Gwara góralska niejedno ma imię. Najlepiej zachowała się na Podhalu
Gwara góralska zaczęła kształtować się w XII stuleciu. Czas nie stoi w miejscu, a mimo to ten specyficzny, dla mieszkańców równin i nizin często niezrozumiały dialekt wciąż jeszcze jest żywy. I bardzo dobrze, bo to właśnie gwara jest najbardziej charakterystycznym wyróżnikiem mieszkańców obszarów górskich, chyba nawet bardziej rozpoznawalnym niż barwne stroje. Czym jest gwara góralska? Co charakteryzuje mowę górali? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Wyobrażenia na temat gwary góralskiej bywają błędne Co to jest gwara góralska? Gwara podhalańska Jak skonstruowana jest gwara góralska? Tradycja chrześcijańska w gwarze góralskiej Gwara góralska w literaturze Najczęstsze błędy i nadużycia w gwarze góralskiej Folklor podhalański wciąż ma się dobrze. Bogata kultura tej niezwykle barwnej grupy etnograficznej wciąż jest kultywowana i pielęgnowana. W tym kontekście nie jest specjalnie zaskakujące, że większość Polaków przynajmniej raz miała okazję usłyszeć prawdziwą gwarę góralską. Wyobrażenia na temat gwary góralskiej bywają błędne Niestety, niektórzy wciąż kształtują swoje wyobrażenia o tym specyficznym dialekcie na podstawie reklam telewizyjnych, produkcji filmowych czy audycji radiowych, w których prawdziwa gwara nierzadko jest zniekształcana. Do tego stopnia, że nawet językoznawcy mają problem z ustaleniem, co właściwie wybrzmiewa z głośników. To gwara podlaska? A może jednak język łemkowski? Zniekształcenia są dziś prawdziwą zmorą, więc by poznać prawdziwą gwarę górali, najlepiej udać się na Podhale i posłuchać, jak mówią miejscowi. Co to jest gwara góralska? Mówiąc o gwarze góralskiej, większość osób ma na myśli gwarę podhalańską. Należy jednak podkreślić, że termin ten jest dość nieprecyzyjny, bo w praktyce może odnosić się do różnych gwar używanych przez górali. Młodzi z Podhala kultywują dawne tradycje. Zaglądamy na tradycyjne góralskie wesele Mateusz Kiszela, fotograf ślubny z Zakopanego, niejednokrotnie gościł na góralskim weselu. Postanowił opowiedzieć nam o tym, jak ta tradycyjna uroczystość wygląda z jego perspektywy. W samym dialekcie małopolskim należy wyróżnić kilka odmian gwary z terenów górskich (z pasa podhalańsko-beskidzkiego) i kilka z pasa karpacko-podgórskiego. Do tego należy doliczyć także dwie odmiany dialektu śląskiego. Gwary w dialekcie małopolskim W pasie podhalańsko-beskidzkim wyróżniają się cztery gwary: gwara podhalańska, gwara orawska, gwara spiska, gwara południowożywiecka. Z kolei w pasie karpacko-podgórskim wyróżnia się aż dziewięć gwar: gwara pienińska, gwara łącka, gwara babiogórska, gwara kliszczacka, gwara północnożywiecka, gwara podegrodzka, gwara zagórzańska, gwara sądecka, gwara piwiczańska. Gwary w dialekcie śląskim Gwara śląska nie może być zaliczona do góralskiej, jednak należy podkreślić, że wystarczy oddalić się od Brynicy i zbliżyć do Olzy, by usłyszeć mowę górali. Na Śląsku Cieszyńskim wyróżniają się dwie gwary: gwara jabłonkowska, gwara cieszyńska. Gwara podhalańska Mnogość odmian języka górali nie jest w stanie zmienić faktu, że najbardziej rozpoznawalna jest gwara podhalańska i to właśnie mowa mieszkańców Podhala jest w największym stopniu utożsamiana z tym terminem. Nic dziwnego. W końcu mówimy tu o najlepiej zachowanej spośród wszystkich gwar małopolskich. W gwarze podhalańskiej widoczne są wpływy bałkańskie i słowackie, ale można doszukać się w niej także pozostałości po języku staropolskim. Pod względem brzmienia jest nieco zbliżona do gwary spiskiej i orawskiej. Ma też pewne wspólne cechy z gwarą sądecką i żywiecką. Słownictwo podhalańskie W mowie Podhalan pojawia się wiele wyrazów słownictwa rodzimego, charakterystycznych wyłącznie dla tego regionu. Chyba każdy zna wyraz „ciupaga” i rozpoznaje go bez najmniejszego problemu, ale wiele słów brzmi obco dla kogoś, kto na co dzień nie ma do czynienia z tą gwarą, przykładowo: „kumoterki” to ozdobne sanki, „złóbcoki” to instrument przypominający skrzypce, „smerk” to świerk w gwarze góralskiej. Nie brakuje też słów, które w gwarze góralskiej i polszczyźnie ogólnej brzmią tak samo lub podobnie, ale mają zupełnie inne znaczenie: „pytać” u górali z Podhala znaczy „prosić”, góralski kolor „siwy” to dla reszty kraju „niebieski”. Szczegółowość podhalańskiego słownictwa Gwara góralska jest pozbawiona ozdobników, za to w niektórych aspektach, zwłaszcza w obszarze życia gospodarskiego, jest znacznie precyzyjniejsza niż mowa ogólna. Przykładowo, gdy góral z Podhala mówi „siano”, na myśli ma siano z pierwszego pokosu, a jeżeli powie „potrow”, wskaże na siano z drugiego pokosu. Nie można jednak nie wspomnieć, że niektóre słowa są mniej precyzyjne od ogólnych. Kiedy góral mówi „zając”, na myśli może mieć albo zająca, albo królika. Góralski akcent W języku ogólnym akcent pada na przedostatnią sylabę. Natomiast w gwarze podhalańskiej akcentowane są pierwsze sylaby. Należy jednak wspomnieć, że gdy w zdaniu pojawia się przyimek, akcent należy przenieść właśnie na tę część mowy. Jak skonstruowana jest gwara góralska? Może się wydawać, że gwara góralska to nic innego, jak inaczej akcentowana polszczyzna ogólna z bałkańskimi i słowackimi naleciałościami i innymi końcówkami. O i jest w tym trochę racji, to należy zaznaczyć, że takie definiowanie mowy górali stanowi nadmierne uproszczenie. Mazurzenie Niektóre słowa wypowiadane gwarą góralską brzmią zupełnie inaczej niż te same wyrazy w polszczyźnie ogólnej. To nie tylko zasługa specyficznego akcentu, ale także mazurzenia, czyli wypowiadania niektórych głosek w inny sposób. Dotyczy to głosek: „sz”, „cz”, „dż” i „ż”, które górale wymawiają jako: „s”, „c”, „dz” i „z”. Fonetyka Nie tylko mazurzenie, ale także specyficzna fonetyka czyni gwarę góralską wyjątkową i unikatową. Mieszkańcy Podhala nierzadko wypowiadają samogłoski „a” i „e” z podwyższeniem artykulacyjnym. Z kolei samogłoska „o” jest przez nich zastępowana tzw. pochylonym „o” (brzmi jak „ło”). Udźwięcznianie głosek W gwarze góralskiej charakterystycznym zjawiskiem jest udźwięcznianie spółgłosek bezdźwięcznych. Ma to zastosowanie w połączeniach wyrazowych przed samogłoskami i spółgłoskami: „l”, „ł”, „m”, „n”, „r”. Grzecznościowa liczba mnoga W rozmowie z osobami starszymi i/lub powszechnie szanowanymi górale używają konstrukcji pluralis maiestatis. Oznacza to, że używają liczby mnogiej w odniesieniu do jednej osoby celem podkreślenia majestatu rozmówcy. Zwracając się do osoby starszej per „wy”, góral okazuje najwyższy szacunek. Wypada jednak wspomnieć, że zwyczaj zwracania się do starszych w drugiej osoby liczby mnogiej powoli dochodzi już w zapomnienie. Tradycja chrześcijańska w gwarze góralskiej W gwarze góralskiej nie występuje zbyt wiele ozdobników. Próżno szukać w niej pojęć abstrakcyjnych czy nadmiernych odniesień do duchowości. Jednak należy podkreślić, że w mowie górali z Podhala nie brakuje wyrażeń nawiązujących do religii. Wynika to z faktu, że ten malowniczy region od zawsze jest silnie związany z tradycją chrześcijańską. Zakopane: wycieczka w stylu retro Zamień polar na wełniane portki, a złóbcoki się odezwą! Uczestnicy Spotkań z Filmem Górskim ruszyli na wycieczkę w stylu retro, oczywiście bez programu. Przykładowo, osoba przychodząca do cudzego domu mówi: „Niek bedzi pokwolony Jezus Krystus”. Gospodarz odpowiada wówczas: „Na wieki wieków”. Wychodząc, gość żegna się słowami: „Ostońciy z Bogiem”, na co gospodarz odpowiada mu: „Boze prowodź”, „Boze wos prowodź” lub „Boze Ciy prowodź”. Osoby pracujące, zwłaszcza w polu, pozdrawiają się słowami: „Scynść Boze”, na co pozdrowiony odpowiada: „Dej Paniy Boze” albo „Dej Boze”. Gwara góralska w literaturze Gwara góralska została spopularyzowana w pozostałych regionach w okresie Młodej Polski, głównie za sprawą Kazimierza Przerwy-Tetmajera. W jego twórczości nie brakuje opisów piękna Podhala i tatrzańskich inspiracji, a wiele utworów autor spisał bezbłędną gwarą. Należy tu wskazać choćby na utwory liryczne „Krywaniu, Krywaniu” i „Hej, idem lasem”, antologię opowiadań „Na skalnym Podhalu” i na erotyk zatytułowany „List Hanusi”. Mówiąc o góralskich akcentach w literaturze, nie można nie wspomnieć o gawędzie „Historia filozofii po góralsku” autorstwa ks. Józefa Tischnera, i o utworach podhalańskiego poety Andrzeja Skupienia Florka. Najczęstsze błędy i nadużycia w gwarze góralskiej W szeroko rozumianej kulturze i sztuce popularnej pojawia się jednak wiele błędów językowych, które całkowicie zmieniają wydźwięk gwary góralskiej. Należy tu wskazać przede wszystkim na mazurzenie głoski „rz”. Ewidentnym błędem jest też nadużywanie zawołania „hej” i/lub „ej”. Górale nie kończą w ten sposób każdego zdania. Te słowa pojawiają się przede wszystkim w śpiewkach (czyli w pieśniach). Jedno lub drugie znacznie częściej niż na końcu występuje na początku frazy. Tylko w nielicznych miejscowościach słowo „hej” jest używane w znaczeniu „tak”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zakopiańscy twórcy ludowi w obiektywie Adama Brzozy. Zobacz niezwykłe portrety
Zakopane od stuleci skupia artystów, jest miejscem, w którym tradycja jest żywa i ważna. Zakopiańskich twórców, którzy wciąż czerpią z dawnych praktyk, sfotografował Adam Brzoza.
Malują na szkle, haftują, rzeźbią, tworzą poezję i prozę, zajmują się tkactwem, kowalstwem, wykonują elementy góralskich ubrań... To oni - artyści ludowi tworzący u stóp Giewontu - sprawiają, że Zakopane jest tak wyjątkowe. Są depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa kulturowego - wiedzy o tradycjach oraz zwyczajach wypracowanych przez ich przodków. Wiele z nich wymusiły niełatwe warunki życia w rejonach górskich. Dawni zakopiańczycy wiele ze swoich potrzeb zaspokajali samodzielnie, odkrywali więc własne techniki wytwarzania i ozdabiania tkanin czy obróbki surowców dostępnych w ich najbliższym otoczeniu. Na tych, którzy kultywują rodzime zwyczaje, spoczywa dziś obowiązek przekazania wiedzy kolejnym pokoleniom - bo tylko wtedy, gdy są praktykowane przez coraz młodsze osoby, są żywe. To właśnie z myślą o nich powstał album „Wtopieni w krajobraz. Zakopiańscy twórcy Ludowi” - pełen zdjęć Adama Brzozy, fotografa National Geographic i tekstów Joanny Staszak. Książka stanowi zbiór opowieści o talencie, realizacji pomysłów i przekazywaniu wiedzy kolejnym pokoleniom. O jej oprawę graficzną zadbał zakopiański artysta grafik Stanisław Berbeka. - Moim celem było sportretowanie twórców z Zakopanego. Postanowiłem zrobić to, pokazując nie tylko twarze, ale także dłonie, ponieważ to one są łącznikiem ze światem zewnętrznym. Co ktoś sobie wymyśli, to albo musi za ich pomocą stworzyć, albo napisać, dlatego uznałem, że portret będzie kompletny dopiero z dłońmi - tłumaczy fotograf Adam Brzoza. Wszystko sfotografował jednym obiektywem: 85 mm, manualnym, starym, nieperfekcyjnym, ale jak mówi - dającym ciekawy klimat. Nie używał lamp, żadnego dodatkowego oświetlenia - wyłącznie naturalne. - Na całość przeznaczyłem ok. 2 miesiące. Odwiedzałem ludzi w ich domach, rozmawiałem z nimi i fotografowałem. Rozmowa zazwyczaj była dłuższa niż sam proces fotografowania, bo to ona pozwala nawiązać nić porozumienia, które daje zdecydowanie więcej niż 30 minut różnych "prób" fotograficznych - wyjaśnia Brzoza. Skąd tytuł książki - „Wtopieni w krajobraz”? Malarka na szkle, Ewelina Pęksowa, powiedziała kiedyś: I tacy są artyści opisani w publikacji wydanej przez Miasto Zakopane: tworzący z pasją, rozwijający swój talent w tym szczególnym miejscu pod Tatrami, gdzie żyją z urodzenia lub z wyboru. Prace w drewnie, zarówno rzeźbę figuralną, jak i meble oraz kołodziejstwo, można podziwiać w twórczości Eugeniusza Boguckiego, Floriana Walkosza-Berdy, Stanisława Walkosza-Jambora, Marcina Zubka. Marcin Zubek z synami. Fot. Adam Brzoza Obróbka żelaza, znana jest na Podhalu od XV w. Kowale, dzięki którym możliwa była m.in. praca na roli, zajmowali się nie tylko kuciem bron, sierpów czy motyk, ale także okuwaniem wozów i sań. Z biegiem czasu wykształciło się kowalstwo artystyczne. Jego tajniki przekazywano z ojca na syna. Rodziny kowalskie tworzące do dzisiaj w Zakopanem reprezentują: Stanisław Gąsienica-Byrcyn, Janusz Gąsienica-Makowski, Paweł Gąsienica-Makowski, Andrzej Kowalczyk, Damian Lassak, Maciej Łukaszczyk-Capowski, Katarzyna Capowska, Michał Sieczka, a spośród nieżyjących: Władysław Gąsienica-Makowski, Wojciech Gąsienica-Walczak, Mieczysław Król-Łęgowski. Janusz Gąsienica-Makowski. Fot. Adam Brzoza Kobiety, zajmujące się przede wszystkim gospodarstwem domowym, zaczęły realizować swoje talenty, wykonując i ozdabiając ubrania oraz tkając. Umiejętności te można było od 1883 r. nabyć m.in. w Krajowej Szkole Koronkarstwa powstałej dzięki dr. Tytusowi Chałubińskiemu i Helenie Modrzejewskiej, a z czasem przekształconej w Technikum Tkactwa Artystycznego im. Heleny Modrzejewskiej w Zakopanem. Wiele góralskich dziewcząt pozyskało tutaj niezbędną w tym zakresie wiedzę i nauczyło się zawodu, jednak najcenniejsze wzory i techniki przekazywane były kobietom przez ich matki. Dzięki temu wiele prac można także dziś rozpoznać po wzornictwie charakterystycznym dla danego góralskiego rodu. Przykładem tego są m.in. dzieła polaniarskich Sablicek reprezentowanych w Zakopanem przez Józefę Zubek. Do grona znakomitych twórców kultywujących haft, koronkarstwo, tkactwo oraz szyjących i ozdabiających ubrania góralskie należą także: Andrzej Dańko, Bogumiła Dańko, Mateusz Etynkowski, Agnieszka Owczarek-Etynkowska, Maria Sieczka, Bożena Gąsienica-Byrcyn, Dorota Opitz, Maria Pycińska, Danuta Walkosz-Jambor. Z ich historii wybrzmiewają radość z tego, że dane jest im żyć w tym szczególnym zakątku Polski oraz wdzięczność dla poprzednich pokoleń, które przekazały im swoją wiedzę i umiejętności. Józefa Zubek. Fot. Adam Brzoza Witrochromia, czyli malarstwo na szkle, znane jest na Podhalu od XIX w. Początkowo obrazy były kupowane od wędrownych handlarzy, którzy przybywali z południa Europy, a dopiero z czasem zaczęto je kolekcjonować. Wiek XX przyniósł natomiast pierwsze próby tworzenia w tej technice przez mieszkańców Podtatrza. Rozkwit nastąpił po 1945 r., kiedy w Szkole Przemysłu Drzewnego jej podstawy zaczął przekazywać swoim wychowankom artysta plastyk Jan Samuel Miklaszewski. Uczniowie, wśród których znaleźli się m.in. Helena Roj-Kozłowska oraz Jan Jachymiak, nie tylko rozwijali swój talent, ale także przekazali wiedzę kolejnym pokoleniom. To właśnie oni stanęli u początków twórczości wielu z dzisiejszych zakopiańskich artystów malujących na szkle. Tę dziedzinę sztuki w przywołanym projekcie reprezentują: Barbara Baniecka-Dziadzio, Anna Bogucka, Bogdan Dziadzio, Magdalena Fortecka, Zofia Fortecka, Maria Gąsienica-Gładczan, Anna Liscar, Zofia Majerczyk-Owczarek, Jolanta Pęksa, Marta Walczak-Stasiowska, a spośród nieżyjących: Adam Doleżuchowicz, Ewelina Pęksowa, Władysław Walczak-Baniecki oraz Zdzisław Walczak. Marta Walczak-Stasiowska. Fot. Adam Brzoza Premierze książki towarzyszą dwie wystawy, które będzie można oglądać od 7 sierpnia w Centrum Kultury Rodzimej – willi Czerwony Dwór, działającej w ramach Zakopiańskiego Centrum Kultury. Na jednej zgromadzone zostały eksponaty wykonane przez zakopiańskich artystów, uzupełnione zdjęciami Adama Brzozy. Druga, prezentowana w ogrodzie, ukaże portrety twórców i ich pełne pasji spracowane dłonie. Zapraszamy! Opracowanie na podstawie artykułu Joanny Staszak.
„Mamy to! Rayyan zdobył Rysy”. Górale wnieśli niepełnosprawnego 7-latka na szczyt
Jeszcze niedawno mogło się wydawać, że pragnienie niepełnosprawnego chłopca, aby zdobyć najwyższy polski szczyt, na zawsze pozostanie w sferze marzeń. Na szczęście dzięki zaangażowaniu wielu ludzi dobrej woli Rayyan Szczepaniak dotarł na Rysy we wtorek 6 października.
Rayyan urodził się bez kości piszczelowej i stawu kolanowego, grozi mu amputacja nogi, a jedyną szansą na jej uratowanie i uzyskanie większej sprawności jest kosztowna operacja w Stanach Zjednoczonych. Jednak problemy ze zdrowiem nie odebrały 7-latkowi marzeń, od dawna pragnął zdobyć Rysy. Chłopiec wraz z mamą był już w tatrzańskich dolinach, a ostatnio wyjechał kolejką na Kasprowy Wierch. Ale największego wyczynu dokonał w miniony wtorek, kiedy dzięki zaangażowaniu sportowców, blogerów, lokalnej społeczności i sponsorów, mógł dotrzeć na upragniony szczyt. ZOBACZ GALERIĘ Z WYPRAWY >>> – Do pomocy zgłosiło się prawie 100 osób, niestety musieliśmy zrezygnować praktycznie z 90 proc. chętnych, bo tak duża liczba uczestników powodowałaby problemy organizacyjne i wpływałaby na bezpieczeństwo w górach – mówi w rozmowie z national-geographic.pl Dariusz Pachut, jeden z uczestników i głównych organizatorów wyprawy, sportowiec, doświadczony wspinacz i ratownik medyczny. Głównymi pomysłodawcami akcji Górale dla Rayyana byli Krzysztof Drabik, znany z programu Mam Talent, a prywatnie przyjaciel rodziny chłopca oraz Łukasz Rajba, czyli bloger Góral w podróży. Wyszli oni z pomysłem wniesienia chłopca na szczyt, a do ekipy szybko dołączyły kolejne osoby – w tym uznani i utytułowani sportowcy jak Robert Cyrwus, Łukasz Jarosz, Tomasz Grodzicki, czy Wojciech Machnik, a także Maciej Spectra z programu MasterChef, który został kucharzem wyprawy. Łącznie w ekipie znalazło się kilkanaście osób. Największym wyzwaniem dla organizatorów wyprawy okazała się logistyka całego przedsięwzięcia, które wymagało skoordynowania działań wielu osób – zorganizowania transportu dla chłopca oraz członków ekipy, zakupu i dostosowania niezbędnego nosidełka, zapewniania bezpieczeństwa czy kontaktu z mediami. Ciężar organizacji w dużej mierze wziął na siebie Dariusz Pachut, ale jak sam przyznaje, największym zmartwieniem dla wspinaczy była pogoda. – Najważniejsza była pogoda, musiała być praktycznie idealna. Początkowo mieliśmy wyruszyć w poniedziałek 5 października, ale wiedzieliśmy, że może pojawić się deszcz albo burza, a na to nie mogliśmy pozwolić ze względu na Małego, musieliśmy go chronić przed wyziębieniem i niekorzystnymi warunkami. Zdecydowaliśmy o przełożeniu wyjścia na wtorek, co było doskonałą decyzją, bo pogoda była praktycznie idealna – mówi sportowiec. Pachut podkreśla, że sama wspinaczka przebiegła sprawnie, a to dzięki doskonałemu przygotowaniu ekipy. W jej składzie znajdowali się bowiem w większości doświadczeni wspinacze, którzy przygotowują się m.in. do wspinaczki w góry wysokie i marzą o zdobyciu ośmiotysięcznika. Głównym wyzwaniem było, aby nie stracić koordynacji niosąc na plecach wyjątkowy żywy ładunek – czyli 7-letniego Rayyana. – To ogromna różnica, kiedy niesie się Młodego w nosidełku, w porównaniu ze zwykłym obciążeniem. Nawet jeśli niósłbym plecak o takiej samej wadze, to jednak byłby on stabilny. Chłopiec się poruszał, przekręcał, oglądał. Nawet, kiedy spał – praktycznie podczas całego zejścia na dół – przekręcał się na jeden bok. Musiałem czas na niego uważać. Musieliśmy go przewracać na jeden bok, na drugi, co jakiś czas wyjmować z nosidełka, żeby rozmasowywać mu nogi, bo po dłuższym czasie spędzonym w nosidełku drętwiały – opisuje przebieg wyprawy Pachut. Mimo tych utrudnień, zarówno Rayyan, jak i niosący go ratownik, nie tracili wiary w powodzenie całej akcji. – Mały cały czas współpracował z nami, cały czas był uśmiechnięty, nie przeszkadzał mu wiatr, ani to, że musi siedzieć w nosidełku. Kiedy dotarliśmy na szczyt, był szczęśliwy. Wszyscy byliśmy szczęśliwi, że udało się zdobyć szczyt, ale cały czas z tyłu głowy mieliśmy myśl, że powroty są najtrudniejsze, bo pojawia się zmęczenie. Musieliśmy być do końca skoncentrowani i nie popadać w euforię, bo zdobycie szczytu to tak naprawdę połowa drogi. Dopiero gdy dotarliśmy do Morskiego Oka, emocje opadły – mówi sportowiec. Niestety mamie chłopca nie udało się zdobyć szczytu wraz z synem. Była to jej pierwsza piesza wyprawa w Tatry. Po dotarciu do Czarnego Stawu, wraz z dwiema innymi osobami, wróciła do schroniska, jednak cały czas pozostawała w kontakcie z ekipą. Teraz Rayyan jest bogatszy o nowe doświadczenia, a Dariusz Pachut – który na swoim profilu na Facebooku podzielił się z użytkownikami bogatą relację z wyprawy – zapowiedział, że gdy chłopiec będzie mógł stanąć na własnych nogach, chętnie będzie towarzyszył mu w kolejnej wspinaczce na Rysy. Jednak aby tak się stało i aby Rayyan mógł odzyskać sprawność, niezbędna jest kosztowna operacja w Stanach Zjednoczonych. Rayyan urodził się z bardzo rzadką wada układu kostnego – brakiem kości piszczelowej – zwaną Tibial Hemimelia (TH). Do tego chłopiec nie ma stawu kolanowego, ma narośl kostną oraz stopę końsko-szpotawą. W Polsce lekarze nie mogą pomóc chłopcu, jedyna opcja to amputacja. Jednak w Stanach Zjednoczonych ma szansę na operację. Pierwszy zabieg przeszedł w 2015 roku, dzięki darczyńcom i z pomocą NFZ udało się przeprowadzić operacje, podczas których zrekonstruowano kolana i stopy oraz wydłużono nóżki Rayyana. Chłopiec potrzebuje kolejnej operacji, jednak tym razem nie przyznano mu dofinansowania, a koszt leczenia wynosi blisko milion złotych. Czas goni, bo operacja planowała miała odbyć się rok temu, a stan chłopca systematycznie się pogarsza. „Idąc na Dach Polski chcemy wypromować zbiórkę chłopca na operację. Rodzina chłopca przyznaje, że jeśli nie uda się zebrać pieniędzy, to nie uda się uratować nóżki oraz kręgosłupa Rayyana i trzeba ją będzie amputować. Naszą akcją chcemy również pokazać, że nawet w takich sytuacjach warto mieć marzenia” – mówią organizatorzy akcji Górale dla Rayyana i proszą o wsparcie zbiórki na rzecz chłopca. Jak można pomóc? Wpłacając pieniądze, udostępniając link ze zbiórki na operację lub udostępniając informację o akcji. Link do zbiórki znajdziecie tutaj: www.siepomaga.pl/ostatni-ratunek
“Na Giewont się patrzy” to wzruszająca opowieść fotograficzna. Pokazuje, jak dawniej żyło się w Tatrach
„Życie było dyktowane przyrodą, wieczory mijały przy świetle lampy naftowej lub pełni księżyca”. Aleksandra Karkowska i Barbara Caillot Dubus podjęły pracę “poszukiwaczy” - czy może raczej “zatrzymywaczy” - tego, co przemija.
Dwa lata po napisaniu i wydaniu międzypokoleniowej książki "Banany z cukru pudru” o dzieciństwie warszawskich sąsiadów, Aleksandra Karkowska i Barbara Caillot Dubus. zdecydowały spotkać się z najstarszymi góralami. Cel? Zrobić podobny projekt na Skalnym Podhalu, gdzie widoki są piękne a tradycje niezwykle silne. - Do ziemi tatrzańskiej i jej mieszkańców mam wielki sentyment. Od dziecka, przyjeżdżałam do moich dziadków do Kościeliska. Znam tutejszych ludzi i tradycję – opowiada Barbara Caillot Dubus. W Tatrach spędziły długie miesiące, chodząc po górach i pracując nad swoim projektem. Spotkały trzydziestu górali z dziada pradziada. Do pierwszych starszych osób doszły z polecenia księdza czy sołtysa. - Potem sąsiad zaprowadzał nas do sąsiada. Pukałyśmy też same do drzwi. Jak mówią górale, u nas drzwi nie są zamknięte ino zawarte! – tłumaczy Dubus. Rozmawiały głównie z osobami urodzonymi w latach 20. i 30. XX wieku Pytały, jak wyglądało ich życie codzienne w dziecięcych latach, jaki był ich dom, szkoła, jakie mieli obowiązki. - Odkryłyśmy zupełnie inny świat. Życie dyktowane przyrodą, odrabianie lekcji przy świetle lampy naftowej czy pełni księżyca. Pasienie gęsi, pranie w potoku czy jeżdżenie pociągiem po chleb do Krakowa w czasie wojny. Dowiedziałyśmy się też że w Dolinie Chochołowskiej była próba puszczenia Gwiazdy Polski - największego balonu na świecie - do stratosfery. W trakcie długich rozmów nagle budziły się dawno zapomniane opowieści. Wzruszenia. - Górale otworzyli przed nami swoje domy i serca. Siedziałyśmy godzinami przy piecu czy na ławce przed domem. Słuchałyśmy, pytałyśmy, nagrywałyśmy. Często się razem śmialiśmy, czasem słuchałyśmy tragicznych historii. Oglądałyśmy stare zdjęcia. Aleksandra spisywała, robiła notatki, ja fotografowałam. Ze wszystkich wyjątkowych spotkań zebrały zdjęcia i ułożyły opowieść. Przeplotły piękne stare fotografie z rodzinnych albumów z tekstem, który zebrały i współczesnymi portretami naszych rozmówców. Aż trudno uwierzyć, że te stojące boso w lesie dzieci są dziś starszymi osobami.Tak powstała niezwykła, wzruszająca opowieść fotograficzna. “Na Giewont się patrzy” jest świadectwem minionej epoki. Pokazuje, jak dawniej żyło się w Tatrach. Nie tak dawno, ludzie jeszcze pamiętają te czasy. Warto rozmawiać ze starszymi! Pamięć jest przyszłością przeszłości! - Barbara Caillot Dubus. A my dzielimy się twórczością Barbary Caillot Dubus i Aleksandry Karkowskiej, bo warto wspierać ludzi, którym chce się podejmować pracę “poszukiwacza” - lub możne raczej - “zatrzymywacza” tego, co przemija.
Portret górali z Podhala. Słynny fotoreportaż Tomasza Tomaszewskiego
Góralska kultura ze swoimi na pozór anachronicznymi wartościami wydaje się płynąć pod prąd współczesności. Pewnie dlatego, że ufa temu, co niezmienne.
Tekst Grzegorz Kapla Zdjęcia Tomasz Tomaszewski Kiedy kleryk Władysław Budz miał być wyświęcany na księdza, przełożony seminarium pomyślał, że „ksiądz Budz” nie będzie dobrze brzmiało. I zasugerował młodemu duchownemu, by może zmienił nazwisko. Ten się zgodził. – No to jak chce się ksiądz nazywać? – Jak to jak? – zdziwił się góral. – Podhalański. Ksiądz Władysław jest wyjątkowym artystą. Bo choć cechą ludzi sztuki nie jest pokora, lecz pycha, on własne obrazy przez całe życie sprzedawał po to, by kupować dzieła tych, których cenił wyżej niż siebie. Zgromadził niezrównaną kolekcję podhalańskiej sztuki oraz zabytkowych oleodruków i w rodzinnym domu na Groniu urządził galerię. Jest tam sala, w której można zobaczyć kilkaset portretów Jana Pawła II na szkle. Zanim został papieżem, biskup Wojtyła wyświęcił Władysława Podhalańskiego na księdza. – Trzy sprawy mają dla nas, górali, znaczenie fundamentalne: rodzina, tradycja i kreatywność – mówi Andrzej Siekierka, nie odrywając oczu od igły. – W sercu masz przywiązanie do ziemi przodków, w pamięci imiona dawnych pokoleń, a w ręku talent i odwagę, by iść za tym, co kochasz. Modowe magazyny o tym krawcu, który okazał się błyskotliwym projektantem, piszą per „góralski Versace”. Jest dumny z tego, że pracuje rękoma. Mógłby, jak inni, tylko rysować wzory i zatrudniać ludzi do haftowania, ale to nie byłoby po góralsku. Po góralsku znaczy wszystko zrobić własnymi rękoma. Inni mówią to samo. Tyle że zamiast „kreatywność” wolą powiedzieć „wiara”. W czasach, gdy turyści nie wiedzieli o Tatrach prawie nic, a górale nie zajmowali się prowadzeniem pensjonatów, ale wypasem owiec, baca, zebrawszy kierdel, wycinał znak krzyża ciupagą na drodze. Dopiero wtedy ruszali. Zanim powstały w górach kościoły, to baca – starszy pasterz – był szafarzem obu porządków: boskiego i ludzkiego. W końcu Chrystus też był pasterzem owiec. A dzwonki na szyjach baranków nie wisiały ku ozdobie, ale po to, żeby odpędzić zło. bukowina jest najwyżej położoną wsią na całym Podhalu – krainie leżącej na północ od Tatr. Granice gminy opierają się aż na ich grani, więc jej najwyższym punktem są Rysy. Każde dziecko w Polsce wie, że to 2499 m n.p.m. Na początku na Siedmiu Wierchach nie było żadnego domu, tylko bukowe lasy i polany należące do wsi Waksmund założonej przez niemieckich osadników. Posłali oni na bitwę pod Grunwaldem pięciu zbrojnych, za co otrzymali od króla Jagiełły przywilej wypasu i od tej pory gnali swoje owce aż na Polanę Waksmundzką. 400 lat później będzie tędy wiodła droga do Morskiego Oka. Na halach spotkają innych pasterzy, postępujących od wschodu Rusinów i Wołochów z południowych Karpat. Od północy przybywać będą polscy osadnicy poszukujący wolności: okres zwolnień od podatków, jaki przysługiwał tym, co budowali na surowym korzeniu, sięgał 20 lat. Ze spotkania tych trzech żywiołów rzuconych w krainę srogiej zimy, krótkiego lata i ubogiej gleby, która rodzi jedynie owies i ziemniaki, a czasami len i kapustę, z jej wierzeń, wyobrażeń i pasji powstały góralska gwara, wiara i tradycja. Ta unikalna kultura przetrwała wiek pary, elektryczności, agitacyjne pokusy Goralenvolku, komunę, która odbierała góralom domy, żeby w ich przedwojennych pensjonatach umieszczać gości Funduszu Wczasów Pracowniczych. Dzisiaj górale żyją w dostatku, bo turystyka kompletnie odmieniła ekonomię tego skrawka Polski. Ale wciąż zdejmują kapelusz przed przydrożnym krzyżem. Niezależnie od tego, czy ich kto obserwuje, czy nie. Dzieci mówią tu po góralsku od kołyski, a po literacku dopiero od szkoły. I nawet w zwyczajny dzień mężczyźni chodzą jeszcze w cyfrowanych portkach. Takich z sukna, które mają na nogawicach haftowane parzenice. Dziewczęta w Bukowinie wciąż szyją gorsety. Białe na wesele, czarne na pogrzeby, zielone na Zielone Świątki, a czerwone na niedzielę. Zaś panna młoda, zanim powie „tak”, uszyje swojemu lubemu białą koszulę na znak, że odtąd będzie należał do niej, a nie do matki. Szyją gorsety od z górą 150 lat, odkąd zbój Mateja przywiózł na Podhale pierwszy dla swojej kochanki – Kacki. Robią to, bo niektóre sprawy się przecież odmienić nie mogą. Jak co roku Stanisław Skowyra z Brzegów ustawi przed swoim domem w Brzegach polowy ołtarz z krzyżem naturalnej wielkości, a kiedy będzie ten krzyż niósł, weźmie go pod pachę. Bo nie uchodzi, żeby człowiek brał krzyż na ramię, tak jak Bóg. Profesor Stanisław Hodorowicz, chemik, senator RP, bukowianin z dziada pradziada, podkreśla, że górale intuicyjnie czują potrzebę Boga, jego obecność w sensie fizycznym, ale to nie musi się przekładać na tzw. pobożne życie. Jest taka zbójnicka pieśń „Dopomóz nam Boze i tym nasym noskom, kiej nas będą wiedły ku Liptowskim wioskom”: zbójnicy idąc na zbój, mieli przekonanie, że Bóg ich w tym będzie wspierał. Najsławniejszym zbójnikiem przełomu XIX i XX w. był pradziadek senatora Hodorowicza, Jędrzej Dziadoń. To on podpalał strażnicę, którą nad Morskim Okiem kazał budować książę Hohenlohe-Öehringen. Magnat chciał udowodnić swoje władztwo przed międzynarodowym trybunałem w Grazu. Spór o te ziemie między spadkobiercami rodu Paloscayów a Rzeczpospolitą zaczął się w XVI w. 300 lat później kanclerz Bismarck postanowił wysiedlić Żydów i Polaków niemających pruskiego obywatelstwa. Pośród wysiedlonych znalazła się rodzina Zamoyskich. Władysław hrabia Zamoyski pod wpływem patriotycznego przekazu Towarzystwa Tatrzańskiego kupił część Tatr Wysokich na licytacji w Nowym Sączu 9 maja 1889 r. Przelicytował przedsiębiorcę Jakuba Goldfingera i właściciela południowej części Tatr, księcia Christiana Kraft zu Hohenlohe-Öhringena. W imieniu hrabiego licytował mecenas Rettinger. Do każdej wylicytowanej sumy dodawał skromne „i jeden cent”. Ta cierpliwa taktyka doprowadziła rywali do utraty sił. Hrabia Zamoyski zapłacił za swoją część Tatr 460 002 złote reńskie oraz 3 centy. Öhringen zbudował nad Morskim Okiem swoją strażnicę. Dziadoń palił ją dwa razy. Aresztowany i osadzony w Lewoczy, skuty łańcuchami skoczył ze skarpy na Katowej Polanie i pod ostrzałem dopadł lasu. Ukręcił łańcuch między drzewami i tyle go widzieli. Odtąd ukrywał się w Bukowinie pod okiem hrabiego Zamoyskiego, który uważał, że w pewien sposób stali się sobie równi. Wszystko umieli poświęcić dla ojczyzny, której wówczas nie było nawet na mapie. Zamoyski swoje tatrzańskie dominium przekazał w testamencie narodowi. Portret hrabiego wisi do dziś w schronisku w Morskim Oku. Nad jeziorem stoi figura matki bożej dobrych powrotów. Wyrzeźbił ją Władysław Koszarek. Samouk obdarzony wyjątkowym talentem. Już Stanisław Witkiewicz w swojej książce Na przełęczy wydanej w 1903 r. dziwił się tej obfitości talentów pośród górali. Każdy wydawał mu się artystą. Pan Władysław opowiada, że gdy jeszcze chodził do szkoły, przy zabawie kolega wsadził mu badyl do oka. Lekarze powiedzieli, że oko trzeba usunąć. Do matki przyszedł telegram, że operacja za siedem dni. Ma podpisać zgodę. – Jak to tak? – pomyślała matka. Założyła chodaki, chustę na głowę i poszła do Lejkuli Niewodzicki. Uradziły, że trzeba na Rusinową Polanę iść, prosić Matkę Boską o zmiłowanie. Poszły. Klęczały i modliły się z osiem godzin. A kiedy wróciły mama nie podpisała zgody na operację. – Kiedy się modliła, to wszystko minęło. Do dzisiaj widzę – uśmiecha się pan Władysław. – Zdarzało się, że bolało, ale mam zawsze pod ręką wodę święconą. Przemywam i przechodzi. Kiedy się spaliła figurka w małej kapliczce, która wisi na drzewie na Rusinowej Polanie, to właśnie Władysław Koszarek wykonał jej replikę. I wyrzeźbił Matce Boskiej ładne oczy. Oko za oko. – Talent do pracy mamy stąd, że w czasach biedy człowiek musiał wszystko zrobić sam – tłumaczy Andrzej Pietras, muzyk i bajarz, który przez 10 lat kierował Domem Ludowym i zna historie niemal wszystkich mieszkańców na pamięć. Tkało się, szyło ubrania z wełny i skór, robiło narzędzia, żeby potem ściąć nimi smreki, okorować, ponacinać na zrębie, postawić ściany i dach. Gospodarz musiał być cieślą, murarzem, stolarzem, tkaczem i kowalem. Dlatego dziś górale w genach noszą talent do pracy. I to się nie zmieniło, choć minęły czasy biedy. Kiedyś ludzie paśli tu owce, uprawiali ziemię i pracowali dla Cepelii. Dziś mamy dziewięć miesięcy sezonu w turystyce, ponad 30 wyciągów narciarskich ze sztucznie naśnieżanymi trasami, mamy powietrze jak kryształ i mamy Termy. Każdy może zarobić. Od tego co prowadzi busa z Krakowa, po tego co wymienia rynny na dachach. Bukovina Terma Hotel Spa to jedna z najbardziej imponujących inwestycji turystycznych na Podtatrzu. Wyjątkowa, bo powstała w czasach, kiedy media opowiadały o konfliktach wokół wyciągów na Gubałówce, kształtując, być może bez premedytacji, obraz górali ciągnących każdy w swoją stronę i niezdolnych do kompromisów. Tymczasem w Bukowinie 50 górali znalazło porozumienie i ryzykując własne majątki, wzięło się za budowę term, a wkrótce potem jednego z najlepszych hoteli w kraju. – To był powrót do źródeł, bo najważniejsze dla Bukowiny: kościół, wodociąg czy Dom Ludowy nasi przodkowie budowali wspólnie – przypomina Edward Kuchta prezes spółki Bukowiańskie Towarzystwo Geotermalne. Dlatego wierzyłem, że nie ma takich spraw, których nie da się osiągnąć razem. Dom Ludowy, odsunięty nieco od głównej ulicy, na pierwszy rzut oka nie pokazuje swojej wielkości, bo stoi na pochyłym stoku, ale jest to jeden z największych, jeśli nie największy drewniany budynek w Polsce. Ale wszystko zaczęło się od szkoły. I Dom Ludowy. I rozkwit rękodzieła. I eksplozja talentów w sporcie i muzyce. I poczucie wspólnoty. W roku 1881, kiedy Bukowina liczyła 1107 mieszkańców, tylko 10 z nich umiało biegle czytać i pisać. Czytać potrafiło 443 Górali. Pozostali wszystkiego musieli uczyć się na pamięć. Genealogii, mitów i ewangelii. W 1895 r. hrabia Zamoyski wybudował szkołę. Była w niej jedna klasa, 194 uczniów i dwóch nauczycieli: panowie Malinowski oraz Data. Wychowali pokolenie niebywale zdolnych i twórczych ludzi. To ich wychowankowie w 1924 r. wystąpili z odezwą do sąsiadów, by ich pokolenie, które przyszło na świat w niewoli i przeżyło „ponury nastrój stęchlizny grobowej, a któremu szczęśliwy los przyszedł poprzez zgliszcza, ruiny i bratniej krwi ofiarę” wybudowało Dom Ludowy na granicy Polski, „bo to najpotężniejsza, obok Kościoła i szkoły twierdza”. Wznosili go sześć lat. I po dziś dzień z jednej strony jest otaczany czcią niczym relikwia, a drugiej tętni życiem i nie znajdziesz w całej gminie rodziny, która nie miałaby z tym miejscem jakichś osobistych związków. Dzieci wolą uczyć się ludowych tańców i grać na skrzypcach zamiast oglądać w telewizji „Taniec z gwiazdami”. To zasługa kolejnych dyrektorów Domu Ludowego. Józefa Pitoraka, Jędrzeja Pietrasa, Zygmunta Kuchty i Bartłomieja Koszarka. Rozmawiamy o tym w niedzielny poranek. Agnieszka przygotowuje śniadanie, Bartłomiej goli się, bo po śniadaniu pójdą do kościoła. Benek pyta, kiedy on będzie się już golił, Honoratka poszła do lodówki po nutellę, a Ania nie może się doczekać, kiedy będzie dość duża, żeby mieć swój własny gorset. Zanim siądą do śniadania, dzieci odmówią modlitwę. – Panie Jezu, nasze słonko, pobłogosław to jedzonko. I tak nutella trafiła do sfery sacrum. Nad stołem zdjęcie Józefa Bigosa. – To dzięki niemu z rękodzielników staliśmy się artystami – mówi Bartek. – Nauczył bukowian kochać piękno. ale najlepszym muzykiem z bukowiny był Eugeniusz Wilczek. Gdyby żył w Ameryce, w Hollywood zrobiliby o nim film. Zaczynałby się od tego, że chłopiec idzie w zawiei pod srogą górę. Śniegu ma po pachy. Niesie nad głową skrzypce w czerwonym worku. I tylko śnieg widać z nieba i tę czerwień. A potem spotyka dziewczynę, co ma rękę i do pracy, i do muzyki. I byłaby opowieść o zakochaniu. I o tym, jak jej pęka w brzuchu rak. I jak się w chłopaku rodzi ta jego muzyka. Gazety pisały, że kiedy zaczyna grać wiatr, to prawdziwy wiatr zaczyna wiać, a kiedy zaczyna grać deszcz, w górach pada. Więc BBC nakręciło o nim kiedyś film, a w rocznicę tysiąclecia Polski pojechał na tournée po USA i grał w największych salach koncertowych, z różnymi gwiazdami. Dziennikarze pisali, że pojawił się artysta, który sam jest muzyką. Że jak zagra smutek, to płaczą wszyscy. Wrócił z Ameryki do swojego maleńkiego domu i znów było tak, jakby nie wyjeżdżał. Przed śmiercią już nie grał. Lekarze zabronili. – Bo przecie musiałbym zagrać miłość, a od tego pęka w człowieku serce – powiedział. Ale czasem kładł palce na strunach i ciągnął po nich smykiem. Potrafił grać improwizacje z kilkoma zespołami jednego wieczora i choć grali w różnych strojach, on swoich skrzypiec nigdy nie dostrajał. Przecież z palcami na strunach jest tak, że one same wiedzą gdzie stać. Uczył się grać nocami, po całych dniach doił owce. Sześćset. Obok skopka na mleko stawiał wiadro z zimną wodą. Żeby studzić palce. Pasterstwo jest najbardziej szlachetnym z góralskich zajęć. Baca Józef Parnaś ze Skrzypnego tłumaczy, jak się robi ser. – Wlewa się mleko z gielet do puciery, wielkiej drewnianej beczki na 120 litrów. W najlepszym czasie tyle mleka można mieć po jednym udoju. Ale od połowy czerwca jest go już mniej i mniej. Ze 120 litrów mleka wychodzi 35 kilo sera. Pucierę trzeba oprzeć na klinie, który nazywa się pieskiem. Miesza się mleko mieszadłem. Nie jest zwyczajne, tylko rzeźbione. Wyryto na nim litery IHS. Jesus Hominum Salvator. A potem, po półgodzinie, jak ser, czyli bundz, zaczyna się wiązać, to już trzeba go z tej serwatki wyciskać. Mocno, żeby nie było dziur. Dziury to mogą być w serze takim, co pan kupi w sklepie, ale w naszym nie może być ani jednej dziury. – A kto wymyślił jak taki ser zrobić? – No ja to nie wiem… Dziadowie, pewnie jeszcze zanim w te góry przyśli. Tak na dobrą sprawę nie widać, co się dzieje pod szklistą, srebrzystą, lśniącą w ciemności bacówki powierzchnią mleka. Jest to rytuał tajemny i odwieczny. Straszy może nawet niż góry, bo nikt nie wie, czy Pan Bóg nie stworzył ich przypadkiem po to, żeby ser miał gdzie przychodzić na świat... Siedzieliśmy kiedyś na potoku grocholów, skąd widać już było Trzy Korony, nisko, jakby pod stopami. Rozmawialiśmy o tym, jak jest. O świecie, który przekonuje, że liczy się kariera, pieniądze, sława, śniadaniowa telewizja i może jeszcze władza. A człowieka w tym wszystkim coraz mniej. – Niechaj to – powiedział wtedy pan Józek. – Patrz na serce. I podał mi kieliszek wódki. Po góralsku pije się z jednego kieliszka. Wychylasz i nalewasz następnemu.
Młodzi z Podhala kultywują dawne tradycje. Zaglądamy na tradycyjne góralskie wesele
Mateusz Kiszela, fotograf ślubny z Zakopanego, niejednokrotnie gościł na góralskim weselu. Postanowił opowiedzieć nam o tym, jak ta tradycyjna uroczystość wygląda z jego perspektywy.
ZOBACZ GALERIĘ >>> W Murzasichle, Białce Tatrzańskiej, Bukowinie, Witowie czy Chochołowie, ale też w samym Zakopanem czy Kościelisku nie brakuje młodych, którzy sakrament małżeństwa przyjmują w zgodzie z wielowiekową, góralską tradycją. Postanowiłem przybliżyć ten góralski obrzęd i związane z nim tradycje. Fotograficznie nie jest to temat łatwy ze względu na dużą ilość ludzi, ciemne sale i kościoły, ale za to jakże piękny i zupełnie wyjątkowy. Kierpce, hafty i kapelusze Nie zobaczymy tu sukni ślubnej z salonu, ale prawdziwy strój ludowy, który przetrwał w niezmienionej formie od lat. Jedynym szaleństwem, na które może pozwolić sobie przyszła Panna Młoda jest wybór zdobień gorsetu, bluzki czy spódnicy. Wzory zdobiące gorset to zazwyczaj motywy kwiatowe zaczerpnięte prosto z górskich rejonów. Każdy strój wykonywany jest na indywidualne zamówienie - bogato nabijany cekinami albo ręcznie haftowany. Wszystko ma tu swoje znaczenie, np. haftowane na gorsecie lilie symbolizują czystość. Kolejną kwestią jest fryzura Panny Młodej. Tradycja nakazuje spiąć włosy w kok, tzw. „cubę”. Natomiast do włosów koniecznie musi być przyczepiona wstążka z mirtem, która później wykorzystywana jest przy obrzędzie cepcowin. Wszystkie dodatki typu kolczyki, naszyjnik czy bransoleta zrobione są z prawdziwych korali, najczęściej z dodatkiem złota. Na nogach oczywiście nie może zabraknąć skórzanych kierpców w kolorze czarnym lub brązowym. Ubiór Młodego Pana nie różni się od góralskiego stroju, noszonego przy innych okazjach. Na strój Młodego składają się: koszula, portki, kapelusz, kierpce, spinka do koszuli, opasek oraz przewiązana białą wstążk cucha, którą zarzuca się na ramiona. Wprawne oko jednak rozróżni kawalera od żonatego mężczyzny. Po ślubie nie nosi się opaska ani piórka przy kapeluszu, są to bowiem atrybuty stanu kawalerskiego. Przygotowania Główna część przygotowań odbywa się w domu Pani Młodej. To tutaj zbiera się najbliższa rodzina i to właśnie tutaj przyjeżdżają pytace oraz kapela góralska, by wraz z Panią Młodą wysłać druhny (druzcki) konnym zaprzęgiem po młodego Pana. Nierzadko Młoda jest z Zakopanego, a Młody z Bukowiny czy Białki Tatrzańskiej. Choć są to znaczne odległości- jak tradycja nakazuje - podróżuje się konno. Zadaniem druhen jest teraz pomoc w ubieraniu Pana Młodego, założenie opaska czy czerwonej wstążki do cuchy. To właśnie tą wstążkę wybranka serca niebawem zamieni ma białą. Gdy Pan Młody jest już gotowy do drogi, w jego domu rodzinnym ma miejsce pierwsze błogosławieństwo. Następnie druhny wyprowadzają Pana Młodego z domu i wspólnie udają się zaprzęgiem konnym do domu Pani Młodej, gdzie będzie miało miejsce błogosławieństwo obydwojga przyszłych małżonków. W domu Pani Młodej W międzyczasie w domu Pani Młodej zjeżdżają goście, rodzina i sąsiedzi. Zanim na miejsce dotrze Pan Młody, w przygotowaniachj pomagają mama i druzcki. Pani Młoda zwykle wita Pana Młodego i jego najbliższych na zewnątrz, przed domem. Cały orszak prowadzą pytace, którzy śpiewają tradycyjne przyśpiewki. To nie jedyne zadanie, które mają przed sobą - w dniu wesela do ich obowiązków należy także ciekawe poprowadzenie obrzędu cepca, czyli „wykupienia” Pani Młodej. W domu ma miejsce kolejny ważny obrządek -zmiana koszuli na tę, którą przygotowała dla swojego wybranka Pani Młoda. Wtedy również zmieniona zostaje wstążka. Następuje błogosławieństwo i wspólna droga do kościoła. Zaślubiny Ceremonia w kościele nie różni się prawie od tej „nie góralskiej”, poza kilkoma detalami: to drużbowie i druhny (druzcki) prowadzą Młodych przed ołtarz przy pięknych dźwiękach kapeli góralskiej, ksiądz natomiast ubrany jest w ornat z motywami ludowymi. (Zdjęcia w galerii zostały wykonane w pięknym Kościele pod wezwaniem św Anny w Zębie – rodzinnej wsi jednego z naszych najlepszych skoczków narciarskich Kamila Stocha). Po zakończeniu obrzędów kościelnych Para Młoda jedzie końmi pięknym, barwnym korowodem z muzyką i śpiewem przez malownicze tereny do karczmy. Początkowo wszystko przebiega tak jak na weselu w każdej innej części kraju. Rodzice witają młodych chlebem i solą. Co ciekawe nie ma życzeń, wszyscy goście zasiadają do obiadu, po którym następuję pierwszy taniec. Chwile później Młoda Para kroi tort, który jest podany bezpośrednio po obiedzie. Jak widzicie harmonogram dnia jest napięty, tym bardziej, że przecież trzeba zabawiać w międzyczasie sporą liczbę gości - na wesele góralskie potrafi przybyć 300-400 osób! Fotograf i operator mają ręce pełne roboty. Mówiąc szczerze dzieje się tyle, że nie rzadko jemy obiad na kolanie albo nie jemy go wcale i nie przez brak gościnności, ale dlatego że zwyczajnie nie ma na to czasu. Plener z drużyną Kolejnym punktem obowiązkowym jest tzw. plener z drużyną. Para Młoda, wszyscy drużbowie i druzcki wybierają się wraz z fotografem, by wykonać kilka mniej lub bardziej formalnych kadrów z widokiem na góry. Najlepsze miejsca to te położone wyżej jak Furmanowa, Salamandra, Stołowe czy Antałówka . Do drużyny należą wyłącznie kawalerowie i panny i jest ich od 4 do 12 par w zależności od regionu Podhala. Do ich obowiązków należy pomaganie Parze Młodej: donoszenie alkoholu, zabawianie gości oraz organizacja obrzędu cepowin. Tradycyjny góralskie cepowiny Najważniejszą częścią wesela są cepowiny Pani Młodej. Pytace i Starościny muszą wykazać się znajomością śpiewek związanych z tym obrzędem. Druzcki i drużbowie w swoich śpiewach wykazują zalety i uciążliwości życia małżeńskiego. Młody musi wykupić swój kapelusz i na koniec zaśpiewać oraz zatańczyć ze swoją żoną. Śpiewają wszyscy weselnicy i jest to odpowiednik życzeń na zwykłym weselu tyle, że tutaj przyjmują one formę muzyczną. Na koniec tańczone są tradycyjne góralskie tańce tzw. solówki. Dla fotografa i operatora kamery jest to jeden z najbardziej wymagających, a zarazem jeden z ciekawszych momentów do fotografowania. Tradycyjne cepowiny potrafią trwać do 3 godzin. Do tego zdecydowanie brakuje miejsca - jednocześnie na parkiecie potrafi znaleźć się nawet 200 osób. Trzeba być maksymalnie skoncentrowanym, by uchwycić te unikatowe momenty. Tekst i zdjęcia: Mateusz Kiszela
Jak wygląda codzienność wietnamskich górali? Oto historia pewnej wizyty
Zamień polar na wełniane portki, a złóbcoki się odezwą! Uczestnicy Spotkań z Filmem Górskim ruszyli na wycieczkę w stylu retro, oczywiście bez programu.
Stałym punktem programu zakopiańskich Spotkań z Filmem Górskim stały się wycieczki... „bez programu”. Same wycieczki mają jednak dłuższą tradycję, bo sięgającą drugiej połowy XIX wieku. Ich inicjatorem i organizatorem był Tytus Chałubiński. Pomysł był taki: bigos, kobiety i śpiew, idziemy przed siebie i nie wiemy, co się zdarzy. Kuszące? Zwłaszcza bigos! Chociaż dziś na wycieczkach „a’la Chałubiński” bigosu nie ma, jak kiedyś czuć atmosferę zupełnej spontaniczności. Ostatniego dnia Spotkań z Filmem Górskim uczestnicy ruszają na spotkanie z zakopiańską historią. Ubrani w stroje z minionej epoki wędrują „w Zokopane”, by przywrócić na chwilę ducha dawnych czasów. Witkacego recytują aktorzy zakopiańskiego teatru, przygrywa góralska kapel, rozbrzmiewają złóbcoki, dudy i piszczałki. Tegoroczną wycieczkę, która odbyła się w niedzielę 7. września, poprowadził podhalański gawędziarz - Józef Pitoń. Wycieczka zamieniła się w wędrowny kabaret góralski. Muzykę i śmiech słychać było aż na Giewoncie! A na pewno na szlakach dochodzących do Polany Strążyskiej, gdzie zakończyła się tegoroczna retro-zabawa. Kto nie był, niech żałuje i szykuje cuchę na przyszły rok!
Krzysztof Trebunia-Tutka, zawodowy muzyk bez wykształcenia muzycznego, z zawodu architekt. Założyciel i lider kapeli Trebunie- -Tutki, która grała na największych festiwalach Muzyki Świata w Europie, Azji i Ameryce.
Zasłużony Działacz Kultury (wyróżnienie Ministra Kultury) i Honorowy Ambasador Polszczyzny (z zespołem Trebunie-Tutki) za teksty utworów pisane i śpiewane podhalańską gwarą. Obecnie coraz częściej zasiada wśród festiwalowych jurorów. Jest jednym z nielicznych, którzy komponują nową muzykę góralską w surowym kanonie tradycji. Jako architekt nawiązuje do stylu zakopiańskiego stworzonego z końcem XIX w. przez Stanisława Witkiewicza. Projektuje wille, karczmy i pensjonaty z elementami typowymi dla tradycyjnego budownictwa górali podhalańskich. Nuty góralskie poniosły Trebuniów-Tutków daleko w świat… To prawda. Na przykład kiedyś dostaliśmy zaproszenie do Biszkeku w Kirgistanie, żeby pomuzykować z tamtejszymi artystami. Dopomógł nam w tym spotkaniu polski konsul z Ałma-Aty, który znał już nasze nagrania z Twinkle Brothers. Ludzie są tam niesamowicie serdeczni, przyjaźni. Pokazali nam swoje góry, a te urzekły nas ogromem i pierwotnością. Zobaczyliśmy jurty, Kirgizów na konikach przypominających nasze huculskie. W przyszłości ten kontakt może zaowocować wspólną płytą. Chcemy ich też ściągnąć do Polski, żeby wystąpili przed naszą publicznością. Zobaczyliśmy też ogromną Amerykę. Ale szczególnie bliski jest mi obszar Morza Śródziemnego. Z racji swojego zawodu od dawna interesowałem się architekturą Grecji, Egiptu, Mezopotamii, Rzymu. I kiedy pojechaliśmy na koncerty do Włoch i mogłem zobaczyć Sycylię, południowe Włochy, Wenecję i Rzym, to rzeczywiście było dla mnie wielkie przeżycie. Nie ciągnie pana w góry wyższe od Tatr? Na pewno chciałbym zobaczyć Amerykę Południową, poznać przedstawicieli tamtejszych rdzennych kultur, zwłaszcza że wiele z nich wywodzi się z gór. Ciągnie mnie w Andy także dlatego, że poznałem ludzi z tamtych stron. Najbardziej fascynujące jest to, co przetrwało z dawnych czasów. Z jednego z folklorystycznych festiwali zapamiętałem zespół znad jeziora Titicaca – na scenie byli tak samo ubrani jak poza sceną, a kiedy nie grali, byli zajęci rękodziełem. Ich pobyt w Zakopanem to był jeden wielki performance. U nas na co dzień zdecydowanie mniej żyjemy tradycyjną kulturą góralską. Staramy się ją kultywować poprzez działalność artystyczną, góralskość odżywa jednak głównie przy takich okazjach jak wesela, chrzciny, pogrzeby i festiwale. To są momenty, kiedy nasza kultura żyje. Jak to się stało, że zimą do Białego Dunajca zawitała gorąca Jamajka? Do lat 90. nie było przecież polskich zespołów w rankingach Muzyki Świata… „Sprawcą” naszego spotkania był dziennikarz Programu II Polskiego Radia, znawca kultury panafrykańskiej Włodzimierz Kleszcz. To on w 1991 r. przywiózł Jamajczyków na Podhale. Ale sam pomysł narodził się wcześniej, na Festiwalu Kapel w Kazimierzu nad Wisłą. Kleszcz chciał sprytnie wypromować muzykę ludową wśród młodzieży. Używając rytmów reggae niczym konia trojańskiego, niejako wtórnie, poprzez Zachód, zainteresował polską muzyką góralską naszych rodaków. Nasz wspólny z Jamajczykami sukces najpierw odnotowano bowiem za granicą – byliśmy płytą miesiąca w Wielkiej Brytanii, wydarzeniem muzycznym roku na targach w Berlinie. Niewątpliwie zostaliśmy w Europie zauważeni. Powiem więcej, nasza kombinacja z reggae stała się inspiracją do łączenia muzyki góralskiej z innymi gatunkami – np. z jazzem. Mimo wszystko dziwne to połączenie: wpadające w ucho, kołyszące reggae i trudne w odbiorze – nawet dla Polaków – dźwięki muzyki spod Tatr. Nie mamy wspólnych muzycznych korzeni z rastamanami, ale może właśnie to, że oni są tak inni, uwypukliło naszą oryginalność. Wspólny projekt budził na początku wiele obaw z obu stron, ale udało nam się go szczęśliwie doprowadzić do końca z zachowaniem szacunku do obu kultur i tradycji. Nikt nie poszedł na skróty, nie było „zgniłych kompromisów”, muzyka pozostała szczera i prawdziwa, a taka najlepiej trafia do ludzi. Słyszałem, że pradawni górale nosili warkoczyki. Czy są jeszcze inne cechy łączące was z rastafarianami z Jamajki? Znaleźliśmy wiele interesujących detali – np. podstawowe kolory dla wyszyć w parzenicach to czerwony i zielony. U rastafarian te dwa kolory plus żółty są barwami ich kultury. Rastafarianie za swój symbol uznają też naszą rozetę – typowy element góralski, zielono-czerwony na żółtym tle. Można by takich szczegółów wyliczać więcej, ale to, co nas łączy najbardziej, to poważne podejście do tradycji. Oni pieczołowicie dbają o kulturę rastafariańską i grają roots reggae, pierwotne, „korzenne”, jamajskie reggae, w którym obowiązują bardzo ścisłe zasady kompozycji. My, Trebunie-Tutki, gramy muzykę góralską, w której staramy się wykorzystać jak najwięcej elementów tradycji. Łączy nas też zamiłowanie do muzyki jako sposobu na życie. No i poczucie misji – staramy się przekazywać uniwersalne przesłanie, niezależne od kultury, ponad religiami. A co do warkoczyków, to zaplatanie było w modzie wcale nie tak dawno, 120–130 lat temu. Teraz jest moda na powrót do korzeni. Młodzież nosi długie włosy, a niektórzy nawet je zaplatają w warkoczyki na skroniach, żeby nie wchodziły do oczu. A jak przyjmowana jest w szerokim świecie muzyka stricte góralska, bez pulsującego rytmu reggae? Dobrze pamiętam EXPO w Japonii w 2005 r., gdzie byliśmy częścią dużego koncertu i – jak wszyscy – graliśmy utwory Chopina. Zagraliśmy Mazurka krzesanego, czyli mazurka D po góralsku. Okazało się, że Japończycy na nasze utwory reagują niemal identycznie jak polska publiczność, a przecież nie rozumieli, o czym śpiewamy. Później koncertowaliśmy jeszcze w pawilonie polskim, gdzie przychodzili zupełnie przypadkowi ludzie zwiedzający wystawę światową i czułem, że nasza energia, przekaz pozasłowny też do nich dotarły. Można powiedzieć, że jesteście ambasadorami polskiej sztuki z dziada pradziada… Fakt (śmiech). Nasz pradziad Stanisław Budz-Mróz w 1925 r. pojechał na Wystawę Światową do Paryża z Kapelą Bartusia Obrochty. Grywał także we Lwowie, w Berlinie, Hamburgu... Jan Kasprowicz napisał o nim piękny wiersz zatytułowany Kobziarz Mróz. Mam podobny dylemat jak ten wyrażony w owym wierszu: czy nie-górale potrafią naszą muzykę tak do końca zrozumieć? Może lepiej grywać ją tylko Dunajcowi nad łozą… Muzyka góralska ma silny rdzeń karpacki. Nie miał pan pokusy zbadania, co tam grają za siódmą górą, za lasem? Graliśmy na Bukowinie rumuńskiej, która kojarzy nam się z Bukowiną Tatrzańską. Dla mnie, człowieka zaczytanego w dawnych dziejach Polski, była to podróż sentymentalno- -romantyczna. Spotkaliśmy tam ludzi, którzy przez 200 lat potrafili zachować swoje pieśni, swój język. Mówię tutaj o góralach czadeckich, którzy wyemigrowali niegdyś na Bukowinę. To była podróż w czasie – malowane domy, bardzo zadbane obejścia, zdobione ogrodzenia, piękne przydomowe kwiaty. W sensie architektonicznym – tak wyglądało Podhale jeszcze 50 lat temu. Odwiedziliśmy tamtejszą bacówkę. Baca był Rumunem, ale podobieństw z podhalańskimi bacówkami było więcej niż różnic. Nie robią oscypków, ale mają inne sery, żętycę. Kolejny raz wzajemnie było to bardzo emocjonalne spotkanie. W zespole jesteśmy wielbicielami kultury rumuńskiej, czy może szerzej – kultury wołoskiej, która łączy górali w całych Karpatach. Wraca się do tego jak do legendy. Wołosi mieli decydujący wpływ na rozwój tradycji i kultury górali polskich, słowackich, ukraińskich i rumuńskich. Dzisiaj, kiedy spotykamy się na festiwalach i próbujemy pokazywać fragmenty najdawniejszych zwyczajów pasterskich, zespoły z różnych części Karpat wnoszą na scenę te same rekwizyty. Najwięcej podobieństw jest w tym, co dla oka jest nieuchwytne, np. w mentalności. I kiedy się z tymi ludźmi usiądzie i pogra, wtedy odczuwa się tę wielką więź. W jakich innych miejscach odczuwacie ją równie silnie? Doskonale czujemy się na Węgrzech. Zresztą nasz pradziad Andrzej Trebunia-Tutka z Pesztu tutki do papierosów sprowadzał, stąd przydomek. To nas odróżnia od innych Trebuniów, bo dziś ten ród jest bardzo liczny. Graliśmy z muzykami z różnych stron świata, na przykład z Anglikami. Z nimi porozumiewamy się na innej płaszczyźnie. To nie jest już to otwarcie i spontaniczność. Czy to prawda, że górale podhalańscy zapożyczyli niektóre pieśni od swoich beskidzkich sąsiadów? Zdarza się. Andrzej Knapczyk-Duch np. swoje utwory, prawie autorskie, opierał na cytatach z melodii beskidzkich, morawskich i słowackich. Trzeba mieć świadomość wspólnych korzeni kulturowych górali karpackich. Kiedy się spotykamy, nie ustają dyskusje, co jest czyje, kto jest najbliżej pierwotnych wzorców, kto je najlepiej uchwycił i pielęgnuje. Bardzo szanuję górali beskidzkich. U nich przetrwały najstarsze elementy kultury wołoskiej, te, które pod Tatrami są już w zaniku, głównie z chęci przypodobania się turystom. No to jak będzie z rdzenną muzyką góralską, ma szanse przetrwać napór komercji? Ta tradycja broni się już od 100 lat, ale tylko siłą pojedynczych pasjonatów. Nie jest tak, że górale powszechnie ją doceniają. To, co było kiedyś naturalnie związane ze stylem naszego życia, bardzo ucierpiało po wygnaniu owiec z Tatr. Kulturową aktywność, która kiedyś rozwijała się spontanicznie, dzisiaj trzeba świadomie kreować. Świat idzie do przodu, wszystko się błyskawicznie komercjalizuje. Króluje zasada „wszystko na sprzedaż”. Często tradycja przeradza się w karykaturę – weźmy słynne już organizowanie napadów zbójnickich na zlecenie czy występy pseudokabaretowych zespołów góralskich. Jako juror najważniejszego festiwalu muzyki ludowej Nowa Tradycja, odbywającego się w studiu PR im. Lutosławskiego w Warszawie, obserwuję, że jest coraz więcej wartościowych zespołów, które chcą pielęgnować ludowe tradycje i mają ambicje, aby grać coraz lepiej. Niestety, ciągle daje się zauważyć, że od nas, górali, lepsi są muzycy z Warszawy, Lublina, Rzeszowa, Suwałk, Beskidów. Okazuje się, że Podhale jest zbyt przekonane o sile własnej tradycji i o własnej atrakcyjności, żeby chcieć dalej pracować, podnosić sobie poprzeczkę coraz wyżej. Z zawodu jest pan jednak architektem, nie muzykiem… Dzięki temu, że mam luksus życia z muzyki, mogę sobie pozwolić na wybieranie zleceń i specjalizowanie się w architekturze regionalnej. W tej dziedzinie proces tworzenia jest długi. To jest praca wielu ludzi, w określonej kolejności, efekt końcowy jest sumą ich starań. Projektowałem budynki w różnych lokalizacjach, ale najbardziej zadowolony jestem z tych, które stanęły w naturalnym dla tego stylu krajobrazie – na Podhalu. Tekst: Marek Tomalik, www.australia-przygoda.com