaskini zaprzestano wykorzystania materiałów wybuchowych w masywie, aby nie narażać na uszkodzenie delikatnych nacieków. Kilka dużych stalaktytów zdążyło ukruszyć się i opaść ze stropu. Ściany pokryte są tu nie tylko naciekami węglanowymi. To ich biel pierwsza rzuca się w oczy. Występują tu w postaci draperii, kaskad czy zawieszonych pod stropem chmur, a także stalaktytów, stalagmitów i połączonych kolumn. Jeśli jednak uważniej się przyjrzeć, pod spodem widoczne są brązowawe kryształy barytu, który wykrystalizował tu niedługo po powstaniu jaskini – w okresie kambru, przed blisko pół miliardem lat. Tak, to nie literówka, 500 milionów lat temu. Plaża zniszczona podczas erupcji Wezuwiusza po 2 tys. lat została otwarta dla turystów Wezuwiusz, mimo (niskiego) ryzyka erupcji, pozostaje jedną z największych naturalnych atrakcji turystycznych Włoch. Przyjezdni chętnie odwiedzają też tereny zniszczone przez żywioł 2 tys. l... Przy wyjściu kolega Marii przynosi mi kawałek galeny. Mam obawy, czy przejdę z nim przez kontrolę bezpieczeństwa na lotnisku i czy będę mogła ten skarb zabrać do Polski. Kiedy piszę te słowa, bryłka leży obok klawiatury i mieni się niczym czyste srebro. Czy powinnam jeszcze wracać na Sardynię? Przed tą delegacją Włochy nie były nawet w kręgu moich zainteresowań. Ale ciągle czeka na mnie jeszcze Górniczy Szlak Świętej Barbary, którego pętla wytyczona w południowo-zachodniej części Wyspy liczy 500 kilometrów. 30 etapów, które go tworzą, prowadzi pomiędzy lokalizacjami mającymi szczególne znaczenie dla dziedzictwa przemysłowego i kultu św. Barbary. Wyznaczające trasę charakterystyczne kobaltowoniebieskie tabliczki z żółtym rysunkiem wieży – symbolem uwięzienia męczennicy za wiarę – można znaleźć w najbardziej malowniczych miejscach. Brzmi jak plan. Wymagający, ale wykonalny. Urodziłam się na Górnym Śląsku i chociaż nie pochodzę z górniczej rodziny, otrzymałam imię Barbara. Może to to sprawiło, że od zawsze wpatrywałam się w wieże szybowe i kręcące się na nich koła. Teraz oprowadzam po obiektach kopalnianych Muzeum Górnictwa Węglowego, więc na pewno nie jestem obiektywna w swoich ocenach Sardynii. Dziedzictwo przemysłowe działa na mnie wręcz hipnotyzująco. Mam wrażenie, że jest trochę jak korzenie – nie mniej ważne niż średniowieczne mury obronne miast czy barokowe kościoły. Czy zazdroszczę Marii, że może kontynuować dziedzictwo swojego ojca? Nie. Mój tłumaczył dla National Geographic, więc i ja w swojej pracy pielęgnuję pamięć o swoim Tacie. Kiedy 14 kwietnia 2024 roku, w 78. rocznicę śmierci Cesare’a Vecelli’ego wsiadałam do samolotu powrotnego do Polski, myślałam nie tyle o nim, ile o dziedzictwie, które po sobie pozostawił. I nawet nie o samych projektach, ile o tym, że z każdej pozornie beznadziejnej sytuacji są przynajmniej dwa wyjścia. Tę opinię usłyszałam ostatnio. Jeszcze nie potrafię określić, czy się z nią do końca zgadzam. Zawsze warto poszukać rozwiązania, chociaż pewnie łatwiej, gdy się ma odpowiednie wsparcie i inwestorów. Nasz ekspert Barbara Palewicz-Ryży Geografka, przewodniczka w Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu – Kopalni Guido i Sztolni Królowa Luiza. Tłumaczka Magazynu National Geographic od 2021 roku.
Podróż do jądra niedoszłej planety. Wystartowała misja na Psyche – planetoidę zbudowaną z cennych metali
Wystartowała misja NASA mająca zbadać planetoidę Psyche. Ten krążący między Marsem a Jowiszem relikt po formowaniu się Układu Słonecznego jest prawdziwym skarbcem wiedzy i zasobów naturalnych.
W tym artykule: Asteroida Psyche to nagie jądro niedoszłej planety Sonda Psyche leci w kosmos Rozpoczyna się epoka kosmicznego górnictwa Z kosmicznych surowców skorzysta cała cywilizacja Długo oczekiwany początek misji Psyche został już trzykrotnie przełożony. Psyche miała opuścić Ziemię w sierpniu 2022 roku, lecz start odwołano. Było to spowodowane problemami z oprogramowaniem sterującym sondą. Specjaliści z JPL uznali, że najbezpieczniejszą datą będzie październik 2023 roku. Start planowany był na 5 października, potem 12 października. Ostatecznie sonda wzbiła się w niebo na pokładzie rakiety SpaceX Falcon Heavy dziś, 13 października po godz. 16. Start przebiegł bezproblemowo. Podróż sondy do planetoidy Psyche potrwa sześć lat. Pojazd będzie napędzać silnik jonowy, zasilany przez panele fotowoltaiczne. Samo badanie planetoidy ma zająć 26 miesięcy. Misję prowadzą Uniwersytet Stanowy w Arizonie oraz Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA (JPL). Projekt należy do grupy misji Discovery, czyli relatywnie szybkich w przygotowaniu i niedrogich misji o wysokich walorach naukowych. I tym razem nazwa misji nie jest zagmatwanym akronimem, lecz odnosi się bezpośrednio do celu podróży. A jest nim unikatowa planetoida Psyche. Składa się ona w 95 procentach z metalu i ma średnicę ponad 240 kilometrów. Zdaniem naukowców Psyche może być niklowo-żelaznym jądrem młodej planety, która utraciła skorupę w wyniku kolizji z innymi ciałami. Pochodzi z początku kształtowania się Układu Słonecznego. Asteroida Psyche to nagie jądro niedoszłej planety W okresie formowania się Układu Słonecznego często dochodziło do tworzenia się planetozymali. To zalążki planet, które następnie zderzały się ze sobą. Młody planetozymal obrasta materią, staje się coraz bardziej masywny. W jego wnętrzu dochodzi do rozdzielenia się pierwiastków. Sonda DART, która rozbiła się na planetoidzie, wyrzuciła w kosmos tysiąc ton gruzu – podaje NASA To był wyjątkowo udany test obrony planetarnej. Najnowsze dane zebrane przez włoskiego satelitę i obserwatoria naziemne pokazują, że sonda DART nie tylko przyspieszyła ruch planetoidy Dimorp... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-dart-ktora-rozbila-sie-na-asteroidzie-wyrzucila-w-kosmos-tysiac-ton-gruzu-podaje-nasa-fot-asa-nasa-9ed5a75.jpg" width="938" height="528" alt="Sonda DART, która rozbiła się na asteroidzie, wyrzuciła w kosmos tysiąc ton gruzu – podaje NASA (fot. ASA/NASA)" title="Sonda DART, która rozbiła się na asteroidzie, wyrzuciła w kosmos tysiąc ton gruzu – podaje NASA (fot. ASA/NASA)" /> – Te ciężkie schodzą do środka, formując jądro. Lżejsze tworzą zewnętrzną warstwę. Ta, po zderzeniu z innym ciałem niebieskim, rozpada się. Zostaje wówczas samo metalowe jądro niedoszłej planety – mówi profesor Leszek Błaszkiewicz, astronom z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Tak też się prawdopodobnie stało w przypadku Psyche. I właśnie to odsłonięte jądro budzi największe zainteresowanie naukowców. Dzieje się tak między innymi dlatego, że chociaż sami żyjemy na planecie z metalowym jądrem, to bezpośrednie badania tegoż jądra są praktycznie niemożliwe. A Psyche jest jak okno w czasoprzestrzeni. Da nam możliwość przyjrzenia się gwałtownej historii powstawania planet skalistych. Sonda Psyche leci w kosmos Misja Psyche ruszyła w drogę. Sonda wyposażona została w cztery główne instrumenty naukowe: urządzenie rejestrujące obraz, czyli imager wielospektralny, spektrometr promieniowania gamma, magnetometr, urządzenie mające ocenić oddziaływania grawitacyjne Psyche. Co ciekawe, sonda będzie komunikowała się z JPL dzięki nowej technologii laserowej. To tzw. Deep Space Optical Communication (DSOC). Technologia ta koduje dane w fotonach światła widzialnego, a nie w falach radiowych. To pozwala na wydajną komunikację między sondą w kosmosie a Ziemią. Używanie światła zamiast fal radiowych pozwala sondzie przekazywać więcej danych w tym samym czasie. Rozpoczyna się epoka kosmicznego górnictwa Planetoida Psyche składa się w 95 procentach z metalu, co czyni ją potencjalnym celem dla górnictwa kosmicznego. Od dłuższego czasu mówi się o tym, że jeśli chcemy wyjść poza Ziemię – tworzyć bazy na innych planetach, rozwijać transport – konieczne będzie wykorzystanie do tego celu kosmicznych skarbców. Takim właśnie obiektem jest Psyche. – Statki eksploracyjne będą kolejną generacją sond badawczych. Posłużą do badania złoża i mapowania ciała, na którym ma dojść do wydobycia, lub które ma zostać przetransferowane do punktu „górniczego” w okolicach Księżyca. Przykłady takich statków to Lucy, Hayabusa2, DART, OSIRIS-REx czy właśnie Psyche. Dopiero wiedza uzyskana dzięki badaniom „podłoża” sprawi, że będziemy mogli eksperymentować i tworzyć pierwsze statki lub maszyny wydobywcze sensu stricto – mówi Kamil Muzyka, doktorant Instytutu Nauk Prawnych PAN zajmujący się prawem górnictwa i produkcji kosmicznej. Z kosmicznych surowców skorzysta cała cywilizacja Wykorzystanie konkretnego surowca zależeć będzie od rozwoju kilku uzupełniających się technologii. Chodzi o technologie bezpiecznego zwożenia dużych mas ładunkowych na Ziemię, przetwórstwa na orbitach oraz produkcji z wykorzystaniem tych surowców poza Ziemią. – Budowanie orbitalnych elektrowni i rozbudowywanie infrastruktury kosmicznej będą napędzać się samoistnie wraz z przesuwaniem się ekonomicznego środka ciężkości naszej cywilizacji z Ziemi coraz bardziej w przestrzeń kosmiczną. Tak samo nowe rozwiązania technologiczne i odkrycia będą zmieniać naszą perspektywę na gospodarkę globalną czy wręcz poliglobalną – wyjaśnia Kamil Muzyka. Meteory, meteoryty i meteoroidy. Czym są, skąd pochodzą i jak je rozpoznać? Meteor to świecący ślad, jaki pozostawia po sobie spalający się w ziemskiej atmosferze meteoroid. Za to meteoryt to fragment stałego ciała niebieskiego, który spadł na Ziemię. Choć wszys... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/meteory-meteoryty-i-meteoroidy-czym-sa-skad-pochodza-i-jak-je-rozpoznac-fot-brian-cassella-chicago-tribune-tribune-news-service-via-getty-images-de255d0.jpeg" width="938" height="638" alt="Meteory, meteoryty i meteoroidy. Czym są, skąd pochodzą i jak je rozpoznać? (fot. Brian Cassella/Chicago Tribune/Tribune News Service via Getty Images)" title="Meteory, meteoryty i meteoroidy. Czym są, skąd pochodzą i jak je rozpoznać? (fot. Brian Cassella/Chicago Tribune/Tribune News Service via Getty Images)" /> – Spójrzmy nawet na coś takiego, jak przemysł satelitarny czy social media. Każdy z nich rozbudowany jest wokół infrastruktury, której wcześniej nie było. Jej powstanie nie było brane pod uwagę przez ekonomistów przez długie lata. Tak samo będzie z astrogórnictwem. Mało kto z nas będzie miał w ręku surowiec kosmiczny oddzielony od złoża. Jednak będziemy korzystać z dóbr konsumenckich, które pośrednio lub bezpośrednio na pewnym etapie zawierają przetworzone substancje, zapewniane przez przemysł wydobywczy – dodaje Kamil Muzyka. Źródło: NASA.
Chińczycy zaczynają drążyć kolejną z najgłębszych dziur w Ziemi. Ma mieć aż 10 kilometrów. Co chcą odnaleźć?
To mają być największe odwierty w Chinach i jedne z największych na świecie. Chińczycy w maju rozpoczęli drążenie otworu na pustyni Taklamakam w Kotlinie Kaszgarskiej. Teraz ruszają podobne prace w Syczuanie.
W tym artykule: Głębokie odwierty na pustyni Kamień milowy w eksploracji Ziemi Chińczycy szukają gazu i ropy Rekordowo głęboka dziura w Ziemi 30 maja – rozpoczęło się kopanie jednej z największych dziur w Ziemi, jaką kiedykolwiek wydrążono. Odwiert powstaje w północno-zachodnich Chinach, w autonomicznym regionie Sinciang. Jego planowana głębokość to 11 km i 100 metrów. Jeśli faktycznie uda się zejść tak głęboko, Chińczycy mają nadzieję dotrzeć do warstw skał z okresu kredy. Czyli mających około 145 mln lat. Projekt ma zostać zrealizowany w rekordowym czasie 457 dni. W lipcu ruszył podobny projekt w prowincji Syczuan. Tym razem planowana głębokość odwiertu to 10 km. Głębokie odwierty na pustyni Jak trudne będą te przedsięwzięcia? Sun Jinsheng, naukowiec z Chińskiej Akademii Inżynierii, porównał je do przejechania ciężarówką po dwóch cienkich stalowych linach. Sprzęt użyty w trakcie prac waży 2000 ton. Będzie musiał wytrzymać temperatury sięgające 200 st. C i ciśnienie atmosferyczne 1300 razy większe niż na powierzchni Ziemi. Dodatkowa trudność to miejsce prac. Pierwszy odwiert powstaje na pustyni Taklamakam, jednej z największych piaszczystych pustyń na Ziemi. To najsuchsza i najgorętsza pustynia w Chinach. W zimie może być tam minus 20 st. C i może spaść śnieg. W lecie temperatury sięgają 40 st. C. Dlaczego Chińczycy zdecydowali się kopać właśnie tam? Kamień milowy w eksploracji Ziemi Chińskie media – np. agencja Xinhua – ochrzciły planowany odwiert „kamieniem milowym w eksploracji wnętrza Ziemi”. Ma on stanowić odpowiedź naukowców na apel chińskiego prezydenta Xi Jinpinga. W 2021 roku uznał on wnętrze Ziemi za jeden z czterech najważniejszych obszarów do eksploracji przez chińskich badaczy. Jednak cel przedsięwzięcia jest nie tylko naukowy. Stoją za nim m.in. największy państwowy koncern paliwowy China National Petroleum Corporation oraz Sinopec – potężny producent ropy i produktów ropopochodnych. Kotlina Kaszgarska – w dużej części zajęta przez pustynię Taklamakan – to zaś rejon, w którym znajdują się największe i najgłębsze chińskie pola naftowe. Jedno z nich to pole naftowe Sinubei, eksploatowane przez Sinopec. Jak podaje New Scientist, już teraz istnieje tam 49 studni głębszych niż 8 km. Chińczycy szukają gazu i ropy Jest więc bardzo prawdopodobne, że za ambitnym planem Chińczyków stoi chęć znalezienia nowych zasobów paliw kopalnych, być może znajdujących się na dużych głębokościach. – To bardziej wygląda na projekt odwiertu przemysłowego niż naukowego – zauważa Edward Sobel z Uniwersytetu Poczdamskiego, cytowany przez „New Scientist”. – Studnie badawcze zazwyczaj drążone są tak, by nie natrafić ani na ropę, ani na gaz – dodaje. W przypadku wiercenia w Syczuanie sytuacja jest podobna. Prace prowadzi firma PetroChina Southwest Oil and Gasfield Company. Rozpoczęto je w regionie, w którym odkryto wcześniej bogate złoża gazu ziemnego. Chiny są już obecnie czwartym największym na świecie producentem i eksporterem tego paliwa. Rekordowo głęboka dziura w Ziemi Największa dziura w Ziemi, jaką dotychczas udało się wykopać, ma 12262 metry. To tzw. otwór SG-3, który Rosjanie wydrążyli na Półwyspie Kolskim jeszcze w XX wieku. Prace nad nim zaczęły się w latach 70. Trwały ponad dwadzieścia lat. Prace przy SG-3 pokazały, jak trudne jest drążenie wielokilometrowych dziur w Ziemi. Plan Rosjan zakładał wwiercenie się w Ziemię na 15 km. To jednak okazało się niemożliwe. Po pierwsze, okazało się, że wraz z głębokością temperatura rosła znacznie szybciej niż zakładano. Po drugie, wiertło trzeba było wymieniać co kilkadziesiąt godzin pracy. Po trzecie, gdy je wyjmowano, otwór ponownie się zatykał. Chiński odwiert na ponad 11 km jest więc bardzo wymagającym przedsięwzięciem. Szczególnie zaś jeśli ma zostać wykonany w mniej niż półtora roku. Źródła: New Scientist, Xinhua, Guardian, Independent. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jak powstało złoto i ile jest go na Ziemi? Już niedługo jego złoża mogą się wyczerpać
Jedni postrzegają je jako najlepszą lokatę kapitału, dla innych jest pierwiastkiem popychającym naukę do przodu. Jeszcze inni widzą w nim symbol statusu społecznego. Ludzie od tysięcy lat zachwycają się złotym kruszcem, ale nie każdy wie, skąd ten szlachetny metal wziął się na naszej planecie. Jak powstało złoto? Ile jest go na Ziemi i czy jego złoża mogą ulec wyczerpaniu? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Co wiemy o powstaniu złota? Część złota znalazła się na Ziemi w następstwie Wielkiego Bombardowania Skąd złoto wzięło się w skorupie ziemskiej? Kto i kiedy odkrył złoto? Gdzie występuje złoto? Ile jest złota na Ziemi? Jak pozyskuje się złoto? Stan współczesnej nauki pozwala odpowiedzieć na wiele trudnych pytań. Wiemy, jak powstał węgiel kamienny i jak powstała ropa naftowa. Czy jednak potrafimy stwierdzić, jak powstało złoto? Naukowcy są zdania, że ten pierwiastek jest obecny na Ziemi właściwie od początku jej istnienia. Czy to oznacza, że złoto ma pochodzenie pozaziemskie? Tak, właśnie takie założenie należy uznać za słuszne. Złoto, które tak cenimy i którego tak pożądamy, powstało w najbardziej ekstremalnych warunkach panujących w przestrzeni kosmicznej. Co wiemy o powstaniu złota? Ciężkie pierwiastki powstały w najbardziej ekstremalnych warunkach, jakie panowały w młodym Układzie Słonecznym na etapie formowania układu planetarnego. Dotyczy to także złota. Czy to oznacza, że ten niezwykle cenny metal „przybył” na Ziemię z kosmosu? Dokładnie tak, podobnie zresztą jak inne pierwiastki, które uformowały nasz glob. Złoto jest obecne na Ziemi od początku jej istnienia. Wiele miliardów lat temu, Układ Słoneczny był tylko mgławicą gazów i pyłów, rozciągającą się na wiele lat świetlnych. Gdy doszło do wybuchu supernowej, nastąpiło zagęszczenie materii, która zaczęła tworzyć zwarte skupiska. Gaz osiągnął niewiarygodnie wysoką temperaturę i ciśnienie, w efekcie czego zaczął przyciągać inne cząsteczki. W rezultacie powstał dysk protoplanetarny, w środku którego uformowało się Słońce. Skarb Montezumy – co Montezuma II zrobił ze swoim złotem? W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... W tych ekstremalnych warunkach powstały ciężkie pierwiastki. Wirując wraz z dyskiem, zderzały się ze sobą i łączyły, tworząc planetozymale – zalążki przyszłych planet. W trakcie formowania Ziemi, złoto i inne ciężkie pierwiastki spłynęły do jądra. W tym miejscu warto przypomnieć, jak jest zbudowana Ziemia. Nasza planeta ma trzy warstwy: jądro, płaszcz i skorupę ziemską. Współczesna technologia nie pozwala nam pokonać granicy wierzchniej skorupy, więc oczywiste jest, że pozyskiwane złoto nie pochodzi z jądra planety. Skąd zatem wzięło się w wyższych warstwach? Część złota znalazła się na Ziemi w następstwie Wielkiego Bombardowania Gdy Ziemia była jeszcze młodą planetą, w Układzie Słonecznym panował wielki chaos. Zresztą chaotyczny charakter w kosmosie nie jest niczym niezwykłym, bo uporządkowany układ planetarny nie istnieje, a przynajmniej ludzkość nie odkryła takiego. Warto jednak wiedzieć, że na początkowym etapie formowania Układu Słonecznego do kolizji ciał niebieskich dochodziło nad wyraz często. Gdy młoda Ziemia dopiero przybierała swój kształt, na jej powierzchnie spadł potężny deszcz meteorytów. W astronomii to wydarzenie, które miało miejsce niedługo po powstaniu Księżyca, określa się mianem Wielkiego Bombardowania. Co spadający z kosmosu materiał skalny ma do złota? Otóż bardzo dużo. Meteoryty i asteroidy, które zbombardowały nasz glob, powstały z lekkich pierwiastków, które na początkowym etapie formowania Układu Słonecznego zostały wypchnięte daleko w przestrzeń. Poddane oddziaływaniu grawitacyjnemu Jowisza, zaczęły kierować się ku Ziemi, a po drodze przyciągały materię, którą napotykały. Spadając na Ziemię, przyniosły ze sobą wiele ciężkich pierwiastków, w tym także złoto, które wzbogaciło płaszcz powstającej planety. Skąd złoto wzięło się w skorupie ziemskiej? Ta teoria nie wyjaśnia jednak, dlaczego złoto występuje w skorupie, czyli najpłytszej warstwie Ziemi, w której jest dla nas dostępne. Nie wynika z tego też, dlaczego ten cenny metal skupia się tylko w określonych obszarach naszej planety. Żeby móc to wyjaśnić, ponownie musimy cofnąć się do najdawniejszych czasów. W okresie pomiędzy 300 a 180 mln lat temu, na globie istniał tylko jeden kontynent – Pangea. Rozdzielenie kontynentów nastąpiło na skutek wznoszenia strumienia nagrzanej materii, nazywanej pióropuszem płaszcza. Najwcześniej oddzieliły się Ameryka Południowa i Afryka. Jak zjawisko to wiąże się ze złotem obecnym w skorupie? Pióropusz wznosił się przez cały płaszcz, w efekcie czego zaczęły się ruchy płyt tektonicznych. Te płyty zaczęły na siebie nachodzić, w efekcie czego część metali mogła przedostać się wyżej i skoncentrować w niektórych obszarach skorupy. Warto dodać, że w efekcie tego procesu sam płaszcz wzbogacił się o dodatkowe złoża złota. W trakcie wznoszenia pióropusza powstały warunki chemiczne dogodne do wytworzenia kolejnych złóż. Kto i kiedy odkrył złoto? Na postawione wyżej pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Pewne jest, że złoto należy do najwcześniej poznanych metali, bo jego blask i charakterystyczna barwa ułatwiały dostrzeżenie go w żwirach rzecznych. Wydobywają "diabelskie złoto" w oparach gazu. Turyści płacą, żeby na to popatrzeć Przepiękne widoki góry Ijen urzekają podróżnych od stuleci, ale w ostatnich latach jej kopalnia siarki stała się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. [FOTOREPORTAŻ] Naukowcy nie mają wątpliwości, że złoto było znane i używane już w chalkolicie – okresie przejściowym między epokami kamienia i brązu. Dowodzą tego znaleziska archeologiczne, które odkryto na Bałkanach. Wykopaliska odsłoniły złote artefakty, które są datowane na IV w. p.n.e. Złoto znali i przetwarzali także mieszkańcy starożytnego Egiptu. Najprawdopodobniej jednym z najbardziej złotonośnych obszarów w tym regionie była Nubia. Naukowcy wyrażają przekonanie, że w starożytnym Egipcie wydobywano ok. 1000 kg złota rocznie. To właśnie Egipcjanie jako pierwsi opracowali metodę wytopu złota. Miało to miejsce w 3600 r. p.n.e. Gdzie występuje złoto? Zasoby dostępnego dla nas złota powoli ulegają wyczerpaniu. Nie znaczy to, że na Ziemi nie ma już terenów złotonośnych. Na całym świecie wydobyciem tego metalu zajmuje się aż 70 krajów. Do największych wydobywców złota należą: Chiny, Rosja, Australia, Stany Zjednoczone, Kanada. Obszarem obfitującym w złoto jest też Afryka. W dziedzinie wydobycia na Czarnym Lądzie, przoduje Ghana, która w światowym rankingu (w 2021 roku) zajęła 6. miejsce. Wśród głównych afrykańskich producentów należy wymienić także RPA, Mali, Burkina Faso i Wybrzeże Kości Słoniowej. W pierwszej dziesiątce światowych wydobywców złota, zaraz po Ghanie, plasują się: Brazylia, Uzbekistan, Meksyk i Indonezja. Wymieniając tereny złotonośne, warto wskazać także na argentyńską Patagonię. Tamtejsze kopalnie złota rozpoczęły działalność już w XIX wieku i są eksploatowane do dziś. Ile jest złota na Ziemi? Obecny stan nauki nie pozwala stwierdzić, ile złota mieści się w najgłębszych warstwach naszej planety. Zdaniem naukowców, w samym jądrze znajduje się tyle metali szlachetnych, że ich objętość pozwoliłaby pokryć całą powierzchnię naszej planety 4-metrową warstwą. Należy jednak podkreślić, że mówimy tu nie tylko o złocie. Najprawdopodobniej także w płaszczu ziemskim występuje ogromna koncentracja złota. W kontekście wydobycia, nie ma to jednak żadnego znaczenia, przynajmniej na razie. Wynika to z faktu, że współczesna technologia nie pozwala nam dotrzeć do głębszych warstw globu. Ile złota wydobyto dotychczas? Stan na 2021 rok to 201 296 ton. Przy czym należy podkreślić, że aż dwie trzecie tej wartości wydobyto do 1950 roku. Największy udział w światowych zapasach stanowi biżuteria (46,3 proc.). Drugie miejsce zajmują monety i złote sztabki (22 proc.), a trzecie – rezerwy banków centralnych (17 proc.). Cała reszta to złoto używane w przemyśle, m.in. elektronicznym. Ile złota zostało jeszcze do wydobycia? To trudne pytanie. Wyniki różnych badań wskazują, że pozostałe rezerwy to ok. 53 000 ton. Oznacza to, że przy utrzymaniu tempa wydobycia zbliżonego do obecnego, rezerwy tego metalu ulegną wyczerpaniu za ok. 20 lat. Naukowcy są przekonani, że ogromne zasoby złota znajdują się pod powierzchnią oceanów, jednak obecnie ich wydobycie nie byłoby opłacalne. Nie można jednak przemilczeć faktu, że ten cenny metal znajduje się nie tylko pod powierzchnią dna, ale też w samej wodzie. Zdaniem ekspertów, jeden litr słonej wody zawiera 13-miliardową część grama złota. Niewiele? Tak, ale tylko w skali jednostkowej. Uwzględniając objętość całej słonej wody, łatwo można dojść do wniosku, że znajduje się w niej 20 milionów ton tego kruszcu. Jak pozyskuje się złoto? Pozyskiwanie złota ze słonej wody na razie nie jest możliwe, przynajmniej nie na dużą skalę. Wydobywcom pozostają więc konwencjonalne metody. Czy wydobywanie cennych surowców z asteroid to następny krok w eksploracji kosmosu? Czy czytasz ten artykuł na laptopie lub smartfonie? Te i inne urządzenia elektryczne i wiele innych produktów przemysłowych powstają dzięki cennym i rzadkim surowcom wydobywanym z głębi Zie... W czasach gorączki złota, cenny kruszec był pozyskiwany poprzez umieszczenie złotonośnej ziemi w specjalnej misce. Po połączeniu z wodą, lżejszy materiał wylewał się z naczynia, a pozostawały w nim cięższe drobinki złota. Ten sposób jest jednak za mało wydajny, by mógł być używany na skalę przemysłową. Największa część światowego wydobycia jest realizowana przy użyciu technik górniczych, w kopalniach odkrywkowych i tradycyjnych. W pierwszej kolejności, górnicy wysadzają skały przy użyciu materiałów wybuchowych. Rozdrobnione w ten sposób fragmenty trafiają do specjalnych młynów. W dalszej kolejności, rudy złota przechodzą przez klasyfikatory, następnie dodaje się do nich cyjanek potasu. Za pomocą reakcji elektrolizy (albo poprzez zastosowanie aluminium lub cynku), z uzyskanego w ten sposób roztworu wytrąca się złoto. Dużo złota i innych cennych surowców mogą zawierać także planetoidy. Takie obiekty mogą w przyszłości stać się jednym z celów kosmicznego górnictwa. NASA szykuje już misję na planetoidę zbudowaną z cennych metali. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Co to jest planetoida? Może być niedoszłą planetą, skarbcem z cennymi surowcami lub niszczycielką życia
W Układzie Słonecznym istnieją miliony obiektów o średnicy od kilku metrów do kilkuset kilometrów. Co to jest planetoida? To krążący wokół Słońca skalisty obiekt, który jest zbyt mały, aby można go było nazwać planetą.
W tym artykule: Czym różni się planeta od planetoidy? Jak wygląda powierzchnia planetoidy? Układy podwójne i potrójne planetoid Dlaczego planetoidy mogą być groźne dla nas? Co tworzą planetoidy? Jakie mamy planetoidy? Kosmiczne górnictwo na planetoidach Co to jest planetoida? Planetoidy, zwane też z języka angielskiego asteroidami, są pozostałościami po uformowaniu się naszego Układu Słonecznego. Doszło do tego około 4,6 miliarda lat temu. Planetoidy powstały m.in. dlatego, że narodziny Jowisza zapobiegły tworzeniu się ciał planetarnych w szczelinie między Marsem a Jowiszem. Sprawiło to, że małe obiekty, które już tam były i mogły stanowić budulec dla planet, zderzały się ze sobą i rozpadły na planetoidy , jakie obserwujemy dzisiaj. Czym różni się planeta od planetoidy? Przede wszystkim wielkością. Planetoidy mają średnicę od 1 m (według niektórych źródeł – 10 m) do kilkuset kilometrów. Mniejsze obiekty nazywamy meteoroidami. Większe to planety karłowate i „pełnoprawne” planety. Od księżyców planetoidy różnią się przede wszystkim orbitą, ponieważ nie obiegają planet. Istnieją natomiast tzw. planetoidy trojańskie, które dzielą orbitę z większymi ciałami planetarnymi Układu Słonecznego. Od komet planetoidy różnią się składem. Komety to kule kosmicznego śniegu, złożone z lodu i pyłu. Planetoidy są zbudowane ze skał lub metali. Układ słoneczny: Na początku był chaos Historia Układu Słonecznego to dość zagadkowa układanka. Jedno jest pewne: na początku był chaos. Przeczytaj, jak powstał Układ Słoneczny. Prawie wszystkie planetoidy mają nieregularny kształt. Chociaż kilka z największych, takich jak Ceres, jest prawie kulistych. Wiele znanych planetoid nosi na sobie ślady po uderzeniach. Planetoida Westa ma gigantyczny krater o średnicy około 460 km. Jak wygląda powierzchnia planetoidy? Uważa się, że powierzchnia większości planetoid jest pokryta pyłem lub drobnym regolitem. Tak było w przypadku mierzącej około 500 metrów średnicy planetoidy Bennu, będącej celem misji robotycznej OSIRIS-REx. Gdy w październiku 2020 roku ramię sondy zbliżyło się do powierzchni planetoidy, aby pobrać próbkę gruntu, z miejsca zetknięcia uniósł się w górę słup pyłu i gruzu. Powierzchnia planetoidy okazała się miękka i zachowywała się jak płyn. Teraz OSIRIS-REx zmierza w naszym kierunku i powróci na Ziemię, wraz z pobranymi próbkami, już w 2023 roku. Na planetoidach lądowały i pobierały próbki również dwie japońskie misje – Hayabusa i Hayabusa 2. Pierwsza, wystrzelona 9 maja 2003 roku, zetknęła się z planetoidą o nazwie Itokawa w połowie września 2005 roku. W listopadzie 2005 roku wylądowała na planetoidzie i zebrała próbki, które powróciły na Ziemię 13 czerwca 2010 roku. Kolejna, Hayabusa 2, badała planetoidę Ryugu. Próbki z tej misji powróciły na Ziemię w 2020 roku. Układy podwójne i potrójne planetoid Planetoidy, krążąc wokół Słońca po swoich eliptycznych orbitach, również się obracają. Czasami wręcz koziołkują w dość nieprzewidywalny sposób. Wiadomo również, że ponad 150 planetoid ma mały księżyc towarzyszący, a niektóre mają nawet dwa takie księżyce. Istnieją również planetoidy podwójne, w których dwa obiekty o mniej więcej równej wielkości krążą wokół siebie. Odnaleziono też potrójne systemy planetoid. Dlaczego planetoidy mogą być groźne dla nas? Układem podwójnym był cel głośnej misji DART. Sonda rozbiła się na powierzchni niewielkiego Dimorphosa w październiku 2022 roku. Celem misji była zmiana prędkości planetoidy, która docelowo może doprowadzić do zmiany jej trajektorii. Był to udany test tak zwanej obrony planetarnej. Najbliższa Ziemi karłowata planeta jest w środku żywa. Na geologicznym poziomie W pasie planetoid między orbitami Marsa a Jowisza krąży jedno z najdziwniejszych ciał niebieskich w naszym układzie gwiezdnym. Odkryty blisko 220 lat temu Ceres ma średnicę 950 km i wygląda... Bo planetoidy, pomimo swoich teoretycznie niewielkich rozmiarów w porównaniu z planetami, mogą być niebezpieczne. Wiele z nich uderzyło w Ziemię w przeszłości, a kolejne uderzą w naszą planetę w przyszłości. To jeden z powodów, dla których naukowcy badają planetoidy. Jeśli jakaś zmierza w naszą stronę, chcemy o tym wiedzieć i to wiedzieć możliwie wcześnie. Od początku tego wieku NASA prowadzi kampanię mającą na celu identyfikację i śledzenie planetoid bliskich Ziemi. Programy takie jak Catalina Sky Survey w Arizonie i teleskopy Pan-STARRS na Hawajach specjalizują się w identyfikacji tych obiektów. Każdy z nich odkrył tysiące planetoid. Co tworzą planetoidy? Pod względem miejsca występowania w Układzie Słonecznym planetoidy dzielimy na: planetoidy bliskie Ziemi, czyli takie, których orbity przecinają orbitę Ziemi, bądź zbliżają się do niej; pas planetoid lub główny pas planetoid – miejsce między Marsem a Jowiszem, w którym występuje niemal 90 proc. znanych planetoid; obiekty transneptunowe, w tym: obiekty z Pasa Kuipera, obiekty z dysku rozproszonego, obiekty odłączone – pochodzące przypuszczalnie z wewnętrznego Obłoku Oorta. Planetoidy leżą głównie w trzech regionach Układu Słonecznego. Większość w rozległym pierścieniu między orbitami Marsa i Jowisza. Ten główny pas planetoid zawiera ponad 200 planetoid o średnicy większej niż 100 km. Naukowcy szacują, że pas asteroid zawiera również od 1,1 miliona do 1,9 miliona planetoid o średnicy większej niż 1 km i miliony mniejszych. Choć są tak liczne, to łączna masa wszystkich planetoid w Układzie Słonecznym jest mniejsza niż masa Księżyca. Co ciekawe, historycznie pierwszą odkrytą planetoidą była Ceres. Odkrycia dokonał tego w 1801 roku włoski ksiądz i astronom Giuseppe Piazzi. A chociaż Ceres jest dziś klasyfikowana jako planeta karłowata, zawiera aż jedną czwartą całej masy wszystkich znanych asteroid w głównym pasie planetoid lub w jego pobliżu. Jakie mamy planetoidy? Większość planetoid należy do jednej z trzech klas, wyróżnianych ze względu na skład chemiczny: planetoidy typu C (węglowe) mają szarawy kolor. Są najczęstsze, stanowią ponad 75 proc. znanych obiektów. Prawdopodobnie składają się z glinianych i kamienistych skał krzemianowych; planetoidy typu S (krzemionkowe) mają kolor od zielonkawego do czerwonawego. Stanowią około 17 proc. znanych obiektów i dominują w wewnętrznym pasie planetoid. Wydają się być zbudowane z materiałów krzemianowych i niklowo-żelaznych; planetoidy typu M (metaliczne) mają czerwonawy kolor. Stanowią większość pozostałych planetoid. Prawdopodobnie są zbudowane głównie z niklu i żelaza. Kosmiczne górnictwo na planetoidach Niektóre planetoidy są bogate w cenne minerały. Jak planetoida Psyche, będąca celem startującej niedługo misji o tej samej nazwie. Może być ona jądrem rozbitego planetozymala, czyli zalążka planety. Uczeni liczą na to, że Psyche jest niezwykle bogata w cenne kruszce. Kometa Halleya, najsłynniejsza z komet. Jak ją odkryto i kiedy ponownie powróci na nasze niebo? Jądro komety Halleya pokrywają wzgórza, doliny i kratery. Krąży po wydłużonej, eliptycznej orbicie i pojawia się w okolicach Słońca średnio raz na 76 lat. Niegdyś sądzono, że jej poja... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kometa-halleya-najslynniejsza-z-komet-jak-ja-odkryto-i-kiedy-ponownie-powroci-na-nasze-niebo-fot-nasa-w-liller-wikimedia-commons-public-domain-5cca4e1.jpeg" width="938" height="469" alt="Kometa Halleya, najsłynniejsza z komet. Jak ją odkryto i kiedy ponownie powróci na nasze niebo? (fot. NASA/W. Liller, Wikimedia Commons, public domain)" title="Kometa Halleya, najsłynniejsza z komet. Jak ją odkryto i kiedy ponownie powróci na nasze niebo? (fot. NASA/W. Liller, Wikimedia Commons, public domain)" /> Uważa się, że jej rdzeń składa się z żelaza, niklu i złota. Jeśli zostanie to potwierdzone, planetoida może być warta więcej niż globalna gospodarka. Jej wartość ocenia się na 10 kwadrylionów dolarów. A to i tak nic w porównaniu z planetoidą Dawida, wycenianą na 27 kwintylionów dolarów. W przyszłości takie obiekty będą celem dla górnictwa kosmicznego. Jest ono niezbędne, jeśli chcemy np. tworzyć bazy na innych planetach. Konieczne do tego będzie wykorzystanie kosmicznych surowców. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Cześć pracy - krótka historia śląskiej doli [REPORTAŻ]
Śląsk został, dosłownie, przeorany. A to niszczące naturę wyrywanie ziemi bogactw kształtowało zarazem człowieka, dając niezwykły etos pracy.
Reportaż Dariusza Kortko, 2009 Węgiel. Bogactwo i przekleństwo Górnego Śląska. Zapełnił krajobraz szybami kopalń, kominami fabryk i osiedlami familoków z czerwonej cegły, wprowadził nowe obyczaje. Kazał mówić raz po polsku, raz po niemiecku. Wzbudzał strach, ale i dawał pewny chleb. Jego czas się kończy, jednak mieszkańcy tej ziemi nie powinni bać się zmian. Węgiel nauczył ich ciężko i solidnie pracować. Szacunek do pracy stanowi cenne dziedzictwo. Giszowiec w 1936 r. to górnicze osiedle niedaleko kopalni „Giesche”. Wiejskie domki, każdy z ogródkiem. W chlewikach kury, kaczki, świnie, kozy. To tam przychodzi na świat Erwin Sówka. Matka wie, co go czeka. Porządek jest taki: jak chłopak skończy 14 lat, ojciec zabierze go pod ziemię. Nauczy syna rąbać węgiel, a on przekaże tradycję dalej. Ale Erwin tak nie chce. Kopalnia to czarna dziura, z której wydobywa się pył i osiada na wypucowanych przez matkę oknach. Nie da się jej lubić. Na szczęście w Giszowcu remontują drogi. Erwin woli wozić taczką kostkę brukową. Zarobione grosze kładzie matce na stole w kuchni – tak samo jak ojciec, gdy przynosi wypłatę z kopalni. Robota przy kostce szybko się kończy, ale są przyjęcia w przykopalnianej elektrowni „Jerzy”. Byda za elektryka – myśli Erwin. Przy obsłudze turbiny poznaje Teofila Ociepkę. To mistyk, okultysta, mistrz nauk tajemnych Loży Różokrzyżowców. Przez całe życie stara się odkryć prawdę o świecie. Opowiada Sówce o Saturnie, na którym po śmierci przebywają nasze ciała astralne, o bestiach, które tam mieszkają, smokach, które walczą ze sobą jak dobro i zło w człowieku. Sówka jest zaczarowany, chce malować. Po wojnie kopalnia „Giesche” nazywa się „Wieczorek”, od Józefa Wieczorka, działacza komunistycznego. Jest robota w dziale propagandy, przy malowaniu portretów Lenina, wielkich budów socjalizmu, dodawaniu majestatu górnikom dumnie patrzącym w przyszłość. Sówka na etacie maluje transparenty i dekoruje sale na partyjne egzekutywy, a po szychcie bezwstydnie gołe święte Barbary, o obfitych kształtach, na tle familoków i kopalń. Jest szczęśliwy, ale kopalnia nie chce o nim zapomnieć. – Miałem 18 lat, jak wezwali mnie do wojska. Mnie tam wcale nie ciągnęło – mówi. Nie trzeba iść do armii, wystarczy odpracować 20 miesięcy przy fedrunku węgla. Sówka zjeżdża więc pod ziemię. Podszybie czyste, wymurowane, wygląda jak duża piwnica. Nie będzie tak źle – myśli. Ale czuje, że kopalnia już go nie wypuści. – Już byłem jej – mówi. W „Wieczorku” spędzi 35 lat. Zaczyna od ciskania wozów, potem dają mu łopatę i awansują na ładowacza. Starsi górnicy uczą: bezpieczeństwo na pierwszym miejscu, nie wkładaj łap, gdzie nie trzeba, co nagle, to po diable, popatrz na węgiel, czy się nie odspaja, zobacz, gdzie stoisz, żeby ci coś na łeb nie spadło, czy strop i ociosy są zabezpieczone. Już po miesiącu Erwin jest jak z grafitu. Węgiel wgryza mu się w nos, pod język, ma go pełno w uszach. Oczy pomalowane pyłem niczym kredką. Cały pachnie węglem. Nie jest szczęśliwy. – Moja artystyczna dusza nie pasowała do tego brudu na dole – mówi. – Ciągle żech myśloł, że tam na górze świeci słońce, fajne dziołchy chodzą po ulicach, a jo tu na dole, w tym Hadesie, kąpię się we własnym pocie. Potrzeba cynku, potrzeba węgla Górny Śląsk 200 lat wcześniej. Koniec świata. Lasy, bagna, torfowiska. Gleba licha, piaszczysta. Chłopi przypisani do ziemi pracują „na pańskim”. Największe miasta – Gliwice i Bytom, każde ma mniej niż tysiąc mieszkańców. Zapomniały już o dawnym bogactwie, o rudach ołowiu i srebra, żelaza i cynku, które kiedyś płytko leżały pod ziemią. Trzeba po nie sięgać coraz głębiej, ale wyrobiska zalewa woda. Jak sobie z nią poradzić? Srebro płynie teraz statkami z Nowego Świata i jest tanie. Śląskiego nikt nie chce. Jest jeszcze węgiel, ale co to za kamień? Dobry do kuźni, cegielni, browaru, bo daje wyższą temperaturę niż drewno. Ale tu jest Śląsk. Ile jest takich zakładów? Wystarczy kilkaset ton na rok. Co innego galman. Ruda cynku, prawdziwe bogactwo. Na cynk jest wielki popyt. Można nim pokryć stal, a przestanie rdzewieć. Z cynku są dachy, rynny, wiadra, garnki, maszyny i statki. Świat szaleje. Cynk jest cenny jak złoto. Trzeba wytapiać. Drewno, które ogrzewa wielkie piece, nie wystarcza. Potrzebne jest nowe paliwo. Węgiel. Od 1742 r. Śląsk jest częścią Prus. W 1779 r. Friedrich Wilhelm von Reden, minister na dworze króla Fryderyka II, zostaje dyrektorem śląskiego Wyższego Urzędu Górniczego. Plan Redena: znaleźć więcej galmanu i węgla. W 1790 r. inżynier Salamon Isaak odkrywa, że również w okolicach wsi Łagiewniki i Zabrze są wielkie pokłady węgla. To wiadomość, na którą Reden czeka. Na Śląsku wyrastają szyby kopalń: „Brandenburg”, „Koenigin Luise”, „Prinz Karl von Hessen”. Potrzeba rąk do pracy. W 1807 r. król pruski znosi poddaństwo i chłopi przenoszą się do osiedli budowanych przez kopalnie i huty. Przemysł zmienia ich życie. Dawniej zimą się spało, a latem pracowało. Teraz wstają na szychtę zawsze o tej samej porze. Za to co miesiąc wypłata. W mieszkaniu kanalizacja, bieżąca woda, wychodek w sieni. Płatne urlopy, zasiłki chorobowe, renty. Taka robota to skarb. Połowa XIX w. Już trzy czwarte światowej produkcji cynku pochodzi ze Śląska. W kopalniach i hutach pracuje 23 tysiące ludzi. Górny Śląsk wydobywa 975 tys. ton węgla, 200 tys. ton rudy żelaza, 170 tys. ton galmanu oraz 800 ton rudy ołowiu i srebra. W hutach wytapia 62 tys. ton żelaza, 28 tys. ton cynku, 700 ton ołowiu i 580 kg srebra. Śląsk to cywilizacja. W Warszawie jeżdżą dorożki, a między Gliwicami a Piekarami kursuje już parowy tramwaj. Sąsiadka ma brudny parapet – Nikiszowiec za mojego dzieciństwa to była kwitnąca dzielnica, jak z filmów Kazimierza Kutza – wspomina Dorota Simonides, profesor etnologii, rocznik 1928. – Na osiedlu wszyscy się znali. Jak babka opowiadała o górniku, którego spotkało coś złego, mówiła tak: „Wiecie, to jest synek tyj Hildy, co to jest cerą Karlika Wróbla, no tego, co to se wzion za żonę ta Waleska spod gruby, tam niedaleko Sauera”. No i wszyscy od razu wiedzieli, że chodzi o Paulka od Badury. – Właściciele kopalni „Giesche” bardzo o nas dbali – mówi Simonides. – Zbudowali karczmę, pocztę, pralnię i magiel. W 1926 r. kościół, a kilka lat później krytą pływalnię. Między szybami kopalni „Giesche” jeździła kolejka, którą nazywaliśmy Balkanem. Za przejazd nic się nie płaciło. Mieszkaliśmy w familoku z czerwonej cegły. To nie był zwykły dom. To była wspólnota. Dzieci bawiły się na placu. Jak mama wychodziła na targ do Mysłowic, uważała na nas sąsiadka. Kobiety stale zaglądały przez okna. Jak nie ta, to tamta. Jak Biolicka wolała przez okno: „Ela, Mela, Pela… do domu spać!”, to wiadomo było, że jest ósma wieczorem, moja mama zaraz otworzy okno i nas też zawoła. Porządek był. Kopalnia zatrudniała hydraulików, ślusarzy, malarzy; wystarczyło zgłosić: rura od wody się zatkała, okno się nie domyka – i kopalnia przysyłała fachowca. W kopalni brudno, w domu czysto. Jak tata wracał z szychty oblepiony pyłem węglowym, mama szykowała kąpiel. Ojciec przebierał się w czyste ubranie. W domu wszystko musiało lśnić. Na ścianach wykrochmalone makatki z napisem: „Gość w dom, Bóg w dom” albo „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje”. Obrusy bieluśkie, firany śnieżne. Okna pucowane co sobotę, błyszczące. Do szorowania klatki schodowej były dyżury. Dzieci czyściły sidolem klamki w drzwiach i tabliczki z nazwiskami. Kobiety wszystko widziały. I plotkowały: – Badurko, patrzcie, a ta mo niewymyty parapet. Dopiero co malowany i już taki czorny!? Brudny parapet to była sensacja i wstyd. Jak ktoś się przyprowadził na osiedle ze wsi, to mu się wszystko pokazywało: tu pierzemy, tu szpanujemy gardiny, szyby pucujemy co sobotę. A gdy jakaś kobieta była chora albo w zaawansowanej ciąży, inne gospodynie w klatce dzieliły jej robotę. Raz Masarczyczka zaniemogła, tośmy jej od razu poszły powiedzieć: My wom okna pomyjemy. I ustalono między sąsiadkami: ta się będzie dziećmi opiekować, ta będzie gotowała, ta będzie okna pilnowała, żeby było czyste. Ludzie tak żyli. A jak się ktoś wyłamywał, to nie miał lekko na osiedlu. Musiał się wyprowadzić. Każdy mężczyzna pod ziemię Albert Badura, ojciec Doroty Simonides, zjechał pod ziemię, gdy skończył 14 lat. Został cieślą górniczym, ożenił się, urodzili mu się synowie, a on opowiadał im o podziemnych chodnikach. A sztygar już czekał i pytał: panie Badura, kiedy wasz synek przyjdzie do roboty? Skończył już 14 lat? Nie? To jeszcze poczekamy. Górnicy to byli kamraci. Musieli na siebie uważać, bo na dole mieli swoich najbliższych. – Mój tata pracował ze swoimi synami, szwagrem i zięciem – mówi Simonides. – Wiedział, że jak coś mu się stanie, to nam wszyscy pomogą, a moja rodzina nie będzie sama. W 1938 r. w kopalni „Giesche” było wielkie tąpnięcie. Tata ledwo przyszedł z szychty do domu. Jeszcze nie zdążył się rozebrać, a tu syreny. Karlik jest na dole, wyszeptał. A Karlik to był mąż jego siostry. Zaraz poleciał na kopalnię. Wszyscy już byli na cechowni i pytali, czy są potrzebni. Ci, co znali zagrożony pokład, zjeżdżali na dół i ratowali. Ojciec też zjechał. Nie wyszedł, dopóki nie wykopał martwego szwagra. A jak na kopalni były zwolnienia, górnicy postanowili podzielić się chlebem. A to znaczyło, że będą się dzielić pracą. Ojciec nas zawołał i powiedział: przez kilka miesięcy będzie biedniej, bo ja będę robił tylko dwa tygodnie w miesiącu, a następne dwa tygodnie będzie fedrował mój kolega. Pieniędzmi rządziła mama. Ojciec kładł wypłatę na stół. Mówiło się, że robi „Handstand”, to znaczy, że stoi na głowie, by z kieszeni wszystko wyleciało. Mama parę groszy dawała ojcu na spłukanie gardła, bo po szychcie górnicy szli do karczmy. A jak ktoś się tam zasiedział, kobiety wysyłały po niego dzieci. W domu było co robić – garnki ponitować, buty ponaprawiać, zwierzęta oporządzić. W chlewiku trzymaliśmy wieprzki i drób. Jedzenia się nie marnowało, resztki trafiały do chlewika. Kopalnia to był porządek. Na dole hierarchia: pomocnicy, ładowacze, popychacze wózków. Rębacz to już był ktoś! Urabiał węgiel i nie mówiło się do niego „ty”, tylko „wy”. Nawet syn, który przyszedł do roboty na kopalni, nie mógł ojcu, z którym pracował, powiedzieć „ty”. Do sztygara mówiło się „oni”, np. „Panie sztajger pozwolą mi dzisiaj pójść na przodek”. A jak starszy górnik szedł ulicą, młodsi musieli mu się ukłonić. – Dzieci były w ten porządek włączone – mówi Simonides. – Po szychcie górnik zostawiał na cechowni markę. To blaszka z numerem, jak nieśmiertelnik u żołnierza. Nasz tata czasem wchodził do domu, wkładał rękę do kieszeni i wołał: Jezderkusie, marka! I któreś z nas musiało lecieć na kopalnię, oddać markę, żeby taty nie szukali. Wiedzieliśmy, że jak tata nie wracał z szychty, a na cechowni nie było marki, to znaczyło, że on jest pod ziemią. A jak nie było wiadomości, że został na drugą zmianę, to już był strach, że coś złego się stało. Stąd u Badurów rytuał. Ojciec wychodzi o świcie do pracy, a matka budzi dzieci. Ustawiają się w szeregu, a ojciec czyni im znak krzyża na czole. Żegna się, bo nie wiadomo, czy wróci. Matka pilnuje, żeby się wszyscy za ojca modlili. Szczęść Boże, panie sztajger W Polsce Ludowej królują hasła: „Niech żyje nam górniczy stan”, „Polska na węglu stoi”, „Chwała górnikom”. Werbownicy odwiedzają miasta i wsie, szkoły i kluby. Obiecują lepsze życie: mieszkanie, pieniądze, talon na meble. Liczy się węgiel. Na zebraniach w kopalniach – wydobycie. W komitetach PZPR – wydobycie. Na plenach partii – wydobycie. Więcej i więcej. Na etykietkach od zapałek: „Zostań górnikiem. To dobry i zaszczytny zawód”. Wincenty Pstrowski w 1947 r. wyzywa górników na pojedynek: „W lutym wyrąbałem 72,5 m chodnika, wykonując 240 proc. normy. W kwietniu 85 m, 293 proc. normy. Kto da więcej niż ja?”. Zygmunt Strzelecki w 1952 r. mieszka na wsi pod Bydgoszczą. Obowiązuje dekret: osoby podejrzane ustrojowo można skierować do przymusowej pracy w kopalni. Brat Strzeleckiego na godle domalowuje orłu koronę i UB uznaje rodzinę za niebezpieczną dla ustroju PRL. Zbigniewa wcielają do wojska i wywożą na Śląsk. Przez dwa lata pracuje w „Wieczorku” za darmo. Nie ma odwołania. Z nim inni „ochotnicy”. – Niektórzy to byli chłopcy z dobrych domów. Bali się zjeżdżać. Płakali – wspomina Strzelecki. – Ale musieli, bo inaczej był sąd i wyrok. Strzelecki jest twardy, ciężka robota to dla niego nie nowość: – Sprawdziłem się na dole. Po dwóch latach podpisuje umowę z kopalnią i zaczyna zarabiać. Przodownik pracy, medale, dyplomy. Dostaje mieszkanie w Nikiszowcu. Familok. Dwa pokoje i kuchnia. – Zrobili mnie strzałowym. Musieli bardzo potrzebować tego węgla, skoro takiemu podejrzanemu ustrojowo jak ja dali do ręki materiały wybuchowe – śmieje się. Ślązakom państwo nie ufa. Mówią gwarą, w czasie wojny masowo podpisywali volkslistę. Ani to Polacy, ani Niemcy. Służyli w Wehrmachcie. Zdrajcy. Nowe kadry to ludzie zaufani, powinni należeć do partii, najlepiej żeby byli z głębi Polski. Strzelecki zapisuje się do PZPR, przyjmują go z otwartymi ramionami. Sówka: – Pod ziemią trzeba mówić każdemu „Szczęść Boże” albo „Glueck auf”, ale partyjniaki mówią „Cześć pracy”. Starsi górnicy się śmieją i podpuszczają partyjnych: „Szczęść Boże, panie sztajger”. Sztygar ze złości odgryza się Ślązakom: – Krzyżaki! Strzelecki: – Miejscowi nam nie ufali, dokuczali mi, wyzywali od goroli. Dostałem nerwicy. Przekonali się do mnie po czterech latach. W 1948 r. Pstrowski usuwa zęby. Nie czeka, aż się rany wygoją. Zjeżdża na dół i umiera na zakażenie krwi. Górnicy śpiewają: „Jeśli chcesz iść na Sąd Boski, pracuj tak jak Wicek Pstrowski. Wincenty Pstrowski, górnik ubogi, przekroczył normę, wyciągnął nogi”. Simonides: – Komuniści kazali ludziom pracować dla Polski Ludowej. A oni są wierni swoim rodzinom i swojej kopalni. We wrześniu 1939 r. Polacy zaminowują kopalnię „Giesche”, bo nie chcą jej oddać Niemcom. Albert Badura zbiera kolegów, zjeżdżają na dół i odcinają ładunki. W grudniu 1944 r. to Niemcy minują kopalnię. Chcą ją wysadzić, żeby nie wpadła w ręce nacierających Rosjan. Badura znów zbiera kolegów. Powiada: Chopy, musimy ratować kopalnia. I znów zdołali ją rozminować. – Dla mojego ojca nie była to ani sprawa polska, ani niemiecka. Bronił kopalni, bo to było całe jego życie – mówi Simonides. Strach werbusów Rudolf Wróbel, urodzony w Nikiszowcu, kończy szkołę w 1956 r. Pod nosem nuci: „Hej chłopcy, junacy, dziewczęta. Do roboty, do roboty. Jedno hasło jak rozkaz pamiętaj. Do roboty, do roboty”. – Podobały mi się te piosenki z radia, to żech się chycił za murarza – mówi. Ale kopalnia kusi go lepszym zarobkiem. – Dali mnie do transportu węgla. Potem kazali czyścić taśmociągi, aż mogłech pójść na filary. Kiedyś na grubie nie było kombajnów, co kroiły pokłady. Węgiel rąbało się na filarach. W kopalni coraz więcej werbusów z całej Polski. – Nie żyli z nami na osiedlu, ino w hotelu robotniczym, w wulcoku. Roboty trza ich było uczyć. Biedne były chłopaki, my im sznitki na dniówka przynosili – wspomina Wróbel. – A śmiechu było, bo jak wsiadali do szoli, to my godali: trzymej się chopie, bo zarozki bydzie zakrynt. I oni się trzymali mocno, choć szola jak winda, jeździ ino góra–dół – śmieje się Wróbel. Sówka: – My tych z Polski durś robili za bozna. Godaliśmy: Podej mi tyn łon. To było takie słowo-wytrych. Kto robił na dole dłużej, wiedzioł, że potrzebny jest majzel albo łom. A oni nie. Roboty nie znali. – No pryndzyj, podej tyn łon, poganialiśmy. A te boroki nie wiedziały, o co chodzi. Boroki po szychcie wchodziły do łaźni. Na łańcuszkach, podwieszone pod sufitem, wisiały brudne ubrania. Setki. Werbusy do łaźni i patrzyli w górę. – Co to jest? – pytali. – To rzeczy górników, którzy zginęli w kopalni – mówili im starsi. Wróbel jeszcze dziś śmieje się na to wspomnienie. – No, ale jak werbusy strach mieli już bardzo wielki, to my się im starali życie umilać – mówi. – Na kopalni robił taki jedyn Maks, głuchy na jedno ucho. I my przy nich z Maksa żartowali. – Maks, jak zdrowie? A on: – Kombajn gotowy w połowie. – Maks, wybierają do rady. – A jo pieprza na wulcu obiady. No i już się wszyscy śmiali i było lżej. Etos pracy w PRL-u W 1978 r. Jan Woźniak, absolwent Wydziału Górniczego Politechniki Śląskiej, podpisuje umowę o pracę z kopalnią „Sośnica” w Gliwicach. I zauważa, że rodowici Ślązacy są bardziej przywiązani do pracy, a przyjezdni jak niebieskie ptaki; co rusz ktoś zapije, rzuci robotę, a za dwa dni ma nową. Widzi, że sztygarzy nie szanują górników, na odprawie przed zjazdem na dół słyszy: „Ty, chuju, pójdziesz tu, a ty zapierdalaj tam. I zabierz ze sobą jeszcze tego młodego chuja”. Poza tym władza rozdaje szpady na lewo i prawo, choć to symbol długoletniej, nienagannej pracy. Woźniak: – Dostałem białe sztygarskie ubranie, ale było mi wstyd. Chciałem się jak najszybciej pobrudzić, żeby się nie wyróżniać. Koledzy z nadzoru śmiali się, że jestem taki wrażliwy. Mówili: ludzie miękcy nie mają czego szukać na dole. Nam trzeba ludzi twardych, odważnych, podejmujących szybkie decyzje. Jan Gerlich, inżynier z kopalni „Pokój” w Rudzie Śląskiej: – Było jak w obozie pracy. Ministerstwo opieprzało tych ze zjednoczenia, ci ze zjednoczenia ochrzaniali dyrektorów kopalń, a oni z kolei wyżywali się na dozorze. Uważali, że jak nam nie dadzą w dupę, to nie będzie wyników. Robota w świątek piątek, soboty i niedziele. Po szychcie obowiązkowe odprawy, ale dozór bał się zdawać raport, jak urobek był za mały. Siedzieliśmy pod ziemią, dopóki nie było nafedrowane zgodnie z planem. Ledwo człowiek wszedł do domu, znowu go wzywali. Wieczne napięcie. Dobrze zarobić można było tylko w nadgodzinach. Górnicy na normalnej dniówce słabo fedrowali – a to kombajn się zepsuł, a to taśmociąg się zerwał. Plany robili w nadgodzinach i kasa leciała. Socjal kłuje Polskę w oczy Bronisław Michalewicz z kopalni „Wieczorek” o tamtych czasach mówi z nostalgią: – Jestem z Kaszub, z wykształcenia technik budowy okrętów. Przyjechałem na Śląsk ponad 30 lat temu i zostałem „kaowcem” w hotelu robotniczym dla górników. Organizowałem im dyskoteki, wycieczki, kino. Piłem z nimi. O socjalu wiem wszystko. Jak górnik robił w soboty i niedziele, nie dostawał pieniędzy do ręki. Zarobek za te dni miał wpisany do książeczki „G”, a potem hulaj dusza w sklepie górniczym. Tam towary niedostępne gdzie indziej: narty, dywany, sokowirówki. No, wszystko. Kto nie ma książeczki „G”, może poprosić górnika, by coś mu kupił. Ale nie za darmo. Pralka Amica kosztuje 1 119 zł – górnik sprzeda za nie mniej niż 4 400 zł, bo złotówka górnicza jest warta 4–5 razy więcej. – Moi znajomi z Kaszub, którzy wyjechali na Śląsk, chcieli się pokazać – mówi Michalewicz. – Przysyłali do domów lodówki, telewizory, pralki automatyczne. Pokazywali rodzinie złote sygnety. Opowiadali o ośrodkach wczasowych w Bukowinie, Tresnej, Jaworzu i o wczasach w Bułgarii, bo raz na trzy lata mieli prawo wyjazdu do demoludów. Każdy Polak, który jechał na Zachód, mógł kupić w banku 100 dolarów. – A górnik dodatkowe 150 – mówi Michalewicz. – Kopalnie utrzymywały kluby sportowe i wyciągi narciarskie. Wystarczyło powiedzieć i podstawiali autobus na narciarski wyjazd. Nasza kopalnia miała dwa lodowiska. Biletów na mecze zawsze był gruby plik. Wiadomo, klub dał bilety, a kopalnia za nie płaciła, ale górnicy zawsze szli za darmo. Ach, jak Polska zazdrości górnikom! Na węglarkach, które wracają puste na Śląsk, można przeczytać: „Masz zabić świniaka, lepiej zabij Ślązaka”. Za Gierka tu było eldorado – To tylko tak pięknie wyglądało – mówi Andrzej Ciok, wiceprzewodniczący „Solidarności” w Jastrzębskiej Spółce Węglowej. Do Jastrzębia Zdroju przyjechał w 1976 r., zatrudnił się w kopalni „Borynia”. – Na Śląsk uciekało się przed wojskiem. Ilu było takich, co planowali odrobić i wrócić? Ale kopalnia szybko dawała mieszkanie. Za Gierka tu było eldorado. Tyle że komuna zaczęła szaleć. Na „Boryni ”pracowało 9 tys. osób, a co roku było do podziału tylko sto talonów na auto. Nawet dyrektor się nie liczył, talony dostawali działacze partii. Sekretarz pojeździł polonezem dwa lata, a potem sprzedał z zyskiem, bo auto na giełdzie było droższe niż nowe. Zresztą, sekretarz zaraz dostał nowy talon. Na najlepiej płatnych stanowiskach pracowali członkowie partii. Kto chciał iść do technikum, musiał należeć do ZMS-u albo partii. Nawet przy flaszce z kolegami nie mówiło się o poglądach. Każdy się starał uszczknąć jak najwięcej z pańskiego stołu. Widziałem, jak na zabawie oddziałowej podpity górnik proponował: „Panie sztajger, weźcie moja baba, skorzystajcie, bo ona dzisiaj bez majtek”. Ludzie nie mogli już znieść tego gnojenia. Ciok wciąż się wzrusza, gdy wspomina górnicze strajki z 1980 r. Stanęły wtedy jastrzębskie kopalnie. – Komuniści się tego po nas nie spodziewali. Wszyscy mówili, że jesteśmy pieszczochami PRL-u. Ale nawet pieszczoch nie zgodzi się na upodlenie – mówi Ciok. – Na „Boryni” wybuchł strajk, bo dyrektor protestującym górnikom obiecał, że im przyśle trzy wozy siana. A my nie byliśmy bydłem. Tak to się zaczęło. – Ludzie mieli też dość systemu czterobrygadowego – dodaje Roman Brudziński, szef „Solidarności” w kopalni „Zofiówka”. – Pracowali przez sześć dni pod rząd, nawet w niedziele i święta, a potem dwa dni odpoczywali. Wolna niedziela wypadała raz na siedem tygodni. A górnicy to tradycjonaliści, przywiązani do Kościoła. Bolało ich to, że nie mogli chodzić na niedzielne msze. Nikomu nie mogli się poskarżyć, chyba tylko księdzu w konfesjonale. Koniec przywilejów W wolnej Polsce ma być inaczej, ale już w połowie lat 90. Śląsk słyszy: kopalń jest za dużo, trzeba zamykać. Znikają: „Jowisz”, „Saturn”, „Silesia”, „Czeczott”… Kopalnia ma działać na zasadach rynkowych. W 1998 r. reforma. Ludzie mogą sami odchodzić z kopalń. Dostaną odprawę, nieco ponad 30 tys. zł na rękę, ale już nigdy nie będą mogli wrócić. Wielu się decyduje. Po Śląsku krąży dowcip: „Wpada górnik do salonu samochodowego i pyta: – Są peugeoty? – Są – odpowiada sprzedawca. – A są zielone? – Tak. – To wezma dwa”. – To nieprawda – mówi prof. Marek Szczepański, socjolog z Uniwersytetu Śląskiego. Górników, którzy wzięli odprawy, podzielił na grupy. – Najmniej liczna, bo dwuprocentowa, to desperados. Za pieniądze z odpraw jeździli na Karaiby albo „na balety” do Krakowa. Wszystko przehulali. Konsumenci (40 proc.) kupili meble, auta, telewizory. 10 proc. zainwestowało w małe firmy – pijalnię piwa, tor gokartowy, parking. Pozostali dali pieniądze na lokaty, nazywam ich rentierami. Aż 7 proc. trzymało kasę w skarpetach. – Ci, co wzięli odprawy, spotykali się szybko w kolejce do pośredniaka – mówią górnicy. – „Wieczorek” jest jedyną kopalnią, która jeszcze daje pieniądze na rekreację – mówi Michalewicz. – Mamy klub emeryta, proponujemy wczasy w Tunezji albo wyjazdy na grzyby. Ale płatne. Jak rodzinie górniczej dają medal za długotrwałe pożycie małżeńskie, to do Urzędu Stanu Cywilnego jedzie poczet sztandarowy. Orkiestra dęta zagra też górnikowi na pogrzebie. To chyba wszystko. „Tata” – barczysty, silny, z wąsem. Wzbudza zaufanie. – Zwą mnie „Tata”, bo każdemu pomogę – mówi z dumą. Na Śląsk przyjechał w latach 70. z Poznania, z kolegą. Po pierwszej dniówce w bytomskiej kopalni „Rozbark” kolega się spakował i uciekł. „Tata” ma żal do rządzących, bo zamknęli „Rozbark”. – Węgiel tam był niesamowity. Wysokokaloryczny! Mój „Rozbark” był w środku listy do zamknięcia. Przed nami była „Andaluzja”. Robiliśmy jak głupki, żeby nas tylko oszczędzili. A potem było oszustwo. Zamknęli „Rozbark”, bo przy „Andaluzji” było wielkie osiedle, które żyło z kopalni. Byłaby rozróba. A my, w środku miasta, rozparcelowani, nie mieliśmy nic do gadania – mówi. – „Andaluzja” weszła na nasze pokłady i fedruje. A nasze szyby zasypali. „Tata” musiał się przenieść do „Pokoju” w Rudzie Śląskiej, ale tęskni za „Rozbarkiem”. – Tam ludzie byli inni. Wszyscy się znali, był mannschaft, męska sztama. Tutaj jest inaczej. Ludzie liczą pieniądze. Brakuje rąk do pracy, przychodzą młodzi. Nic nie potrafią. Dyrekcja chucha na nich i dmucha, bo jak odejdą, nie będzie komu robić. Denerwują mnie. Ja takiemu nie mogę nawet powiedzieć „ty chuju”. Gdy Michał Pawlik przeszedł na emeryturę, kopalnia „Wieczorek” zaproponowała mu miejsce w poczcie sztandarowym. To wielki honor, choć Pawlik wie, że czasy są już inne. – Nikt już nie patrzy na tradycje. Dzisiaj liczy się tylko pieniądz. Kopalnia ma tylko wydobywać węgiel. Resztę robią firmy zewnętrzne, które zabierają górnikom miejsca pracy. Górnika dzisiaj nikt nie ceni. I atmosfera w kopalniach jest inna. Kiedyś oddziały się spotykały, kuligi wspólne robili. Przy piwku usiedli, pogadali. Teraz każdy po szychcie zamyka się w swoich czterech ścianach. Ciok: – Nikt o nas nie dba. Wszyscy powtarzają, że górnicy najwięcej zarabiają, że mają przywileje, że do górnictwa trzeba dopłacać, a to bzdura i kłamstwo. Nikt nie pamięta, że w latach 90. ceny węgla były urzędowe, a kopalnie musiały kupować stal, drewno, maszyny po cenach rynkowych. Za AWS-u rząd raz wpompował do kopalń pieniądze, bo to była rekompensata za lata strat. Tylko raz! Kopalnie zarabiają na siebie i górnika boli, że przyprawia mu się gębę pasożyta. Nie mogą nam darować tych sklepów „G”, a zapominają, że to my wywalczyliśmy wolne soboty. Straciliśmy prestiż i zarobki. Na liście najbardziej poważanych zawodów jesteśmy na 70. miejscu! Chyba niżej niż zamiatacz ulic. Jak człowiek jedzie w Polskę, widzi w oczach ludzi pogardę. Do pracy w kopalni wstyd się przyznać. Który zakład tyle daje? Stanisław Rowiński ma 46 lat i 53 kilo wagi. Chudziutki jak patyczek. Do „Pokoju” trafił ze zlikwidowanej kopalni „Powstańców Śląskich”. – Robię tylko na pierwszej zmianie – zastrzega. Codziennie wstaje o 3.30 rano i tramwajem jedzie do kopalni. Zaraz po szychcie do domu. Zadowolony. Wylicza korzyści, jakie ma z pracy w „Pokoju”: – W „Powstańcach” miałem 1 600 zł na rękę, tu zarabiam 2 500 zł. Z działu socjalnego od razu dostałem bon na zakupy do sklepu. Na 200 złotych, i to do Tesco! W „Powstańcach” dawali po 50 zł, do realizacji w Społem. Córka do Włoch jedzie z wycieczką. Płaci kopalnia, ja tylko 338 zł. Wypłata jest zawsze na czas. Wystarczy pokazać pasek z kopalni, a w każdym banku dadzą mi kredyt. Ludzie przychodzą, patrzą, jak mam zrobione mieszkanie, i zazdroszczą. Który zakład tyle daje? – pyta. Prof. Szczepański obliczył, że w ciągu ostatnich 20 lat z polskich kopalń odeszło prawie 300 tys. górników. Zostało 115 tys., ale to wciąż wielka siła. Boją się zmian. Na stu górników aż 16 skończyło tylko podstawówkę. Mają dzieci na utrzymaniu, a żony aż połowy górników nigdy nie pracowały. Śląsk tęskni za latami świetności, bo nikt głośno nie powiedział, że przyszłości tego regionu nie da się budować na węglu. Zawód górnika nie niesie już ze sobą cywilizacji, a kopalnia przestała być centrum ustalonych wartości i ładu. Zdaniem profesora przyszłość regionu to usługi. Nikiszowiec leży na szlaku zabytków. Nieliczni turyści wysypią się z autokaru, popatrzą, pstrykną zdjęcia i odjeżdżają. Nie zostawiają złotówki, bo nie mają gdzie. – No, chyba że w budce z napojami koło szpitala albo w barze za torami w stronę Janowa – radzą nikiszowianie. Ewa Gryt ma w Katowicach firmę cateringową. Wierzy w Nikiszowiec. Kupiła cztery mieszkania w familokach. Jedno już gotowe. W kuchni wystrój tradycyjny – byfyj, piec węglowy. W oknach zazdroski. W sypialni stara szafa i święty obraz nad małżeńskim łożem. 150 zł za dobę, w weekend – 180 zł. Na rynku Gryt postawiła letnią kawiarenkę. Mieszkańcy osiedla założyli stowarzyszenie. Zbierają na kamery, które będą śledziły kiboli w kapturach. Kolejki Balkan nie da się ożywić, ale może uda się sprowadzić jej kopię? Jeździłaby na kołach i woziła turystów. Z rynku trzeba usunąć samochody, by ludzie mieli się gdzie spotykać. – Może jeszcze będzie tu eldorado, jak dawniej? – marzy Wróbel. Prof. Szczepański nie daje szans: – Do tego, co było, nie ma powrotu. Ale Nikiszowiec nie wierzy. Do dziś wspominają tu górnika, który na emeryturze zrobił sobie minikopalnię w piwnicy. Ładował węgiel, wnosił na górę i przez pochylnię w oknie wrzucał znów do piwnicy, aż żona z góry wołała: – Fajrant! Był rytuał mycia się, przebierania na czysto, zasiadania do stołu – tak, jak to robił przez całe swoje życie. Ale umarł. Jan Woźniak: – Na „Sośnicy” był facet, który 40 lat pracował jako pompiarz. Koledzy z pracy zrobili mu kawał. Zadzwonili w nocy, że woda zalewa kopalnię. Wsiadł w auto i przyjechał, choć już od półtora roku był na emeryturze. Strzelecki: – Na emeryturę poszedłem w 1985 r. Ciągle śni mi się kopalnia. Jak zjeżdżam, jak strzelam, jak fedruję. To lubię. Ale jak śni mi się inspekcja z urzędu górniczego, to się budzę nerwowy. Dorota Simonides: – Prawdziwy górnik nigdy nie odejdzie z kopalni. Dla niego kopalnia to nie jest sposób zarabiania na życie. Dla niego kopalnia to jest życie.
Wydobywają "diabelskie złoto" w oparach gazu. Turyści płacą, żeby na to popatrzeć
Przepiękne widoki góry Ijen urzekają podróżnych od stuleci, ale w ostatnich latach jej kopalnia siarki stała się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. [FOTOREPORTAŻ]
Zobacz zdjęcia>>> Gruba zasłona dymu zasłania niebo nad górą Ijen, a zapach siarki nasyca powietrze. Trujący wyziewy, które przedostają się z aktywnego wulkanu we wschodniej Jawie, nie służą mieszkańcom - palą w płucach i szkodzą skórze skórze. Ale od 1968 roku górnicy z Góry Ijen wchodzą w ten labirynt chmur gazu, by wydobyć "diabelskie złoto" i znieść je po zboczu góry. Na Górze Ijen znajduje się jedna z ostatnich aktywnych kopalni siarki na świecie. Od dwustu lat nieziemskie widoki przyciągają naukowców i podróżników, a w ostatnich dziesięcioleciach górnicy stali się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. Diabelskie złoto Każdego dnia górnicy odbywają uciążliwe wędrówki na dziewięciometrowych stokach Ijen pod osłoną ciemności, po czym schodzą kolejne 3000 stóp do krateru, gdzie zainstalowano sieć sztucznych rur ceramicznych, które odprowadzają opary siarki. W tak niesprzyjającym otoczeniu, wydobywają stwardniałe bloki ważące nawet do 70 kg i własnymi siłami sprowadzają je na dół. Dziennie robią zazwyczaj po dwa takie kursy, za które dostają równowartość pięciu dolarów. Około 2 rano, kiedy pierwsi górnicy rozpoczynają wspinaczkę, setki turystów wchodzą już po bokach Ijen, aby zobaczyć słynne niebieskie płomienie, które można dostrzec tylko w nocy. Góra słynie również z turkusowego jeziora, które przybiera niesamowity blask w ciemności. Oszałamiająco piękny, ma pH niższe niż kwas akumulatorowy – to największe kwaśne jezioro na Ziemi, tak żrące, że jest w stanie rozpuścić metal. (Nie) etyczna turystyka Uważane za formę turystycznego dziedzictwa, kopalniane wycieczki można odbyć na całym świecie od Afryki po Australię. W przeciwieństwie do góry Ijen, niewiele z kopalń nadal działa, a mnóstwo z nich zostało przekształconych na muzea. Niektórzy badacze sugerują, że rzesze turystów przyjeżdżają w te strony, ponieważ przyciąga ich uczucie wzniosłości wywołane przyjemnością z oglądania niebezpiecznego, ale budzącego podziw obiektu lub zjawiska, takiego jak gwałtowny akt natury. Victor Hugo określił to jako "połączenie groteski i piękna w opozycji do klasycznego ideału doskonałości". W szczycie sezonu górę odwiedza ponad tysiąc turystów dziennie. Często proszą górników o pozowanie do zdjęć w zamian za drobne napiwki, które według krytyków są formą "turystyki ubóstwa". Innymi słowy to utowarowienie ludzkiego cierpienia. - Turyści wydają się rozkoszować opowieściami o przetrwaniu w pozornie niebezpiecznych sytuacjach. To postawy podobne do tych, które można spotkać w innych potencjalnie groźnych sytuacjach i sportach ekstremalnych - wyjaśnia profesor geografii Uniwersytetu Północnej Alabamy Michael Pretes. Z drugiej strony turystyka może być także potężnym narzędziem rozwoju gospodarczego i wywołać debatę o niekorzystnych warunkach pracy, niezależnie od motywacji do zwiedzania. Branża turystyczna we Wschodniej Jawie zatrudnia około 200 000 osób. Górnictwo jest jedną z najlepiej płatnych profesji w regionie, a pracownicy są szanowanymi członkami swoich społeczności. Wielu górników jest dumnych z tego, że dzięki swojej pracy przyciągają turystów. - Turyści są postrzegani jako nowa ruda, która ma być wydobywana, i, podobnie jak metale, mają potencjał, by zapewnić ekonomiczny boom - powiedział Pretes. Twierdzi, że turystyka górnicza może napędzać gospodarkę, przynosząc dochody lokalnym hotelom, restauracjom, sklepom i transportowi. Pomimo potencjalnych korzyści, ryzyko pozostaje wysokie. Wielu górników nie stać na sprzęt ochronny, taki jak rękawiczki i maski, albo rezygnują z nich, ponieważ utrudniają im pracę. Krótkotrwałe narażenie na wysoce stężony poziom dwutlenku siarki może być śmiertelne, a długotrwała ekspozycja na nie może prowadzić do trudności z oddychaniem, uszkodzenia dróg oddechowych i zaburzeń czynności płuc. Pierścień Ognia Przyszłość Góry Ijen jako miejsca turystycznego i górniczego jest jednak niejasna. Indonezja znajduje się w Pierścieniu Ognia pasie wulkanów i granic płyt tektonicznych o długości 25 000 mil , które obejmują obszar Pacyfiku. Szacuje się, że 75 procent wszystkich aktywnych wulkanów i 90 procent trzęsień ziemi na świecie występuje w tym regionie. Około pięciu milionów Indonezyjczyków mieszka i pracuje w pobliżu aktywnych wulkanów, gdzie gleba jest najbardziej żyzna. Jawa jest domem dla 141 milionów ludzi - jednej z najgęściej zaludnionych wysp na Ziemi. Największa odnotowana erupcja Ijen nastąpiła w 1817 roku, kiedy seria gwałtownych eksplozji trwała kilka tygodni. Według relacji świadków, popiół był wystarczająco gęsty, aby zasłonić słońce. Obecnie indonezyjscy i międzynarodowi naukowcy stale monitorują aktywność wulkaniczną i próbują znaleźć sposoby na złagodzenie przyszłych zagrożeń. Mieszkańcom nie zagrażają tylko trzęsienia ziemi i erupcje wulkanów, ale również kwaśne jezioro, które w wyniku trzęsień ziemi i wybuchu Ijen może spłynąć na tereny zamieszkane przez ludzi. W marcu 2018 r. setki ludzi mieszkających u podnóża Ijen zostały zmuszone do opuszczenia swoich domów, a 30 trafiło do szpitala po tym, jak wulkan wyrzucił toksyczne gazy. Zamknięto wtedy szlaki dla turystów i górników. To nie pierwszy raz, kiedy wulkan został zamknięty dla gości, a raczej nie ostatni. Ale nawet z daleka, tlący się krater Góry Ijen – toksyczny i piękny - to niezwykły widok.
Metan – nowa nadzieja dla polskiego przemysłu, gospodarki i środowiska
PGNiG prowadzi badania nad wydobyciem metanu ze złóż węgla kamiennego na terenie Górnego Śląska. Jeśli badania pójdą pomyślnie, a wiele na to wskazuje, to może być wielka szansa dla polskiego przemysłu, całej gospodarki i oczywiście – środowiska.
Projekt Gilowice – od nazwy miejscowości, w której prowadzone są badania – to efekt strategii rządowej na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju uchwalonej przez Radę Ministrów 14 lutego bieżącego roku. Gilowice w liczbach Projekt nie jest jeszcze zakończony, ale inżynierowie PGNiG mogą się pochwalić obiecującymi wynikami. W ciągu 9 miesięcy testów, ze złóż węgla kamiennego udało się otrzymać ponad 790 tyś m3 metanu. To znaczy, że średnio w ciągu doby wyprodukowano 5 tyś m3 tego gazu. Na terenie tzw. Międzyrzecza, jak szacują specjaliści, może znajdować się 170 mld m3 metanu. W Polsce rocznie zużywa się 16 mld m3 tego gazu, a to oznacza, że górnośląskie zasoby nie tylko zaspokoiłyby nasze potrzeby na 10 lat, ale, co za tym idzie, uniezależniłyby nasz rynek od metanu pochodzącego z importu. Korzyści nie tylko dla gospodarki Wydobycie jest możliwe dzięki technice szczelinowania hydraulicznego. Ta metoda została opracowana z myślą o pozyskiwaniu gazu z łupków. W uproszczeniu polega ona na wpompowywaniu do odwiertu płynu, który rozszczelnia węgiel i skały go otaczające. W ten sposób uwalnia się metan. Fenomen tej metody polega też na tym, że ułatwia pracę górników pracującym w kopalniach węgla, bo przyspiesza ich pracę i co najważniejsze, chroni przed wybuchami metanu. To oznacza, że nie tracą czasu na pozbywanie się gazu z pokładów węgla i mogą pracować nie martwiąc się o własne bezpieczeństwo. Najlepszy metan, to taki, który się pali Przy spalaniu metanu w odpowiednich warunkach powstaje tylko dwutlenek węgla i para wodna. Przy produkcji energii ze spalania tego gazu nie powstają inne szkodliwe substancje, które zanieczyszczają środowisko, wpływają na globalne ocieplenie i zwyczajnie nas trują. Niewykorzystany metan jest gazem cieplarnianym, który aż 22 razy bardziej wpływa na podnoszenie się temperatury na Ziemi niż dwutlenek węgla. Mimo, że CO2 jest więcej w powietrzu, to jest on mniej szkodliwy, bo niespalony metan wchłania 25 razy więcej ciepła. Dlatego, aby zminimalizować jego zły wpływ na środowisko, najlepiej jest go spalić. Niestety, stężenie metanu w atmosferze, w ciągu ostatnich dwustu lat wzrosło dwukrotnie. Naukowcy alarmują, że z powodu ocieplania się klimatu i działalności człowieka (czyli niewykorzystywanie zasobów gazu z górnictwa węglowego) do atmosfery dostaje się coraz więcej tego gazu. Niemniej jednak, najwięcej metanu emituje… Arktyka. To, jak szybko ociepli się klimat w najbliższej przyszłości, zależy w dużej mierze ile metanu uda się spalić, a ile przedostanie się do atmosfery. O czym już wspominaliśmy, spalanie metanu jest pozbawione emisji szkodliwych substancji takich jak np. związków siarki, rtęci. Gdyby nasze domy i mieszkania były ogrzewane dzięki energii pozyskiwanej ze spalania metanu, problem smogu zostałby, przynajmniej częściowo, rozwiązany. Dlatego mamy nadzieję, że udział tego surowca w polskim przemyśle będzie się tylko zwiększał i dzięki takim przedsięwzięciom jak projekt Gilowice prowadzony przez PGNiG, metan będzie służył nam i przyrodzie.
Kto nie był na dole, nie powąchał węgla, nie skichał się od pyłu, nie spocił się, nie machał łopatą, nie sfajdał się ze strachu, ten nie ma prawa mówić o górniczym trudzie – mówią, dopalając ostatnie papierosy.
– Juzaś przyjechali na gruba reportery. Nacjonale Geografik tym razem – górnicy w cechowni zaspokajają ciekawość. Patrzą na aparat fotograficzny, ale bez entuzjazmu. To dla nich nie nowość. – Już tu niejedne byli, już nas kryncili. Telewizjo polsko, francusko, niemiecko... – wymieniają. – Materiał o Śląsku robimy, o ciężkiej pracy – wyjaśniamy. – A kaj już byliście? – pytają. – Od Bytomia po Pszczynę, od Gliwic po Mysłowice. Tylko w sercu regionu, w ciągu pół roku, przejechaliśmy prawie 4 tys. km samochodem... – A na dole byliście? Na dół trza zjechać, tam pofilmować, a nie ino na wierchu – przerywają z nutką pogardy. Bo zwykle jest tak: na kopalnię przyjeżdża ekipa, dziennikarz w garniturze, dźwiękowiec i kamerzysta. Uważają, żeby się nie pobrudzić, zadadzą dwa pytania, sfilmują szyb kopalniany i już wszystko wiedzą. A potem w telewizji gadają, jaka to praca górnika ciężka. – Ch... wiedzą. Kto nie był na dole, nie powąchał węgla, nie skichał się od pyłu, nie spocił się, nie machał łopatą, nie sfajdał się ze strachu, ten nie ma prawa mówić o górniczym trudzie – mówią, dopalając ostatnie papierosy. – Ale my jedziemy z wami – odpowiadamy. Nie wiedzą, że to nasz czwarty zjazd, a pod ziemią spędziliśmy w sumie około 20 godzin, docierając na głębokość 650 m. Że zjeżdżaliśmy z górnikami do „Piasta”, „Pokoju”, „Wieczorka”... Obsypani pyłem węglowym, spoceni, z obtartymi przez gumowce stopami, śmiertelnie zmęczeni, zanim jeszcze dotrzemy do ściany, do przodka. Siedzieliśmy przy nich, obserwowaliśmy, gadaliśmy, żartowaliśmy. I pstryk, pstryk, pstryk... Karty w aparacie fotograficznym zapełniają się jedna po drugiej. Pod ziemią i na powierzchni. W sumie ponad 8 tysięcy zdjęć! Jak przekonać do siebie ludzi? Trzeba z nimi spędzać czas. Sporo czasu. Pozwolić się ugościć. Od stycznia do końca lipca w domach naszych bohaterów i w śląskich restauracjach zjedliśmy: 40 rolad, 265 klusek polanych zołzom, niezliczone ilości modrej kapusty. Kołocza z posypką – uzbiera się na blaszkę. Kawy pewnie z 10 litrów. Do tego 16 piw i pół litra wódki. Sprawność w połykaniu klusek i rolady niewiele by jednak dała, gdyby nie niesamowita cecha, jaką posiada Tomasz Tomaszewski. Otóż... przy zdjęciach on się poci! Pstryk – pierwsze zdjęcie, potem kolejne i kolejne, a potem jakby amok, brak opamiętania. Zaraz wskoczy na kombajn (dobrze, że nie pracuje), będzie się czołgał ciasnym chodnikiem. W fabryce położy się na wymazanej smarem posadzce (załatwił w ten sposób dwie pary mocnych dżinsów, dwie pary butów i ze trzy koszule). Na czole pojawi się najpierw jedna kropla potu, potem kolejne. Jest w tym pasja, jest napięcie. Duże, bo gdy kończy, jest już mokry. – Patrzcie, chopy, aż się spocił – Ślązacy od razu te krople zauważają. – Fotografowanie to musi być ciężka robota. No, nie tak ciężka jak naszo, ale tyż... Spocić się przy robocie – to skarb, który otwiera na Śląsku wszystkie drzwi, wzbudza podziw i szacunek. Ludzie doceniają to zaangażowanie, tę ciężką harówkę, dążenie, by zdjęcie było perfekcyjne. Nie trzeba nic mówić. Mokra koszula i pot na czole wystarczą. A wtedy ludzie, którzy znają ciężką robotę, otwierają się, pomagają, współpracują. Wpuszczają nawet do górniczej łaźni. A w Gliwickich Zakładach Urządzeń Technicznych, gdzie robią pomniki, kończą właśnie zamówienie dla Amerykanów. Pięć wielkich, tańczących kobiet. Jedna z nich, metalowa, leży wypięta na podłodze, gotowa do wyszlifowania. – Jaka piękna, błyszcząca pupa! – woła zachwycony Tomasz. I już leży na ziemi. I pstryk, pstryk. – Mam, mam zdjęcie! – woła po kilkunastu minutach, mokry jak szczur (kolejne spodnie i koszula usmarowane, raczej nie do uratowania). Patrzę na majstra. Uśmiecha się pod wąsem, kiwa głową z uznaniem. – Niech pan wejdzie na rampę. Stamtąd lepiej widać – podpowiada.
W jubileuszowym numerze polskiej edycji National Geographic ukazał się Pana obszerny fotoreportaż, dotyczący Śląska i jego mieszkańców. Skąd pomysł zrobienia materiału właśnie w tym miejscu i o tych ludziach?
- Robiłem materiał o polskiej wsi i pomyślałem, że nadszedł już czas, aby uhonorować także polskiego robotnika, człowieka, który ciężko pracuje fizycznie. W sposób całkowicie oczywisty skierowałem się w stronę Śląska, gdzie ten etos pracy jest najbardziej czytelny. Nie pomyliłem się. Jest to absolutnie magnetyczna kraina, w której ludzie obsesyjnie myślą o pracy, a tradycja ciężkiego wysiłku, związanego z nią, jest znana od zawsze. - Czy Śląsk się Panu spodobał? - Muszę przyznać, że jestem zachwycony Śląskiem i ludźmi, których tam spotkałem. Są oni tolerancyjni, mają świetne poczucie humoru i dystans do siebie samych. Na Śląsku ciągle ważna jest tradycja, rodzina i praca. To właśnie tym wartościom, w innych częściach Polski odchodzącym już w zapomnienie, poświęciłem najwięcej czasu. Prace nad tym materiałem trwały długo, bo aż od marca do sierpnia. - Przez całe pół roku przebywał Pan na Śląsku? - Tak. Przyznam, że dzisiaj takich magazynów, które pozwoliłyby fotografowi na tak długą pracę nad jednym tematem praktycznie już nie ma. Jedynie waszyngtoński National Geographic ciągle jeszcze zleca tego typu materiały, ale w Europie, a szczególnie w Polsce, jest to absolutnie niemożliwe. Toteż zastosowałem metodę, która dobrze się sprawdziła w trakcie mojej pracy nad reportażem o polskiej wsi pt.„Rzut beretem”. Zgłosiłem się do dwóch zaprzyjaźnionych firm, które zajmują się fotografią, a mianowicie Nikon Polska i Epson Europ, z prośbą o pokrycie kosztów związanych z produkcją tego materiału. To jest pewna forma sponsoringu, nie stosowana zbyt często do tej pory. Wydaje się dość interesującym sposobem na robienie materiałów pogłębionych, nad którymi prace mogą trwać znacznie dłużej, niż w każdej innej sytuacji. I o tyle jest to pomysł dobry, że firmy na ogół nie stawiają żadnych merytorycznych warunków, czyli nie mają wpływu na to, jak ten materiał będzie wyglądał. Korzystałem z najnowszego sprzętu NIKON-a aparatu D3, i dzięki niemu mogłem robić zdjęcia w absolutnie ekstremalnych technicznie warunkach. Fotografie te wykonywane były w miejscach bardzo ciemnych, wypełnionych kurzem i wilgocią. Przeciętny sprzęt odmówiłby współpracy po kilku dniach. Schodziłem 900 metrów pod ziemię. To są stresujące głębokości, ale przede wszystkim najgorszy jest strach przed metanem, który, jak wiadomo, lubi od czasu do czasu wybuchnąć. Wszechobecny kurz, straszliwa wilgoć oraz wysokie temperatury, gdy fotografowałem spust surówki w hucie, były męczące dla mnie, ale sprzęt wytrzymał. Używałem małych świateł, które pozwoliły mi stworzyć takie wrażenie trójwymiarowości, której fotografia cyfrowa sama z siebie nie posiada. Jest ona bardzo płaska na ekranie komputera i nie nadaje się do eksponowania w formie wydruku ofsetowego, czy w formie powiększenia na wystawę. Aby wywołać atmosferę plastyczności takiego zdjęcia fotografowie czy redakcje używają czegoś, co się nazywa post produkcją, czyli „dotykają” tych zdjęć, używając aplikacji takiej, jak photoshop. - Pracując nad tym materiałem używał Pan sztucznego oświetlenia? - Do tej pory, gdy opowiadałem różne ludzkie historie, starałem się używać małych aparatów, najmniej inwazyjnych, i nie stosować żadnych sztucznych oświetleń. Ze względu jednak na to, że większość zdjęć na Śląsku wykonywałem w niesłychanie ciemnych pomieszczeniach, co nawet przy czułościach rzędu 6000 ISO nie pozwalało osiągnąć dość dużej głębi ostrości, musiałem używać świateł. Zdecydowałem się na światła maleńkie, takie właśnie flesze Nikona, które połączone są ze sobą niewidocznym światłem podczerwonym, bez żadnych kabli. Nie była więc to technologia inwazyjna i po kilku minutach, kiedy fascynacja obcym i dziwacznie wyglądającym fotografem mijała, byłem w stanie robić to, co zwykłem robić, a więc obserwować pracę tych ludzi bez jakby ich udziału. - Czyli akceptowali Pana? - Tak, oni mnie akceptowali. Mentalnie reagowali na mnie widząc, że zależy mi na tym, żeby zrobić coś dobrze. Odwdzięczali się takim samym sercem. Jestem niezwykle zadowolony i szczęśliwy, że mogłem opublikować materiał aż na 30 stronach, co w dzisiejszych warunkach jest absolutnym ewenementem. - Śląsk w fotografii kolorowej trochę zaskakuje… - Wydaje mi się, że ten Śląsk, który od zarania dziejów był przedstawiany w fotografii czarno-białej zasługuje wreszcie na coś innego. Kiedy byłem tam po raz pierwszy w marcu tego roku przeżyłem rodzaj nirwany. Kiedy się przyjrzałem tej krainie bardziej wnikliwie, to się okazało, że tam jest wspaniały kolor, którego wcześniej nie dostrzegałem. Doszedłem do wniosku, że byłoby to jakimś ogromnym nadużyciem, gdybym znowu powielił stereotyp, który już się wbił do głowy bardzo wielu ludziom. Śląsk nie jest czarno – biały, a te dymy i kurz, pokazywane do tej pory, utrwaliły się jedynie w świadomości człowieka. Myślę, że jest różnica między patrzeniem, a widzeniem. Aby coś naprawdę zobaczyć, trzeba w tym przede wszystkim dostrzec piękno. Nawet w tych miejscach, które raczej z pięknem się nie kojarzą. We wnętrzach hut, koksowni czy głębokich kopalni węgla są też rzeczy i piękne i przejmujące. I sądzę, że kiedy pokazuje się je dokładnie tak, jak wyglądają, a więc w ich naturalnym kolorze, to ten aspekt piękna i zachwytu można znacznie łatwiej zakomunikować czytelnikowi. Dlatego jestem też szczęśliwy, że poddałem się sugestii pani nadredaktor Martyny Wojciechowskiej, która zażądała ode mnie Śląska w kolorze. Praca nad tymi zdjęciami okazała się wspaniałą przygodą i szczerze przyznam, że tęsknię za powrotem na ten Śląsk i do tych ludzi, wśród których czuję się doskonale. - Czyżby zdjęcia zaowocowały nowymi znajomościami? - Zawarłem bardzo wiele nowych znajomości a nawet przyjaźni. Ci ludzie, czując, że staram się, by nie była to fotografia powierzchowna, przysłowiowe pięć minut, które się poświęca człowiekowi wyłącznie po to, by stał się on przedmiotem fotografii, ale że spędza się wiele godzin po to, aby stał się on podmiotem tych zdjęć, odwzajemniają się niesamowitą życzliwością i pogodą ducha. Nikt niczego mi nie odmówił. Byłem w stanie obserwować ich pracę przez wiele godzin i tam, na dole, w tych kopalniach, siedziałem tak długo, jak trwała szychta. A oni byli zadziwieni, gdyż oczywiście bywali tam wcześniej i inni fotografowie czy nawet telewizja, ale po piętnastu minutach wszyscy uznawali, że nakręcili, co chcieli i wyjeżdżali na górę. Natomiast ja przy nich trwałem. Dzięki temu też ta fotografia wydaje się bardziej zbliżona do tego, co tam na dole można faktycznie zaobserwować. A jest to po prostu rodzaj Hadesu. To jedne z najgorszych warunków, w jakich człowiek w ogóle może funkcjonować, a co dopiero pracować. - Jacy są ci ludzie? - Kopalnie to miejsca bardzo niebezpieczne i w związku z tym wśród pracujących tam ludzi wytwarza się unikalna atmosfera braterstwa i całkowitego zaufania. Nie ma oszustwa, nie ma udawania. Każdy wie, że jak wykona coś nierzetelnie, to może narazić nie tylko swoje zdrowie i życie, ale też swych kolegów. Dlatego starają się robić wszystko jak należy. Nie ma leserów, bo ci są eliminowani natychmiast. Każdy pracuje uczciwie. Czuje się prawdziwą męską solidarność i przyjaźń. To samo zresztą dotyczy wszystkich innych zakładów na Śląsku, w których byłem. Wiele z nich poddanych jest ogromnej presji ekonomicznej, więc ludzie żyją w poczuciu wielkiego zagrożenia. Szkoda, bo będą musieli odejść wspaniali fachowcy, którzy kształcili się przez wiele lat, mają fantastyczne doświadczenie, a tego nie da się zastąpić nawet najnowszą technologią. Są rzeczy, które wciąż powinny być robione nie z plastiku, tylko z metalu i nie jakąś tam tandetną technologią, tylko ludzkimi rękoma. Jest coraz mniej i mniej takich miejsc pracy i z tego też względu materiał ten wydaje mi się taki cenny. - Jak wygląda ich życie prywatne? Czy kobiety pełnią w nim ważną rolę? -Pozycja kobiety na Śląsku jest niesłychanie mocna i bardzo interesująca. To one tak naprawdę rządzą i decydują o tym, czy górnik lub hutnik idzie na strajk, czy też nie. To one się między sobą dogadują. Kiedy ci faceci ciężko pracują na dole i wychodzą potwornie zmęczeni, wiele rzeczy już im po prostu do głowy nie przychodzi. Kobiety więc obserwują to, co się wokół nich dzieje, sprawdzają te kwity, które oni przynoszą, z tymi liczbami, które one zapisują. A więc to one wiedzą, czy ich mężczyźni dostali tyle, ile powinni dostać. Jeśli się coś nie zgadza, to się ze sobą skrzykują i decydują, czy należy reagować. Na Śląsku panuje tradycja wspólnoty. Na wewnętrznych podwórkach tych „familoków” wiele rzeczy robi się razem. Jak jakieś dziecko wymaga opieki, bo rodzice poszli do pracy, to zajmują się nim sąsiedzi i u nich zjada obiad. Klucze są pod wycieraczką, albo w rękach sąsiadki. To już w innych rejonach Polski nie zdarza się. Taka solidarność, wynikająca z przykrych zaszłości, kiedy to mówiono o Ślązakach, że nie Polacy i zdrajcy. To bzdura, ale też powód, że czują oni swoją odrębność. W tym też należy upatrywać pewną wartość pozytywną. Dzięki temu zachowali do dziś własny język, tradycje i obyczaje, oraz poczucie pewnej odmienności. Ślązacy to „ludzie pragmatyczne, lubiące pracować” i niezależnie, czy rozmawia się z profesorem uniwersytetu, czy z górnikiem dołowym, to po 5 minutach każdy z nich będzie mówił o tym, jak ważna jest praca w ich życiu. Ważna jest też religia, w taki przejmująco uczciwy i głęboki sposób. Po prostu odnoszą się do zdrowych, mądrych i sprawdzonych wartości. - A kuchnia śląska? Przypadła Panu do gustu? - Uwielbiam ich jedzenie: kluski śląskie i wołowe rolady. W hotelu, w którym mieszkałem przez wiele miesięcy, kucharz tylko raz mi zaproponował, żebym zjadł jakąś rybę, ale na tym się skończyło. Ilekroć się pojawiałem w restauracji hotelowej, to po pięciu minutach na stół wjeżdżała rolada, kluchy, kapusta modra i piwo Tyskie. I tak było od marca do września. Czułem się doskonale i nie znudziło mi się to jedzenie. - Czy poleca Pan na Śląsku jakieś atrakcje turystyczne? - Bardzo mi się ta część Polski podoba i żałuję, że odkryłem ją tak późno. Mają tam coś, czego nie ma właściwie nikt inny w Europie - architekturę postindustrialną. Wizyty w tych miejscach, które już przestały funkcjonować, są naprawdę metafizycznym doświadczeniem. Jest też np. taka mała kolejka wąskotorowa, która jeździ przez te wszystkie połączone ze sobą miasta. Właściwie trudno oddzielić Katowice od Zabrza czy Gliwic. To wszystko jest jedną wielką arterią, więc nawet podróż taką kolejką jest dość intrygującym doświadczeniem. Największa fabryka piwa jest właśnie na Śląsku. Można tam wziąć udział w wycieczce nocnej, co zresztą gorąco polecam. Jest to też fantastyczny kierunek na wakacje. W dzielnicach takich jak Nikiszowiec pod Katowicami bez przerwy odbywają się jakieś festyny, festiwale. Namawiam, aby pojechać i zobaczyć, jak wygląda na Śląsku np. Boże Ciało. Jest to zupełnie innego rodzaju doświadczenie. A stroje, w jakich występują mieszkańcy tego rejonu Polski są wręcz porażającej urody. - Kiedy więc wraca Pan na Śląsk? - Na Barbórkę i jest to jeden z powodów, dla których moja książka nie może być jeszcze gotowa - nie ma w niej tego najważniejszego święta górników. Będę próbował spędzić ten ważny moment na dole i zjechać do kopalni w czasie Barbórki. W tym roku będzie to szczególne święto, bo było tak wiele tragicznych wypadków. Wcześniej jednak przygotuję wystawę, którą powiększę dzięki życzliwości warszawskiej filii Epson Europe, wykorzystując ich bardzo zaawansowaną technologię druku archiwalnego Digigraphy, z nadzieją, że pokazana w wielu polskich miastach przyciągnie uwagę zarówno fotografów jak i też zaprzyjaźnionych ze Śląskiem ludzi. Rozmawiała: Agnieszka Budo Podziękowania dla Nikon Polska oraz Epson Europe za pomoc w zrealizowaniu fotoreportażu "Cześć pracy", który ukazał się w październikowym numerze magazynu National Geographic Polska