Ekstremalny upał już niebawem zaleje Polskę. Te zagraniczne triki uratują cię przed skwarem
Nadchodzący weekend przyniesie do Polski ekstremalne upały przekraczające 35 stopni. Tradycyjne metody z najgorętszych rejonów świata pomogą skutecznie schłodzić organizm.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Nie tylko temperatura. Ten wskaźnik pokazuje, jak naprawdę odczuwamy upał – latem warto go sprawdzać
Temperatura na termometrze mówi tylko część prawdy. Indeks ciepła pokazuje, jak organizm faktycznie odczuwa upał – i dlaczego przy wysokiej wilgotności może być znacznie groźniej, niż sugerują same stopnie Celsjusza.
Intensywne letnie upały to coś więcej niż tylko uciążliwa pogoda – to śmiertelne zagrożenie. W Stanach Zjednoczonych wysoka temperatura jest główną przyczyną zgonów związanych z warunkami atmosferycznymi, a wraz ze wzrostem globalnych temperatur to ryzyko będzie tylko rosło. Jednak sama wartość na termometrze to zaledwie połowa prawdy. Kluczowy jest indeks ciepła (ang. heat index), czyli temperatura odczuwalna, która łączy temperaturę powietrza z jego wilgotnością. – Zwracanie uwagi na indeks upału jest niezwykle ważne – podkreśla Janessa Webb, główna meteorolożka stacji WCCB Charlotte. – Wysoka wilgotność powietrza utrudnia organizmowi pocenie się, a tym samym efektywne ochładzanie – wyjaśnia dr Kregg Laundon, lekarz medycyny ratunkowej i ordynator oddziału ratunkowego w Southeast Georgia Health System. – W miarę nasilania się stresu cieplnego u ludzi może dochodzić do odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, skurczów cieplnych, wyczerpania cieplnego, a czasem nawet do udaru cieplnego – mówi. Eksperci podkreślają jednak, że chorobom związanym z upałem w dużej mierze można zapobiegać. Oto, co warto wiedzieć tego lata o indeksie ciepła i co można zrobić, aby zachować bezpieczeństwo, gdy temperatura i wilgotność gwałtownie rosną. Czym jest indeks ciepła? Indeks ciepła mierzy wilgotność, czyli zawartość pary wodnej w powietrzu, w połączeniu z rzeczywistą temperaturą. – Dni z wysokim indeksem ciepła przypominają wejście do parnej łaźni, w przeciwieństwie do suchego gorąca, jakie panuje w tradycyjnej saunie – wyjaśnia Janessa Webb. – To taki wręcz bagienny, lepki upał. Gdy na zewnątrz panuje temperatura 32°C przy wilgotności rzędu 70 procent, ludzkie ciało może odczuwać to jako znacznie gorsze 41°C. Indeks ciepła stworzył w 1979 roku fizyk Robert Steadman. W tym samym roku Narodowa Służba Meteorologiczna (NWS) opracowała swój własny wskaźnik, inspirując się badaniami Steadmana. – NWS do dziś korzysta z tamtej wersji indeksu i w przeważającej mierze jest on dokładny – ocenia David Romps, profesor fizyki klimatu na Wydziale Nauk o Ziemi i Planetologii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Prof. David Romps zauważa jednak, że pojawia się tutaj poważny problem. Robert Steadman napotkał błąd w swoich obliczeniach, przez co nie był w stanie wyznaczyć indeksu ciepła powyżej pewnego poziomu. Jego równania zakładały bowiem, że pot będzie bez końca gromadził się na skórze, dopóki otaczające powietrze nie zostanie całkowicie przesycone wilgocią. W rzeczywistości nadmiar potu po prostu ścieka z ludzkiego ciała – a tego czynnika Steadman w ogóle nie wziął pod uwagę. Ponadto w latach 70. fale upałów nie występowały tak często jak dzisiaj, więc brak danych dla ekstremalnie gorących i wilgotnych dni nie stanowił wtedy tak dużego problemu jak obecnie. Co gorsza, współczesne fale upałów przemieszczają się znacznie wolniej i utrzymują się nad danym obszarem o wiele dłużej niż kiedyś. – Gdy temperatura wykracza poza zakres zdefiniowany przez Roberta Steadmana, nikt tak naprawdę nie wie, co dzieje się z ludzkim organizmem – mówi Yi-Chuan Lu, naukowiec na stażu podoktorskim na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Z powodu braku oryginalnych obliczeń Steadmana dla wyższych temperatur, jako rozwiązania zastępcze zaczęto stosować alternatywne algorytmy. Te jednak w niektórych przypadkach zaniżają temperaturę odczuwalną. Warto pamiętać również, że stworzony przez Steadmana indeks upału opiera się na idealnych założeniach. Pokazuje on bowiem, jak temperaturę odczuwa w pełni zdrowy człowiek, który przebywa w cieniu, jest ubrany odpowiednio do pogody i ma stały, nieograniczony dostęp do wody pitnej. Czy musimy na nowo przemyśleć sposób, w jaki mierzymy indeks ciepła? Dr Yi-Chuan Lu i prof. David Romps ponownie przeanalizowali badania Steadmana i znaleźli sposób na rozszerzenie jego obliczeń o zakresy znacznie wyższych temperatur i wilgotności. Naukowcy chcieli w ten sposób rozwinąć wnioski z analiz z 2010 roku, w których badano, czy istnieje punkt krytyczny, po przekroczeniu którego na naszej planecie zrobi się zbyt gorąco, by mogło na niej przetrwać życie. Badacze przekonują, że ich wyliczenia są o wiele dokładniejsze niż te podawane przez Narodową Służbę Meteorologiczną (NWS). Gdy na zewnątrz panuje temperatura ok. 38°C przy wilgotności rzędu 65 procent, oficjalne komunikaty NWS wskazują, że odczuwalna temperatura wynosi ok. 58°C. Tymczasem Dr Yi-Chuan Lu i prof. David Romps, bazując na rozbudowanym indeksie Steadmana, dowodzą, że w rzeczywistości odczuwamy to jako ponad 67°C! Matematyczny model, którym posługuje się NWS do określania temperatury odczuwalnej przy skrajnych upałach i wysokiej wilgotności, nie skupia się na reakcjach ludzkiego ciała w tak ogromnym stopniu, jak oryginalna praca Steadmana. Prof. David Romps wyjaśnia, że to właśnie stąd biorą się tak drastyczne różnice między indeksem NWS a ich nową propozycją. – Okazuje się, że ludzki organizm radzi sobie z upałem całkiem dobrze – dopóki nagle nie przestanie sobie radzić. A kiedy ta granica zostanie przekroczona, sytuacja staje się dramatyczna w mgnieniu oka. Ponieważ indeks ciepła ma swoje naturalne zalety i ograniczenia, NWS wykorzystuje zestaw trzech różnych narzędzi do oceny i informowania o ekstremalnych upałach: Indeks Upału (Heat Index), Temperaturę Wilgotnego Termometru Gałkowego (WBGT) oraz wskaźnik ryzyka upałów (HeatRisk). Wspólnie wskaźniki te pozwalają uzyskać znacznie pełniejszy obraz sytuacji niż sama temperatura powietrza, stanowiąc tym samym lepsze narzędzie do informowania opinii publicznej o zagrożeniach związanych z falami gorąca. Co robić, gdy indeks ciepła jest wysoki? Aby utrzymać odpowiednie nawodnienie, dr Kregg Laundon zaleca wypijanie dwóch porcji wody na każdy napój elektrolitowy. Elektrolity uzupełniają sole tracone wraz z potem, ale połączenie wody i napojów elektrolitowych pozwala uniknąć przyjmowania nadmiaru niepotrzebnego cukru. Lekarz radzi również regularnie odpoczywać w cieniu lub w klimatyzowanych pomieszczeniach, nosić ubrania odpowiednie do pogody i unikać największego upału – od południa do późnego popołudnia. – Warto sprawdzać, jak radzą sobie starsi sąsiedzi, małe dzieci oraz osoby bez dostępu do niezawodnej klimatyzacji – dodaje. Dr Kregg Laundon podkreśla też, że należy mieć świadomość, iż wiele różnych leków – od inhibitorów ACE obniżających ciśnienie krwi, po powszechnie stosowane środki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen – może pogarszać funkcję nerek. W efekcie leki mogą kumulować się w organizmie do toksycznego poziomu albo powodować niebezpieczne zaburzenia równowagi elektrolitowej. –Skurcze są wczesnym objawem wyczerpania cieplnego – mówi Dr Kregg Laundon. Inne sygnały ostrzegawcze, na które należy zwrócić uwagę, to ból głowy, zawroty głowy, nasilone wymioty i duszność. Udar cieplny jest poważniejszy niż wyczerpanie cieplne i może powodować dezorientację, drgawki, a nawet utratę przytomności. –Jeśli widzisz, że ktoś jest w niebezpieczeństwie, wezwij pogotowie, przyłóż lód do głowy i pod pachy tej osoby oraz zanurz jej stopy w wodzie, czekając na pomoc – radzi Dr Kregg Laundon. – Można też mocniej włączyć klimatyzację i podać wodę. Źródło: National Geographic
Europa robi się za gorąca na wakacje? Fale upałów zmieniają plany turystów
Eksperci ostrzegają, że częstsze i silniejsze fale upałów będą stałym elementem kolejnych wakacji. Zmieniają się więc nie tylko kierunki podróży, ale też same nawyki turystów: terminy wyjazdów, godziny zwiedzania i sposób planowania urlopu.
Spis treści: Upał zmienia wakacyjne nawyki Europa na pierwszej linii zmian Miasta uczą się żyć z upałem Ku bardziej świadomej erze podróżowania Dla doświadczonych podróżników, Heike i Roberta Taylorów, Umbria latem 2022 roku okazała się punktem zwrotnym. Wspomnienia stresującej podróży do Doliny Loary w lipcu 2019 roku – gdy region dusił się w 40-stopniowym upale – wciąż były świeże. Mimo to para nie zrezygnowała z rezerwacji włoskiej willi na duży rodzinne zjazd. Z natury klan Taylorów na wakacjach lubi odkrywać nowe miejsca. Jednak fala upałów, która tamtego lata dotknęła ten region środkowych Włoch, sprawiła, że ostatecznie rzadko opuszczali wynajętą posiadłość. – Najbardziej niepokojące było leżenie przy basenie i obserwowanie widocznego w oddali dymu z pożarów lasów oraz śmigłowców nadlatujących, by gasić ogień. Myślę, że nigdy tego nie zapomnę – mówi Heike. Po powrocie do domu małżeństwo przysięgło sobie: nigdy więcej. Obecnie szczyt lata spędzają w swojej posiadłości w Surrey i jej okolicach, natomiast europejskie miesiące przejściowe – maj i wrzesień – rezerwują na aktywny wypoczynek w takich miejscach jak Sycylia czy Korsyka. Upał zmienia wakacyjne nawyki To coraz powszechniejszy schemat zachowań wśród podróżnych, ponieważ fale upałów przestały być niewygodnymi anomaliami, a stały się wysoce uciążliwymi, niemal corocznymi zjawiskami. Lato 2022 roku było pod tym względem szczególnie ekstremalne: w Europie odnotowano szacunkowo 60 000 zgonów powiązanych z wysokimi temperaturami, Chiny zmagały się z bezprecedensową, trwającą aż 70 dni falą upałów, a w lipcu w niektórych częściach Wielkiej Brytanii słupki rtęci po raz pierwszy w historii przekroczyły próg 40°C. W tym samym miesiącu kolejnego roku blisko 20 000 osób – w większości turystów – musiało zostać ewakuowanych z greckiej wyspy Rodos z powodu pożarów lasów potęgowanych przez ekstremalny żar. Fale upałów obejmują też coraz większą część roku. W maju 2022 roku hiszpańska państwowa agencja meteorologiczna Aemet odnotowała falę upałów o „nadzwyczajnej intensywności”, z temperaturami sięgającymi 15°C powyżej średniej sezonowej. W 2023 roku silne upały we Francji przeciągnęły się aż do września, wpływając na przebieg Pucharu Świata w Rugby. Na początku tego roku znaczna część południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych została dotknięta marcową falą upałów, a w niektórych rejonach Arizony temperatury dochodziły do 43°C. Jak ujął to António Guterres, sekretarz generalny ONZ: „Ekstremalne upały nie są już rzadkim zjawiskiem – stały się nową normalnością”. W ujęciu statystycznym nie istnieje jedna uniwersalna definicja fali upałów; globalne temperatury są po prostu zbyt zróżnicowane. We wszystkich przypadkach termin ten odnosi się jednak do okresu nienaturalnie wysokich temperatur utrzymujących się przez kolejne dni. Brytyjskie Met Office definiuje falę upałów jako co najmniej trzy dni, w których dobowe temperatury maksymalne przekraczają regionalny próg. W Londynie wynosi on 28°C, w Szkocji 25°C. Obie te wartości zostałyby uznane za łagodne w takim miejscu jak Ateny. Ponieważ działalność człowieka – według Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu ONZ – „jednoznacznie” napędza globalne ocieplenie i wzrost liczby takich ekstremalnych zjawisk pogodowych, sytuacja będzie się tylko pogarszać. – Jesteśmy dość pewni, że w kolejnych dekadach, co najmniej, jeśli nie stuleciach, będzie coraz goręcej – mówi Alejandro Saez Reale, specjalista ds. fal upałów i ich skutków w Światowej Organizacji Meteorologicznej w Genewie. – Wpływ na kraje zależne od turystyki może być ogromny. Europa na pierwszej linii zmian Europa znajduje się w samym centrum turystycznych wyzwań związanych z falami upałów. Według Światowej Organizacji Meteorologicznej jest najszybciej ocieplającym się kontynentem na Ziemi, a zarazem najczęściej odwiedzanym – Francja, Hiszpania, Włochy i Grecja niezmiennie należą do pierwszej dziesiątki najpopularniejszych kierunków podróży na świecie. Coraz popularniejsze określenie „coolcation” trafnie podsumowuje wyłaniający się trend wśród podróżnych na całym kontynencie, którzy poszukują miejsc o bardziej umiarkowanym klimacie. Destynacje w Europie Północnej i Wschodniej należą do najszybciej rozwijających się pod względem turystycznym – wynika z raportu European Travel Commission (ETC). Finlandia, Norwegia, Polska i Islandia odnotowały dwucyfrowy wzrost liczby odwiedzających z zagranicy. Badanie ETC z 2025 roku wykazało, że 81 proc. Europejczyków dostosowuje swoje nawyki podróżnicze do zmieniającego się klimatu, przy czym 15 proc. aktywnie poszukuje chłodniejszych klimatów, a 14 proc. unika kierunków narażonych na ekstremalne upały. Operatorzy turystyczni, tacy jak TUI i Thomas Cook, również raportują rosnący popyt na kraje nordyckie. Jednak w 2025 roku Francja (102 mln) i Hiszpania (96,8 mln) nadal były najczęściej odwiedzanymi krajami świata – wynika z danych UN Tourism. Włochy zajęły piąte miejsce (64,5 mln). Tempo wzrostu mogło spowolnić, ale liczba turystów odwiedzających te kraje nie spada. Association of British Travel Agents (ABTA) sceptycznie podchodzi do tezy, że fale upałów mogą zmienić mapę turystyczną – przynajmniej w krótkiej perspektywie. – Informacje zwrotne od naszych członków sugerują, że zasadniczo ludzie nadal podróżują podobnie jak zawsze, korzystając z wypoczynku w krajach śródziemnomorskich w miesiącach letnich – powiedział rzecznik organizacji. – Rosnące zainteresowanie nieco chłodniejszymi kierunkami pozostaje raczej wyjątkiem niż normą. Miasta uczą się żyć z upałem Kierunki zależne od turystyki mają silną motywację, by zapobiec sytuacji, w której fale upałów doprowadziłyby do masowego odpływu podróżnych. To napędza innowacje, które z czasem mogą stać się powszechne. Sewilla, położona w części Hiszpanii znanej jako „iberyjski piec” z powodu wiatrów wiejących znad Afryki Północnej, znajduje się w epicentrum jednego z krajów świata najbardziej dotkniętych falami upałów. Mieszkańcy Sewilli są przyzwyczajeni do rozbudowanych działań łagodzących skutki upałów. Obejmują one systemy zraszania wodą deszczową w miejscach o dużym natężeniu ruchu pieszego; sieć podziemnych komór przypominających akwedukty, które mogą obniżać temperaturę otoczenia na poziomie ulicy nawet o 9°C; markizy rozpinane nad ulicami; oraz „miejskie wyspy chłodu” – enklawy gęstej roślinności stosowane zarówno tutaj, jak i w Los Angeles, Singapurze, Paryżu oraz dziesiątkach innych miast. Zmiana godzin otwarcia atrakcji, takich jak Królewski Alkazar w Sewilli, na wieczorne to kolejne zdroworozsądkowe rozwiązanie. Koncepcja „noctourism”, czyli zwiedzania po zmroku – częściowo po to, by ograniczyć ekspozycję na wysokie temperatury w ciągu dnia – jest przyjmowana w coraz większej liczbie miejsc, od rzymskiego Koloseum po Akropol w Atenach, który z powodu ostatnich fal upałów bywa regularnie zamykany w pełni lata. Arcas Travel Services, firma organizująca wycieczki w Grecji, informuje, że zaczęła przesuwać swoje wyjazdy o tematyce archeologicznej na miesiące poza szczytem sezonu ze względu na związane z upałami zamknięcia kluczowych obiektów. Z kolei firmowe wycieczki rowerowe są dostosowywane tak, by rozpoczynały się wcześnie rano i kończyły wcześniej. Często to operator, a nie sami podróżni, przejmuje inicjatywę, co uwypukla jeden z kluczowych problemów: brak świadomości zagrożeń związanych z ekstremalnymi upałami. Dr Mehri Khosravi jest ekspertką ds. badania wpływu fal upałów na Uniwersytecie Wschodniego Londynu. Dorastała w Teheranie, gdzie temperatury przekraczające 40°C nie należą do rzadkości. Jak zauważa, część problemu stanowi brak „kultury radzenia sobie z upałami” wśród osób odwiedzających regiony dotknięte ekstremalnymi temperaturami – chodzi o te wszystkie adaptacje społeczne i behawioralne, które obejmują zarówno ubiór, jak i odpowiednie planowanie rytmu dnia. – Wciąż pokutuje przekonanie, że upał jest czymś pożądanym – mówi. – Zachowania [w turystyce] będą musiały się dostosować, a kluczem do tego jest komunikacja ryzyka. Rosnąca dokładność prognoz długoterminowych stanowi istotny atut, jeśli chodzi o ostrzeżenia przed zjawiskami klimatycznymi. Saez Reale uważa, że coraz powszechniejsza stanie się współpraca służb meteorologicznych z organizacjami turystycznymi w zakresie ekstremalnych zjawisk pogodowych – podobnie jak obecnie współpracują one z organami ochrony zdrowia. Innym spodziewanym trendem jest późniejsze rezerwowanie podróży przez turystów oraz większa elastyczność co do tego, gdzie i kiedy spędzają wakacje. – Dobra wiadomość jest taka, że można zrobić naprawdę wiele – mówi. Ku bardziej świadomej erze podróżowania Można oczywiście dostrzec pozytywne strony zmian we wzorcach turystyki wywoływanych przez fale upałów. Jedną z nich jest możliwość bardziej równomiernego rozłożenia ruchu turystycznego – zarówno geograficznie, jak i sezonowo; turystyka wywiera bowiem ogromną presję na lokalne zasoby, takie jak woda i opieka zdrowotna, szczególnie w okresach utrzymujących się upałów. Inwestycje w infrastrukturę odporną na zmiany klimatu, mające rozwiać obawy podróżnych, przynoszą też wyraźne korzyści lokalnym społecznościom. Jednak największym pozytywem – jak mówi Jenny Southan, dyrektorka generalna agencji prognozowania trendów turystycznych Globetrender – może być zmiana sposobu myślenia. – Podróżni stają się bardziej świadomi klimatycznie, choć istnieje nieodłączne napięcie między pragnieniem odkrywania świata a środowiskowym kosztem takich podróży. Presja klimatyczna może stać się katalizatorem bardziej przemyślanej, świadomej ery podróżowania. Dla Heike i Roberta Taylorów, którzy przekonali się do podróżowania poza szczytem sezonu, fale upałów mogły zmienić strukturę i rytm roku, ale niekoniecznie na gorsze. – Wyjeżdżając wcześniej lub później w ciągu roku, zamiast w samym środku letniego szczytu, można zyskać bardziej autentyczne poczucie tego, jakie dane miejsce jest naprawdę – mówi Heike. Źródło: National Geographic
Nad Europą wisi kopuła ciepła. Jak powstaje to zjawisko i czym grozi?
Maj 2026 przejdzie do historii meteorologii. Europę Zachodnią i Południową nawiedziła rekordowa, jak na wiosnę, fala upałów. Wprawdzie oszczędziła Polskę, ale za jej powstanie odpowiada zjawisko które może i nas dotknąć w każdej chwili: kopuła ciepła.
Spis treści: Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Skutki zdrowotne gorących kopuł Jak poradzić sobie z upałem? Jak poruszają się kopuły ciepła? Pod koniec maja 2026 roku Europę Zachodnią i Południową ogarnęła bezprecedensowa, rekordowa fala upałów. Temperatury w wielu miejscach okazały się wyższe od normy aż o 12–16° Celsjusza, przynosząc środek lata w pełni wiosny. W Portugalii i Hiszpanii słupki rtęci zbliżyły się do 40°C, a we Francji i we Włoszech (m.in. w Rzymie i Florencji) wprowadzono najwyższe alerty ostrzegawcze przed temperaturami sięgającymi 38 stopni. Ekstremalne anomalie dotknęły też Wielką Brytanię i Irlandię, gdzie odnotowano historyczne, najwyższe w historii pomiarów majowe maksima (odpowiednio 35,1°C oraz 30,6°C). Towarzyszyły im tzw. noce tropikalne, podczas których temperatura nie spadała poniżej 20°C. Główną przyczyną tej anomalii jest tzw. kopuła ciepła (ang. heat dome). Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? – Kopuła ciepła to zjawisko meteorologiczne, które powstaje, gdy na dużym obszarze atmosfery formuje się układ wysokiego ciśnienia, tworząc nad danym regionem grzbiet, który pozostaje tam przez wiele dni, a nawet tygodni. Ta „kopuła” działa jak pokrywa, która uniemożliwia ucieczkę ciepła i blokuje tworzenie się chmur. To z kolei prowadzi do utrzymujących się wysokich temperatur a nawet sopniowego wzrostu upału – wyjaśnia meteorolog Brandon Buckingham. Gdy gorące powietrze próbuje się unieść, jest blokowane przez grzbiet wysokiego ciśnienia. Opadając, spręża się i stopniowo coraz bardziej się nagrzewa, powodując występowanie ekstremalnego ciepła przy powierzchni ziemi na obszarach liczących setki kilometrów. Te uciążliwe zjawiska cieplne nie są niczym nowym. Jednak określenie „kopuła ciepła” – które nie jest formalnym terminem naukowym – stało się w ostatnich latach popularnym sposobem opisu tego zjawiska. Kopuła ciepła jest zazwyczaj napędzana przez zmianę wzorców atmosferycznych. Gdy wzorce te zakłócają przepływ prądu strumieniowego – powietrznej rzeki silnych, szybko płynących wiatrów, które przemieszczają się nad kontynentem z zachodu na wschód w falistym wzorze – obszary ziemi mogą doświadczać ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak fale upałów, powodzie, fale zimna, burze i susze. Oceaniczne anomalie klimatyczne, w tym La Niña, mogą pomagać w tworzeniu się kopuły ciepła, gdy wyższe niż zwykle temperatury powierzchni morza zmieniają te wzorce przepływu powietrza. Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Z raportu syntetycznego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) z 2023 roku wynika, że – „Jest praktycznie pewne, że od lat 50. XX w. ekstremalne upały stały się częstsze i bardziej intensywne” na większości obszarów lądowych na Ziemi. Kopuły ciepła należą do tych zjawisk cieplnych. Cieplejsze oceany i lądy stanowią wyższy punkt wyjściowy, co potęguje efekt ocieplenia. Ponadto mniejsze parowanie chłodzące może wystąpić, gdy wilgotność gleby wysycha wskutek gorąca i suszy. – Zmiany klimatu mogą także wpływać na zachowania prądów strumieniowych, które przyczyniają się do powstawania kopuł ciepła. Zmiany w cyrkulacji atmosferycznej – powiązane z ociepleniem w Arktyce – mogą prowadzić do bardziej stagnacyjnych wzorców pogodowych, które pozwalają kopułom ciepła utrzymywać się – wyjaśnia Ashley Ward, klimatolożka z Uniwersytetu Duke’a. Nie tylko kopuły ciepła stają się bardziej powszechne, ale także trwają dłużej. Niektóre z nich, jak fala upałów z 2021 roku w rejonie Pacyfiku na północnym zachodzie, pobiły tyle rekordów, że zmieniają naukowe rozumienie ekstremalnych upałów w zmieniającym się świecie. Skutki zdrowotne gorących kopuł Gorące, duszne warunki w kopule ciepła to coś więcej niż tylko dyskomfort. Ciepło i wilgotność razem stwarzają poważne zagrożenie dla zdrowia – mówi prof. Mostafijur Rahman z Uniwersytetu Tulane. Ciało schładza się, gdy pot odparowuje ze skóry, ale wysoka zawartość wilgoci w powietrzu oznacza, że pot nie może skutecznie odparować, co prowadzi do wzrostu temperatury wewnętrznej. Może to prowadzić do odwodnienia, wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. Ryzyko zdrowotne jest szczególnie wysokie dla osób starszych, dzieci, osób z chorobami przewlekłymi i ludzi pracujących na zewnątrz. Jak poradzić sobie z upałem? Według EPA, ponad 1300 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych jest spowodowanych ekstremalnym upałem. Aby zachować bezpieczeństwo, ważne jest, aby: nawadniać się unikać aktywności na zewnątrz w godzinach największego upału, szukać chłodnego schronienia. Polecane techniki chłodzenia to: używanie wentylatorów, branie zimnych pryszniców, zanurzanie stóp i kostek lub ramion do łokci w zimnej wodzie, przecieranie skóry chłodną ściereczką podczas siedzenia przed wentylatorem. Gdy temperatury na zewnątrz osiągają pewien poziom, jedynym sposobem na zachowanie bezpieczeństwa jest szukanie klimatyzowanego pomieszczenia – mówi Ashley Ward. Jeśli nie przebywasz w klimatyzowanym miejscu, zaleca ona przygotowanie planu działania na czas upału. Znajdź centra chłodzenia w twojej okolicy i zapisz godziny ich otwarcia. Mogą to być choćby galerie handlowe. Co najważniejsze, zwracaj uwagę na swoje ciało. Szukaj pomocy natychmiast, jeśli pojawią się objawy udaru cieplnego, i sprawdzaj stan bliskich oraz sąsiadów, którzy są narażeni. System wysokiego ciśnienia uniemożliwia unoszenie się ciepłego powietrza, tłumiąc tworzenie się chmur i powodując utrzymującą się słoneczną i suchą pogodę. Im więcej promieniowania słonecznego dociera do powierzchni, tym więcej ciepła trafia do wnętrza kopuły. Jak poruszają się kopuły ciepła? Niestety dla tych, którzy ich doświadczają, kopuły ciepła mają tendencję do stagnacji lub powolnego poruszania się, obejmując duże obszary. Ich przebieg i czas trwania są sterowane przez wzorce cyrkulacji atmosferycznej, a szczególnie przez prąd strumieniowy. Pozycja prądu strumieniowego decyduje o tym, jak długo dany region będzie cierpiał pod kopułą i czy chłodniejsze powietrze z wyższych szerokości geograficznych może się przemieścić – mówi Buckingham. Gdy prąd strumieniowy się przesunie lub osłabnie, kopuła może się rozszerzyć lub przenieść na nowe obszary. Ulga przychodzi, gdy grzbiet wysokiego ciśnienia się załamuje, powodując szybkie rozproszenie kopuły. Źródło: National Geographic
Ciche wymieranie symbolu Australii. Zaledwie 27 stopni staje się dla koali wyrokiem śmierci
Nowe badanie opublikowane w „Biology Letters” po raz pierwszy na taką skalę powiązało śmiertelność puchatego symbolu Australii z falami upałów. Okazało się, że koale radzą sobie z nimi gorzej niż sądziliśmy – analiza naukowców z Sydney dowiodła, że już temperatura powyżej 27 stopni Celsjusza wywołuje u tych zwierząt niebezpieczny stres cieplny, drastycznie zwiększając liczbę hospitalizacji i zgonów. Wizja koali beztrosko przeżuwających eukaliptusa na tle słonecznego, australijskiego nieba na naszych oczach staje się właśnie przeszłością.
Choć koale wykształciły ewolucyjne mechanizmy radzenia sobie z gorącem, tempo współczesnych zmian klimatycznych drastycznie obnaża granice ich wytrzymałości fizjologicznej. Skrupulatne badanie tysięcy przypadków klinicznych pokazuje, że te bezbronne, nadrzewne ssaki przegrywają walkę z rosnącym słupkiem rtęci, co zmusza ekologów do natychmiastowego przeformułowania strategii ich ochrony. Zabójcza granica 27 stopni Chociaż od lat wiedzieliśmy, że upały wyniszczają koale, to wnioski te opierały się głównie na anegdotycznych i jednostkowych obserwacjach. Naukowcy pod kierownictwem dr Valentiny Melli ze Szkoły Nauk Weterynaryjnych Uniwersytetu w Sydney postanowili to zmienić. Przeanalizowali niemal 12 tysięcy przypadków przyjęć koali do trzech szpitali dla zwierząt oraz jednego serwisu ratunkowego w Nowej Południowej Walii w latach 2020–2022. Każdy przypadek uratowanego lub martwego zwierzęcia zestawiono z dokładną lokalizacją oraz średnimi temperaturami poprzedzającymi interwencję. Wyniki wyłaniające się z danych są alarmujące. Ryzyko trafienia do szpitala lub nagłej śmierci dorosłego osobnika drastycznie rośnie, gdy maksymalna średnia temperatura z ostatnich siedmiu dni przekracza próg zaledwie 27 stopni Celsjusza. W sytuacjach, gdy torbacze były wystawione na działanie temperatur przekraczających 30°C, stawały się one od 1,5 do nawet 3,5 raza bardziej narażone na śmierć lub hospitalizację w porównaniu do osobników żyjących w temperaturze 25°C. Stres cieplny u koali występuje, gdy generowane wewnątrz ciała ciepło przewyższa zdolności ssaka do jego utraty. Gatunki nadrzewne są na to szczególnie podatne ze względu na ograniczone możliwości migracji i ukrycia się przed słońcem. „Koalowa stolica świata” w tarapatach Szczególnie narażone na przegrzanie są populacje zamieszkujące rolnicze i suche tereny w głębi lądu, w północno-zachodniej części Nowej Południowej Walii. Niegdyś potężna populacja w rejonie Gunnedah na równinach Liverpool Plains, powszechnie uważana za „koalową stolicę świata”, została uznana za wymarłą funkcjonalnie. Oznacza to, że pozostało tam tak niewiele osobników, iż nie odgrywają one już znaczącej roli w ekosystemie i nie są w stanie utrzymać puli genetycznej pozwalającej na odbudowę stada. Przypomnijmy, że już w 2022 roku rząd Australii oficjalnie zmienił status koali na wschodnim wybrzeżu z „narażonych” na „zagrożone wyginięciem”. Ich wyjątkowe mechanizmy przetrwania nie wystarczają Natura wyposażyła koale w mechanizmy obronne. Posiadają one niski wskaźnik metabolizmu związany z ich ukochanym eukaliptusem (co zmniejsza ilość ciepła generowanego wewnątrz ciała), gęste futro działające jak izolator oraz wydajne nerki minimalizujące utratę wody. Behawioralnie zwierzęta ratują się szukaniem głębokiego cienia i charakterystycznym przytulaniem się do pni drzew w celu ochłodzenia. – Koale radzą sobie z gorącą pogodą na krótką metę, ale ich mechanizmy radzenia sobie nie są zrównoważone w dłuższej perspektywie – ostrzega dr Mella. Co gorsza, dane kliniczne dowodzą, że wysoka temperatura potęguje efekty chorób (szczególnie niszczącej te zwierzęta chlamydiozy) oraz postępującej utraty siedlisk. Osłabione, chore osobniki przebywające w ogołoconych z drzew środowiskach są absolutnie bezbronne wobec słońca. Obrońcy przyrody prowadzą wyścig z czasem Zrozumienie tego, że nawet koale nie radzą sobie z upałem, otwiera nowe możliwości w walce o ich przetrwanie. Autorzy publikacji podkreślają, że dzięki tym danym służby ratunkowe mogą wdrażać działania wyprzedzające. Ośrodki rehabilitacji i organizacje przyrodnicze mogą zacząć skutecznie wykorzystywać narzędzia prognostyczne i mapy pogody, aby jeszcze przed nadejściem fali upałów zlokalizować populacje podwyższonego ryzyka, szybciej rozpoznawać w terenie objawy przegrzania i stosować dedykowaną pierwszą pomoc weterynaryjną. Odkrycia te mają również kolosalne znaczenie dla ochrony innych nadrzewnych ssaków, które dzielą z koalami podobną wrażliwość. – Bez proaktywnych interwencji ciągły wzrost liczby ekstremalnych zjawisk cieplnych może zepchnąć już i tak bezbronne populacje koali o krok bliżej całkowitego wymarcia – podsumowuje badaczka. A nie chcemy się przecież z nimi żegnać. Źródło: Biology Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W ludzkiej krwi wykryto rosnący poziom CO₂. „Wygląda na to, że się nie adaptujemy”
Na koniec ubiegłego tysiąclecia nikt się nie spodziewał, że w XXI wieku zmieni się skład ludzkiej krwi. Wygląda jednak na to, że rosnący poziom dwutlenku węgla w atmosferze przekłada się bezpośrednio na organizm. Z każdym oddechem jesteśmy coraz bliżej „limitu”, a to bardzo nieoczywisty skutek globalnego ocieplenia.
Badania danych medycznych ze Stanów Zjednoczonych z ostatnich dwóch dekad dowodzą, że wzrost stężenia CO₂ w powietrzu bezpośrednio powoduje wzrost średniego poziomu tego gazu we krwi. Nasze organizmy nie potrafią zaadaptować się do zmieniającego się środowiska w odpowiednim tempie. Jak rosnący poziom CO2 wpływa na skład naszej krwi? Naukowcy z The Kids Research Institute Australia przeanalizowali tysiące próbek krwi. Z roku na rok rosło stężenie wodorowęglanów – to biochemiczny ślad CO₂. W tym samym czasie poziom wapnia i fosforu lekko spadał. Wszystko to działo się w tempie niemal idealnie odpowiadającym wzrostowi stężenia CO₂ w atmosferze: dziś mamy ponad 420 ppm (części na milion), a jeszcze 20 lat temu było ich 369. – Obserwujemy stopniową zmianę składu chemicznego krwi, która odzwierciedla wzrost stężenia dwutlenku węgla w atmosferze, co jest przyczyną zmian klimatycznych – tłumaczy prof. Alexander Larcombe. Ludzki organizm stara się kompensować zmieniającą się atmosferę, ale koszt jest bardzo wysoki. Czy poziom CO2 zbliża się do granic normy? Jeśli nic się nie zmieni, już za pół wieku typowy poziom wodorowęglanów we krwi osiągnie górną granicę normy – a te tworzone są po to, by radzić sobie z poziomem CO₂. Gdy poziom CO₂ wzrasta, organizm zatrzymuje więcej wodorowęglanów, aby ustabilizować pH krwi. Spada wtedy jednak poziom wapnia i fosforu. Może być to dla naszego organizmu zbyt wiele, bo system buforowania kwasowo-zasadowego zaczyna być przeciążony. Najbardziej narażone będą dzieci: to one pozostają najdłużej pod wpływem podwyższonego CO₂. A im wyższe poziomy CO₂ we krwi, tym większe ryzyko zaburzeń rozwoju, koncentracji, uczenia się i mineralizacji kości. Dlaczego nie potrafimy się zaadaptować? Ciało człowieka to mistrz adaptacji, ale atmosfera, w której ewoluował Homo sapiens, nie charakteryzowała się poziomem CO₂ większym niż 300 ppm. Ten próg przekroczyliśmy już bardzo dawno. Nerki i płuca próbują utrzymać równowagę kwasowo-zasadową, ale jest im coraz trudniej. – Wygląda na to, że się nie adaptujemy – mówi dr Phil Bierwith, geolog środowiskowy. Według niego jesteśmy organizmami wrzuconymi w środowisko (lub takimi, które „wepchnęły” się do niego same), do którego nie zdążyły się przystosować. CO₂ to nie tylko problem klimatyczny, a publiczne zagrożenie zdrowotne Zmiany klimatu to nie tylko pożary i susze. To też powolne, podskórne zmiany w nas samych. Naukowcy apelują: stężenie CO₂ w krwi powinno być śledzone jako wyznacznik zdrowia publicznego – szczególnie u dzieci i osób wrażliwych. – Ponieważ stężenie CO₂ w powietrzu jest obecnie wyższe niż kiedykolwiek wcześniej, wydaje się, że kumuluje się ono w naszych organizmach. Być może nigdy nie będziemy w stanie się do tego przystosować, dlatego ograniczenie stężenia CO₂ w atmosferze staje się niezwykle ważne – konkluduje dr Bierwith. Źródła: Air Quality, Atmosphere & Health, naukawpolsce.pl, klimat.rp.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ekstremalnie niskie temperatury w Polsce: czy to anomalia klimatyczna?
Choć zewsząd słyszymy o globalnym ociepleniu, Polska od kilku dni zamarza na kość pod wpływem mas powietrza napływających z Arktyki. Czy sroga zima, której doświadczamy w 2026 roku to jedynie pogodowy kaprys, czy może już poważny skutek zmian klimatycznych na Ziemi?
Spis treści: Wir polarny i prąd strumieniowy Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Zimy stulecia Paradoks globalnego ocieplenia Co dalej z prawdziwą zimą? Pod koniec stycznia 2026 roku Polskę nawiedziła prawdziwie mroźna zima. Termometry w Suwałkach wskazały wartości, o których zdążyliśmy już niemal zapomnieć – lokalnie poniżej -25°C. Gdzie indziej było tylko trochę cieplej. Dla dzieci i młodzieży są to niezwykłe, szokujące, a czasem bajkowe warunki pogodowe – takie, o jakich dotąd słyszało się od dziadków lub czytało w książkach napisanych dekady temu. Ostatnie dziesięciolecia faktycznie przyzwyczaiły nas do szarych, bezśnieżnych zim, zdominowanych przez atlantyckie niże i pluchę. Bezśnieżne święta Bożego Narodzenia stały się normą. Po śnieg, o ile interesują nas sporty zimowe, wybieramy się w góry, i to niekoniecznie polskie. Nawet gdy śnieg przez kilka dni u nas popada, temperatury rzadko spadają dużo poniżej zera. Obecny atak mrozu budzi zatem szereg pytań. Czy to mieści się w statystycznej normie? Czy to oznaka głębszych zmian klimatu, i przede wszystkim: skąd to zimno się bierze? Wir polarny i prąd strumieniowy Przyczyna obecnych warunków pogodowych jest znana. Odpowiada za nie zjawisko wiru polarnego. To rozległy niż baryczny, czyli układ niskiego ciśnienia, krążący niczym cyklon nad Arktyką. Dodajmy, że występuje sezonowo, z największym nasileniem podczas nocy polarnej, a zatem na półkuli północnej właśnie zimą. Wir polarny krąży również nad Antarktydą, przy czym ten antarktyczny jest mroźniejszy, silniejszy, ale i bardziej stabilny niż nasz, arktyczny. Gdy taki układ baryczny jest stabilny, krążące w nim mroźne powietrze (w przypadku wiru arktycznego o temperaturach z zakresu od -65 do -85°C!) pozostaje uwięzione w wirze i utrzymuje się tylko na dalekiej północy. Jednak nie zawsze tak jest. Wir polarny normalnie trzyma w ryzach prąd strumieniowy, który możemy sobie wyobrazić jako wydzielony, silny strumień powietrza, przepływający w atmosferze na wysokości około 10 km nad nami. Polarny prąd strumieniowy porusza się z ogromną prędkością z zachodu na wschód, oddzielając mroźne powietrze z północy od ciepłego z południa. Jaki jest jego wpływ na wir polarny? Dość prosty: silny strumień oznacza stabilny wir. Gdy prąd strumieniowy pędzi szybko i prosto, działa jak mocna obręcz, która więzi zimne powietrze nad biegunem. Wtedy w Polsce zima jest względnie łagodna. Jednak gdy polarny prąd strumieniowy słabnie i zaczyna meandrować, w „obręczy” pojawiają się zafalowania, a zimne powietrze z wiru polarnego wdziera się tymi wygięciami dalej na południe – na przykład prosto nad Polskę. W drugiej połowie stycznia 2026 r. doszło do gwałtownego osłabienia wiru polarnego (Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej informował o tym 23 stycznia). Powodem było prawdopodobnie zjawisko silnego ocieplenia stratosferycznego – szybkiego wzrostu temperatury stratosfery nad biegunem północnym, który doprowadził do miejscowego rozpadu wiru polarnego na mniejsze, mroźne fragmenty. W rezultacie meandrujący prąd strumieniowy pozwolił tym lodowatym masom powietrza znad Syberii i Arktyki rozlać się nad Europę Środkową. Czy mroźna zima 2026 to anomalia? Choć dla współczesnego młodego Polaka -20°C to ekstremum, obecna sytuacja – szczególnie gdy oceniamy ją w dłuższych skalach czasu – jeszcze nie zbliżyła się do tak zwanych zim stulecia z lat 1928/29, 1962/63 i 1978/79. Wtedy temperatury spadające poniżej -30°C w różnych częściach kraju utrzymywały się tygodniami. Historyczne dane meteorologiczne z ostatnich dekad i stuleci są pod tym względem niezwykle cenne. Polska ma się tu czym chwalić: krakowscy uczeni prowadzą jedną z najstarszych nieprzerwanych serii pomiarów meteorologicznych w Europie Środkowej, z danymi sięgającymi końca XVIII wieku. Uniwersytet Jagielloński należy do nielicznych ośrodków naukowych, które szczycą się tak długą tradycją pomiarów i badań klimatu. Pomiary temperatury powietrza w Warszawie mają udokumentowaną historię od 1779 roku, co czyni je też jednymi z najdłuższych. Analiza historycznych pomiarów rzuca nowe światło na obecne mrozy. Choć styczeń zaskakuje chłodem, dane długoterminowe są nieubłagane: klimat się ociepla. W ciągu ostatnich trzech dekad (1989–2018) wystąpiło aż 54% wszystkich najcieplejszych miesięcy od połowy XIX wieku. W samym XXI wieku (analizując pomiary do 2018 r.) odnotowano 50 ekstremalnie ciepłych miesięcy i zaledwie trzy ekstremalnie chłodne (październik 2003, grudzień 2010 i marzec 2013). Dla porównania, w drugiej połowie XIX wieku sytuacja była odwrotna. W ciągu 53 lat odnotowano jedynie 11 miesięcy rekordowo ciepłych, przy aż 60 miesiącach zaliczanych do najchłodniejszych w historii. Zimy stulecia Co jeszcze wynika z pomiarów? Jedne z najniższych temperatur, nieco poniżej -40°C, zanotowano w lutym 1929 roku, w województwach podkarpackim, małopolskim i śląskim. Niewiele „cieplej” bywało, zwykle tylko lokalnie, w roku 1888, 1940 czy 1963. Ekstremalnie niskie temperatury notowano również na przełomie lat 1978/79 (ówczesna zima stulecia była czasem paraliżu kraju przez opady, zaspy i mróz) i w styczniu 1987 roku. Z powyższego zestawienia można wywnioskować, że tych „zim stulecia” na stulecie przypada kilka, i nie jest to dalekie od prawdy. Zgodnie z definicją termin ten odnosi się do najsurowszej zimy w danym stuleciu. W języku potocznym zimą stulecia określamy jednak każdą zimę o skrajnie ekstremalnym przebiegu. Jej cechami charakterystycznymi są: silnie ujemne, odbiegające od norm wieloletnich temperatury, anomalie w zakresie nasilenia i trwania opadów, w tym śnieżyc, skala zjawiska: odbiegająca od statystycznych norm pogoda musi nie tylko obejmować dużą część kraju, ale i utrzymywać się dłużej niż typowe zimowe ochłodzenie. Biorąc pod uwagę, że po gwałtownym ochłodzeniu z przełomu stycznia i lutego temperatury już po kilku dniach zaczęły powoli wzrastać, obecne zjawisko jest tylko drobną anomalią w stosunku do średnich temperatur z ostatnich 20 lat, i nadal mieści się w granicach naturalnej zmienności klimatu Polski. Która, co warto dodać, leży w strefie mieszania się wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Klimat Polski nie bez powodu określa się jako umiarkowany ciepły przejściowy. „Przejściowość” jest tu kluczowym słowem – oznacza, że nad naszym krajem zwykle ścierają się dwie potężne masy powietrza, co czyni polską pogodę jedną z najbardziej nieprzewidywalnych w Europie. Paradoks globalnego ocieplenia Choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, takie gwałtowne ataki zimy są powiązane z postępującym ociepleniem Arktyki. Zjawisko znane jako arktyczne wzmocnienie powoduje, że różnica temperatur między obszarami okołobiegunowymi a równikowymi maleje. Arktyka ociepla się znacznie szybciej niż reszta planety. Głównym tego powodem jest zanikanie jej białego lodu morskiego, który, zamiast odbijać promienie słoneczne, odsłania ciemną powierzchnię oceanu, efektywnie pochłaniającą ciepło. Ten wzrost temperatury na północy zaburza prąd strumieniowy, co prowadzi do częstszych ataków arktycznego powietrza w szerokościach geograficznych Polski. Za sprawą arktycznego wzmocnienia różnice temperatur na Ziemi zmniejszają się, co sprawia też, że prąd strumieniowy bardziej meandruje (faluje). Im większe są jego fale, tym więcej energii ma szansę dotrzeć wyżej, aż do stratosfery, zwiększając szansę na wystąpienie wspomnianego wyżej zjawiska ocieplenia stratosferycznego. Co dalej z prawdziwą zimą? Czy przed nami wielki powrót prawdziwych zim? Nie świadczy o tym obecne, jak na razie chwilowe ochłodzenie. Należy zachować sceptycyzm: trendy długoterminowe wskazują na dalszy wzrost średnich globalnych temperatur. Zima z przełomu stycznia i lutego 2026 jest raczej niespodziewanym przypomnieniem o zmienności pogody i położeniu Polski na styku różnych wpływów kształtujących klimat, a nie zapowiedzią powrotu do stanu sprzed dekad czy nawet, jak niektórzy chcieliby, nowej epoki lodowej. Podsumowując, kluczem do zrozumienia anomalnych mrozów w dobie ocieplenia klimatycznego jest dynamika prądu strumieniowego. Jak wskazuje fizyk atmosfery prof. Krzysztof Markowicz, globalne ocieplenie osłabia stabilność niektórych procesów sterujących pogodą. Wynika to ze zmniejszającej się różnicy temperatur między szybko nagrzewającą się Arktyką a rejonami równikowymi. Gdy ten gradient termiczny maleje, prąd strumieniowy traci pęd i zamiast płynąć równo, zaczyna meandrować. W praktyce oznacza to gwałtowne, często naprzemienne wtargnięcia na różne szerokości geograficzne skrajnie różnych mas powietrza: po okresach ciepła następuje nagłe otwarcie „wrót Arktyki”, kierujące mroźne powietrze dalej niż zwykle na południe, w tym nad obszar Polski. I to raczej ta niestabilność, a nie stałe ochłodzenie, ma szansę stać się nową normą naszych zim. Źródła: Markowicz K., Efekt człowieka. Najlepiej byłoby mieć dwie Ziemie, by udowodnić kryzys, Julita Żylińska (red.), 2021 Francis, J. A., & Vavrus, S. J., Evidence linking Arctic amplification to extreme weather in mid-latitudes, Environmental Research Letters, 2012 IMGW-PIB, Współczesne problemy klimatu Polski, pod redakcją Longiny Chojnackiej-Ożga i Haliny Lorenc, 2019
Nieoczekiwany pozytywny skutek globalnego ocieplenia. Naukowcy odkryli to po raz pierwszy
Najnowsze badania wykazały, że uwalniany podczas topnienia lodu azot może napędzać rozwój kluczowego w łańcuchu pokarmowym elementu – glonów. Pierwiastka tego brakuje w Oceanie Arktycznym, dlatego algi rozwijają się tam bardzo słabo. Być może globalne ocieplenie to zmieni.
Naukowcy od dawna znają skutki zmiany klimatu na obszarach polarnych naszego globu. Topniejący lód podnosi poziom wód na świecie, a zanik lodu morskiego w Arktyce oznacza, że niektóre gatunki zwierząt, takie jak niedźwiedzie polarne, morsy czy foki, tracą swoje naturalne środowisko. Topnienie lodu uwalnia także gazy cieplarniane uwięzione w nim od setek tysięcy lat. To dodatkowo nasila globalne ocieplenie. Wraz z topnieniem wiecznej zmarzliny uwalniane są także zamrożone wirusy i bakterie, a ich wpływ na naszą populacje wciąż jest przedmiotem dyskusji. Zaskakujący skutek globalnego ocieplenia Okazuje się jednak, że zmiana klimatu może mieć też swoje pozytywne, życiodajne skutki. Na łamach „Communications Earth & Environment” międzynarodowy zespół naukowców wykazał, że pod lodem morskim dochodzi do procesu wiązania azotu. – Wraz z topnieniem lodu morskiego w Oceanie Arktycznym spowodowanym zmianami klimatu uwolni się znacznie więcej azotu, co będzie coraz ważniejszym czynnikiem determinującym powstawanie życia – napisali w badaniu autorzy. A życie to miałoby postać glonów, które do rozwoju potrzebują azotu właśnie. Algi są kluczowym elementem morskiego łańcucha pokarmowego. Produkują tlen, stanowią pokarm dla wielu organizmów i utrzymują równowagę ekologiczną. Bez nich nie mogłyby istnieć ani ryby, ani większe zwierzęta morskie. – Do tej pory uważano, że wiązanie azotu nie może zachodzić pod lodem morskim, ponieważ zakładano, że warunki życia organizmów odpowiedzialnych za wiązanie azotu są zbyt niekorzystne. Myliliśmy się – mówi Lisa von Friesen, główna autorka badania i była doktorantka na Wydziale Biologii Uniwersytetu Kopenhaskiego. Zespół jako pierwszy odkrył, że zjawisko wiązania azotu występuje pod lodem morskim, nawet w centralnej części Oceanu Arktycznego. Czym jest wiązanie azotu? Wiązanie azotu to proces przekształcania azotu w stanie wolnym, który występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki (N2)), w związki chemiczne, m.in. amoniak. Ten z kolei przyczynia się do wzrostu bakterii, ale ma również duży wpływ na rozwój glonów właśnie. W procesie wiązania azotu kluczową rolę odkrywają sinice, czyli cyjanobakterie. Naukowcy zwracają jednak uwagę na to, że tak bywa w większości innych oceanów. Natomiast w Oceanie Arktycznym azot jest przekształcany przez zupełnie inny rodzaj bakterii. Badacze zaobserwowali najwyższe tempo wiązania azotu na krawędzi lodu, gdzie topi się on najbardziej. A więc wraz z roztapianiem lodu morskiego do oceanu uwalniana będzie coraz większa ilość azotu. – Innymi słowy, ilość dostępnego azotu w Oceanie Arktycznym została prawdopodobnie niedoszacowana, zarówno obecnie, jak i w przyszłych prognozach. Może to oznaczać, że potencjał produkcji glonów również został niedoszacowany, ponieważ zmiany klimatu nadal zmniejszają pokrywę lodową – tłumacz Lisa von Friesen. – Ponieważ glony stanowią główne źródło pożywienia dla małych zwierząt, takich jak skorupiaki planktonowe, które z kolei są zjadane przez małe ryby, większa ilość glonów może ostatecznie wpłynąć na cały łańcuch pokarmowy – dodaje duńska badaczka. Wreszcie dobra wiadomość Naukowcy ustalili również, że nowo odkryte źródło azotu może także korzystnie wpływać na pochłanianie dwutlenku węgla, przynajmniej lokalnie. To dlatego, że większa ilość glonów sprawia, że ocean lepiej pochłania CO2. – Dla klimatu i środowiska to dobra wiadomość. Jeśli produkcja glonów wzrośnie, Ocean Arktyczny pochłonie więcej dwutlenku węgla – mówi Lasse Riemann, profesor biologii z Uniwersytetu Kopenhaskiego, jeden z autorów badania. Autorzy zwracają uwagę jednak na to, że systemy biologiczne są naprawdę bardzo złożone, dlatego trudno jest powiedzieć jednoznacznie, że większa ilość glonów w oceanie arktycznym niejako „zatrzyma” niektóre negatywne skutki zmian klimatu. – Inne mechanizmy związane z globalnym ociepleniem mogą działać w innym, bardziej szkodliwym kierunku – wyjaśnia prof. Riemann. – Nie wiemy jeszcze, czy efekt wiązania azotu w Oceanie Arktycznym będzie korzystny dla klimatu. Jest jednak oczywiste, że powinniśmy uwzględnić ten ważny proces w przyszłych prognozach, jeśli próbujemy przewidzieć, co stanie się z Oceanem Arktycznym w nadchodzących dekadach – podsumowuje Riemann. Źródło: www.nature.com Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
„Tego procesu nie da się powstrzymać” – naukowcy załamani tym, co zostało z arktycznych rzek
Najnowsze zdjęcia z Alaski alarmują: niegdyś krystalicznie czyste strumienie i rzeki przybierają niepokojący, pomarańczowy kolor. Według badań przyczyną jest roztapiająca się wieczna zmarzlina, która uwalnia do wody toksyczne metale. To alarmujące wieści dla całego ekosystemu Arktyki, szczególnie ryb.
Ocieplenie klimatu, rozmrażające niegdyś stale zamarzniętą ziemię, wywołuje chemiczną reakcję łańcuchową. Do rzek na Alasce przedostają się toksyczne związki, które sieją spustoszenie w arktycznym ekosystemie. Toksyny spod lodu Sukcesywne ocieplanie się planety sprawa, że „wieczna” zmarzlina – warstwa stale zamarzniętej, arktycznej gleby – zaczyna się roztapiać. W wyniku tego toksyny trafiają prosto do niegdyś krystalicznych, a teraz bardzo zanieczyszczonych rzek. Jak to działa? Do wolnej od lodu gleby z łatwością przedostaje się woda i tlen. Te rozkładają skały bogate w siarczki i tak powstaje żrący kwas siarkowy, który wypłukuje z kamieni metale wprost do rzeki: ląduje tam między innymi aluminium, żelazo, miedź czy kadm. Przykładem jest rzeka Salmon na Alasce, która przypomina kwaśne, górnicze ścieki. Z tym, że w okolicy nie ma ani jednej kopalni. Zmiany klimatyczne, które widać gołym okiem Jak czytamy w badaniu opublikowanym czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”, stężenia toksyn mogą w znaczących sposób szkodzić organizmom wodnym. – Pracuję i podróżuję po Górach Brooksa od 1976 roku, a ostatnie zmiany w ukształtowaniu terenu i składzie chemicznym wody są naprawdę zdumiewające – donosi David Cooper, naukowiec z Colorado State University i współautor badania, które analizowało skalę skażenia. Chociaż skupiało się ono głównie na rzece Salmon, to podobnie sprawa ma się w kilkudziesięciu innych arktycznych potokach. Woda trująca dla ryb Chociaż w niewielkich ilościach metale nie są toksyczne, poziom skażenia przekracza wszelkie dostępne progi. Zmętniona żelazem woda dodatkowo ogranicza ilość światła przedostającego się na dno rzeki, zabijając larwy owadów – podstawę diety łososi i innych ryb, z których znane są arktyczne potoki. Ryby te są szczególnie ważne dla wielu lokalnych, rdzennych społeczności. Bez nich ich przetrwanie jest zagrożone. Czy możemy coś z tym zrobić? – Gdy już się rozpocznie, procesu tego nie da się powstrzymać – mówi Tim Lyons, biogeochemik z Uniwersytetu Kalifornijskiego. Wskazuje, że jest to kolejna nieodwracalna zmiana spowodowana ociepleniem planety. Jedyną rzeczą, która może powstrzymać przebiegający na naszych oczach proces chemiczny, który dewastuje rzeki, jest regeneracja wiecznej zmarzliny. Ta utrzymałaby ponownie toksyny w ryzach. – Niewiele jest na Ziemi miejsc tak nietkniętych, jak te rzeki na Alasce. Ale nawet tutaj, z dala miast i autostrad, ślad globalnego ocieplenia jest niewątpliwy. Nie oszczędza żadnego miejsca – konstatuje smutno Lyons. Źródło: PNAS, Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co się stało z zimnymi wodami oceanicznymi Panamy? Po raz pierwszy nie wypłynęły na powierzchnię
Po raz pierwszy od 40 lat zanikło naturalne zjawisko, które wypycha zimne, odżywcze wody na powierzchnię oceanu. To kryzys dla Panamy, które może borykać się z wyższą niż zwykle temperaturą i ograniczeniem ilości ryb. Co stało się z upwellingiem i jaki ma to wpływ na klimat całej Ziemi?
W 2025 roku w Zatoce Panamskiej po raz pierwszy nie zaobserwowano zjawiska upwellingu, który ma ogromny wpływ na klimat regionu. Naukowcy ze Smithsonian Tropical Research Institute twierdzą, że przyczyną może być osłabienie pasatów. Czym jest upwelling? Upwelling zachodzący u wybrzeży Panamy jest zjawiskiem, w którym zimne i bogate w wartości odżywcze wody z głębin oceanu unoszą się na jego powierzchnię. Łagodzą klimat na plażach tropikalnego kraju, dbają o wysoką populację ważnych dla ekonomii Panamy ryb oraz chronią zjawiskowe rafy koralowe przed stresem termicznym i katastrofalnym w skutkach bieleniem. Wypiętrzanie się wody to zjawisko spotykane na całym świecie, a na mniejszą skalę upwelling zachodzi także w Bałtyku. Naukowcy badali to niezwykłe tropikalne zjawisko oceaniczne. Ustalili, że trwająca od stycznia do kwietnia cyrkulacja w Zatoce Panamskiej jest stałym elementem klimatu, rokrocznie występującym w od co najmniej 40 lat, a być może wiele, wiele dłużej. Do czasu. Czemu cyrkulacja wód zanikła? W 2025 roku upwelling nie nastąpił. Odkrycie to opisali naukowcy ze Smithsonian Tropical Research Institute w prestiżowym czasopiśmie „PNAS”. Powstało pytanie: co się z nim stało? Ich analiza wskazuje, że za zanik zjawiska odpowiada osłabienie pasatów – stałych wiatrów wiejących od zwrotników ku równikowi. Te zmieniają się w wyniku globalnego ocieplenia, ponieważ nagrzewający się ocean zakłóca mechanizm ich powstawania. Związek z pasatami mają także znane, powtarzające się w kilkuletnich interwałach interesujące zjawiska pogodowo-oceaniczne znane jako El Niño i La Niña. Mimo tego upwelling w Zatoce Panamskiej jeszcze nigdy nie zanikł. Wypiętrzanie wody a klimat całej Ziemi To wydarzenie zwraca uwagę naukowców na fakt, że tropikalne systemy wypiętrzania wód są słabo monitorowane, mimo ich ogromnego znaczenia dla globalnej ekologii i gospodarki. Obserwowanie i dokumentowanie takich zmian może pomóc w tworzeniu lepszych modeli klimatycznych i umożliwić bardziej precyzyjne przewidywanie skutków globalnego ocieplenia na całym świecie. Zaniknięcie upwellingu może być niestety jednym z nich. Źródła: phys.org, STRI Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nadmierna turystyka na Antarktydzie? Według raportu cierpią na tym lodowce
Antarktyda uważana jest za jeden z ostatnich nietkniętych obszarów dzikiej przyrody. Chociaż zmiany klimatu powodowane przez człowieka odciskają na niej piętro, to do worka naszych grzechów musimy dorzucić coś jeszcze. Rozkwit turystyki i rozwój ośrodków badawczych przyczyniają się do niespotykanego wcześniej wzrostu poziomu zanieczyszczeń na tym niezwykłym kontynencie.
Badacze z Niemiec, Holandii i Chile wykonali tytaniczną pracę: poświęcili 4 lata na przemierzenie 2 tys. km Antarktydy. Wszystko po to, by oszacować poziom aktualnych zanieczyszczeń. Zebrane wyniki okazały się alarmujące. Antarktyda już nie tak dziewicza Naukowcy opublikowali swój raport w czasopiśmie „Nature Sustainability”. Sprawdzili oni, że na terenach, na których coraz częściej przebywają ludzie, stężenie toksycznych metali (np. ołowiu, miedzy czy niklu) jest 10 razy wyższe niż 40 lat temu. Ma to związek z tym, że jeszcze w latach 90. na Antarktydzie spotkać można było około 8 tys. osób rocznie. W 2024 roku było to już niemal 125 tys. Nawet ostrożne prognozy zakładają, że do 2034 roku liczba turystów może wynieść nawet 450 tys. rocznie. Ludzie niszczą Biegun Południowy W raporcie możemy przeczytać, że rosnąca obecność ludzi na Antarktydzie budzi niepokój w kontekście zanieczyszczeń powstałych przy spalaniu paliw statków, samolotów czy samochodów. Najbardziej alarmującym zjawiskiem jest jednak sadza. Jak sama nazwa wskazuje osadza się ona na śniegu, a ten staje się przez nią ciemniejszy. Odbija przez to mniej światła, a w efekcie śnieg szybciej ulega topnieniu. Turyści na Antarktydzie Tylko w ostatnim roku 55 biur turystycznych zorganizowało 570 wycieczek na Antarktydę. Podróżowało z nimi ponad 118 tys. osób, z których 80 tys. zeszło na ląd. Niedawno zimny kontynent odwiedził nawet polski stand-uper, Piotr Szumowski, by dać tam pierwszy w historii komediowy występ. Naukowcy przestrzegają jednak, że turyści są dewastującą siłą. Nie tylko roznoszą zanieczyszczenia, ale także płoszą zwierzęta Antarktydy czy depczą delikatne rośliny. Szczególnie groźna może być wizja przywiezienia z innego kontynentu inwazyjnych gatunków zwierząt czy chorób. Szacuje się, że jeden turysta na Antarktydzie generuje 5,44 ton CO2. Według autorów raportu może być to ekwiwalent przyspieszenia topnienia nawet 100 ton śniegu. Być może warto więc opanować turystyczne zapędy i pozostawić Biegun Południowy takim, jaki jest. Oprócz turystów są na nich przecież także różnorodne ekspedycje naukowe, które również nie służą lokalnemu ekosystemowi. Jednak ich badania, w przeciwieństwie do wizyt turystów, stanowią podstawę naszego lepszego zrozumienia Natury. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie będziemy żyli po 120 lat? Ekstremalne temperatury przyspieszają biologiczne starzenie się
Niepokojące wyniki badań: okazuje się, że długotrwałe fale upałów nie pozostają bez wpływu na nasz wiek biologiczny. U osób starszych długie okresy gorących temperatur przyspieszają starzenie się organizmu.
W tym artykule: Jak gorąco wpływa na zdrowie Ciepło miesza nam w genach Ograniczenia badania Wielu z nas marzy o spędzeniu emerytury w słonecznym i ciepłym miejscu. Jednak to marzenie może nie mieć wiele wspólnego z dbaniem o zdrowie. Gorąco jest jednym z czynników, które niektórych z nas męczą i osłabiają. I to – jak właśnie wyszło na jaw – nie tylko psychicznie. Naukowcy z Uniwersytetu Południowej Kalifornii przeprowadzili testy, których wyniki kładą się cieniem na fantazjach o słonecznych plażach po sześćdziesiątce. Wynika z nich, że gorąco przyspiesza biologiczne starzenie się. Badacze wykorzystali trzy różne zegary epigenetyczne – narzędzia mierzące właśnie wiek biologiczny. Wszystkie pokazały tak samo. W najgorszym wariancie okazało się, że długoterminowa ekspozycja na upały przyspiesza starzenie się o prawie 2,5 roku w ciągu sześcioletniego okresu. To oznacza, że zamiast o sześć lat, organizm ludzi starzeje się wówczas aż o 8,5 roku. Jak gorąco wpływa na zdrowie Upały nie mają dobrej „medycznej” prasy. Nie od dziś wiadomo, że fale wysokich temperatur stanowią zagrożenie dla ludzi, szczególnie starszych. Mogą powodować m.in. choroby serca i układu krążenia, udary cieplne, odwodnienie. W okresach skwaru rośnie ryzyko zgonu i to nie tylko dla osób chorych. Mniej znany był wpływ upałów na wiek biologiczny, czyli stopień zużycia się naszego organizmu. Podejrzewano, że fale ciepła rozregulowują ekspresję genów, czyli sposób, w jaki geny w naszych komórkach są „włączane” i „wyłączane” przez czynniki chemiczne. To zaś wpływa na produkcję białek w komórkach, a przez to – na funkcjonowanie całego organizmu i zdrowie. Związkami sterującymi ekspresją genów są grupy metylowe. Mają one zdolność przyczepiania się do DNA, co decyduje o tym, które geny zostaną odczytane, a które nie. Cały proces nazywa się metylacją DNA. Ciepło miesza nam w genach Naukowcy od dawna zastanawiają się, czy gorąco jest czynnikiem wpływającym na metylację DNA. Udało się to potwierdzić dla zwierząt: ryb, kur, świnek morskich i myszy. Szczególnie dobrze wykazano wpływ ciepła na ekspresję genów u tych ostatnich. Badań na ludziach jednak było dotychczas niewiele. Dlatego właśnie tak ważna jest najnowsza praca opublikowana w czasopiśmie naukowym „Science Advances”. Analizowano w niej dane 3600 mieszkańców Stanów Zjednoczonych. Dla każdego naukowcy zmierzyli długość ekspozycji na upały (czyli temperaturę powyżej 32 st. C) w okresie sześciu lat. Następnie zaś, badając próbki krwi, oszacowali zegary epigenetyczne, czyli mierniki biologicznego starzenia się oparte o analizę metylacji DNA. Niezależnie od użytego zegara wniosek był takie sam: ekspozycja na gorąco przyspiesza biologiczne starzenie się. W ekstremalnym ujęciu aż o 2,5 roku w ciągu sześciu lat. Ważne jednak, by zaznaczyć, że dotyczy to tylko osób starszych. W badaniach użyto danych ludzi mających 56 lat i więcej. Ograniczenia badania Analiza ma jednak pewne ograniczenia. Po pierwsze, zegary epigenetyczne ciągle nie są idealnymi narzędziami badawczymi – stąd dają różne, niekiedy mocno odbiegające od siebie wyniki. Po drugie, w pracy nie uwzględniono, czy uczestnicy mieli dostęp do klimatyzacji. A także ile czasu w badanym okresie spędzali w pomieszczeniach, a ile na świeżym powietrzu. Czy gorąco „postarza” także osoby młodsze? I czy na wiek biologiczny wpływają różne strategie schładzania się? By odpowiedzieć na te pytania, konieczne są dalsze badania. Źródła: Science Advances, New Scientist, Science Alert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zaczęła się inwazja szczurów. W miastach populacje tych gryzoni rosną jak szalone
Przewidywano to od dawna. Wraz z ocieplaniem się klimatu oraz powiększaniem się miast zwiększa się populacja szczurów. Ten trend znalazł po raz pierwszy potwierdzenie w danych naukowych.
Spis treści: Jak policzyć szczury żyjące w miastach? Gdzie liczba szczurów wzrosła najbardziej? Dlaczego szczury upodobały sobie miasta? Naukowcy z University of Richmond w Wirginii zebrali informacje z 16 metropolii. Okazały się że aż w 11 z nich szczurów przybywa. Winne temu jest w pierwszej kolejności zmiany klimatyczne. Więcej ciepłych tygodni w ciągu roku to więcej cykli rozrodczych gryzoni. A w konsekwencji więcej szczurów. Jak policzyć szczury żyjące w miastach? Badania dotyczące liczebności szczurów sprawiają sporo kłopotów. Nie da się bezpośrednio liczyć gryzoni, ani nawet szacować ich liczby na danym obszarze, a następnie ekstrapolować jej na całe miasto. Naukowcy muszą chwytać się innych sposobów. W tym przypadku policzyli liczbę skarg mieszkańców, które zostały zgłoszone władzom miejskim. Aby dane były wiarygodne, do badania wykorzystano tylko te metropolie, które gromadziły takie informacje tą samą metodą przez siedem lat. To ograniczenie sprawiło, że do analizy trafiło 13 amerykańskich miast oraz Toronto, Amsterdam i Tokio. Gdzie liczba szczurów wzrosła najbardziej? Liderem niechlubnego rankingu okazał się Waszyngton. To tam zanotowano największy wzrost populacji szczurów. Był aż trzy razy większy niż np. w Bostonie. Gryzonie plenią się również w San Francisco, Toronto, Nowym Jorku i Amsterdamie. Naukowcy zostawili dane z różnymi potencjalnymi przyczynami, które wyjaśniałyby to zjawisko. Najsilniejszy związek wystąpił z ocieplaniem się klimatu. Tam, gdzie temperatury rosły najszybciej, najszybciej przybywało też szczurów. Powiększaniu się populacji tych gryzoni sprzyja również rozrost miasta i rosnąca gęstość zaludnienia. Nie ma natomiast znaczenia dochód metropolii. Dlaczego szczury upodobały sobie miasta? Jak wyjaśnia Jonathan Richardson, biolog i główny autor badania, wszystko sprowadza się do pokarmu i seksu. Szczury lubią kryjówki w pobliżu śmietników, ponieważ podobnie jak ludzie są wszystkożerne. Co więcej nasza dieta bardzo im odpowiada. Cieplejszy klimat z kolei daje im więcej okazji do rozrodu. – Szczur to mały ssak, który ma problemy fizjologiczne w miesiącach zimowych – mówi Richardson. – Jeśli zima zacznie się tydzień lub dwa później, a wiosna nadejdzie tydzień lub dwa wcześniej, to jest jeden, dwa, a może nawet trzy lub cztery tygodnie w ciągu całego roku, w których szczury mogą żerować nad ziemią. A tym samym zdobywać więcej pożywienia i mieć jeden lub dwa dodatkowe cykle rozrodcze – tłumaczy badacz. W jakich miastach populacje szczurów się zmniejszyły? Poza wszystkożernością szczury mają jeszcze inne cechy wspólne z nami. Są inteligentne i łatwo adoptują się do zmieniających się warunków. Tym bardziej cieszy, że w badaniu pojawiły się również trzy miasta, które poradziły sobie z problemem szczurów. Na pierwszym miejscu wśród nich znajduje się Nowy Orlean. Populacje szczurów spadły także w Louisville w Kentucky oraz Tokio. Jak to się udało? Zdaniem autorów badania najważniejszym sposobem na poradzenie sobie ze szczurami jest odcięcie im dostępu do pożywienia. A więc wprowadzenie takich pojemników na śmieci, które będą niedostępne dla gryzoni i pilnowanie, by pozostawały zamknięte. To sprawdzi się lepiej niż trucizny i pułapki. Naukowcy przypominają, że więcej szczurów to nie tylko problem wizerunkowy miasta. Ale też większe ryzyko chorób odzwierzęcych, takich jak np. leptospirozy. Źródła: New Scientist, phys.org, Science Advances Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Oceany nigdy nie były tak gorące. Ocieplenie ich powierzchni wzrosło aż czterokrotnie
Badania naukowców z Uniwersytetu w Reading wykazały, że tempo wzrostu temperatury powierzchni oceanów zwiększyło się aż czterokrotnie od lat 80. Cztery dekady temu wynosiło 0,06 stopnia Celsjusza na 10 lat, a teraz to już 0,27 st. C.
Spis treści: Oceany na całym świecie osiągają rekordowe temperatury Jak powstrzymać negatywne skutki zmian klimatu? Wzrost nierównowagi energetycznej Ziemi podwoił się w ciągu ostatnich 15 lat Ocieplenie oceanów to bardzo niepokojące zjawisko. Ma ono niezwykle poważne konsekwencje dla naszej planety. Po pierwsze, zjawisko to ma negatywny wpływ na ekosystemy morskie. Najbardziej wrażliwe na zmiany temperatury wody są koralowce. Niszczenie raf koralowych może z kolei prowadzić do wymierania wielu gatunków morskich. Oceany na całym świecie osiągają rekordowe temperatury Z drugiej strony, ocieplenie powierzchni oceanów prowadzi do topnienia lodowców, co w wpływa na wzrost poziomu mórz na całym świecie. To z kolei w dużym stopniu ma wpływ na zalania obszarów przybrzeżnych. Co ważne, niektóre modele wskazują, ze w obecnym tempie zmian klimatu za kilkadziesiąt lat niektóre miasta przybrzeżne, a nawet wyspy, mogą całkowicie zatonąć. Naukowcy z Uniwersytetu w Reading pod kierunkiem Christophera J. Merchanta opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Environmental Research Letters” artykuł, w którym opisują nowe badania tempa ocieplania powierzchni oceanów. Okazuje się, że wzrosło ono ponad czterokrotnie w ciągu ostatnich 40 lat. – Gdyby oceany były wanną z wodą, to w latach 80. kran z ciepłą wodą ciurkałby wolno, podgrzewając wodę o ułamek stopnia na dekadę. Teraz, 40 lat później, ciepła woda napływa znacznie szybciej, a ocieplenie nabrało zawrotnego tempa – powiedział prof. Merchant. Jak powstrzymać negatywne skutki zmian klimatu? Zdaniem naukowca jest sposób na to, aby choć trochę zakręcić ten kran z ciepłą wodą. – Sposobem na spowolnienie tego ocieplenia jest ograniczenie globalnej emisji dwutlenku węgla i dążenie do zerowej emisji netto – tłumaczy prof. Merchant. – Średnia globalna temperatura powierzchni oceanów jest podstawowym objawem trwającej zmiany klimatu. Jednak nie mamy pełnego zrozumienia wielodekadowych zmian tempa tego ocieplenia i jego zmienności z roku na rok. Wykorzystując obserwacje satelitarne od 1985 r. i model statystyczny uwzględniający różne czynniki, udało nam się zidentyfikować rosnącą szybkość wzrostu globalnej temperatury powierzchni wody – napisali w pracy autorzy. Naukowcy twierdzą, że przyspieszające ocieplenie powierzchni oceanu jest powiązane ze wzrostem nierównowagi energetycznej Ziemi. To wykres różnicy pomiędzy ilością energii pochłanianej a emitowanej przez naszą planetę w przestrzeń kosmiczną, która określana jest na podstawie pomiarów satelitarnych i naziemnych. Wzrost nierównowagi energetycznej Ziemi podwoił się w ciągu ostatnich 15 lat Prof. Merchant zauważa, że wzrost nierównowagi podwoił się od 2010 roku. Jednym z powodów jest rosnące stężenie gazów cieplarnianych. Kolejnym jest fakt, że Ziemia od kilkunastu lat odbija mniej promieniowania słonecznego w stronę kosmosu. – Globalne temperatury oceanów osiągnęły rekordowe maksima przez 450 dni z rzędu w latach 2023 i 2024 r. Część tego ciepła pochodziła ze zjawiska pogodowego El Niño – napisali badacze. El Niño to zjawisko pogodowe i oceaniczne, które polega na czasowym ociepleniu powierzchni wody Oceanu Spokojnego w rejonie równikowym. Występuje zazwyczaj co kilka lat i ma bardzo duży wpływ wpływ na globalne warunki pogodowe, a także cyrkulację atmosferyczną. – Ponieważ powierzchnia oceanów jest swoistym wyznacznikiem tempa globalnego ocieplenia, wzrost temperatury ma znaczenie dla klimatu jako całości. To przyspieszające ocieplenie podkreśla pilną potrzebę ograniczenia spalania paliw kopalnych, aby zapobiec jeszcze szybszym wzrostom temperatury w przyszłości – podsumowują naukowcy z Uniwersytetu w Reading. Autorzy dodają również, że możemy się spodziewać jeszcze większego tempa wzrostu temperatury powierzchni oceanów w ciągu następnych 20 lat. Źródło: Environmental Research Letters Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Do końca tego stulecia Ziemia może się podgrzać nawet o 3,7 st. C. Co to oznacza dla naszych wnuków?
Do końca tego wieku, czyli w ciągu najbliższych 75 lat, średnia temperatura na Ziemi może podnieść się nawet o 3,7 stopnia Celsjusza. W kolejnym stuleciu ten wzrost będzie postępował. Co to oznacza dla planety i jej mieszkańców?
Spis treści: Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 3 st. C? Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 4 st. C? Czy AI podnosi zużycie prądu? 3,7 st. Celsjusza to liczba, którą podaje klimatolog Zeke Hausfather w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Dialogous on Climate Change”. Dowodzi w nim, że do końca tego stulecia średnia temperatura na Ziemi może wzrosnąć między 1,9 a właśnie 3,7 st. C. Temperatury nadal będą rosły w XXII wieku. Próba oszacowania, jak obecne emisje oraz próby ich ograniczania przekładają się na podwyższanie temperatur, to zadanie, którym naukowcy zajmują się od bardzo dawna. Hausfather przeanalizował kilkanaście prac na ten temat z ostatnich pięciu lat. Według nich w najbardziej prawdopodobnym scenariuszu Ziemia ogrzeje się między 2,3 a 3 stopnie Celsjusza. Scenariusz ten nie uwzględnia jednak niepewności dotyczących emisji oraz polityk klimatycznych. Jeśli weźmie się je pod uwagę i jeśli spojrzy się na najmniej prawdopodobne, ale ciągle możliwe wyniki, wówczas otrzymuje się znacznie szerszy zakres temperatur. Taki jak podaje Hausfather. Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 3 st. C? Jak będzie w przyszłości wyglądało życie na Ziemi? Najnowszą prognozę przygotowała organizacja World Resources Institute (WRI). W swoim najnowszym raporcie WRI opisuje, jak zmieni się życie w miastach, jeśli średnia temperatura na świecie wzrośnie o 3 st. C. W tej chwili we wszystkich miastach na Ziemi mieszka 4,4 miliarda ludności – czyli ponad połowa z nas. Trend przenoszenia się do miasta gwałtownie przyspiesza. Według WRI do 2050 roku do miast przeprowadzi się kolejne dwa i pół miliarda ludzi, przede wszystkim mieszkających w Azji i Afryce. W połowie XXI wieku na terenach zurbanizowanych będzie więc mieszkało 2/3 ludzkości. Co ich czeka? Przede wszystkim przedłużające się fale upałów, które mogą trwać nawet miesiąc bez przerwy. Przełoży się to na gwałtowny i radykalny wzrost zapotrzebowania na energię zasilającą systemy klimatyzacji. Wzrośnie też, i to mocno, ryzyko rozprzestrzeniania się chorób przenoszonych przez owady, takich jak malaria. Najbardziej zagrożeni skutkami wzrostu temperatury będą mieszkańcy krajów o najniższych dochodach. Jak zmieni się świat, gdy temperatura wzrośnie o 4 st. C? Wzrost temperatury do końca stulecia o 4 st. C uważany jest w tej chwili za nieprawdopodobny. Nie jest jednak wykluczone, że ten próg zostanie przekroczony w którymś momencie w XXII wieku. Co się wówczas stanie? Przede wszystkim część Ziemi – a dokładniej pas po obu stronach równika – może przez większość roku nie nadawać się do zamieszkania. Wysoka wilgotność i wysokie temperatury sprawią, że stres cieplny będzie zbyt duży dla organizmu człowieka. Na południu i na północy powiększy się też strefy pustyń. Jak w 2019 r. podawał „Guardian”, pustynnienie może dotknąć też południowej Europy. Ludzkość będzie miała więc do dyspozycji znacznie mniej terenów do życia oraz do uprawy żywności. Na południowej półkuli pozostanie Nowa Zelandia, Tasmania i Patagonia. Na północnej najlepiej będzie się przenieść na wyższe szerokości geograficzne. Może zniknąć 2/3 lodowców w Himalajach, które zasilają w tej chwili wielkie rzeki Azji. W zakwaszonych oceanach powiększą się martwe strefy pozbawione planktonu i raf koralowych. Z tym wszystkim zaś będzie musiało sobie poradzić ponad 10 miliardów ludzi. Czy AI podnosi zużycie prądu? By zapobiec takiemu scenariuszowi, potrzebne są mądre i konsekwentne polityki klimatyczne. Ale także rozwijanie sposobów na usuwanie dwutlenku węgla z atmosfery. Wspomniany na początku artykułu Zeke Hausfather pracuje w Stripe, mieszczącej się w Kalifornii w firmie inwestującej właśnie w technologie usuwania CO2 z powietrza. W tego rodzaju rozwiązaniach – oraz politykach promujących ograniczenie emisji – upatruje się szans na ograniczenie globalnego ocieplenia. Niepewność związaną z wielkością przyszłych emisji zwiększają rozwijające się technologie sztucznej inteligencji. Są one ogromnie energożerne, a ich zapotrzebowanie na prąd cały czas rośnie. Tylko ChatGPT tygodniowo ma 100 mln użytkowników. W 2023 roku szacowano, że zaledwie jedna czwarta energii konsumowanej przez branżę na trenowanie modeli pochodzi z niskoemisyjnych źródeł, takich jak elektrownie wodne albo nuklearne. – Z całą pewnością można sobie wyobrazić świat, w którym rozwój AI w średnim terminie gwałtownie napędza emisje ponad poziom. który sobie obecnie wyobrażamy – mówi Hausfather „New Scientistowi”. Jednak dodaje również, że w dłuższym okresie branża sztuczna inteligencji nie zrobi wielkiej różnicy w emisjach. Źródła: New Scientist, Dialogous on Climate Change Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
W 2024 roku oceany podgrzały się do rekordowych temperatur. I to nie tylko na powierzchni
Rok 2024 był rekordowy, jeśli chodzi o temperatury wód oceanicznych. Nigdy jeszcze od czasów rozpoczęcia pomiarów oceany nie zaabsorbowały tak dużo ciepła. Dotyczy to zarówno wód powierzchniowych, jak i wód na znacznych głębokościach.
Spis treści: Jakie funkcje spełniają oceany na Ziemi? Jak szybko podgrzewają się oceany? Co się dzieje z temperaturą na powierzchni? Zmiany klimatu przyspieszają. Dzisiaj ogłoszono pobicie dwóch kluczowych rekordów temperatur. Agencje klimatyczne – m.in. unijna agencja Copernicus – podały, że zgodnie z przewidywaniami rok 2024 okazał się najgorętszy w całej historii wiarygodnych pomiarów. Czyli od ponad 200 lat. Wyliczono, że w zeszłym roku po raz pierwszy średni wzrost temperatur przekroczył próg 1,5 st. Celsjusza w stosunku do średnich temperatur z ery przedindustrialnej. 1,5 st. C jest uznawane za bezpieczną granicę zwiększania się temperatury na Ziemi. Druga ważna informacja dotyczy oceanów. Międzynarodowa duża grupa badaczy opublikowała w czasopiśmie „Advanced in Atmospheric Sciences” pracę dowodzącą, że 2024 był również rekordowy pod względem ich temperatury. Nigdy, odkąd prowadzone są pomiary, wody oceaniczne nie zgromadziły tak dużo ciepła. Jakie funkcje spełniają oceany na Ziemi? Ziemskie oceany pokrywają aż dwie trzecie powierzchni planety. Jako takie stanowią kluczowy element niezwykle skomplikowanego systemu, jakim jest klimat. To właśnie one przechowują większość dodatkowego ciepła, będącego efektem zmian klimatycznych wywołanych spalaniem paliw kopalnych. – Odpowiedź na to, co dzieje się z klimatem, kryje się w oceanie – mówi John Abraham z University of St. Thomas, współautor wspomnianej wyżej pracy. Trzy międzynarodowe zespoły badające zmiany temperatur oceanów doszły do takich samych wniosków. Największe ziemskie rezerwuary wody stają się coraz cieplejsze, rok 2024 był zaś pod tym względem rekordowy. Jak szybko podgrzewają się oceany? Do pomiaru zmian, jakie przychodzą oceany, naukowcy stosują wskaźnik nazywany zawartością cieplną oceanów (ang. ocean heat content, OHC). To ilość energii przyswajanej i przechowywanej w wodach oceanicznych. By poprawnie oszacować OHC, przeprowadza się pomiary temperatury oceanów w różnych miejscach i na różnych głębokościach. Te mogą wskazywać niewielkie na pozór wartości – na przykład średni wzrost temperatury powierzchni wynosił dla 2024 r. 0,61 st. C (w stosunku do średniej z okresu 1981–2010). Jednak przekłada się to na gigantyczne OHC. W zeszłym roku zmierzono zawartość cieplną oceanów dla wód do głębokości 2000 m. Okazało się, że oceany przyjęły wówczas 16 zettadżuli energii (przedrostek zetta oznacza 10 do 21 potęgi). To 130 razy więcej niż cała produkcja energii elektrycznej globalnie w 2023 roku. – OHC wzrastało o 15–20 ZJ w ciągu ostatnich pięciu lat, pomimo cykli La Niña i El Niño – powiedział prof. Michael Mann z University of Pennsylvania, inny z autorów badań. Co się dzieje z temperaturą na powierzchni? Jak wspomniano wyżej, rośnie również temperatura powierzchni oceanów. To kluczowe miejsce, ponieważ tam właśnie dokonuje się wymiana ciepła i wilgoci między oceanami a atmosferą. Od procesów, jakie zachodzą na tej granicy, zależy pogoda na Ziemi. Zmiany temperatur powierzchni nie zachodzą równomiernie na całej kuli ziemskiej. Atlantyk ociepla się na wysokości Morza Śródziemnego. Bardzo szybko ocieplają się niektóre fragmenty północnego Oceanu Spokojnego. Natomiast region tropikalny – już nie. Ciepło gromadzi się też w pobliżu biegunów północnego i południowego. Skutki tych zjawisk mogą być dramatyczne. – Para wodna jest również silnym gazem cieplarnianym – przypomina dr Kevin Trenberth z National Center for Atmospheric Research. – Zwiększone ogrzewanie prowadzi do wysuszenia oraz ponosi ryzyko suszy i pożarów lasów. Ale podsyca również burze wszelkiego rodzaju, co prowadzi do ryzyka powodzi – dodaje badacz. W ciągu ostatnich dwunastu miesięcy aż 104 kraje na świecie (na 195 istniejących) odnotowały najwyższe temperatury w historii. Źródła: Copernicus, Advanced in Atmospheric Sciences, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Stało się. Ogrzaliśmy już planetę o 1,5 stopnia, jeśli liczyć od 1700 roku
Dzięki analizie rdzeni lodowych z Antarktydy naukowcy oszacowali zmianę średniej temperatury planety w stosunku do okresu sprzed trzystu lat. Okazuje się, że od 1700 roku temperatura wzrosła o 1,5 stopnia Celsjusza. Tym samym przekroczyliśmy zalecaną granicę, jaka została zapisana w Porozumieniu paryskim z 2015 roku.
Od kiedy mierzyć wzrost temperatur Złe wiadomości z Antarktydy Cel z Porozumienia paryskiego By zmierzyć, o ile zwiększyła się średnia temperatura na Ziemi, trzeba przyjąć jakiś punkt odniesienia. Najczęściej wykorzystuje się do tego temperatury z okresu 1850-1900 – czyli z czasów, kiedy po raz pierwszy mierzono je naukowymi metodami. W ten sposób, mówiąc o globalnym ociepleniu, odnosimy się do początków epoki przemysłowej. Jak zmieniła się temperatura od tego czasu? Kilka dni temu naukowcy ogłosili, że prawie na pewno w 2024 r. średnia temperatura będzie wyższa o 1,5 st. C od temperatury sprzed okresu przemysłowego. Teraz badacze przedstawili inne oszacowania, odnoszące się aż do początków XVIII wieku. Wnioski są niepokojące: w stosunku do 1700 roku granica bezpiecznego wzrostu temperatury – określana na 1,5 st. C – została właśnie osiągnięta. Innymi słowy, średnie temperatury na Ziemi są obecnie wyższe o 1,5 st. C niż były ponad 324 lata temu. Od kiedy mierzyć wzrost temperatur Porównania jednego konkretnego roku z początkiem ery przemysłowej mogą być mylące z dwóch powodów. Po pierwsze temperatura w danych roku może być zawyżona – lub zaniżona – z powodu silniejszych i słabszych zjawisk takich jak La Niña i El Niño. To obejmujące duży obszar anomalnie pogodowe związane z temperaturą na powierzchni wody na środowym Pacyfiku. Zdaniem badaczy, gdyby usunąć z danych wpływ silnego ostatnio El Niño, średnia temperatura byłaby wyższa w stosunku do końca XIX wieku o 1,31 st. C. Jednak jest jeszcze druga sprawa, którą należy wziąć pod uwagę. W roku 1900 rewolucja przemysłowa trwała już w pełni. W 1850 roku z kolei silniki parowe napędzane węglem wchodziły do użytku w całej Europie. Już wówczas kopaliny spalane były na dużą skalę, a poziom dwutlenku węgla w atmosferze zaczynał rosnąć. Złe wiadomości z Antarktydy To wskazuje, że do rzetelnego oszacowania wzrostu temperatur na Ziemi przydatne byłoby znalezienie innego punktu odniesienia niż dane z XIX wieku. I tak właśnie zrobili Andrew Jarvis z Lancaster University oraz Piers Forster z University of Leeds. Użyli oni próbek lody pozyskanych z Antarktydy, by cofnąć się do okresu sprzed ery przemysłowej. Dwaj naukowcy przeanalizowali skład pęcherzyków powietrza uwięzionych w rdzeniach lodowych. Pozwoliło im to oszacować stężenie dwutlenku węgla w atmosferze w okresie od 13 roku naszej ery do 1700 roku. Czyli w czasie, zanim ludzie w jakikolwiek znaczący sposób wpłynęli swoimi działaniami na temperaturę. Te dane wykorzystali następnie do ustalenia średnich globalnych temperatur w tym samym okresie – zakładając liniowy związek między poziomem CO2 a wzrostem temperatury. Wniosek? Do 2023 r. ludzkość spowodowała wzrost temperatur o 1,49 st. C. To zaś oznacza, że w tym roku granica 1,5 st. C zostanie przekroczona, twierdzą Jarvis i Forster. Naukowcy mają nadzieję, że ich metody szacowania wzrostu temperatur posłużą zarówno innym badaczom, jak i politykom do oceny wpływu ludzkości na postępujące globalne ocieplenie. Cel z Porozumienia paryskiego Porozumienie paryskie to międzynarodowy traktat klimatyczny, którego sygnatariusze zobowiązali się do walki ze zmianą klimatu. Został przyjęty podczas Konferencji ONZ w sprawie zmian klimatu (COP21) w Paryżu w 2015 roku. Było to pierwsze porozumienie, kiedy rządy państw wspólnie stwierdziły, że podejmą wysiłek w celu zmierzenia się z katastrofą klimatyczną. Głównymi celami Porozumienia paryskiego było utrzymanie wzrostu średniej globalnej temperatury znacznie poniżej 2°C w stosunku do poziomu sprzed epoki przemysłowej. A także dążenie do ograniczenia wzrostu do 1,5°C. Ta druga granica jest niezwykle ważna – zatrzymanie się na niej ograniczyłoby pojawianie się ekstremalnych zjawisk jak susze i powodzie, niszczenie ekosystemów czy zalewanie wybrzeży. Niestety ten próg został już przekroczony, a kraje takie jak ostatnio Hiszpania, a latem Polska, muszą mierzyć się ze skutkami globalnego wzrostu temperatur. Źródło: New Scientist, Nature Geoscience Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zmiana na mapie Europy. Dwa państwa muszą wyznaczyć nowe granice
Zmiany klimatu wpływają nie tylko na środowisko, ale i geopolitykę. Szwajcaria i Włochy zmuszone są renegocjować swoje granice w wyniku cofania się alpejskich lodowców, wytyczających historyczne bariery.
Spis treści: Topniejące Alpy powodują zmiany na mapie świata Zmiany klimatu a granice państw Co odkrywają topniejące lodowce? Zmiany klimatu są odczuwalne na wiele sposobów w zależności od regionu. Jednym z bardziej dotkliwych skutków globalnego ocieplenia jest przyspieszenie topnienia lodowców. To z kolei prowadzi do zmiany ukształtowania terenu, a niekiedy również konieczności zmiany dotychczasowych granic państw. Dzieje się tak chociażby w przypadku alpejskich lodowców, które od dekad pełniły funkcję naturalnych barier między krajami. Wraz z postępującym globalnym ociepleniem kolosy szybko się jednak cofają, zmuszając Szwajcarię i Włochy do nowych ustaleń terytorialnych. Aby jak najlepiej wyjaśnić to zjawisko, zaważmy, że w wyniku rosnących temperatu, od 2022 roku szwajcarskie lodowce straciły 6% swojej masy, a w 2023 roku kolejne 4%. Eksperci ostrzegają, że tempo tych zmian może jeszcze przyspieszyć Topniejące Alpy powodują zmiany na mapie świata Największy lodowiec Alp, Aletsch, może całkowicie zniknąć w ciągu jednego pokolenia, jeśli nie uda się ograniczyć emisji gazów cieplarnianych. Obserwowane w ostatnich latach szybkie topnienie lodowców to efekt rosnących temperatur, ciepłych okresów letnich oraz niewystarczających opadów śniegu zimą. Eksperci ze Szwajcarskiej Sieci Monitorowania Lodowców (Glamos) ostrzegają, że przy obecnym tempie topnienia nie ma szans na zahamowanie tego procesu bez globalnych działań na rzecz ograniczenia zmian klimatu. Zmiany granic państw spowodowane naturalnymi procesami zachodzącymi w wyniku topnienia lodowców mogą być coraz częstsze w Europie. Najnowszy przykład dotyczy Szwajcarii i Włoch, które zmuszone były renegocjować przebieg granic w Alpach, w okolicach góry Matterhorn. Zmiany obejmą regiony Plateau Rosa, Rifugio Carrel i Gobba di Rollin, gdzie znajduje się wiele popularnych ośrodków narciarskich. Rząd Szwajcarii zatwierdził porozumienie dotyczące nowych granic z Włochami, które zostały przesunięte z powodu topnienia lodowców. Granice te będą wytyczone z uwzględnieniem gospodarczych interesów obu państw, aby jasno określić, które z nich odpowiada za ochronę poszczególnych obszarów naturalnych. Włochy są w trakcie zatwierdzania tej umowy, która zostanie opublikowana po jej podpisaniu. Zmiany klimatu a granice państw W skali globalnej, topnienie lodowców oraz podnoszący się poziom morza w wyniku ocieplania klimatu stanowią poważne zagrożenie dla granic niektórych państw, zwłaszcza wyspiarskich. Przykładem może być Kiribati, które już teraz mierzy się z zagrożeniem utraty znacznych obszarów lądowych na rzecz oceanu. Sytuacja może prowadzić do przyszłej zmiany granic morskich i terytorialnych państw wyspiarskich w regionie Pacyfiku. W Arktyce cofanie się pokryw lodowych może w przyszłości prowadzić do rywalizacji o nowe terytoria, bogate w zasoby naturalne. Zjawiska te podkreślają, jak zmiany klimatu mogą wpływać na geopolityczne aspekty funkcjonowania państw. Co odkrywają topniejące lodowce? O topniejących lodowcach coraz częściej słyszymy nie tylko w kontekście zagrożenia dla środowiska, ale też nietypowych odkryć. I tak na przykład wczesnym latem 2024 r. topniejące lodowce w Andach odkryły ciało turysty zaginionego 22 lata temu. Podobnych przykładów jest więcej również w Europie. Rok wcześniej topniejący alpejski lodowiec odkrył szczątki wspinacza z Niemiec, który zaginął 40 lat wcześniej. Niestety, uszczuplająca się pokrywa lodowa w wielu miejscach na świecie odkrywa nie tylko zaginionych przed laty turystów. Badacze alarmują, że efektem przyspieszonego topnienia lodowców może być również uwolnienie nieznanych bakterii i radioaktywnych związków. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Autonomiczne roboty NASA mają pracować pod lodem Antarktydy. Projekt IceNode wkracza w decydującą fazę
Pracownicy najbardziej innowacyjnej jednostki naukowo-inżynieryjnej w NASA, czyli Laboratorium Napędu Odrzutowego (JPL), nie tylko wysyłają sondy w najbardziej odległe rejony Układu Słonecznego. Budują też roboty, które tutaj, na Ziemi, mogą dotrzeć tam, gdzie żaden człowiek nie przetrwa. Właśnie przetestowali autonomiczne roboty zdolne przetrwać w podwodnych jamach głęboko pod szelfami lodowymi Antarktydy.
Spis treści: Robotyczne robaki Urządzenia do zadań specjalnych 100 metrów pod powierzchnią Coraz cieplej na Ziemi Miejsca, w których mają pracować najnowsze roboty zaprojektowane przez specjalistów z JPL należą do najbardziej niedostępnych na Ziemi. Stojący za projektem naukowcy chcą skupić się na podwodnym obszarze znanym jako „strefa uziemienia”. Tam spotykają się pływające szelfy lodowe, ocean i ląd. Zamierzają zajrzeć głęboko w niezmapowane jamy, w których lód może topnieć najszybciej. Rejony te nie są dostępne dla ludzi. Nawet wszechobecne satelity nie są w stanie zajrzeć do znajdujących się pod kilometrową warstwą lodu jam. Autonomiczne podmorskie roboty IceNode zostały zaprojektowane, aby rozwiązać ten problem. – Od lat zastanawialiśmy się, jak przezwyciężyć te technologiczne i logistyczne wyzwania. Wydaje nam się, że znaleźliśmy na to sposób – powiedział Ian Fenty, klimatolog z JPL i kierownik naukowy IceNode. – Celem jest uzyskanie danych bezpośrednio na styku topnienia lodu i oceanu, pod szelfem lodowym. Robotyczne robaki Aby tego dokonać, inżynierowie JPL wykorzystali swoje doświadczenie w projektowaniu robotów do eksploracji kosmosu. Zdołali opracować specyficzną flotę podmorskich pojazdów. Mają one długość około 2,4 metra i średnicę około 25 centymetrów. To tego wyposażone są w trójnożne wysuwane „podwozie”, mocujące robota do spodniej powierzchni lodu. View oEmbed on the source website Te robotyczne robaki nie są wyposażone w żadną formę napędu. Poruszają się, wykorzystując prądy oceaniczne. Wyłapują je samodzielnie, używając do tego nowatorskiego oprogramowania wykorzystującego informacje z modeli prądów oceanicznych. Urządzenia muszą być zaprojektowane i wykonane tak, by zminimalizować konieczność użycia podzespołów, które mogą ulec awarii. Urządzenia do zadań specjalnych Podmorskie robaki mogą być uwalniane do środowiska ze specjalnego odwiertu lub bezpośrednio ze statku na otwartym ocenie. Stamtąd, wykorzystując prądy morskie, udałyby się w długą podróż przebiegającą pod szelfem lodowym. Po dotarciu do celu każdy z robotów upuszczałby balast i podnosił się, aby przymocować się do dolnej powierzchni lodu. Tam miałby uruchomić sensory mierzące parametry krążącej wody. – Te roboty są niczym platforma dostarczająca instrumenty naukowe do najtrudniej dostępnych miejsc na Ziemi – powiedział Paul Glick, inżynier robotyki JPL i główny naukowiec IceNode. – Ma to być bezpieczne, stosunkowo tanie rozwiązanie trudnego problemu – dodał. Paul Glick wraz z prowadzoną przez siebie grupą miał już okazję przetestować prototyp robotycznego robaka. Testy odbyły się na zamarzniętym Morzu Beauforta na północ od Alaski. Test przeprowadzony w marcu 2024 roku był pierwszym tak trudnym sprawdzianem dla urządzeń. Temperatura powietrza wynosiła minus 45 stopni Celsjusza, co było ogromnym wyzwaniem zarówno dla ludzi, jak i sprzętu robotycznego. Badanie zostało przeprowadzone w ramach odbywającego się co dwa lata Laboratorium Arktycznych Okrętów Podwodnych Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych (U.S. Navy Arctic Submarine Laboratory). To trzytygodniowa operacja, która zapewnia naukowcom tymczasowy obóz bazowy. Dzięki niemu mogą prowadzić prace terenowe w środowisku arktycznym. 100 metrów pod powierzchnią Gdy prototyp zszedł na głębokość około 100 metrów, jego instrumenty zebrały dane o zasoleniu, temperaturze i przepływie wody. Zespół przeprowadził również testy, aby określić procedury potrzebne do wypuszczenia robota w przyszłości. – Jesteśmy zadowoleni z postępów. Mamy nadzieję, że uda nam się kontynuować prace nad prototypami i sprowadzić je z powrotem do Arktyki w celu przeprowadzenia przyszłych testów pod lodem morskim. Ostatecznie chcemy rozmieścić całą flotę pod szelfami lodowymi Antarktydy – powiedział Glick. – Nawet dzięki temu krótkiemu testowi nasz robot zebrał cenne, niezbędne naukowcom dane. Wszystko, co przybliża nas do osiągnięcia tego celu, jest ekscytujące – dodał naukowiec. Udane testy stanowią ważny krok w kierunku ostatecznej wizji projektu. Czyli zbudowania floty autonomicznych robotów, zdolnych zapuszczać się pod szelfy lodowe Antarktydy. Mają pomóc naukowcom obliczyć, jak szybko zamarznięty kontynent traci lód – i jak szybko topnienie może spowodować wzrost globalnego poziomu mórz. Coraz cieplej na Ziemi Problem topnienia lądolodów narasta. Gdyby doszło do całkowitego stopienia się lodów Antarktydy, globalny poziom mórz podniósłby się o około 60 metrów. Zalaniu uległyby tysiące kilometrów kwadratowych lądu. Topniejące lody Antarktydy stanowią jedną z największych niewiadomych w prognozach wzrostu poziomu mórz. Szczególnie, że lód ten topi się niejako z dwóch stron. Ocieplające się powietrze wywołuje topnienie lodów powierzchniowych. Ale lód topi się również w kontakcie z ciepłą wodą oceaniczną krążącą pod nim. Aby ulepszyć modele komputerowe przewidujące wzrost poziomu mórz, naukowcy potrzebują dokładniejszego pomiaru tempa topnienia, szczególnie pod szelfami lodowymi. Czyli długimi na wiele kilometrów płytami pływającego lodu. Chociaż szelfy lodowe nie przyczyniają się bezpośrednio do wzrostu poziomu morza, znacznie spowalniają przepływ pokryw lodowych w kierunku oceanu. Jeśli stopnieją, wraz z nimi zniknie ta naturalna zapora. Źródło: NASA JPL. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polacy przyczynili się do zidentyfikowania nowego rodzaju drewna. Jego ultrastruktura ma cenne właściwości
Naukowcy dokonali niezwykłego odkrycia, które może mieć ogromne znaczenie dla walki z globalnym ociepleniem i ochrony środowiska. Niezbadane do tej pory drewno wykazuje wyjątkową zdolność do magazynowania węgla.
W tym artykule: Drzewa z wyjątkowymi właściwościami Tulipanowce bronią w walce ze zmianami klimatu Drewno, o jakim nie mieliśmy pojęcia Jak i po co drzewa magazynują węgiel? To przełomowe odkrycie nie tylko otwiera nowe możliwości w dziedzinie zarządzania zasobami leśnymi, ale również może stać się kluczowym elementem w strategii redukcji emisji dwutlenku węgla na świecie. Nieznane do tej pory drewno, dzięki swoim unikalnym właściwościom, może przyczynić się do efektywniejszego pochłaniania gazów cieplarnianych, co jest niezwykle istotne w kontekście globalnego ocieplenia i dążenia do zrównoważonego rozwoju. Drzewa z wyjątkowymi właściwościami Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Cambridge przyniosły zaskakujące odkrycie dotyczące tulipanowców. Są to drzewa spokrewnione z magnoliami. Zazwyczaj osiągają od 20 do nawet 25 metrów wysokości. W ramach prac badacze skorzystali z niskotemperaturowego skaningowego mikroskopu elektronowego (cryo-SEM). Dzięki niemu mogli z bliska zaobserwować nanostrukturę ścian komórek wtórnych drewna w ich naturalnym stanie. Okazało się, że dwa żyjące gatunki bardzo starego rodzaju Liriodendron mają unikalne drewno, które nie wpisuje się w tradycyjne kategorie drewna liściastego ani iglastego. Charakteryzuje się ono znacznie większymi makrofibrylami. Są to długie włókna ułożone warstwami w ścianie komórek wtórnych. Wyniki badań zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „New Phytologist”. Tulipanowce bronią w walce ze zmianami klimatu Co to dokładnie oznacza? Więcej informacji o odkryciu przekazał dr Jan Łyczakowski z UJ. – Wykazaliśmy, że tulipanowce mają pośrednią strukturę makrofibryli, która znacząco różni się od struktury drewna miękkiego lub twardego. Liriodendrony oddzieliły się od magnolii około 30–50 milionów lat temu, co zbiegło się z gwałtownym spadkiem poziomu atmosferycznego CO2. Może to pomóc wyjaśnić, dlaczego tulipanowce są tak skuteczne w magazynowaniu węgla – mówi naukowiec cytowany na łamach serwisu phys.org. Zespół badawczy sugeruje, że to właśnie większe makrofibryle mogą być przyczyną szybkiego wzrostu tulipanowców. Dalej dr Łyczakowski wyjaśnia: „Oba gatunki tulipanowców są znane z tego, że są wyjątkowo wydajne w blokowaniu węgla, a ich powiększona struktura makrofibryli może być adaptacją, która pomaga im łatwiej wychwytywać i magazynować większe ilości węgla, gdy dostępność węgla atmosferycznego jest ograniczona”. To oznacza, że tulipanowce mogą być niezwykle cenne na plantacjach wychwytujących węgiel, a niektóre kraje Azji Wschodniej już zaczynają to wykorzystywać. Najstarsze drzewo w Europie pamięta epokę lodowcową. Odkryto je całkiem niedawno Najstarsze drzewo w Europie, a zarazem na świecie, znajduje się w Szwecji. Rekordowy okaz, choć ma ponad 9,5 tys. lat i prawdopodobnie pamięta epokę lodowcową, został odkryty stosunkowo nied... Drewno, o jakim nie mieliśmy pojęcia Badania były częścią szerszego projektu obejmującego 33 gatunki drzew z kolekcji Living Collections Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Cambridge. Badanie miało na celu zrozumienie, jak ultrastruktura drewna ewoluowała w różnych gatunkach drzew. W przypadku tulipanowców jest to całkowicie nowa forma ultrastruktury, której nigdy wcześniej nie obserwowano. Drewno tulipanowców, z jego unikalnymi makrofibrylami, może być przełomem w dziedzinie magazynowania węgla, przyczyniając się do skuteczniejszego pochłaniania gazów cieplarnianych. Odkrycie to podkreśla znaczenie zrozumienia różnorodności struktury drewna, co jest kluczowe dla rozwijania programów wychwytywania węgla i łagodzenia skutków zmian klimatu. Jak i po co drzewa magazynują węgiel? Drzewa magazynują węgiel głównie poprzez proces fotosyntezy, który polega na przekształcaniu atmosferycznego dwutlenku węgla i wody w glukozę i tlen przy użyciu energii słonecznej. Proces ten jest kluczowy dla wzrostu i rozwoju roślin, ponieważ glukoza jest podstawowym źródłem energii i budulcem dla komórek roślinnych. Węgiel jest przechowywany głównie w drewnie, korzeniach i liściach drzewa. Kiedy drzewo rośnie, zwiększa swoją masę, a tym samym magazynuje coraz więcej węgla. Drzewa nie magazynują węgla celowo. Jest to naturalny proces wynikający z ich biologii i fotosyntezy. Ma on jednak ogromne znaczenie dla środowiska. Źródła: phys.org, New Phytologist.
Nikt do tej pory nie wiedział, że drzewa to potrafią. W ten sposób mogą uratować naszą planetę
Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu w Birmingham wykazały, że kora drzew potrafi pochłaniać olbrzymie ilości metanu. Dotychczas uważano, że w trakcie fotosyntezy rośliny te z gazów cieplarnianych pobierają wyłącznie dwutlenek węgla.
W tym artykule: Metan – jeden z największych ocieplaczy Ziemi Kora drzew potrafi absorbować metan Najlepiej radzą sobie wyższe partie drzew Fotosynteza to proces, dzięki któremu na Ziemi istnieje życie i jedna z najważniejszych przemian biochemicznych. To proces, w którym rośliny, algi oraz niektóre bakterie przekształcają światło słoneczne, dwutlenek węgla i wodę w energię chemiczną w postaci glukozy, a jako produkt uboczny wydzielają tlen. Metan – jeden z największych ocieplaczy Ziemi Dwutlenek węgla jako jeden z gazów cieplarnianych ma wpływ na efekt cieplarniany. Właśnie dlatego rośliny pochłaniając go, w naturalny sposób walczą ze skutkami globalnego ocieplenia. Najnowsze badania wykazały, że drzewa w jeszcze większy sposób biorą udział w walce ze zmianami klimatycznymi. Naukowcy z Uniwersytetu w Birmingham odkryli, że kora drzew jest w stanie pochłaniać metan, który jest jednym z największych „ocieplaczy” naszej planety. – Zakrojone na szeroką skalę badanie dowodzi, że istnieje inny sposób, w jaki drzewa pochłaniają gazy cieplarniane. Dzięki temu lasy mogą zapewnić jeszcze więcej korzyści klimatycznych, niż wcześniej sądzono – napisał Vincent Gauci profesor nauk przyrodniczych na Uniwersytecie w Birmingham. Badania dowodzą, że metan przyczynił się w około 30% ocieplenia klimatu od czasów przedindustrialnych. Największym producentem metanu zaś jest bydło hodowane przede wszystkim na mięso. Zwykła krowa mleczna rocznie produkuje od 120 do 150 kg metanu. Z kolei wszystkie te zwierzęta, także dziko żyjące produkują ponad 80 mln ton metanu rocznie. To stanowi to ok. 22% emisji tego gazu cieplarnianego na świecie. Kora drzew potrafi absorbować metan – To prawdziwy problem dla klimatu Ziemi, ponieważ metan zatrzymuje w atmosferze znacznie więcej ciepła niż taka sama ilość dwutlenku węgla. Ale chociaż CO2 może utrzymywać się w atmosferze przez setki lat, metan ma żywotność około dziesięciu lat – tłumaczy prof. Gauci. Co więcej, jego emisja rośnie współcześnie najszybciej od czasu, odkąd blisko 40 lat temu rozpoczęto jego pomiary. Metan jest w większości usuwany z atmosfery przez procesy, które w niej zachodzą. Od dawna wiadomo, że pozbywają się go również mikroorganizmy, które występują w glebie. Ten gaz cieplarniany jest dla nich zwykłym źródłem energii. Ale nowe badanie wykazało, że podobne mikroorganizmy występujące w korze drzew również absorbują metan. Las to nasz przyjaciel. Porady i etyczne wskazówki, jak prawidłowo zachować się w lesie. Powinniśmy respektować życie dzikich zwierząt i szanować inne osoby przebywające w lesie. Dotyczy to każdego turysty – mówi leśnik i przyrodnik Adam Gełdon. – Zmierzyliśmy wymianę metanu na podstawie setek pni drzew w lasach wzdłuż niezwykle rozległego obszaru obejmującego Amazonkę i Panamę, aż po Szwecję i lasy w pobliżu Oksfordu w Wielkiej Brytanii – wyjaśnia Gauci. – Początkowo szukaliśmy śladów samej emisji metanu z drzew. Niektóre rzeczywiście emitują niewielkie ilości przez podstawę pnia – dodaje uczony. Najlepiej radzą sobie wyższe partie drzew Gauci podkreśla jednak, że prawdziwa niespodzianka nadeszła dopiero wówczas, gdy zespół zaczął pomiary wyżej, w stronę korony drzew. – Okazało się, że drzewa, a dokładniej ich kora pobierała metan z atmosfery. Absorpcja tego gazu cieplarnianego była tym wyższa, im wyżej wspinaliśmy się po pniach – mówił badacz. Zespół postanowił sprawdzić, czy w skali globalnej jest to duży i ważny proces. – Aby to zrobić, musieliśmy obliczyć globalną powierzchnię kory wszystkich drzew świata. Korzystając z techniki zwanej naziemnym skanowaniem laserowym, zmapowaliśmy powierzchnie drzewiaste aż do najdrobniejszej gałązki – powiedział Gauci. Na podstawie obliczeń naukowcy szacują, że drzewa pochłaniają każdego roku od ok. 25 do 50 milionów ton metanu z atmosfery, z czego większość pochłaniają lasy tropikalne. – Działa to w podobny sposób do jedynego innego lądowego pochłaniacza metanu: gleby. Drzewa ze stref umiarkowanych i tropikalnych pomagają o 7–12% więcej w walce ze zmianami klimatu, niż się obecnie zakładano – wyjaśnił Gauci. Odkrycie to kolejny raz pokazuje, jak ważne są lasy w naszym ogromnym ziemskim ekosystemie. Natura potrafi sobie radzić z gazami cieplarnianymi, ale człowiek skutecznie jej w tym przeszkadza. Na przykład poprzez wycinki lasów, takie jak w Amazonii. – W przeciwieństwie do gleby, której powierzchnia nie zmienia się, lasy kurczą się i rozszerzają w wyniku wylesiania i ponownego zalesiania. Zmiany te mogą wpływać na metan w atmosferze. Jeśli ponownie zalesimy tereny i posadzimy drzewa we właściwym miejscu, będą one pobierały coraz więcej metany – podsumował badacz z Birmingham. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Średnia temperatura w Polsce rośnie. Czy to najgorętsze lato w naszym kraju?
Jaka jest średnia temperatura w Polsce? Niestety coraz wyższa, podobnie jak w innych rejonach świata. Do pobicia rekordów najcieplejszych dni w historii pomiarów nadal jeszcze trochę brakuje, ale niebezpiecznie zbliżamy się do tych wartości.
W tym artykule: Średnia temperatura w Polsce Rekord temperatury w Polsce Najniższa temperatura w Polsce Zmiany klimatu zaczynają być coraz bardziej odczuwalne również w Polsce. Widać to nie tylko po wskazaniach termometrów, ale też uprawach i roślinach, które kwitną wcześniej niż dotychczas. Dotyczy to chociażby lip. O ile wiosną coraz cieplejsze dni po zimie cieszą, o tyle fale upałów, jakie przechodzą obecnie przez nasz kraj, są coraz bardziej męczące dla ludzi i zwierząt. Jeszcze kilkanaście lat temu temperatury przekraczające 30 stopni Celsjusza były w naszym kraju sporadyczne. W tym roku termometry wskazują takie wartości po kilka dni z rzędu. Letnie burze nie dają ukojenia. Trzeba więc chłodzić się na inne, domowe sposoby. Albo z domu wyjechać. Średnia temperatura w Polsce Meteorolodzy nieustannie badają zmieniający się klimat. Na podsumowanie tego lata jest jeszcze za wcześnie, jednak wiadomo już, że miniony rok był przełomowy. W 2023 r. średnia temperatura w naszym kraju wyniosła 10 stopni Celsjusza. To o 1,3 stopnia więcej, niż wskazuje średnia z lat 1991–2020. Rok temu najgoręcej było na Podkarpaciu. Tam średnia temperatura powietrza wyniosła 10,5 st. Celsjusza. Najchłodniej było z kolei nad Morzem Bałtyckim (średnia temp. 9,8 st. C). Według rankingu najgorętszych lat, który jest prowadzony przez IMGW-PIB od 1951 r., 2023 rok zajął drugie miejsce. Niechlubne pierwsze (przynajmniej na razie) należy do rekordowego 2019, ze średnią temperaturą wyższą o zaledwie 0,2 st. Celsjusza. Lata w Polsce zaczynają przypominać te w Hiszpanii czy Włoszech. To może odwrócić wakacyjne trendy turystyczne Europejczyków. Na popularności zyskuje między innymi tzw. coolcation. To rodzaj wakacji, podczas których turyści poszukują chłodniejszych miejsc, aby uniknąć upałów. Pod tym względem Skandynawia czy Islandia są zdecydowanie bardziej atrakcyjne niż Grecja czy Turcja. Rekord temperatury w Polsce Mimo że rok 2024 dopiero niedawno przekroczył półmetek, meteorolodzy już zdążyli odnotować pierwszy historyczny rekord. 30 marca 2024 r. termometry w Tarnowie wskazały 26,4 stopnia Celsjusza. Tym samym pobity został polski rekord ciepła dla marca. Co ciekawe, poprzedni rekord (25,6 st. C) po 50 latach został pobity dwukrotnie. Jak poinformował w marcu Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, w Krakowie odnotowano wówczas 25,7 st. C. Marcowe wartości są jednak dalekie od najwyższej temperatury, jaką zarejestrowano w naszym kraju. Według pomiarów najgorętsze lato w Polsce (pod względem rekordowych wartości) przypadło ponad 100 lat temu. W lipcu 1921 r. temperatury w Zbiersku (woj. dolnośląskie) i Prószkowie (woj. opolskie) sięgnęły odpowiednio 40 i 40,2 st. Celsjusza. W ostatnich latach padają jednak kolejne rekordy. Termometry w Polsce niebezpiecznie zbliżają się do wartości zarejestrowanych w pamiętnym upalnym lipcu. Przykładowo 8 sierpnia 2018 r. we wsi Ceber na Dolnym Śląsku zanotowano 39 st. Celsjusza, a dwa lata wcześniej w Silniczce (woj. łódzkie) 38,9 st. Celsjusza. Wody gruntowe są coraz cieplejsze. Naukowcy podali datę, kiedy staną się niezdatne do picia Wody gruntowe, kluczowe dla zaopatrzenia w wodę pitną, stają się coraz cieplejsze z powodu globalnego ocieplenia. Ten niepokojący trend zagraża nie tylko jakości wód, ale i stabilności eko... Najniższa temperatura w Polsce W Polsce temperatury zbliżają się do najwyższych w historii, natomiast rekordowe najniższe wartości nie wydają się zagrożone. Rekord najniższej temperatury w Polsce padł w Siedlcach 11 stycznia 1940 roku. Tego dnia temperatura spadła do minus 41,0 st. Celsjusza. Jest to najniższa temperatura w Polsce zanotowana w historii pomiarów meteorologicznych. Dziś już mało kto w Polsce pamięta takie srogie zimy. Termometry jedynie sporadycznie pokazują skrajnie niskie wartości, i to już nie na nizinach, a najczęściej w górach. Według pomiarów z XXI w. rekordowo zimno było 8 stycznia 2017 na Puściznie Rękowiańskiej (–38,9 st. C.), 24 stycznia 2004 na Hali Izerskiej (–37,1 st. C.) i 3 lutego 2012 r. w Łopusznej (–35,0 st. C.).
Naukowcy odkryli gigantyczne wirusy na lodowcu w Grenlandii. Te organizmy są kluczowe dla naszej przyszłości
Od lat naukowcy alarmują: lodowiec na Grenlandii topi się coraz szybciej. Jest to związane z rosnącymi temperaturami. Tempo topnienia wzmagają glony. A te są zainfekowane – jak się właśnie okazało – przez gigantyczne wirusy.
W tym artykule: Grenlandia: lód utracony Nadzieja w wirusie gigancie Niewidzialni giganci Jak wykorzystać gigantycznego wirusa? Grenlandia jest największą wyspą na świecie. Położona jest na oceanie Atlantyckim i staje się coraz częstszym celem wycieczek. Turyści doceniają przepiękną i dziewiczą przyrodę. Jednak krajobraz wyspy dramatycznie się zmienia. Grenlandia: lód utracony W ostatnich latach naukowcy sygnalizują, że tempo topnienia lądolodu na Grenlandii przyspieszyło. A warto pamiętać, że pokrywy lodowe Antarktydy i Grenlandii zawierają łącznie ponad 99% słodkowodnego lodu na Ziemi. Należy dbać o to, żeby nie zniknęły, bo gdyby tak się stało, poziom oceanów podniósłby się o ponad 67 metrów. Obecnie lód pokrywa około 80% Grenlandii. Lodowiec topi się pod wpływem zjawiska globalnego ocieplenia. Ten proces wzmagają glony, które rozpoczynają kwitnienia na wiosnę. Objawia się to zaczernieniem dużych połaci lodu. Kiedy lód ciemniej, zmniejsza się jego zdolność do odbijania promieni słonecznych. To z kolei przyspiesza topnienie lodu. Nadzieja w wirusie gigancie Naukowcy pod kierunkiem dr Laury Perini z Wydziału Nauk o Środowisku na Uniwersytecie w Aarhus w Danii pobrali próbki z lodowca w Grenlandii. Na zdjęciach dokumentujących to wydarzenie widać ciemnobrunatną wodę w worku foliowym. Następnie w laboratorium przeanalizowano skład cieczy. – Zarówno w ciemnym lodzie, jak i czerwonym śniegu (barwa ta to świadectwo pobytu specyficznego gatunku alg – przyp. red.) znaleźliśmy sygnatury aktywnych gigantycznych wirusów. Po raz pierwszy znaleziono je na powierzchni lodu i śniegu zawierającego dużą ilość pigmentowanych mikroalg – mówi dr Perini. Wielkie wirusy odkryto w 1981 roku w oceanie – infekowały w nim algi. Później okazało się, że są obecne nawet w glebie na lądzie, a nawet – wśród ludzi. Wirusy są z reguły znacznie mniejsze niż bakterie. Zwykłe wirusy mierzą 20–200 nanometrów, podczas gdy typowa bakteria ma 2–3 mikrometry. Innymi słowy, normalny wirus jest około 1000 razy mniejszy od bakterii. Tymczasem gigantyczne wirusy osiągają rozmiar 2,5 mikrometra. To więcej niż większość bakterii. Genom wielkich wirusów jest też znacznie większy niż zwykłych wirusów. Długo sądzono, że lodowce są martwe, pozbawione żywych organizmów. Nowe badania wskazują, że oprócz glonów zasiedlają je m.in. bakterie, grzyby nitkowate i inne oraz gigantyczne wirusy. Niewidzialni giganci Mimo że nowo odkryte wirusy są gigantyczne, nie można ich zobaczyć gołym okiem. Dr Laura Perini nie widziała ich jeszcze nawet pod mikroskopem. Jak zatem doszła do wniosku, że istnieją? – Sposób, w jaki odkryliśmy wirusy, polegał na analizie całego DNA w pobranych próbkach. Przeszukując ten ogromny zbiór danych w poszukiwaniu określonych genów markerowych, znaleźliśmy sekwencje o wysokim podobieństwie do znanych gigantycznych wirusów – wyjaśnia badaczka. Sprawdź swoją wiedzę o Grenlandii. Jakie gatunki zwierząt tam żyją? Zwierzęta Grenlandii żyją w wyjątkowo niesprzyjającym miejscu, gdzie temperatury tylko miejscami osiągają wartości dodatnie, przez cały rok wieje silny wiatr, a pokrywa lodowa jest stałym... Aby upewnić się, że DNA wirusów nie pochodzi z dawno wymarłych mikroorganizmów, ale z żywych i aktywnych wirusów, wyodrębniono również całe mRNA z próbki. W ten sposób uzyskano potwierdzenie. Jak wykorzystać gigantycznego wirusa? Gigantyczne wirusy są nadal słabo rozpoznanymi organizmami i niewiele o nich wiadomo. W przeciwieństwie do większości innych wirusów mają one wiele aktywnych genów, które umożliwiają im naprawę, replikację, transkrypcję i translację DNA. Jak i dlaczego to się dzieje – nie jest to do końca jasne. Naukowcy muszą ustalić, jakie organizmy są infekowane przez wirusy. Zapewne część celuje w glony, inne w protisty – te ostatnie to organizmy eukariotyczne obejmujące jednokomórkowce grzybopodobne. Eksperci liczą, że dzięki analizom wirusów będą mogli znaleźć sposób na kontrolowanie wzrostu alg śnieżnych – i być może w dłuższej perspektywie – ograniczenie topnienia części lodowca. Odkryte wirusy zapewne żywią się algami śnieżnymi i mogą działać jako naturalny mechanizm kontrolujący zakwity alg. Źródło: Microbiome Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Słońce uratuje klimat? Udało się osiągnąć temperaturę 1000 st. Celsjusza bez spalania kopalin
Naukowcy uzyskali temperaturę 1000 st. Celsjusza bez użycia ropy naftowej, gazu czy węgla. Prototypowe rozwiązanie wykorzystuje energię słoneczną. Jeśli technologia okaże się skalowalna, może w przyszłości pomóc zmniejszyć zapotrzebowanie na paliwa kopalne w przemyśle.
W tym artykule: Świat zbudowany na paliwach kopalnych? Paliwa kopalne w produkcji stali Jak wysoką temperaturę można uzyskać ze Słońca? Jakie są rodzaje energii? W pierwszym odruchu to pojęcie kojarzy nam się z elektrycznością. Jednak prąd w gniazdku, czyli energia elektryczna, to tylko jedna z jej form. Inne to energia chemiczna, cieplna czy mechaniczna – i wszystkie one są dla nas równie ważne, co elektryczność. Dlaczego? Dokładną odpowiedź na to pytanie podaje Vaclav Smil, kanadyjski naukowiec, w niedawno wydanej w Polsce książce „Jak naprawdę działa świat”. Smil przypomina w niej, że elektryczność zaspokaja tylko 18 proc. światowego zapotrzebowania na energię. Cała reszta – czyli ponad 80 proc. – to różne rodzaje energii wykorzystywane w przemyśle, wytwarzaniu żywności i transporcie. Fakt ten ma fundamentalne znaczenie, jeśli chcemy racjonalnie podejść do zmniejszenia naszego uzależnienia od paliw kopalnych (a tym samym obniżyć emisje gazów cieplarnianych). By to zrobić, nie wystarczy wyłącznie rozbudowywać odnawialne źródła energii elektrycznej. Konieczne jest również wymyślenie, czym i jak zastąpić kopaliny wszędzie tam, gdzie pojawiają się w produkcji przemysłowej. Świat zbudowany na paliwach kopalnych? Jest to zadanie o gigantycznej skali. Smil wyróżnia cztery podstawowe materiały, bez których nasza cywilizacja nie może się obejść. Są to cement, stal, tworzywa sztuczne i amoniak, podstawa nawozów sztucznych. Bez nich nie będzie silników samochodowych, drapaczy chmur czy pomidorów. „Masowe wytwarzanie ich wszystkich jest silnie zależne od spalania paliw kopalnych. A część z tych paliw stanowi również materiał wsadowy do syntezy amoniaku oraz produkcji tworzyw sztucznych”– pisze Smil (tłum. Dariusz Rossowski). Innymi słowy, nie ma możliwości wytwarzania stali bez węgla, nawozów sztucznych bez gazu ziemnego ani plastiku bez ropy. Efekt? „Globalna produkcja tych czerech niezbędnych materiałów (…) odpowiada za 25 proc. łącznej emisji CO2 ze spalania paliw kopalnych” – czytamy w „Jak naprawdę działa świat”. Co oznacza, że walka z globalnym ociepleniem obejmuje również opracowanie sposobów zastąpienia kopalin używanych w przemyśle. Jak to zrobić? Paliwa kopalne w produkcji stali Jedno z rozwiązań właśnie się przybliżyło. Naukowcy z Politechniki w Zurychu donoszą dzisiaj w czasopiśmie „Device” o opracowaniu metody pozwalającej osiągnąć temperaturę 1000 st. Celsjusza bez użycia kopalin. Tego typu gorąco jest niezbędne, by wytapiać stal, szkło, produkować cement czy ceramikę. Jednak na razie jedynym sposobem na uzyskanie tysiąca stopni w różnego rodzaju fabrykach było spalanie paliw kopalnych. Alternatywą byłoby usprawnienie odbiorników słonecznych (ang. solar receivers) – urządzeń zbierających energię słoneczną i przekształcających ją w ciepło. Dotychczas tego rodzaju technologia nie pozwalała przekroczyć magicznej granicy tysiąca stopni Celsjusza. Dr Emiliano Casati wraz z zespołem znalazł jednak sposób na poprawienie jej skuteczności. Okazał się nim syntetyczny kwarc, dobrze magazynujący energię słoneczną. Naukowcy zbudowali odbiornik słoneczny składający się z półprzezroczystego pręta z kwarcu przymocowanego do krzemowego dysku. Ten drugi miał za zadanie absorbować energię. Naukowcy opracowali ultracienkie ogniwa słoneczne. Mogą zmienić każdą powierzchnię w źródło energii Inżynierowie z MIT opracowali cienkie jak papier ogniwa słoneczne, które można przymocować praktycznie do każdej stałej powierzchni. Generują aż 18 razy więcej energii na kilogram niż ko... Jak wysoką temperaturę można uzyskać ze Słońca? Prototyp okazał się skuteczny. Po wystawieniu go na strumień energii odpowiadający światłu 136 Słońc kwarcowy dysk rozgrzał się do 1050 st. C. Przeciwległe końce kwarcowych prętów miały 600 st. C. Wcześniej urządzenia wykorzystujące podobny efekt pułapki cieplnej nagrzewały się jedynie do ok. 170 st. C. Skok jest więc bardzo duży. Naukowcy próbują teraz optymalizować proces, a także eksperymentują z innymi materiałami. Celem jest uzyskanie jak najwyższej temperatury przy jak najniższym wkładzie energii. – Problem energii to kamień węgielny przetrwania naszej cywilizacji – mówi Casati. – Energia słoneczna jest łatwo dostępna, mamy również odpowiednie technologie. Jednak żeby wprowadzono je w przemyśle, musimy wykazać, że są opłacalne ekonomicznie i zachowują swoje zalety przy zastosowaniu na dużą skalę – dodaje inżynier. Źródła: EurekAlert, Device. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy Arktykę czeka inwazja wielkich meduz? Taki może być efekt ocieplania się północnych wód
Wyższa temperatura wody i mniejszy zasięg lodu w Arktyce mogą dać nietypowy efekt. Naukowcy przewidują, że wody północy Ziemi czeka inwazja wielkich meduz. Meduzy w niektórych miejscach mogą nawet wyprzeć ryby.
W tym artykule: Nietypowe skutki ogrzewania się Arktyki Jak przeprowadzono badania? Gigantyczne meduzy w wodach Arktyki Już od ponad stu lat stopniowo ogrzewa się cała Ziemia. Jednak wzrost temperatur nie zachodzi na planecie równomiernie. W pewnych rejonach proces ten postępuje kilkukrotnie szybciej. Najważniejszym z nich jest Arktyka. W wyniki globalnego ocieplenia okolice północnego bieguna Ziemi ocieplają się prędzej niż reszta świata. Zjawisko to doczekało się nawet własnej naukowej nazwy – to arktyczne wzmocnienie (ang. arctic amplification, AA). Jak jest silne? Dwa lata temu naukowcy wyliczyli, że od roku 1979 średnia temperatura Arktyki rosła aż cztery razy szybciej niż całej Ziemi. Dla której – przypomnijmy – średnia temperatura od czasów przedindustrialnych podniosła się już dobrze o ponad stopień Celsjusza. Rekordowe ciepło na archipelagu Svalbard. Termometry wskazywały 21,7 st. Celsjusza Bunkier na zapasy żywności w razie zagłady wydrążono w wiecznej zmarzlinie na wyspie Spitsbergen na norweskim archipelagu Svalbard . Problem w tym, że zrobiło się tam nienormalnie ciepło. Za główną przyczynę arktycznego wzmocnienia uważa się zmniejszanie się pokrywy lodowej w Arktyce. Lód – a zwłaszcza lód pokryty warstwą śniegu – ma znacznie wyższe albedo niż woda. To oznacza, że odbija o wiele więcej światła słonecznego, działając jak potężny planetarny klimatyzator. Po jego „wyłączeniu” temperatury Arktyki szybują. Nietypowe skutki ogrzewania się Arktyki Na północy Ziemi działa więc wyjątkowo silne pozytywne sprzężenie zwrotne. Im mniej lodu, tym prędzej nagrzewa się region – przyspieszając dalsze topnienie lodu. Wzrost temperatur to jednak zaledwie pierwszy efekt tego procesu. On sam wywołuje kolejne, niekiedy zupełnie nieoczekiwane skutki. Jeden z nich został właśnie opisany w artykule opublikowanym czasopiśmie „Limnology nad Oceanography”. Grupa naukowców m.in. z niemieckiego Instytutu Alfreda Wegenera, przewiduje, że ocieplanie się Arktyki poskutkuje jej „zmeduzowieniem” (ang. jellification). Innymi słowy, północy rejon Ziemi czeka prawdziwa inwazja wielkich meduz, dotychczas trzymających się bardziej na południe. Jak przeprowadzono badania? Naukowcy skupili się na ośmiu gatunkach meduz. Wybrali takie, których rozprzestrzenianie się zostało najlepiej przebadane. Reprezentatywny dla meduz zestaw obejmował m.in. nieduże stułbiopławy Aglantha digitale, mające zaledwie kilka centymetrów. Arktyczne eskapady tego przezroczystego zwierzęcia, wyróżniającego się zdolnością błyskawicznego rzucenia się do ucieczki, wcześniej śledzili m.in. polscy biolodzy z Instytutów Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego i PAN. Na drugim końcu skali znalazła się natomiast największa meduza świata, czyli bełtwa festonowa (Cyanea capillata). Ten gatunek zasługuje na miano monstrum wśród meduz – może mieć średnicę ciała wynoszącą dwa metry i czułki sięgające 30 m! Dodatkowo bełtwa wyposażona jest w parzydełka. Kontakt ze zwierzęciem bywa więc bolesny. Naukowcy najpierw zebrali dane opisujące, gdzie meduzy pojawiają się obecnie. Następnie zbudowali model przewidujący, jaki będzie ich zasięg występowania w drugiej połowie tego wieku. Model uwzględniał postępujące zmiany klimatyczne, czyli ocieplanie się wód oceanicznych i zanik lodu, w scenariuszach średnio i szybko postępującego ocieplenia klimatu. Uwzględniał również zmiany temperatury wód w przekroju pionowym – szczególnie istotne dla meduz żyjących nieraz na znacznych głębokościach. Gigantyczne meduzy w wodach Arktyki Co przewiduje model? Zasięg większości badanych gatunków poszerzy się, a meduzy zaczną pojawiać się coraz dalej na północy. Największej ekspansji mogą dokonać bełtwy festonowe, jako gatunek rodzimy dla Morza Arktycznego i Północnego. Naukowcy przewidują, że zasięg występowania bełtw powiększy się nawet trzykrotnie. Oczywiście proces „zmeduzowania” Arktyki nie jest wyłącznie sprawą przyszłości. Trwa już od pewnego czasu. Charlotte Havermans, główna autorka badań, powiedziała „New Scientistowi”, że w okolicach archipelagu Svalbard meduzy już teraz wygrywają z dorszami, utrudniając rybołówstwo. – Mogą naprawdę wyprzeć ryby, których już prawie tam nie ma – zauważyła badaczka. Źródła: New Scientist, Communications Earth&Environment, Limnology nad Oceanography. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com