Tu kobiety kopią złoto z niemowlętami przy biodrze – dotarliśmy do nielegalnych kopalni złota w Ghanie
Ghana skrywa dramatyczną rzeczywistość nielegalnych kopalń złota, które pochłaniają życie, zdrowie i przyszłość tysięcy kobiet. Ich codzienność to błoto i głód, ale też nadzieja — na godną przyszłość i szacunek. To wszystko oddają niezwykłe fotografie Mariusza Śmiejka opublikowane w październikowym wydaniu magazynu National Geographic Polska.
Spis treści: Ama w sercu galamsey Ciężka praca kobiet w kopalniach Codzienność górniczek Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Ma bose, popękane stopy, nogi poorane starymi bliznami i oblepione zeschniętym pomarańczowym błotem kontrastującym z jej skórą. Owinięta wokół bioder wielokolorowa chusta podtrzymuje śpiące niemowlę, którego głowa ciężko opada na jej plecy. Ze szklanym wzrokiem stoi na krawędzi ogromnego wyrobiska, przygotowując się do zejścia. Na jej głowie spoczywa drewniana misa. Ama w sercu galamsey Poznajcie Amę. Dziesiątki metrów poniżej jej stóp przetrwanie miesza się z destrukcją. To miejsce, w którym z niewyobrażalnych ilości błota, w zaskakująco zorganizowanym chaosie, głównie za pomącą rąk, wydobywa się złoto. W środku tej wyrwy w ziemi pracuje ponad 6o mężczyzn i ok. 30 kobiet, którzy nieustannie kopią i płuczą tony ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek415720210417-57152dc.jpg" width="3000" height="4500" alt="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." title="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." /> Część mężczyzn na różnych wysokościach rozdrapuje kilofami ziemię, która opada pod ich stopy w gumiakach lub plastikowych klapkach. Inna grupa ładuje masę o kolorze rdzy do mis, które przenoszone są na głowie do miejsca płukania. Kolejne stanowisko znajduje się nieopodal zbiornika wodnego. Wypełnia je 12 długich koryt wyłożonych sztuczną trawą, wspartych na chwiejnych drewnianych słupkach. Są ustawione pod kątem w taki sposób, by wykorzystać siłę grawitacji. Przy każdym z koryt pracuje czworo ludzi. Są to głównie kobiety w ubłoconych sukienkach, niedopasowanych spodniach, z chroniącymi włosy plastikowymi torbami na głowach. Dwie z nich wrzucają wiadrami ziemię do koryta, a pozostałe leją wodę, by spłukać błoto. Praca Amy polega na brodzeniu w dziurze w ziemi wypełnionej wodą. Wraz z trzema innymi kobietami zanurza swoją drewnianą misę i delikatnie miesza w niej wodę. – Pył złota zatrzymuje się w rowkach. Od wschodu do zachodu słońca przepłukuję tak kopalniane odpady, przenosząc się z jednego rowu do drugiego, oczywiście za zgodą mężczyzn zarządzających stanowiskami. Bywają takie tygodnie, że udaje mi się coś zarobić, ale w tym nie mam szczęścia. Nie znalazłam nic – mówi. To najniższy szczebel pozyskiwania złota w globalnym łańcuchu dostaw, nazywany przez miejscowych galamsey, tj. „zbierz i sprzedaj”. Te małe, nielegalne kopalnie wykorzystują głównie pracę ludzkich rąk i proste maszyny. Środki do życia zdobywa w nich ponad milion osób, z czego co najmniej jedna trzecia to kobiety. To dla nich jedyna szansa, by wyżywić swoje dzieci. Ale galamsey wywołuje masę konfliktów społeczno-ekonomicznych i degradację środowiska. Ciężka praca kobiet w kopalniach Republika Ghany jest dziś największym producentem złota w Afryce i czwartym na świecie. Rodzime górnictwo, którego historia sięga X w., było podstawą rozwoju transsaharyjskich szlaków handlowych. Jako kolonia brytyjska pod koniec XIX w. Ghana zyskała nazwę Złotego Wybrzeża. Brytyjczycy zorganizowali tu pierwszą dużą kopalnię komercyjną, w mieście Obuasi. Ale kolonialiści stworzyli struktury zależności, które uniemożliwiły Ghanie pełną kontrolę i korzystanie z jej skarbu także po odzyskaniu niepodległości. Obecnie w sektorze złota w Ghanie działa 16 międzynarodowych korporacji. W 2024 r. kraj wyprodukował 136 ton kruszcu, co przyniosło 11,6 mld dol. przychodu z eksportu. Nowo wybrany prezydent John Mahama deklaruje: – Złoto Ghany nie będzie wzbogacać innych, pozostawiając nasz naród w biedzie. Niestety statystyki dowodzą czegoś innego. Prawie 65 proc. ludności wiejskiej Ghany żyje w ubóstwie, a 6,9 mln osób w skrajnym, definiowanym globalnie jako mniej niż 2,15 dol. dziennie na przeżycie. Ubóstwo ma tu wiele wymiarów. Ghańskie wsie są pozbawione dostępu do wody, dróg, podstawowej opieki zdrowotnej i edukacji. Szybki wzrost cen dóbr konsumpcyjnych w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył i tak już kruchą równowagę społeczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20211202-db38fef.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." title="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." /> W latach 2019–2025 ponad 200 kobiet z regionów Aszanti, Ahafo i Upper East wzięło udział w społecznym projekcie Unearthing Her Crown badającym ich udział w galamsey. W każdym z tych miejsc geologia wpływa na sposób wydobycia złota. Tam, gdzie kruszec jest blisko powierzchni, ludzie płuczą i przesiewają ziemię wzdłuż rzek i w płytkich dołach. Tam, gdzie złoto znajduje się głębiej, w twardych skałach, trzeba je wydobywać za pomocą materiałów wybuchowych, wiercenia i wykuwania podziemnych tuneli. Główną cechą Galamsey jest tymczasowość i nieprzewidywalność. Powroty do miejsc wydobycia podczas badań były kluczowe, by zrozumieć, jak zmienne i elastyczne są te nielegalne struktury funkcjonujące od dekad. W regionach, gdzie łatwiej pozyskiwać kruszec z osadów aluwialnych, 70 proc. wydobywających złoto kobiet jest w wieku od 17 do 25 lat i trafia do pracy sezonowej z północy kraju. Zazwyczaj mieszkają one w zatłoczonych, wilgotnych pokojach, śpiąc na kamiennej podłodze pokrytej matami. Na rzeczy osobiste mają kilka haczyków na ścianach. Cały ich pobyt kontrolowany jest przez zarządców kopalń. Codzienność górniczek Nie mają dostępu do wody i sanitariatów, a ich codzienność naznaczona jest alkoholem, przestępczością i seksualną przemocą. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 nawet do ponad 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły. Rozbijają skalne odpady z kopalni często tylko po to, by zostać oszukanymi przez chłopców obsługujących młyny do kruszenia skał i wyceniających również złoty pył, który zebrały. – Mali chłopcy mielą nasze skały. Zawsze musisz uważnie obserwować to, co przy tym robią – mówi 50-letnia Abigail. Kobiety zatrudnione przy płukaniu i przenoszeniu ziemi pracują po 10 godzin dziennie, 6 dni w tygodniu, zarabiając ok. 9 dol. tygodniowo. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210423-65e9261.jpg" width="4500" height="3000" alt="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." title="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." /> Te, które przeszukują odpady skalne i kałuże z wodą wokół galamsey niezależnie, jeśli mają szczęście, zarabiają 6 dol. na tydzień. Wszystkie one cierpią na urazy związane z ich pracą, nieleczone z powodu braku opieki zdrowotnej. Są to głównie zainfekowane rany od odłamków skał oraz silne bóle karku spowodowane noszeniem mis z błotem na głowie. – Niektóre dziewczyny dostają więcej godzin, jeśli są miłe dla szefa… Nie możesz pracować, jak masz miesiączkę. To niedobrze dla złota, krew przynosi klątwę na szyb – mówi Cynthia z niezręcznością nastolatki. Kobiety takie jak Ama, pracujące niezależnie, same amalgamują złoto, używając toksycznej rtęci do oddzielania minerału od rudy. Kontakt ze skórą i wdychanie oparów rtęci atakuje układ nerwowy, trawienny, odpornościowy i rozrodczy, wymaga więc środków ochronnych i wiedzy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210415-701c92d.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." title="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." /> Kucając na pustaku, przed trzema miskami z wodą i gliną u jej stóp, Ama wyciąga z kieszeni fartucha zakraplacz i wyciska na dłoń kilka błyszczących w słońcu srebrnych kropel. – To rtęć, ale używam jej tylko czasami. Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Z punktu widzenia Państwa galamsey to utrata dochodów z wydobycia złota, które trafia nielegalnie na rynek, społeczne i gospodarcze szkody powodowane przez grupy przestępcze oraz degradacja środowiska. Nic więc dziwnego, że od 40 lat rząd walczy z tym procederem. Niestety bez większych efektów. Działania władz koncentrują się na karnych interwencjach. W 2017 r. Ghana uruchomiła operację Vanguard, prowadzoną przez oddziały wojska i policji wspierane przez prywatne firmy ochroniarskie. Aresztowano wówczas tysiące nielegalnych górników, skonfiskowano koparki, spalono schronienia pracowników, rozbito sieci przestępcze. Wszystko jednak z nadużywaniem siły. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek295020210415-b5998dd.jpg" width="4500" height="3000" alt="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." title="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." /> W trakcie tych akcji zginęli ludzie. Pojawiły się relacje o pobiciach, gwałtach, strzelaniu do kobiet z dziećmi na rękach. Operacja Vanguard została zastąpiona przez operację Halt, którą prowadziły Siły Zbrojne Ghany. W 2025 r. zaś przez operacje Narodowego Sekretariatu ds. Walki z Nielegalnym Wydobyciem działającego we współpracy z Ministerstwem Obrony. Aby osiągnąć cel – powstrzymać galamsey – mundurowi nie wahają się strzelać, by zabić. Wartość łańcucha dostaw opiera się na współzależności, która mimowolnie splata nas z losami Amy. Pogodzenie ciężaru historycznych krzywd i wynaturzeń globalizacji z wymiarem człowieczeństwa jest jak błądzenie w mule, z którego wydobywa się złoto. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek824120200929-f749233.jpg" width="4500" height="3000" alt="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." title="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek526020210423-8ce8e86.jpg" width="3000" height="4500" alt="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." title="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek962020201009-ad98342.jpg" width="3000" height="4500" alt="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." title="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek527020210423-d353a91.jpg" width="3000" height="4500" alt="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." title="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek776220200930-e92928b.jpg" width="3000" height="4500" alt="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." title="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek975920201009-515715f.jpg" width="3000" height="4500" alt="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." title="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." /> Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Mariusz Śmiejek Niezależny fotograf dokumentalny. Podejmuje tematy życia codziennego w regionach postkonfliktowych, współczesnych form niewolnictwa, korupcji, handlu ludźmi, wpływu działalności człowieka na degradację środowiska naturalnego. Wielokrotnie nagradzany w Polsce i za granicą za zaangażowanie i konsekwencję w dokumentowaniu rzeczywistości. Publikował m.in. w: The New York Times, National Geographic, Der Spiegel, BBC, Time, Politico.
W kobietach z Ghany widzi siebie z końcówki lat 80. "My nie pomagamy, my spłacamy dług" [WYWIAD]
- Chcemy dać im kompetencje i siłę - mówi Elżbieta Wojtczak, CEO agencji Communication Unlimited i inicjatorka programu pomocowego CU for Africa, który powstał z myślą o zdolnych dziewczętach z Afryki.
To chyba trudny moment, by - w całym morzu potrzeb - nieść pomoc właśnie kobietom z Afryki. Elżbieta Wojtczak: My tak naprawdę nie pomagamy, tylko zwracamy dług. To jest nasz obowiązek. Kwestia spłacenia kredytu, który zaciągnęliśmy wobec świata. Jeżeli przypomnimy sobie, co się działo w Polsce w latach 80. czy na początku lat 90., z jakiego miejsca myśmy startowali i gdzie z pomocą innych udało nam się dojść, to dostrzeżemy bardzo dużą analogię pomiędzy tym, w jakiej sytuacji jest obecnie wiele afrykańskich państw. Ta analogia dotyczy również pozycji kobiet? Tak, bo czego mogły się wówczas spodziewać polskie kobiety? Że 8 marca dostaną kwiatek i rajstopy, a tak naprawdę były trochę ludźmi drugiej kategorii, czymś w rodzaju personelu pomocniczego. Ja zaczynałam swoje życie zawodowe w latach ‘89-91 i dostałam szansę, którą udało mi się wykorzystać, dlatego jestem tu, gdzie jestem. Wcześniej jeździłam w czasie wakacji studenckich w różne miejsca, gdzie mogłam znaleźć zatrudnienie. Pracowałam „na zmywaku”, sprzątałam, robiłam takie prace, jakie mogła podjąć osoba startująca z mniej rozwiniętego kraju. Elżbieta Wojtczak - inicjatorka i ambasadorka akcji CU for Africa, CEO CU Communication Unlimited Na czym polegała szansa, którą pani dostała? To zjawisko wielowymiarowe. Przede wszystkim jako społeczeństwo dostaliśmy szansę wyrwania się z tego strasznego miejsca bez paszportów, z komunizmu, który blokował wszelkie formy przedsiębiorczości - do ustroju, w którym praca ma znaczenie i jeżeli człowiek jest zdeterminowany, może wiele osiągnąć. To były też różnego rodzaju programy pomocowe, jak choćby paczki z Niemiec czy Stanów rozdawane na plebaniach. Nawet nie chodzi o te słodycze i różne inne rzeczy, które wtedy dostawaliśmy, chodzi o poczucie, że nie jesteśmy sami, że są inne narody, które o nas pamiętają i o nas walczą tak, jak potrafią. To był dla nas kawałek zachodniego świata. W końcu to były też programy stypendialne dla młodych ludzi. Sama skorzystała pani z takiego stypendium. Na początku lat 90. byłam na stypendium w Portugalii. Wyjazd pokazał mi, że może być inaczej. Co najważniejsze, nie pojechałam tam, żeby sprzątać, tylko razem z innymi studentami z Lizbony chodziłam na zajęcia. Oczywiście czułam się jak Kopciuszek, szczególnie wtedy, gdy odwiedzałam domy moich kolegów i koleżanek ze studiów, gdzie wszystko było wielkie, eleganckie i pachnące. Jednocześnie miałam poczucie, że świat może być lepszy. Jeżeli popatrzy się na kobiety w Afryce, to one często chodzą z opuszczonymi głowami, nigdy nie patrzą w oczy. My wtedy też nie chodziłyśmy z dumnie podniesioną głową. Widzi pani w nich siebie? Zdecydowanie, to bardzo osobista historia. Ja kiedyś dostałam szansę, wykorzystałam ją dzięki swojej ciężkiej pracy, ale przede wszystkim dzięki temu że Polska się otworzyła i mogłam wyjechać na stypendium; dzięki temu, że na rynek weszły firmy, które dawały pracę, ale też uczyły pewnego standardu pracy. Dzięki temu mogę tu siedzieć i dumnie pani patrzeć w oczy. I teraz jeśli damy taką szansę kobietom z Afryki, to być może one będą siedziały za 20 lat z pani koleżanką i opowiadały o tym, że świat może wyglądać inaczej - bo mogły zdobyć wykształcenie, bo ktoś o nich myślał, opowiadał światu. Dzięki wykształceniu i kompetencjom zawodowym będą mogły rozwijać swój kraj, a nie wsiadać w szalupy, płynąć do Europy i wykonywać najgorzej płatną pracę. Wybór na Ghanę padł nie przypadkowo. To kraj rozwijający się, taka Polska końcówki lat 80.Ghana znajduje się w momencie przemian, wprowadzanych jest wiele reform. Ma duży potencjał, by rozwinąć się ekonomicznie, a oprócz tego ma w sobie cudowną, pozytywną energię i ducha przedsiębiorczości. Edukacja w Ghanie jest bezpłatna, więc na podstawowym poziomie wszyscy mogą sobie na nią pozwolić. Natomiast problemem pojawia się, kiedy dziewczyny chcą kontynuować naukę i natrafiają na konkretne bariery. CU for Africa jest po to, by te bariery usuwać. Mam nadzieję, że to jest początek większego programu, który swoim działaniem obejmie nie tylko Ghanę, ale też inne kraje Afryki. Udało się już pomóc konkretnym kobietom i dziewczynkom? To jest pierwszy rok, kiedy będą fundowane stypendia. Współpracujemy z Dolly Foundation, która pod swoimi skrzydłami ma młode, zdolne dziewczęta. Jak opowiada założycielka fundacji - Rosina Akourkor Teye - wśród dziewcząt objętych programem jest m.in. Princess Jane Boamah, 11-latka, która marzy o tym, by w przyszłości zostać lekarzem albo prawnikiem. Samotnie wychowuje ją matka, której nie stać na zaspokojenie wszystkich potrzeb finansowych związanych z edukacją córki. Szkoda, bo Princess Jane świetnie radzi sobie z nauką. Na swoje stypendium czeka też jej równolatka - Abena Ankama Ayeyi Biney. Jak dorośnie, chciałaby pracować jako projektantka mody lub pielęgniarka. Jest bardzo kreatywna, uwielbia rysować i malować, wszystkiego musi dotknąć. Mieszka z obojgiem rodziców, którzy mierzą się z trudną sytuacją finansową i mają na utrzymaniu jeszcze dwie siostry Abeny. Dziewczynka osiąga przeciętne i wyższe wyniki w nauce, ale jest niezwykle ambitna i gotowa, by pracować na rzecz swoich marzeń. Liczę, że uda im się pomóc. Rosina Akourkor Teye z podopiecznymi Dolly Foundation Chciałabym zapytać o postać Rosiny. To lokalna aktywistka? Tak, Rosina jest założycielką fundacji. Jedną z tych osób, które patrzą w przyszłość i działają. Studiuje za granicą, mówi po angielsku, daje innym przykład. Historia z Rosiną zaczęła się od tego, że kilka lat temu po trzęsieniu ziemi w Nepalu jedna ze szkół była odbudowywana przez Polaków. Szkoła faktycznie powstała, niestety okazało się, że zabrakło pieniędzy na jej wyposażenie. Odezwała się do mnie wtedy znajoma - Daria Mejnartowicz, która mówi: „słuchaj, udało mi się dostać dwa kontenery od linii lotniczych po to, żeby je wypełnić i dostarczyć wyposażenie do szkoły”. Ja z kolei uruchomiłam swoich znajomych, znajomi znajomych i udało nam się pomóc Darii w wyposażeniu szkoły w Nepalu. Od tego czasu w sposób regularny dołączaliśmy się do różnych programów jako fundacja. Było ich kilkanaście, począwszy od szycia podpasek dla dziewczyn w Indiach, dzięki którym zyskały wolność, bo mogą ruszyć się poza dom i nie muszą rezygnować ze szkoły; przez pomoc w naprawie szamba w sierocińcu w Tanzanii, bez którego nie dałoby się funkcjonować. To było też wsparcie programów sportowych dla dziewcząt. Właśnie przez Darię poznaliśmy Rosinę. Chcieliśmy ukierunkować nasze działania, związać się z konkretną fundacją. Zależało nam, żeby to była właśnie Afryka, choćby dlatego że to kolebka naszej cywilizacji, z której wszyscy się wywodzimy, poza tym ma ogromny potencjał, a wciąż mierzy się z dramatycznymi nierównościami społecznymi. Mam poczucie odpowiedzialności: albo będziemy pomagali krajom afrykańskim rozwijać się, żebyśmy mieli zrównoważoną gospodarkę, albo doprowadzimy do sytuacji, w której osoby z Afryki będą musiały emigrować i wykonywać najgorzej płatną pracę. Czyli CU for Africa ma - jak to się mówi - dawać wędkę. Staramy się dużo szerzej myśleć o pomaganiu. Chcemy wyposażyć dziewczyny w kompetencje i siłę. Nasz program jest unikatowy - zaczyna się od tego, że stwarzamy miejsca pracy kobietom w warsztatach w Ghanie, które następnie szyją torby. Można by pewnie te torby zamówić w Chinach i byłoby taniej, natomiast dzięki temu kobiety zarabiają pieniądze i uczą inne kobiety jak szyć. To jest pierwszy etap - dajemy pracę. Później te torby są sprzedawane (zobacz: Jak kupić torbę i ufundować roczne stypendium naukowe), a ze sprzedaży opłacamy dziewczynom stypendium. Kupiona torba jest symbolem ufundowanego stypendium. Dzięki temu najzdolniejsze i najbardziej pracowite dziewczyny mogą rozwijać się w tych obszarach, w których są zdolne lub zdeterminowane. Dzięki temu, że mogą się edukować, w przyszłości staną się kobietami pracującymi. Być może nie będą ze swojego kraju wyjeżdżać, co wzmocni jego gospodarkę. Będą też przykładem dla innych dziewcząt, że się da. Chodzi o mądre pomaganie. Wrócę do paczek, które Polacy dostawali z Niemiec i Stanów. Dzieci biegały w Levisach i adidasach, rodzice dostawali produkty spożywcze, ale czy to pchnęło nasze społeczeństwo do rozwoju, pomogło naszej gospodarce tak realnie, czy raczej utrwalało strukturalne bezrobocie? A wyobraźmy sobie teraz taką sytuację, że w latach 80. ktoś organizuje akcję i w najbiedniejszym rejonie Polski zamawia torby z regionalnymi wzorami. Po pierwsze daje pracę, a stopa bezrobocia była wtedy gigantyczna 13-14%, zwłaszcza sytuacja kobiet w Polsce była szczególnie trudna, bo zamykały się wielkie szwalnie. Po drugie z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży można było ufundować stypendia naukowe, które promowałyby młode polskie kobiety. Gdzie bylibyśmy dzisiaj? Pewnie taka pomoc wyszłaby nam na dobre, dlatego wychodząc z tego założenia, zrobiliśmy dokładnie taki program pomocowy. Dla mnie to jest historia o dawaniu siły oraz poczucia, że jesteśmy razem i myślimy o nich. Czym jest dla pani to „dawanie siły”? Kobiety bardzo często mają w sobie wiele niepewności, muszą udowadniać pewne rzeczy. Dlatego tak bardzo potrzebujemy dobrych przykładów, że którejś z nas się udało, że któraś z nas osiągnęła sukces. Jeśli będą takie przykłady to one będą dodawały odwagi. Jeżeli mojej sąsiadce się udało, to mnie też może się udać. To jest niezwykle istotne. Również w Polsce brakuje nam kobiet sukcesu, które osiągnęły pozycję dzięki swojej pracy. Znamy wiele celebrytek, które mają, to co mają dzięki swojemu wyglądowi. Nie chcę tu w żaden sposób deprecjonować ich pracy. Natomiast tą kluczową rzeczą, którą dziewczynki widzą jest „ładna buzia”, a chodzi o to, by wychowując córki, ja akurat mam synów, dać im przekaz, „słuchaj córeczko, jak będziesz ciężko pracować, to możesz być, kim chcesz”. I tutaj bardzo brakuje nam kobiecych przykładów. A czy to nie jest trochę tak, że próbujemy narzucić Afryce zachodnioeuropejskie rozumienie sukcesu? To bardzo ciekawe pytanie. Akurat przed tym spotkaniem, miałam rozmowę na temat polskiej szarmanckości. Nasi polscy mężczyźni są tacy szlachetni, otwierają nam drzwi. przysuwają krzesło i podają płaszcz. Oczywiście jesteśmy do tego kulturowo przywiązane i nasze babcie przyswoiły nam, że to są właśnie gentlemani. Ale ta sytuacja ma też drugi wymiar: bo ona stawia nas w pozycji istot bezbronnych, słabych i nie w pełni sprawnych. Myślę, że najważniejsze jest to, że niezależnie czy urodziliśmy się kobietą czy mężczyzną, powinniśmy mieć te same prawa i możliwości. Oczywiście Afryka jest odległa od nas kulturowo, ale pewne jakości są uniwersalne i są nimi właśnie równe prawa. Niezależnie od szerokości geograficznej każdy człowiek powinien mieć taką samą wolność decydowania. To brzmi bardzo pojemnie, a my raczej koncentrujemy się na konkretnych osobach i konkretnych działaniach. W myśl zasady: „kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat”. I jeżeli uda nam się pomóc jednej dziewczynie, mamy poczucie większego sensu i większego sprawstwa. Jako agencja marketingowa mamy narzędzia do tego, by kształtować nowe nawyki i zmieniać świat. Akcję charytatywną można rozegrać jak akcję marketingową? Marketing i reklama mają wciąż negatywne postrzeganie. Sformułowania „coś jest przereklamowane”, „to tylko PR” - jakbyśmy próbowali sprzedać ludziom coś, czego oni nie chcą. To nieprawda, nikogo się do niczego nie zmusi. Natomiast komunikacja marketingowa może zmieniać nawyki, jest doskonałym narzędziem, by pomagać w kampaniach społecznych. W ciągu ostatnich 30 lat dzięki komunikacji marketingowej Polacy zaczęli w sposób regularny myć zęby, używać podpasek i stosować dezodoranty. Oczywiście stoją za tym konkretne firmy, które sprzedały te proszki do prania i antyperspiranty, ale chyba lepiej żyć w świecie, w którym otaczamy się czystymi, zdrowymi ludźmi. I temu służy reklama. Nasza kampania „Pij mleko, będziesz wielki”, która była największą kampanią społeczną w tym kraju, bo nie była jednorazową akcją, ale prowadziliśmy ją przez 9 lat, zwróciła uwagę na ważne społecznie zagadnienia, takie jak np. osteoporoza. I nie dlatego że piętnowała coś, ale pokazywała dobre wzorce. I sądzę, że właśnie dobre wzorce powinniśmy w reklamie wykorzystywać. Czy pojawiają się jakieś wyzwania w realizacji tego projektu? Zwłaszcza mam tu na myśli epidemię koronawirusa. COVID-19 okazał się swego rodzaju katalizatorem dobrych zmian. Kiedyś firmy miały swój biznes, a z drugiej strony CSR (red.: corporate social responsibility - społeczna odpowiedzialność biznesu), gdzie angażowały się społecznie. A w momencie, w którym zaczął się koronawirus, wszyscy zaczęliśmy szyć maseczki, dostarczać posiłki dla lekarzy itd. Pandemia uruchomiła pewien duch wspólnoty, uwrażliwiła nas na to, że trzeba pomagać, że trzeba się dzielić, że nie możemy myśleć tylko o naszych klientach i naszych zyskach. COVID pokazał nam, że jest jeden świat i wszyscy jesteśmy od siebie zależni. Pomaganie innym powinno być fragmentem DNA osób zajmujących się biznesem. Nie dlatego, żeby poczuć się ze sobą dobrze, ale dlatego że to jest nasz obowiązek. To efekt motyla. Jeżeli pomożemy Afryce i ta Afryka będzie się lepiej miała, to cały świat będzie lepiej funkcjonował. Warto o tym pamiętać.
Organizują warsztaty krawieckie dla młodych kobiet z Afryki. Jedna kupiona torba = roczne stypendium naukowe
Jak zapewnić lepszą przyszłość młodym kobietom z Ghany i Madagaskaru? Polski projekt CU for Africa powstał, by dać realną szansę wydobycia się z biedy: edukację, zawód i wewnętrzną siłę.
Położona nad Zatoką Gwinejską Ghana znajduje się w momencie przełomowych zmian. Wprowadzone niedawno reformy sprawiły, że kraj wkroczył na ścieżkę państw rozwijających się. To ogromna szansa i zagrożenie. Jak pomóc młodym i zdolnym kobietom z Ghany, które zmagają się z problemem ubóstwa? Autorzy pomocowego projektu CU for Africa postanowili ułatwić im zdobycie edukacji i kompetencji zawodowych. Program jest wielowymiarowy – obejmuje stypendia dla uczennic, dzięki którym te będą mogły kształcić się dalej oraz warsztaty krawieckie, które młodym kobietom dadzą konkretny zawód i większe szanse na zdobycie pracy. To realna możliwość wydobycia się z biedy i stagnacji, bez konieczności emigrowania. Symbolem programu jest torba z tradycyjnym wzorem ludu Akhan z Ghany - KENTE - noszonym niegdyś przez władców. Torby z wyszytym wzorem powstają na kursach krawieckich dla kobiet w Afryce, dzięki umiejętnościom nabytym podczas warsztatów. Każdy kto wesprze akcję otrzyma taką właśnie unikalną, ekologiczną torbę. Dochód ze sprzedaży zasila konto fundacji. To realna pomoc: koszt zakupu torby pokrywa rok nauki w liceum dla jednej dziewczynki. - Edukacja, to najlepsze co możemy zrobić dla dzieci na całym świecie. Najlepsza i najmądrzejsza pomoc - mówi Elżbieta Wojtczak, inicjatorka akcji, CEO agencji Communication Unlimited. I zapewniają, że to nie są tylko piękne torby. To dawka mocy dla potrzebujących, znak zrozumienia i wsparcia. Akcja CU for Africa przekracza granice Ghany; ma służyć także innym miejscom w Afryce. Dlatego dochód ze sprzedaży toreb przeznaczony będzie również dla innych organizacji i placówek non-profit. Jedną z nich jest Akany Avoko Faravohitra – dom dla dziewcząt potrzebujących pomocy, położony w Antananarywie na Madagaskarze, jednym z najbiedniejszych miast na świecie. Dom zapewnia bezpieczne środowisko, opiekę zdrowotną, czyste ubrania, wyżywienie, ale i dostęp do edukacji: dziewczynki uczęszczają do szkoły i kształcą się w rzemiośle. To tutaj odbudowują wiarę w siebie, przygotowują się do powrotu do normalnego życia i niezależnej przyszłości. Warto zwrócić uwagę na samą nazwę projektu - skrót CU (od nazwy agencji) czytamy jak SEE YOU, co znaczy „do zobaczenia”, ale też „do… zauważenia”. I taka jest myśl przewodnia projektu: zauważać ludzi w potrzebie, dostrzegać szanse dla nich i znajdować nowe możliwości. - Nie godząc się na ich status quo, tworzymy akcje pro bono, aby im pomagać - czytamy na stronie cuforafrica.com. Program organizowany jest przez Communication Unlimited we współpracy z fundacją Dolly Foundation i Akany Avoko Faravohitra. Akcja objęta jest patronatem medialnym National Geographic Polska.
W czasie mojego afrykańskiego stypendium spotkałam prawdziwego króla Aszanti, święte małpy i najbardziej szykownych studentów na świecie
Co przypomina dworzec autobusowy w Akrze? Najbardziej przypomina tabor wielkiego cyrku, który zatrzymał się na krótki postój. Jest kolorowo i rozbrzmiewa muzyka. Autobusy są podobne raczej do wozów cyrkowych niż do luksusowych „pulmanów”, które suną po szosach Europy i Ameryki. Te w Akrze to jakby ciężarówki o drewnianych nadwoziach, które mają dach oparty na słupkach. Dzięki temu, że nie ma ścian, w czasie jazdy chłodzi nas zbawienny przewiew – tak drogę do Kumasi opisywał w Hebanie najlepszy polski reportażysta Ryszard Kapuściński. A teraz to ja jadę do Kumasi. Mam spędzić tam najbliższe siedem tygodni, w czasie których będę z ramienia studenckiej organizacji AIESEC szykować cykl szkoleń dla afrykańskich studentów. Z dwoma walizkami, ogromnym kapeluszem słomkowym i kremem przeciwsłonecznym z największym istniejącym filtrem w kieszeni czekam na autobus na dworcu autobusowym w Akrze. Od przylotu z Polski, czyli od wczoraj, cały czas myślę o Hebanie. I o tym, jak bardzo tamte opisy różnią się od tego, co widzę. Mijam biurowce, szklane domy i pole golfowe na obrzeżach miasta. Zaglądam do kawiarni, restauracji, eleganckich sklepów. Wszystko jest takie nowe i zadbane. Normalne. Dlaczego wyobrażałam to sobie zupełnie inaczej? Gdzie te kolorowe, cyrkowe furmanki przepełnione dzikimi zwierzętami i owocami, o których pisał Kapuściński? Zamiast ciężarówek z drewnianym podwoziem czeka na mnie klimatyzowany autokar. Żadnych problemów z przewiewem. Dwie rzeczy się jednak z opisami Kapuścińskiego zgadzają. Po pierwsze: napisy. Są wszędzie, na każdym wolnym kawałku przestrzeni autobusu, i zawsze dotyczą Boga, powinności, zakazów i moralnych pouczeń. Po drugie: rozkład jazdy, a raczej jego brak. Na pytanie: „Kiedy odjedzie autobus?”, zdumiony kierowca odpowiada: „Gdy się wszyscy zbiorą”. Czyli – jak się okazuje – za dwie godziny. Studencki szyk Droga za autobusem zaczyna się kurzyć. Krajobraz coraz bardziej przypomina ten stereotypowo afrykański. Coraz mniej budynków, drzew, ludzi. Ziemia nabiera intensywnie pomarańczowo-różowej barwy. Po mniej więcej 300 km autobus zatrzymuje się na środku drogi. Kilka chałup i koza w oddali. Wieś nazywa się Kwamo i naprawdę nie wygląda jak ośrodek akademicki. Ale zgodnie ze wskazówkami podanymi w mailu – czekam. Razem ze mną kilkanaścioro dzieci, które przybiegły z okolicznych domów. Obruni, obruni, powtarzają, dotykając moich włosów i skóry. W języku twi słowo to oznacza białego człowieka, cudzoziemca. Odwdzięczam się powtarzaniem słowa „bibini”, co znaczy tyle co „czarny, miejscowy człowiek”. Po półgodzinie w końcu się zjawia. W eleganckich butach i z szerokim uśmiechem. Samuel ma 21 lat i będzie opiekunem naszej grupy. To on będzie dbał, żebyśmy czuli się dobrze i w Kwamo, gdzie mieszkamy, i w Kumasi, gdzie znajduje się uniwersytet. – Jestem tu po to, żeby cię wspierać w naszym zwariowanym afrykańskim świecie – mówi na przywitanie. Po chwili gawędzimy jak starzy znajomi, choćby o Robercie Kubicy, którego fanem jest Samuel. Mijamy gliniane chaty z talerzami anten satelitarnych, kościół, boisko. Straganiki, przedszkole i mieszkanie wodza wioski, choć chyba lepiej byłoby użyć słowa „sołtys”. Jest też sklep, całkiem nieźle wyposażony. To tu będę codziennie wpadać na śniadanie – bułkę ze smażonym jajkiem. Nasz dom jest skromny, ale spory, zwłaszcza jak na standardy Kwamo. Ma cztery kilkuosobowe pokoje, dwie łazienki, mały ogródek. I ściany w różowym kolorze. Moja międzynarodowa grupa liczy 15 osób. Pochodzą głównie z Chin, USA i Nigerii. Plus ghańscy studenci pełniący funkcję mentorów AISEC-owego projektu. Jego cel? Mamy skupić się na perspektywach zawodowych młodych Afrykanów, pomóc w tworzeniu własnego biznesu. A w praktyce przygotować cykl szkoleń. W Kumasi znajdują się dwie renomowane uczelnie wyższe, w tym Kwame Nkrumah University of Science and Technology, której absolwentem jest były sekretarz ONZ Kofi Annan. Warto tu wpaść, nie tylko do kafejki internetowej, ale przede wszystkim by poznać miejscowych studentów. To co uderza mnie najbardziej, to ich elegancja i szyk. Chłopcy zawsze w odprasowanych koszulach, dziewczyny na obcasach. Dużo biżuterii, markowe okulary i telefon, koniecznie smartfon. Jak tłumaczy Samuel, liczy się self-promote, odpowiednik naszego polskiego lansu. Z pewnością studiuje tu elita, przynajmniej ta finansowa. Nauka w Ghanie jest zresztą płatna. Już na pierwszym spotkaniu dzielimy się zadaniami. Ja cały dzień z laptopem pod pachą i telefonem przy uchu szukam instytucji, które mogłyby wesprzeć nasz projekt, nie tylko finansowo. Wieczorem łączę przyjemne z pożytecznym. Wychodząc na imprezę w okolicach kampusu uczelni KNUST, zabieram ze sobą wcześniej zaprojektowane przez naszą grupę ulotki i broszury. Wszystko dla sprawy! Gdzieś pomiędzy bieganiem po uczelniach i firmach odkrywam prawdziwą Ghanę. W przydrożnych budkach zamawiam kurczaka z ryżem jollof rice, zawsze z tą samą surówką z białej kapusty i marchewki. W Ghanie to zestaw obowiązkowy! Drugą opcją jest fufu, czyli wielka tłusta kluska zanurzona w pomidorowo-rybnej zupie. Szczerze? Pycha! Jako biała dostaję łyżkę, ale nie chcąc wychodzić na europejskiego snoba, jem – jak inni – rękoma. Raz w tygodniu szaleję i razem z wiecznie głodnymi Chińczykami odwiedzamy jakąś zagraniczną restaurację, na przykład pizzerię. W końcu postanawiam jednak ugotować coś samodzielnie. Idziemy ze znajomymi na Kjeta Market, popularny bazar w Kumasi, ponoć największy w całej Afryce Zachodniej. Tłok, długie i ciemne korytarze, trudny do zniesienia rybny odór. Można znaleźć tu wszystko: od przysmaków kuchni afrykańskiej, przez maski z drzew palmowych, ubrania ze skóry wielbłąda, po biżuterię z kości słoniowej. Jak przystało na bazar, cen nie ma, trzeba się targować. Na szczęście sprzedawcy szybko zgadzają się na podawane przez nas kwoty. Czyżby i tak były wysokie? Wychodzimy z bazaru z ogromnymi torbami z jedzeniem i pamiątkami. W ostatniej chwili ktoś wyrywa mi z ręki telefon. Na nic nie zdaje się pogoń między straganami. Ale nie ze mną te numery! Następnego dnia odnajduję go na innym targu. Po długiej kłótni z policjantem i całą grupą handlarzy broniących swojego kolegi wreszcie ktoś mi go zwraca. Totalne wariactwo! I spora dawka adrenaliny. Uśmiech króla Mamy szczęście! W Kumasi odbędzie się Adae Kese Festiwal, na którym będzie można spotkać króla Aszanti, ludu, który stworzył potężne przedkolonialne imperium. Ghana czuje się spadkobiercą tamtego państwa. Dziś władcy przysługuje głównie rola reprezentacyjna. Poza tym to on mianuje wodzów ghańskich wiosek. Obecny monarcha Nana Osei Tutu II jest władcą od 1999 r. W XVII w. lud Aszanti rozwinął ogromne i zamożne imperium, głównie dzięki handlowi złotem, diamentami i kakao, w zamian za broń. Dzięki temu Aszanti było jednym z nielicznych afrykańskich krajów zdolnych stawić opór europejskim imperialistom. Do czasu. W czasie czwartej wojny z Brytyjczykami, zakończonej w 1896 r., zmuszeni byli się poddać. Szybko odnajdujemy pałac, w którym ma odbyć się królewska impreza. Trzeba kupić bilet. Niestety w Ghanie w obiektach turystycznych obowiązują dwa cenniki: dla swoich i cudzoziemców. Kolegom z Nigerii z wiadomych względów udaje się obejść to rozróżnienie, ale my, blade twarze, odczuwamy w portfelu bolesny dyskomfort dyskryminacji. Zaczyna się impreza. Muzyka, kolory, totalny szał. Goście to śmietanka towarzyska kraju, w tym przedstawiciele dyplomacji i urzędów. Wszyscy prezentują się z dumą w tradycyjnych strojach – kolorowych, długich i przewiązywanych przez jedno ramię. Ważniejszym gościom towarzyszy służba, która za pomocą bogato zdobionych parasoli osłania ich przed słońcem. Jest i król! Ubrany w czerwono-złote szaty, z biżuterią z czystego złota. Muzycy zaczynają dąć w trąby z kości słoniowej, dziewczęta obsypują kwiatami drogę, po której stąpa możnowładca. Ten w końcu siada na tronie. Goście ustawiają się w długiej kolejce, by ukłonić się i okazać szacunek. Turystom ponoć nie przystoi podchodzić bliżej. Kłaniam się więc z oddali. W zamian otrzymuję delikatny uśmiech skierowany właśnie do mnie. Po chwili król znów poważnieje. Święte małpy Zakończyliśmy pracę nad naszym projektem. Pierwsze szkolenie dla studentów wypadło rewelacyjnie. Sala wypełniona była po brzegi, a reakcje po zajęciach pełne entuzjazmu. Zadbaliśmy również o oprawę artystyczną całego eventu – były wspólne tańce, śpiewanie i jedzenie. Po kilku dniach studenci przesłali nam stworzone przez siebie własne biznesplany. Wybraliśmy najlepsze i podesłaliśmy wybranym wcześniej firmom, które mają podjąć z nimi współpracę. Po ciężkiej pracy czas na poznanie reszty kraju! Jedziemy do Cape Coast, dawnej stolicy nad oceanem. To miejsce trzeba zobaczyć, by zrozumieć historię kraju. Miasto zostało założone w XV w. przez Portugalczyków. Kilkakrotnie zmieniało właściciela, przechodząc z rąk Holendrów, Szwedów po Brytyjczyków. To ci ostatni w 1877 r. przenieśli stolicę do Akry. Zwiedzamy jeden z dwóch zamków (można to robić także nocą, przy oświetleniu lamp naftowych), chodzimy po ruinach fortów (najstarsze kamienie pochodzą z XVI w.). Zamek Cape Coast zbudowano w celu ułatwienia transatlantyckiego handlu drewnem i złotem, później przekształcono go w fort handlu afrykańskimi niewolnikami, który słynął ze szczególnego okrucieństwa w traktowaniu i przetrzymywaniu ludzi. Na koniec, mając i tak mokre ubrania od upału, decydujemy się na lodowatą kąpiel w wysokich falach Oceanu Atlantyckiego, otaczającego ruiny Cape Coast. Mój pierwszy raz w oceanie! Potem podróżujemy już bez ghańskich znajomych, w trzyosobowej grupce. Ruszamy na północ! Pierwszy przystanek: sanktuarium małp między wioskami Boabeng i Fiena. Małpy są w tym regionie uznawane za święte, nie wolno ich płoszyć ani przepędzać. Okoliczni mieszkańcy uważają, że chronią ich od złego i dlatego pośmiertnie należy im się szacunek. Spacerujemy po lesie dobre dwie godziny, zanim udaje nam się dojrzeć pierwszego czarno-białego colobusa. Drugim unikatem są pomarańczowe małpki mona. Oba gatunki bardzo rzadkie, w regionie jest ich zaledwie 600. W lesie odnajdujemy również cmentarzysko. Na małej polanie rozstawione są niewielkie tabliczki. Na niektórych wypisane są imiona, na innych tylko data. To nagrobki zwierząt, z rokiem ich śmierci. Północ to region dwóch religii. Podczas gdy w południowej i środkowej Ghanie dominuje chrześcijaństwo, tu pojawia się coraz więcej muzułmanów. Ponadto język angielski zostaje wypierany przez francuski. Chodząc po Tamale lub innych miasteczkach, słyszymy nawoływania muezinów. Spotykam zakwefione kobiety i mężczyzn uciekających wzrokiem od moich – w ich mniemaniu – za krótkich spodenek. W końcu docieramy do parku Mole. Podłączamy się do grupy Duńczyków i ruszamy pod opieką przewodnika, który gwarantuje nam ochronę. U boku ma wielką strzelbę. Przedzieramy się przez puszczę najciszej jak potrafimy. Nie chcemy odstraszyć zwierząt. Z czasem dostrzegamy ptaki tak kolorowe, że koliber przy nich to szara mysz. Widzimy też afrykańskie jelenie i gigantyczne mrówki. Ale wielkich zwierząt, ani widu, ani słychu. Trudno… Zbliżamy się do końca wyprawy i nagle – słoń! Swoimi ogromnymi uszami chłodzi się przed upałem. – Spójrzcie, nie ma prawego kła. Musiał go stracić podczas walki – mówi nasz przewodnik. Po chwili pojawia się cała rodzinka słoni. Jestem w euforii! Msza za Afrykę Zbliża się powrót. Tuż przed wyjazdem Samuel zaprasza mnie na mszę. W przeciwieństwie do Europy nie trwa ona godziny, ale cały dzień, z małymi przerwami na domowy obiad czy kolację. Kościół to wielki namiot z niewielkim ołtarzem i kilkudziesięcioma plastikowymi krzesełkami. Są i sztuczne kwiaty, święte obrazy, upięte tkaniny i dywany. Kiczowato, ale uroczo. Samuel przedstawia mnie pastorowi. Uścisk dłoni… I cały namiot klaszcze i krzyczy. Dlaczego? „Biały człowiek w kościele to znak od Boga, że czeka nas szczęście w wiosce” – szepcze mi do ucha Samuel. Wzruszona siadam na jednym z nielicznych wolnych plastikowych krzesełek. Msza trwa dalej. Ludzie śpiewają, tańczą, łapią się za ręce. Niektórzy zamykają oczy i ze wzruszenia płaczą. Oni przeżywają tę mszę całym swoim sercem i ciałem. Mnie też udzielają się te emocje, choć przecież nie rozumiem ani słowa. Dziecko kobiety bawi się moimi włosami, jednocześnie całując mnie w policzek. To kwintesencja Afryki. Chcę tu zostać na zawsze!
Wyjątkową niespodziankę z Ghany otrzymała redakcja Travelera. Rysunek, zdjęcia i kolorowe pozdrowienia przekazała Ania Goworowska – autorka projektu "Budujemy szkołę w Ghanie".
- Droga Redakcjo, po raz kolejny melduję wykonanie zadania! – zaczyna list Ania Goworowska. Ania jako wolontariuszka Fundacji Dzieci Afryki podjęła się realizacji projektu „Budujemy szkołę w Ghanie”. Rozpoczęła zbiórkę pieniędzy, zadeklarowała się jednak, że jeśli funduszy nie starczy, to szkołę wyposaży z własnej kieszeni. Ostatecznie na konto wpłynęło ponad dwa razy więcej pieniędzy! W 2013 roku w wiosce Bundoli nie tylko otwarto szkołę im. Ryszarda Kapuścińskiego, ale też zamontowano kolektor słoneczny i wybudowano studnię. Za swoją działalność Ania otrzymała Travelera 2013 w kategorii "Społeczna inicjatywa roku”. Fot. FB Budujemy szkołę w Ghanie W maju tego roku wróciła do Ghany z pomysłem realizacji kolejnego projektu „Edukacja pełna inspiracji”. Ponownie odwiedziła wioskę Bundoli i ośrodek edukacyjny „Study Center”. Na miejsce zawiozła zeszyty, piórniki, gry i pomysły na nauczanie, które inspiruje. Dzięki Ani do Bundoli trafił jeden z numerów Travelera oraz mapy National Geographic. 12 ogromnych map świata będzie służyć dzieciom w przedszkolu, szkole podstawowej, szkole średniej, a nawet na Uniwersytecie Medycznym w północnej Ghanie. Fot. Anna Goworowska - Wierzę, że będą cały czas zachęcać i inspirować do poznawania świata!” – pisze Ania. - Trudno mi przekazać radość dzieci, które podróżowały paluszkiem po mapie, aby odkrywać ten wielki świat. A od małych artystów z wybudowanej dzięki Ani szkoły otrzymaliśmy takie dzieło z dopiskiem "Ślę kolorowe pozdrowienia od dzieci ze szkoły podstawowej im. Ryszarda Kapuścińskiego w Bundoli w Ghanie! Wspólnie z dziećmi chciałabym rysunkowo podziękować za wkład w akcję Edukacja Pełna Inspiracji": A tak powstawało dzieło, które otrzymaliśmy: Fot. Anna Goworowska - Jeszcze raz bardzo dziękuję za wsparcie akcji „Edukacja Pełna Inspiracji” i pozytywną energię tuż przed wyjazdem. A przed wyjazdem udało nam się z Anią porozmawiać. Co czuła przed podróżą? Czego się spodziewała? Czego obawiała? Przeczytacie tutaj. Uznaliśmy, że dla Ani Goworowskiej możemy na chwilę przemianować się na National GOWOgraphic. To my dziękujemy!
Kto otwiera szkoły, zamyka więzienia. Wywiad z Anną Goworowską
Kilka godzin przed wylotem do Ghany redakcję Travelera odwiedziła Ania Goworowska. Ania, która wybudowała szkołę w Ghanie. Dziś wraca tam z nowym projektem. Co zastanie na miejscu? Czego się spodziewa?
Ania jako wolontariuszka Fundacji Dzieci Afryki podjęła się realizacji projektu „Budujemy szkołę w Ghanie”. Zadeklarowała się, że jeśli pieniędzy nie starczy, to szkołę wyposaży za własne środki. Dzięki ogólnopolskiemu zrywowi pieniędzy wpłynęło na konto ponad dwa razy więcej! I tak w 2013 r. nie tylko otwarto szkołę, ale też zamontowano kolektor słoneczny i wybudowano studnię. A za realizację swojego pomysłu Ania otrzymała Travelera 2013 w kategorii "Społeczna inicjatywa roku”. Po dwóch latach wraca do Ghany z nowym projektem „Edukacja pełna inspiracji”. Co zastanie na miejscu? Czego się spodziewa? O swoich wrażeniach opowiedziała Travelerowi kilka godzin przed wylotem. Jak się czujesz przed podróżą? Inaczej niż dwa lata temu. Teraz wiem, do kogo jadę, a jadę do bliskich mi osób. W ciągu tych kilku tygodni niezwykle się ze sobą zżyliśmy. Jak odjeżdżałam, mówili mi: „Madame, please don’t go. Wiem, że szkoła działa i chcę zobaczyć jak. Chce zobaczyć dzieci, które w ciągu dwóch lat na pewno bardzo się zmieniły. Myślę, że dwa lata temu było więcej stresu – wyjeżdżałam na sześć tygodni, nie wiedziałam do kogo jadę i czego mam się spodziewać. Widziałam tylko kilka zdjęcia i słyszałam parę opowieści. Co na miejscu zdziwiło cię najbardziej? Kiedy jechałam tam pierwszy raz, wielu rzeczy nie rozumiałam albo wydawało mi się, że łatwo będzie je zmienić. Ale to są inne realia, których nie jesteśmy w stanie zrozumieć, oglądając je europejskim okiem. Musi upłynąć trochę czasu. Pierwsza rzecz , jakiej nie mogłam pojąć to, dlaczego nie wszystkie dzieci chodzą do szkoły. To jest coś, czego na razie nie da się przełamać. Wydawało mi się, że powodem jest mentalność rodzin, przecież edukacja w Ghanie jest bezpłatna. Teoretycznie. Dziecko musi być jednak wyposażone w mundurek, zeszyty, ołówek… I często przekracza to możliwości rodziców. Drugim powodem jest praca na polu. Kiedy są zbiory, wiele dzieci musi pomagać rodzicom. Szczególnie, że w północnej części Ghany jest tylko jedna pora deszczowa i podczas niej wszyscy muszą zarobić na cały rok. Wioska jest też słabo ulokowana. Mam wrażenie, że cała pomoc trafia gdzieś obok. Pamiętam, jak przejeżdżałam busem z północy na południe Ghany. Mniej więcej co 100 km zmieniały się krajobrazy, pojawiały słupy wysokiego napięcia – im bliżej południa tym lepiej wyposażone domy. A w wiosce Bunduli nie było nawet studni ani prądu. Różnica między północą, a południem Ghany jest po prostu ogromna. Widać to nawet w przewodnikach po Ghanie. Ponad 90 procent opisywanych w nich miejsc znajduje się na południu: Akra, Cape Coast, Kumasi - i tu dla nich kończy się Ghana. A tego kraju jest przecież jeszcze 2/3! Jaka jest dzisiejsza Ghana? Rozwija się. Nie ma tu teraz wielu konfliktów – w północnej Ghanie ostatni większy miał miejsce 10 lat temu. Prowadzonych jest sporo inwestycji, np. z Chin. Widać jednak, że ten kraj nadal ma wiele potrzeb. Dzieci z Bunduli chcę chodzić do szkoły? Bardzo. I myślę, że jest to domena tych krajów, gdzie nie ma takiej możliwości. Chociaż nie mówię o całej Afryce, co zawsze podkreślam, ani nawet o całej Ghanie, mówię tylko o pewnym wycinku jednej kultury. Tam, gdzie jadę, dzieci są niezwykle chętne. Jeżeli o cokolwiek pytałam, zawsze był las rąk. Pełen entuzjazm. Wszyscy chcieli coś zrobić i czegoś się nauczyć. Mam wrażenie, że te dzieci wiedzą, że edukacja wiąże się z lepszą przyszłością i pozwoli im zrealizować marzenia. Jakie? Bardzo wiele dzieci chciałoby zostać nauczycielami. Myślę, że to wynika z prestiżu, jaki ma tam praca w szkole. W tej chwili w Ghanie brakuje nauczycieli z wyższym wykształceniem. Wierzę, że dzięki edukacji może się to zmienić. Jaki jest plan na te dwa tygodnie? Pobudka o siódmej rano. Chociaż mieszkańcy Bunduli wstają jeszcze wcześniej. Tu życie toczy się w rytmie słońca, wszyscy starają się unikać największych upałów. W czasie pierwszego tygodnia, będę zajmować się szkołą w Bunduli. Mam przygotowane gry i zabawy. Chcę też zobaczyć, jak działa wioska, porozmawiać z mieszkańcami. Jestem ciekawa ich postępów w nauce. W drugim tygodniu pojadę do innej wioski i będę współpracować ze stacjonującą tam od kilku lat siostrą zakonną. Planujemy wyposażyć „Study Center”, zapoznać mieszkańców z tym miejscem, opowiedzieć, jak mogą z niego korzystać. Boisz się czegoś? Boję się, że może mnie złapać malaria i z moich planów nic nie wyjdzie. To byłby chyba najgorszy scenariusz. Poprzednio, kiedy jechałam z planem wybudowania szkoły, obawiałam się, że to mi będzie zależeć bardziej niż mieszkańcom. Dlatego starałam się, aby wiedzieli, że ja im tylko w pewien sposób pomagam, ale szkoła jest przede wszystkim ich dziełem. Czy to właśnie „świadome pomaganie”, o którym piszesz na swoim blogu? Zanim coś robię, zastanawiam się, czy jest to właściwe. Wiem, że tej wiosce można by jeszcze wiele podarować, ale chcę tego uniknąć. Na przykład poprzednio zabrałam ze sobą farby, które szybko się skończą i których dzieci z Bunduli nie będą mieć przez kolejnych kilka lat. Na dłuższą metę takie pomaganie mija się z celem. Lepiej spakować w to miejsce coś, co będzie mogło służyć dłużej. I teraz nie popełniłam tego błędu. Walizka jest lżejsza. Z tego, co im zawiozę, będą mogli korzystać dłużej. Gry i zabawki, nawet jeśli się zniszczą, mogą być wykorzystane inaczej, np. puzzle czy kolorowanki można wykonać samemu od nowa. To może być właśnie inspiracją, zachętą do innego spojrzenia na naukę. Bo w Ghanie dominuje wykładowy sposób przekazywania wiedzy. Chociaż nie jestem z wykształcenia pedagogiem, to prowadziłam szkolenia o metodach edukacji. Starałam się ich prawdziwie zainteresować. I to działa! Podczas poprzedniej wizyty w Bunduli przypadały moje urodziny. Z tej okazji (choć podtekst był inny) przystroiliśmy boisko rysunkami dzieci, przygotowaliśmy występy i zaprosiliśmy rodziców. Rodzice mogli zobaczyć, jak rozwijają się ich dzieci, a wszystkiemu przyglądało się rodzeństwo, które nie może chodzić do szkoły. Chcieliśmy przez to przekazać rodzicom: „wyślijcie swoje kolejne dzieci do szkoły”. Innym razem szykowałam się już do snu w swojej chacie. Było ciemno, paliły się tylko lampy naftowe. Nagle słyszę: „one, two, three…” - chórek dziecięcych głosów. Okazało się, że jedna z dziewczynek uczyła angielskiego swoje młodsze rodzeństwo, które nie mogło chodzić do szkoły. To są takie momenty, które pokazują że warto. Niestety nauczyciele w Ghanie często stosują kary cielesne. Reagujesz na to? Nie robiłam scen, nie wyrywałam się krzycząc z oburzenia, ale na sytuację, której byłam świadkiem, miałam wpływ. Rzecz działa się w szkole katolickiej, w której znałam lokalnego misjonarza. Opowiedziałam mu o problemie i wiem, że sprawa miała ciąg dalszy. Kim chciałabyś zostać w pamięci mieszkańców? Największą nagrodą będzie świadomość, że zaszczepione przeze mnie pomysły są wykorzystywane i rozwijane. Wiem, że bez czyjejś pomocy nie byliby w stanie wszystkiego doświadczyć. To też mnie napędza. I chociaż zzasami potrzebowałam wytchnienia, zaraz mówiłam sobie: „dobra, odpoczywać będziesz w domu, a tutaj trzeba działać”. To ciężka praca, ale i dobra nauka. Szkoła w Bunduli nosi imię Ryszarda Kapuścińskiego. Dlaczego? Kapuściński rozpoczął swe podróże po Afryce właśnie od Ghany. Dzieci z Bunduli wiedzą kim był patron ich szkoły. Opowiadałam im, że autor odkrywał ich kontynent i dzięki niemu wiemy, jak kiedyś wyglądała Afryka. Zostawiłam kilka książek. Ciekawa jestem, ile z tego pamiętają. Na budynku szkoły znajduje się też wiele cytatów, które mają inspirować. Jeden z nich - Wiktora Hugo – głosi: „Kto otwiera szkoły, zamyka więzienia”. Jestem dobrej myśli.