Otworzyli meteoryt z Marsa i oniemieli. Znaleźli w środku minerał, którego nie powinno tam być
Badacze rozłupali meteoryt, który spadł na Ziemię z Marsa, i dokonali niespodziewanego odkrycia. Wewnątrz skalnego fragmentu zidentyfikowali ziarna granatu, którego nigdy wcześniej nie znaleziono w żadnej próbce pochodzącej z Czerwonej Planety. Na Ziemi granaty tworzą się w specyficznych warunkach – wymagają potężnego ciśnienia, ekstremalnie wysokich temperatur lub gwałtownych przemian chemicznych. Do tej pory uważano, że na Marsie po prostu nie było odpowiedniego środowiska do ich powstania.
Badany okaz to meteoryt oznaczony sygnaturą NWA 8171, który na co dzień znajduje się w zbiorach kanadyjskiego Royal Ontario Museum. Z geologicznego punktu widzenia jest to brekcja bazaltowa. Przypomina trochę keks – stygnąca bazaltowa magma jest ciastem, które z czasem oblepia po drodze inne nagromadzone minerały-bakalie. W jednym z takich malutkich fragmentów – mierzącym zaledwie 0,8 na 0,5 milimetra – badacze dostrzegli coś intrygującego. Początkowo założono, że to powszechnie występujący piroksen, jednak precyzyjne analizy chemiczne rozwiały wątpliwości. Geolożka planetarna Tanya Kizovski z kanadyjskiego Brock University wyjaśnia, że zidentyfikowanym minerałem okazał się andradyt. To bogata w żelazo odmiana granatu, która, wbrew naszym potocznym skojarzeniom z krwistoczerwoną barwą, ma niepozorny, żółtozielony lub oliwkowy odcień. Zapisy przeszłości w marsjańskim meteorycie Dlaczego znalezienie kilku mikroskopijnych ziaren wywołało taką sensację w świecie nauki? Granaty są uznawane przez geologów za perfekcyjne „kapsuły czasu”. Zachowują w swojej krystalicznej strukturze zapis warunków temperaturowych i ciśnieniowych, w jakich pierwotnie się uformowały. Mogą służyć do precyzyjnego datowania procesów geologicznych, a ukryte w nich śladowe ilości innych pierwiastków bezbłędnie zdradzają skład chemiczny pradawnego środowiska. W tym wypadku marsjańskiego. Jak powstaje granat? Na Ziemi minerały z tej grupy powstają najczęściej w procesie metamorfizmu – ekstremalne siły przekształcają stare skały w nową formę. Na Marsie gigantyczne ciśnienie i ciepło niezbędne do wytworzenia granatu mogły pochodzić z dwóch potężnych zjawisk: potężnego uderzenia meteorytu w powierzchnię planety lub przemieszczania się wrzącej magmy w górę, w kierunku marsjańskiej skorupy. A może to kosmiczny autostopowicz z odmętów Galaktyki? Istnieje jednak jeszcze jeden, fascynujący scenariusz, którego naukowcy na tym etapie nie mogą wykluczyć. Ponieważ meteoryt NWA 8171 jest brekcją (zlepkiem wielu materiałów), istnieje prawdopodobieństwo, że granat w ogóle nie powstał na Marsie. Mógł on narodzić się w zupełnie innej części układu planetarnego, uderzyć w powierzchnię Marsa, zostać wchłonięty przez lokalną brekcję, a następnie – w wyniku uderzenia kolejnego ciała niebieskiego w Marsa – zostać wyrzuconym w kosmos i po długiej tułaczce ostatecznie spaść na Ziemię jako meteoryt. Część składu chemicznego otoczenia tego ziarenka wskazuje co prawda na powiązania ze związkami marsjańskimi, ale zagadka wciąż czeka na rozwiązanie. Aby to zrobić, badacze muszą teraz przeanalizować stosunki izotopowe wewnątrz minerału. Jeśli będą one w pełni zgodne z sygnaturą izotopową innych marsjańskich skał, zyskamy dowód na to, że granat narodził się na Czerwonej Planecie. Jak podsumowuje planetolog James Darling z brytyjskiego University of Portsmouth, to niezwykłe znalezisko otwiera przed nami zupełnie nowe okno na ewolucję geologiczną naszego wojowniczego sąsiada. Źródło: Geochemical Perspectives Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Adršpach przypomina kamienne miasto. Natura nadała temu miejscu niezwykłe kształty
Skalne miasto Adršpach – unikatowy kompleks wież, iglic i wąwozów piaskowcowych – jest jedną z największych osobliwości geologicznych w Czechach. To niezwykłe miejsce od lat przyciąga badaczy, artystów i rzesze turystów. Trudno się temu dziwić. Poza niesamowitymi krajobrazami, Adršpašské skály oferują także wgląd w trwające miliony lat procesy rzeźbotwórcze Ziemi.
Spis treści: Gdzie znajduje się skalne miasto Adršpach? Jak powstało skalne miasto? „Ulice” skalnego miasta Osobliwości skalnego miasta Ogromne formacje skalne o fantazyjnych kształtach, kaniony i wąwozy z wysokimi ścianami, skalne korytarze, zachwycające jezioro i malownicze wodospady – atrakcje, jakie czekają na odwiedzających skalne miasto Adršpach można długo wyliczać. Bez wątpienia to jedno z najbardziej urokliwych miejsc w Europie Środkowej. W dodatku od przejścia granicznego w Golińsku jest oddalone o zaledwie kilka kilometrów. Gdzie znajduje się skalne miasto Adršpach? W ujęciu administracyjnym, skalne miasto Adršpach, a dokładnie – masyw Adršpašskoteplické skály, znajduje się w północno-wschodniej części Czech, w kraju hradeckim, w granicach gminy Adršpach. Region ten rozpościera się w bezpośrednim sąsiedztwie Polski. Najbliższe przejścia graniczne to Golińsk-Mieroszów i Okrzeszyn-Petříkovice. W kontekście geograficznym, Adršpach należy do Sudetów Środkowych, w obrębie Wyżyny Broumovskiej sąsiadującej z Górami Stołowymi. Obszar ten usytuowane jest na wysokości około 500 metrów n.p.m. Pojęcie skalnego miasta definiuje krajobraz Adršpachu. Trwające miliony lat procesy erozyjne rozczłonkowały niegdyś jednolitą płytę piaskowcową na tysiące izolowanych wież skalnych, głębokich kanionów i wąskich korytarzy, które swoim układem przypominają ulice i place. Istotnym elementem tej niezwykłej panoramy są formy wodne – od krystalicznie czystych jezior w dawnych wyrobiskach, po wodospady i potoki rzeźbiące miękkie podłoże. Obszar o wyjątkowych walorach Masyw objęty jest ochroną w ramach rezerwatu przyrody Adršpašsko-teplické skály. Cały kompleks zajmuje obszar o powierzchni około 18 kilometrów kwadratowych. Mówimy tu zatem o jednym z największych zespołów form piaskowcowych w tej części Europy. Status rezerwatu przyrody nakłada na odwiedzających obowiązek przestrzegania rygorystycznych zasad: w skalnym mieście nie można schodzić ze szlaków – piaskowcowe podłoże jest niezwykle podatne na erozję, a unikatowa roślinność szczelinowa ginie pod stopami turystów; należy zachować ciszę – rezerwat jest ostoją dla rzadkich gatunków zwierząt, w tym ptaków drapieżnych. Hałasowanie płoszy zwierzęta; obowiązuje zakaz używania dronów – drony stanowią istotne zagrożenie dla ptaków drapieżnych i zakłócają spokój miejsca; należy dbać o czystość – wszelkie śmieci należy zabrać ze sobą. Wewnątrz rezerwatu nie ustawia się koszy na śmieci, aby nie przyciągać dzikich zwierząt do szlaków. Jak powstało skalne miasto? Obecny kształt tego obszaru jest wynikiem splotu unikatowych warunków sedymentacyjnych, tektonicznych i erozyjnych. Dzięki temu skalne miasto pozwala badaczom na prześledzenie historii Ziemi od okresu kredowego, aż po współczesność. Sedymentacja kredowa Skalne miasto zaczęło się formować około 89–90 milionów lat temu, w okresie późnej kredy. W tym czasie obszar dzisiejszych północnych Czech i południowo-zachodniej Polski stanowił dno rozległego, ale stosunkowo płytkiego basenu morskiego. Rzeki spływające z okolicznych lądów nanosiły do morza ogromne ilości osadów, głównie piasku kwarcowego, a także niewielkich ilości iłów i związków wapnia. Przez miliony lat warstwy te gromadziły się jedna na drugiej, tworząc potężną płytę osadową o miąższości dochodzącej do kilkuset metrów. Pod ciężarem nadległych warstw i w wyniku procesów chemicznych nastąpiła diageneza, czyli cementacja luźnych ziaren piasku w litą skałę. Kluczowa dla trwałości dzisiejszych wież była warstwa spajająca. W Adršpach dominuje spoiwo krzemionkowe, które jest niezwykle odporne na działanie czynników atmosferycznych. Tektonika Po ustąpieniu morza, w wyniku ruchów górotwórczych związanych z orogenezą alpejską, płyta piaskowcowa została wyniesiona ponad poziom oceanu i poddana ogromnym naprężeniom. Oddziaływania te doprowadziły do powstania regularnej sieci pęknięć – systemu szczelin przecinających się pod zbliżonym kątem prostym, co zdeterminowało późniejszy kształt formacji. Skały pękały wzdłuż linii pionowych i poziomych, tworząc gigantyczną, kamienną „szachownicę”. Erozja selektywna Za ostateczny szlif odpowiadały czynniki atmosferyczne – woda, mróz, wiatr i słońce. Woda opadowa wnikała w szczeliny ciosowe, rozpuszczając spoiwo i mechanicznie wypłukując ziarna piasku. W okresach mrozu, zamarzająca w szczelinach ciecz zwiększała swoją objętość, działając jak potężne kliny rozsadzające skałę. Proces ten miał charakter selektywny – partie skały, które zawierały więcej krzemionki, opierały się niszczeniu, podczas gdy miększe fragmenty były usuwane, tworząc wolne przestrzenie. Wynikiem tej trwającej miliony lat działalności jest obecna rzeźba terenu, gdzie izolowane ostańce osiągają wysokość blisko 100 metrów, stojąc na stosunkowo wąskich podstawach. „Ulice” skalnego miasta Skalne miasto oferuje dobrze przygotowany system szlaków, który pozwala na dostosowanie wycieczki do kondycji fizycznej. Każda z tras ma inny charakter krajobrazowy i różny stopień trudności. Szlak zielony To najpopularniejsza trasa, prezentująca esencję Adršpachu. Jej długość wynosi około 3,5 km, a jej pokonanie, przy spokojnym tempie marszu, zajmuje od 2,5 do 3 godzin. Szlak ten jest bogaty w formacje skalne o antropomorficznych nazwach i prowadzi przez najbardziej zróżnicowany teren. Pod względem technicznym, szlak zielony należy podzielić na dwa skrajnie różne odcinki. Od kas biletowych do Małego Wodospadu trasa prowadzi szeroką, płaską drogą szutrową. Ten fragment, mierzący ok. 1,3 km, jest w pełni dostępny dla osób o ograniczonej sprawności ruchowej i rodzin z wózkami dziecięcymi. Za Małym Wodospadem, charakter szlaku zmienia się diametralnie. Ścieżka zaczyna gwałtownie piąć się w górę, wprowadzając turystów na system około 850 schodów. Łącznie na całej pętli znajduje się niemal 2000 stopni. Przejścia stają się wąskie, a podejścia – strome. Szlak niebieski To krótka trasa o długości 1,5 km, otaczająca zalany kamieniołom. Spacer o minimalnym stopniu trudności zajmuje około 20–30 minut. Mimo swojej prostoty, wariant ten oferuje jedne z najbardziej malowniczych widoków w całym rezerwacie. Turkusowa woda jeziora, biały piasek na brzegach i otaczające je pionowe ściany tworzą niesamowity pejzaż. To idealna opcja dla osób, które chcą nasycić się widokami przy minimalnym wysiłku fizycznym. Szlak żółty To trasa łącznikowa o długości 3,5 km, prowadząca z Adršpachu do sąsiednich Skał Teplickich. Przebiega ona przez wąwóz Vlčí – obszar o znacznie mniejszym natężeniu ruchu turystycznego, charakteryzujący się obecnością cennych torfowisk. Szlak wiedzie głównie po drewnianych kładkach, chroniących podmokłe podłoże, jednak na końcowych odcinkach pojawiają się strome drabiny i schody. Osobliwości skalnego miasta Większość skał w Adršpachu ma własną nazwę i często związaną z nią anegdotę. Należy jednak podkreślić, że fantazyjne formacje nie są jedyną atrakcją tego niezwykłego miejsca. Kochankowie (Milenci) To bezsprzecznie najbardziej majestatyczna formacja w całym kompleksie. Jest to najwyższa izolowana wieża skalna w Adršpachu, sięgająca 81,4 metra wysokości. Z odpowiedniej perspektywy, skała przypomina dwie tulące się do siebie postaci. Bochenek cukru (Homole cukru) Ta skała doskonale obrazuje potęgę procesów erozyjnych. Ma ona kształt kręgla o wysokości 13 metrów, który opiera się na bardzo wąskiej podstawie, o szerokości zaledwie 3 metrów. Wrażenie niestabilności formacji jest tak silne, że turyści wtykają u jej podstawy patyczki, co stało się lokalnym rytuałem mającym „zapobiec” jej przewróceniu. Starosta i Starościna (Starosta a Starostová) To para potężnych baszt skalnych. Ich sylwetki przypominają dostojne postaci, ubrane w barokowe stroje z kryzami. Gotycka brama Gotycka brama, zbudowana w 1839 roku, jest idealnie wkomponowana między dwie pionowe ściany skalne. Przejście przez nią oznacza wkroczenie w najbardziej spektakularną część rezerwatu. Mysia dziura Nieco dalej znajduje się wyjątkowo wąska szczelina. Mierzy zaledwie 50 cm, co sprawia, że przejście przez nią, zwłaszcza z dużym plecakiem, wymaga sporej gimnastyki. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Grobla Olbrzyma zachwyca regularnością form. To miliony lat dziejów zapisane w skale
Grobla Olbrzyma, zlokalizowana na surowym wybrzeżu w Irlandii Północnej, jest jednym z najniezwyklejszych świadectw potęgi procesów geologicznych, które miliony lat temu kształtowały oblicze naszej planety. Miejsce to, wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1986 roku, jest nie tylko unikatową formacją bazaltową, ale także punktem, gdzie nauka przecina się z folklorem, a surowy krajobraz oceaniczny tworzy tło dla opowieści o gigantach i morskich tragediach.
Spis treści: Przestrzeń pod szczególną kuratelą Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu Finn McCool i mityczna budowla Skarb La Girony Co warto zobaczyć podczas wizyty? Ta niezwykła formacja jest przykładem miejsca, które w pełni zasługuje na miano „cudu świata”. Jej wartość – naukowa, kulturowa, ekologiczna i turystyczna – jest wręcz nieoceniona, a wizyta na Grobli każdorazowo jest doświadczeniem niezwykłym, pozwalającym odkryć tajemnice natury i poczuć szacunek wobec jej potęgi. Przestrzeń pod szczególną kuratelą Grobla Olbrzyma wznosi się na krawędzi płaskowyżu Antrim, gdzie bazaltowe klify gwałtownie opadają ku wodom północnego Atlantyku. Pod względem geograficznym, formacja znajduje się w odległości około 3 kilometrów na północ od historycznego Bushmills, miejscowości znanej z najstarszej licencjonowanej destylarni whiskey na świecie, i około 100 kilometrów na północny zachód od Belfastu. Obszar ten jest częścią szlaku Causeway Coastal Route, uznawanego za jedną z najbardziej malowniczych tras drogowych w Europie. Administracyjnie teren ten znajduje się w granicach hrabstwa Antrim i podlega ścisłemu reżimowi ochrony, co wynika z jego znaczenia przyrodniczego i naukowego. Większość obszaru, bo aż 95% lądu, znajduje się w posiadaniu i pod zarządem National Trust – organizacji non-profit, dedykowanej ochronie zabytków i przyrody w Wielkiej Brytanii, która przejęła opiekę nad tym miejscem w 1961 roku. Pozostałe 5% pozostaje w rękach prywatnych, natomiast obszar między linią przypływu i odpływu oraz dno morskie stanowią własność Crown Estate. Całość chronionego obszaru UNESCO obejmuje około 70 hektarów na lądzie i 160 hektarów w strefie morskiej. Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej Lokalni mieszkańcy znali to miejsce od zawsze, jednak oficjalne ogłoszenie jego istnienia w kręgach naukowych jest datowane na końcówkę XVII wieku. W 1692 roku biskup Derry, William King, odwiedził to miejsce i jako pierwszy sporządził notatki na jego temat, ale to sir Richard Bulkeley z Trinity College w Dublinie sprawił, że Grobla stała się przedmiotem zainteresowania europejskich naukowców. W 1693 roku Bulkeley przedstawił Towarzystwu Królewskiemu w Londynie referat oparty na relacji uczonego z Cambridge, który odwiedził formację latem poprzedniego roku. W tym czasie pochodzenie kolumn było przedmiotem gorących sporów. Pojawiały się teorie, według których formacja została wykuta przez ludzi za pomocą dłut i kilofów. Inni twierdzili, że to dzieło gigantów, a jeszcze inni widzieli w niej rzadki rodzaj naturalnych kryształów rosnących na dnie oceanu. Przełom w rozumieniu natury Grobli nastąpił dzięki sztuce. W 1739 roku artystka Susanna Drury wykonała serię precyzyjnych akwareli przedstawiających kolumny, które w 1743 roku zostały rozpowszechnione w formie miedziorytów w całej Europie. Ryciny Drury znacząco zwiększyły zainteresowanie formacją na arenie międzynarodowej, przyciągając uwagę najwybitniejszych uczonych tamtej epoki. W 1765 roku informacja o Grobli pojawiła się we francuskiej „Encyclopédie”, a w 1771 roku francuski geolog Nicolas Desmarest jako pierwszy postawił tezę, że formacja jest wynikiem dawnej aktywności wulkanicznej. Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu 60 milionów lat temu region dzisiejszej Irlandii Północnej nawiedzały gwałtowne procesy tektoniczne, związane z rozpadem superkontynentu i „narodzinami” Oceanu Atlantyckiego. To właśnie wtedy doszło do serii potężnych erupcji szczelinowych, w wyniku których płynna lawa bazaltowa wdarła się w pokłady kredy, tworząc rozległe jeziora lawowe na płaskowyżu Antrim. Słynne kolumny powstały w procesie stygnięcia lawy. W miarę jak temperatura masy bazaltowej spadała, dochodziło do jej kurczenia się. Spadek temperatury następował od góry – w następstwie kontaktu z powietrzem, i od dołu – w wyniku kontaktu z chłodniejszym podłożem. To sprawiło, że wewnątrz masy powstawały potężne naprężenia. Pęknięcia zaczęły rozchodzić się w sposób geometryczny, tworząc pionowe kolumny. Współczesne badania, w tym analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Toronto i Uniwersytetu w Liverpoolu, precyzyjnie określają warunki, w jakich powstała Grobla Olbrzyma: temperatura pękania – bazalt zaczął dzielić się na kolumny w temperaturze między 840 a 890 stopni Celsjusza; tempo stygnięcia – ustalono, że im wolniej stygła lawa, tym większa była średnica powstałych kolumn. W Grobli Olbrzyma średnica ta wynosi zazwyczaj od 38 do 51 cm; geometria – choć dominują sześciokąty (ok. 50% kolumn), proces pękania wytworzył również struktury o trzech, czterech, pięciu, siedmiu, ośmiu, a nawet dziewięciu bokach. Charakterystyczną cechą kolumn są również poziome pęknięcia, które dzielą długie filary na mniejsze segmenty. Cała formacja składa się z około 40 tys. takich tworów, z których najwyższe osiągają około 12–15 metrów wysokości. Finn McCool i mityczna budowla Dla lokalnej ludności i wielu osób odwiedzających to miejsce, Grobla Olbrzyma jest nierozerwalnie związana z postacią Fionna mac Cumhailla, znanego jako Finn McCool – legendarnego irlandzkiego herosa i przywódcy wojowników Fianna. Zanim nauka wyjaśniła wulkaniczną naturę tego miejsca, to właśnie mity stanowiły jedyne wytłumaczenie dla tak nienaturalnie regularnych kształtów. Najpopularniejsza wersja legendy głosi, że Finn zbudował groblę jako most przez morze do Szkocji, aby móc zmierzyć się ze swoim rywalem, gigantem Benandonnerem. Kiedy jednak ujrzał przeciwnika z bliska, zrozumiał, że ten jest znacznie większy i silniejszy. Rzucił się do ucieczki, a jego żona, Oonagh, uratowała go dzięki sprytowi – przebrała męża za niemowlę i położyła w wielkiej kołysce. Kiedy Benandonner przybył do Irlandii i zobaczył „dziecko”, ogarnął go lęk. Pomyślał, że jeśli niemowlę jest tak ogromne, to ojciec musi być prawdziwym tytanem. Benandonner uciekł z powrotem do Szkocji, niszcząc za sobą groblę, by uniemożliwić pościg. Pozostałości tego mitycznego traktu mają być widoczne do dziś jako Grobla Olbrzyma w Irlandii i Jaskinia Fingala na szkockiej wyspie Staffa. Skarb La Girony W historii Grobli zapisał się rozdział związany z Wielką Armadą. W 1588 roku, po nieudanej próbie inwazji na Anglię, hiszpańska flota próbowała powrócić do domu, opływając Szkocję i Irlandię. 26 października, podczas niszczycielskiego sztormu, galeas La Girona uderzył w skały Lacada Point w pobliżu Grobli Olbrzyma. Przeciążony statek zatonął niemal natychmiast. Przeżyło zaledwie dziewięć osób. Przez stulecia skarb La Girony spoczywał nienaruszony na dnie morza, aż do 1967 roku, kiedy to belgijski archeolog podwodny, Robert Sténuit, zlokalizował wrak. Wydobyto wówczas niesamowitą kolekcję: złote i srebrne monety, biżuterię, 11 z 12 agatowych kamei z wizerunkami rzymskich władców, działa z brązu, przedmioty codziennego użytku. Co warto zobaczyć podczas wizyty? Grobla Olbrzyma to nie tylko słynny „bruk” schodzący do morza, ale cały kompleks formacji skalnych i ścieżek klifowych. Główne atrakcje można podzielić na trzy sekcje bazaltowe oraz liczne formy erozyjne, które dzięki wyobraźni turystów zyskały własne nazwy. Sekcje bazaltowe Największym obszarem kolumn jest Grand Causeway. Zaczyna się u stóp klifów i znika pod falami Atlantyku. To właśnie tam kolumny tworzą najbardziej regularną, płaską powierzchnię, po której można spacerować. Ciekawie prezentuje się też Grobla Środkowa, czyli Middle Causeway. Jest znana ze struktur nazywanych „plastrem miodu”. Charakteryzuje się kolumnami o idealnie geometrycznych kształtach, które najlepiej widać z góry. Jedną z ważniejszych sekcji jest też Little Causeway. To mniejsza grupa kolumn, która dla schodzących główną drogą odwiedzających to miejsce jest pierwszym punktem kontaktu. Najważniejsze formacje skalne Podczas eksploracji terenu warto zwrócić uwagę na konkretne formy, które stały się symbolami regionu: Organy – to grupa pionowych kolumn na zboczu klifu o wysokości ok. 12 metrów, które przypominają gigantyczne piszczałki organowe; But Olbrzyma – samotna skała w zatoce Port Noffer, która w wyniku wietrzenia przybrała kształt buta. Według legendy Finn zgubił go podczas ucieczki; Krzesło Życzeń – naturalnie uformowane siedzisko z bazaltu. Tradycja głosi, że każdy, kto na nim usiądzie i wypowie życzenie, może liczyć na spełnienie swego pragnienia; Kominy – kilka wysokich kolumn oddzielonych od głównego klifu przez erozję. Według legendy, okręty Armady wzięły je za wieże obronne i otworzyły do nich ogień; Wielbłąd Olbrzyma – formacja u podnóża klifu, która przypomina odpoczywającego wielbłąda. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Jak gorące jest jądro Ziemi? I skąd my to właściwie wiemy?
Głęboko pod naszymi stopami bije serce planety, którego temperatura dorównuje powierzchni Słońca. Choć dzielą nas od niego tysiące kilometrów skał, to właśnie ten piekielny piec chroni ludzkość przed zagładą w kosmicznej próżni. Naukowcy, za pomocą diamentowych kowadełek i fal sejsmicznych, zdołali zajrzeć do wnętrza Ziemi bez wykonywania ani jednego odwiertu. Tak długo na to czekaliśmy.
Ludzkość zdołała wysłać sondy na krańce Układu Słonecznego i sfotografować odległe galaktyki, jednak wnętrze naszej własnej planety wciąż pozostaje jedną z najbardziej nieuchwytnych zagadek. Najgłębszy wykonany przez ludzi odwiert, czyli Odwiert Kolski w Rosji, osiągnął zaledwie 12 262 metry – a to stanowi zaledwie delikatne draśnięcie w grubej skorupie ziemskiej. Aby dowiedzieć się, co kryje się tysiące kilometrów głębiej, geolodzy i fizycy musieli zamienić tradycyjne narzędzia na potężne lasery oraz symulacje laboratoryjne. Dzięki ich pracy wiemy, że nasze istnienie zawdzięczamy termicznej anomalii. Jak działa nasz ziemski „piec”? Gdy Ziemia formowała się około 4,5 miliarda lat temu, była jedynie wirującą, stopioną masą skalną. Z upływem czasu do głosu doszła grawitacja: najcięższe pierwiastki, przede wszystkim żelazo i nikiel, zaczęły opadać ku samemu centrum, tworząc pierwotne jądro. Dzisiaj ta struktura dzieli się na dwie wyraźne warstwy. Pierwszą jest płynne jądro zewnętrzne, które rozpoczyna się na głębokości około 2900 kilometrów pod powierzchnią i rozciąga na grubość kolejnych 2200 kilometrów. Głębiej, dokładnie 5150 kilometrów pod naszymi stopami, znajduje się stałe jądro wewnętrzne o promieniu rzędu 1220 kilometrów. Jak gorąco jest w tym odizolowanym „piecu”? Eksperci szacują, że na granicy jądra wewnętrznego i zewnętrznego temperatura osiąga od 5000 do ponad 5500 stopni Celsjusza. To wartość niemal identyczna z temperaturą panującą na powierzchni Słońca. To niesamowite, że tak potężne źródło ciepła znajduje się tak blisko nas. Diamentowe kowadełka i sejsmiczne fale Skoro nikt nigdy nie pobrał próbki z jądra Ziemi, skąd naukowcy mają tak precyzyjne dane? Jak wyjaśnia prof. Shichun Huang, nasza wiedza to w dużej mierze efekt niezwykle trafnych wniosków naukowych opartych na trzech filarach. Po pierwsze, badacze przeanalizowali skład chemiczny meteorytów, co pozwoliło dowieść, że jądro składa się w około 85% z żelaza. Po drugie, zbadali precyzyjnie, jak fale sejsmiczne generowane przez trzęsienia ziemi uginają się lub całkowicie zanikają, przechodząc przez płynne wnętrze globu. Największym wyzwaniem było jednak zrozumienie fizyki żelaza poddanego ekstremalnemu ciśnieniu. Na powierzchni Ziemi czyste żelazo topi się w temperaturze 1538 stopni Celsjusza. Jednak w głębi planety panuje gigantyczny nacisk, który dramatycznie podnosi temperaturę topnienia większości substancji. To właśnie dlatego jądro wewnętrzne – mimo piekielnego upału – pozostaje w stanie stałym. Tak wynika ze stanu obecnej wiedzy, chociaż wiemy też, że może to potencjalnie w przyszłości ulegać zmianom. Aby to zbadać w laboratorium, prof. fizyki mineralnej Quentin Williams z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz wraz z zespołami badawczymi wykorzystał niezwykłą technologię. Naukowcy ścisnęli drobiny żelaza między dwoma diamentami (w tzw. komorach z diamentowymi kowadełkami), generując potężne ciśnienie, a następnie podgrzali metal laserem. Inne eksperymenty polegały na uderzaniu w próbki pociskami o ogromnej prędkości, wywołującymi fale uderzeniowe. Wykresy uzyskane z tych doświadczeń pozwoliły precyzyjnie oszacować graniczną temperaturę topnienia żelaza w warunkach panujących we wnętrzu Ziemi. Dlaczego nasz los zależy od jądra Ziemi? To pamiątka po wielkim zderzeniu Niezwykle wysoka temperatura jądra to w dużej mierze pamiątka po gwałtownych narodzinach naszej planety, kiedy to energia grawitacyjna została przekształcona w ciepło. Co więcej, naukowcy uważają, że we wczesnym stadium rozwoju w protoplanetę uderzył obiekt wielkości Marsa, co wpompowało w jej wnętrze gigantyczne ilości dodatkowej energii termicznej. Część uczonych sugeruje również, że stałym paliwem dla tego pieca jest rozpad pierwiastków promieniotwórczych (potasu, uranu i toru), choć ten wątek wciąż budzi debaty w środowisku akademickim. Ta gigantyczna akumulacja energii sprawiła, że Ziemia zyskała wyjątkową cechę na tle innych skalistych globów Układu Słonecznego: bardzo powoli oddaje energię w przestrzeń kosmiczną. Jak zauważa Quentin Williams, nasza planeta po prostu „nie radzi sobie z ochładzaniem”. To właśnie ta niedoskonałość pozwala nam przetrwać. Ciepło z jądra napędza bowiem ruchy płyt tektonicznych, które bezustannie odświeżają powierzchnię planety, uwalniając składniki odżywcze i tworząc stabilne środowisko dla ewolucji życia. Co najważniejsze, rotujące, płynne jądro zewnętrzne działa jak gigantyczne dynamo, które generuje ziemskie pole magnetyczne. Bez tej niewidzialnej tarczy niszczycielski wiatr słoneczny dawno zdmuchnąłby naszą atmosferę i spalił wszelkie formy życia. – Jeśli zależy ci na życiu, powinieneś dbać o to, co dzieje się wewnątrz Ziemi – podsumowuje prof. Huang. Źródło: Live Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Złoty „supergigant” w Chinach. Nowe złoża mogą być warte ponad 80 miliardów dolarów
Chiny są drugą gospodarką świata, a teraz na dodatek dopisało im niezwykłe szczęście: w prowincjach Hunan i Liaoning odkryto dwa olbrzymie złoża złota. Według ostrożnych szacunków, tylko jedno z nich może mieć wartość ponad 80 miliardów dolarów.
Seria odkryć geologicznych z 2024, 2025 i 2026 roku może całkowicie odmienić globalny rynek metali szlachetnych. Chodzi o dwa gigantyczne złoża złota w Chinach, których łączna masa szacowana jest na ponad 2000 ton, a wartość rynkowa samego złoża Wangu przekracza 600 miliardów juanów (ok. 83 miliardy dolarów). Złote „potwory” z Hunan i Liaoning Złoże Wangu w prowincji Hunan odkryto pod koniec 2024 roku. Mieści się w powiecie Pingjiang. Modele 3D wskazują, że na głębokości do 2000 metrów znajduje się około 300 ton złota, natomiast głębiej – do 3000 metrów – zasoby mogą wynosić nawet ponad 1000 ton. Najnowsze analizy rządowe z 2025 i 2026 roku sugerują, że złoże Dadonggou (prowincja Liaoning) złoże może być jeszcze większe i zawierać blisko 1500 ton złota. Badania wykazały, że ślady kruszcu, które w latach 80. uznano za nieopłacalne w wydobyciu, tworzą jeden ciągły pas mineralny o długości 3 km i szerokości 1,5 km. Wyjątkowa wielkość i jakość chińskich złóż W przypadku Wangu geolodzy mówią o „superwielkim” (supergiant) złożu ze względu na niespotykaną koncentrację szlachetnego metalu w odwiertach. W niektórych miejscach sięga aż 138 gramów złota na tonę rudy. Dla porównania, w górnictwie ruda zawierająca już powyżej 8 gramów na tonę jest uznawana za wysokogatunkową. W wielu próbkach złoto było widoczne gołym okiem. Złoże Dadonggou charakteryzuje się niższą koncentracją, ale nadrabia to łatwością ekstrakcji – szacowany odzysk kruszcu wynosi od 65% do 91%, oraz unikatowym położeniem wzdłuż uskoku Tan-Lu. To potężna strefa tektoniczna, która ułatwiła wytrącanie się minerałów. Charakterystyka Dadonggou różni się od geologii najbliższego rejonu, co sugeruje że może on skrywać więcej podobnych żył złota. Odkrycia te mają ogromne znaczenie dla pozycji Chin, które już teraz są jednym z największych producentów (i konsumentów) złota na świecie. Największe złoża złota w innych regionach świata Mimo ogromnej skali chińskich odkryć, inne światowe złoża pozostawiają je w tyle. Zasoby Kerr-Sulphurets-Mitchell w Kanadzie szacuje się na 4790 ton, a Pebble w Stanach Zjednoczonych na 3310 ton. Chociaż złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości zaledwie 0,004 grama na tonę, istnieją regiony o jego wyjątkowej obfitości. W 2021 roku kanadyjscy badacze zasugerowali nawet, że tak bogate złoża mogą być powszechniejsze, niż wcześniej sądzono. Nowe odkrycia zdarzają się również w innych częściach świata, czego przykładem jest znalezienie w Anglii „Samorodka Hiro” o wadze 64,8 grama, który może być największym takim okazem w historii tego kraju. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Wielkie pęknięcie w sercu Afryki. W Zambii rodzi się jeszcze jedna płyta tektoniczna
Pod malowniczymi krajobrazami Zambii budzi się siła zdolna rozerwać kontynent na pół. Zespół międzynarodowych naukowców odkrył w gorących źródłach Ryftu Kafue gazy pochodzące bezpośrednio z płaszcza Ziemi. Podążając za nimi badacze stwierdzili, że kontynent afrykański może właśnie przechodzić proces powolnego rozpadu, dając początek zupełnie nowej płycie tektonicznej.
Choć rzadko o tym myślimy, lądy, po których stąpamy, są w nieustannym ruchu. Miliony lat temu Ziemia wyglądała zupełnie inaczej – wszystkie dzisiejsze kontynenty tworzyły jeden superkontynent, Pangeę. Z czasem potężne siły drzemiące pod skorupą ziemską rozerwały tę jedność, rozrzucając fragmenty lądu po oceanach. Trwa to do dziś, a najnowsze badania sugerują, że właśnie obserwujemy narodziny kolejnego podziału. Na jakich fundamentach opiera się świat? Aby zrozumieć znaczenie odkrycia w Zambii, musimy spojrzeć głębiej. Skorupa ziemska nie jest jednolitym pancerzem, lecz układanką złożoną z płyt tektonicznych, które unoszą się na plastycznej warstwie płaszcza Ziemi (astenosferze). Płyty te nieustannie na siebie napierają, ocierają się lub – co najważniejsze w przypadku Afryki – oddalają się od siebie. Proces ten nazywamy ryftowaniem. To właśnie on odpowiada za recykling minerałów, powstawanie oceanów i regulację cyklu węglowego, który czyni naszą planetę zdatną do życia. Gorący posłaniec z głębin Naukowcy od dawna przyglądali się afrykańskiej strefie ryftów i zachodzących tam anomaliach geotermalnych. Uwagę geologów z Uniwersytetu Oksfordzkiego pod wodzą Rūty Karolytė przykuł szczególnie region Ryftu Kafue w Zambii. Jednak to, co tam znaleźli, nie było spektakularnym pęknięciem w ziemi, lecz czymś znacznie subtelniejszym – izotopami helu. Badając gaz bulgoczący w gorących źródłach, naukowcy odkryli sygnatury izotopowe charakterystyczne dla płaszcza Ziemi, który znajduje się na głębokości od 40 do 160 kilometrów pod naszymi stopami. – To bezpośrednie połączenie z wnętrzem planety dowodzi, że system uskoków w Ryfcie Kafue jest aktywny – wyjaśnia Mike Daly, geolog z Oksfordu. To przełomowe odkrycie, ponieważ Ryft Kafue stanowi część potężnej, diagonalnej strefy ryftu ciągnącej się przez 2500 kilometrów w poprzek Afryki. Naukowcy podejrzewają, że ta szczelina może ostatecznie połączyć się z Grzbietem Śródatlantyckim, dzieląc płytę afrykańską na dwie mniejsze części. Dlaczego Afryka rozpada się właśnie teraz? Afryka jest uznawana za geologiczny „plac budowy”. Od lat obserwujemy Wielki Rów Afrykański na wschodzie, gdzie Płyta Somalijska powoli (chociaż szybciej niż sądzono) oddala się od Płyty Nubijskiej. Jednak odkrycie w Ryfcie Kafue sugeruje, że proces ten jest znacznie bardziej skomplikowany i obejmuje również południowo-zachodnią część kontynentu. Obecność helu z płaszcza Ziemi zapowiada zmiany, jednak to dopiero początek. W starszych i bardziej zaawansowanych systemach ryftowych obok helu pojawia się także duża ilość dwutlenku węgla. W Zambii jego sygnatura jest jeszcze słaba, co wskazuje, że jesteśmy świadkami bardzo wczesnego etapu narodzin nowej płyty. Skarby ukryte w szczelinach. Czy można skorzystać na podziale Afryki? Chociaż całkowity rozpad Afryki zajmie miliony lat, dla niektórych to odkrycie ma niebagatelne znaczenie już dzisiaj. Aktywność tektoniczna i połączenie z płaszczem Ziemi oznaczają dostęp do energii geotermalnej, czyli czystej energii z wnętrza planety. To nie wszystko – to także dostęp do rzadkich zasobów wodoru i helu, które są kluczowe dla nowoczesnych technologii. To wyjaśnia przyczynę badań Ryftu Kafue. Te były częściowo finansowane przez firmy poszukujące tych zasobów – geologia teoretyczna idzie więc w parze z rozwojem technologicznym. „Pieniądze leżą na ziemi, wystarczy się po nie schylić” – oby tylko nie sięgano zbyt głęboko i łapczywie. Źródło: Frontiers in Earth Science, ScienceAlert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wielki Kanion powstał z „potopu”? Nowe dowody na gigantyczne jezioro, które pękło i wyrzeźbiło Arizonę
Wielki Kanion to jeden z najbardziej rozpoznawalnych cudów natury na świecie, który co roku przyciąga ponad cztery miliony turystów. Mimo jego sławy, geolodzy od dekad spierają się, jak i kiedy dokładnie powstał ten gigantyczny wąwóz. Chyba właśnie znaleźli wyjaśnienie.
Najnowsze badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science” dostarcza mocnych dowodów na poparcie jednej z najbardziej fascynujących teorii dotyczącej kanionu – hipotezy „przelania się jeziora” (ang. lake spillover). Według autorów, system rzeki Kolorado nie żłobił Wielkiego Kanionu powoli przez dziesiątki milionów lat. Stało się to w wyniku gwałtownego zdarzenia geologicznego. Jezioro Bidahochi – zbiornik, który stworzył kanion Zgodnie z wynikami badań, około 6,6 miliona lat temu rzeka Kolorado (w swojej wczesnej formie) wpłynęła do basenu w północnej Arizonie, tworząc tam gigantyczny akwen zwany jeziorem Bidahochi (znanym również jako jezioro Hopi). Przez setki tysięcy lat rzeka systematycznie wypełniała to zagłębienie, aż poziom wody stał się tak wysoki, że przelał się przez formację geologiczną znaną jako Łuk Kaibab. Woda, która gwałtownie ruszyła na zachód, zaczęła szybko żłobić dzisiejsze koryto rzeki, wycinając w krajobrazie monumentalne ściany Wielkiego Kanionu. Geologiczne odciski palców Jak naukowcy zdołali odtworzyć wydarzenia sprzed milionów lat? Posłużyli się metodami niemal detektywistycznymi, pobierając 19 próbek piaskowca z obszaru Bidahochi Basin. Wewnątrz nich odnaleźli tysiące kryształów cyrkonu, które są niezwykle trwałe i działają jak „odcisk palca” rzeki. Dzięki technice mierzącej rozpad promieniotwórczy uranu do ołowiu, badacze mogli precyzyjnie określić wiek i pochodzenie tych drobinek. Analiza wykazała, że cyrkony z basenu Bidahochi idealnie pasują do osadów niesionych przez rzekę Kolorado w tamtym okresie. Dodatkowymi dowodami były gwałtowana akumulacja osadów w basenie, stosunki izotopów strontu w węglanach oraz obecność skamieniałych ryb typowych dla systemów rzecznych. Rozwiązanie zagadki „zaginionego czasu” To odkrycie pozwala wreszcie wypełnić 5-milionową lat lukę w historii rzeki, która od dawna intrygowała geologów. Dotychczasowa oś czasu była niespójna: wiedzieliśmy, że rzeka Kolorado istniała już 11 milionów lat temu (na terenie dzisiejszego stanu Kolorado), ale jej ślady na wylocie z Wielkiego Kanionu pojawiają się dopiero 5,6 miliona lat temu. Pytanie brzmiało: gdzie podziewała się woda przez te kilka milionów lat? Nowa hipoteza wskazuje, że rzeka nie „zniknęła”, lecz około 6,6 miliona lat temu wpłynęła do ogromnego naturalnego zagłębienia, tworząc jezioro Bidahochi. Przez kolejne tysiąclecia rzeka systematycznie wypełniała ten gigantyczny zbiornik, aż w końcu – po osiągnięciu poziomu krytycznego – nastąpił gwałtowny przelew. Czy nauka jest zgodna? Mimo mocnych dowodów, środowisko geologiczne pozostaje ostrożne. Prof. Rebecca Flowers z University of Colorado Boulder zauważa, że choć teoria „przelania” świetnie pasuje do danych, nie wyklucza ona całkowicie innych procesów, takich jak erozja wsteczna czy przepływ wód gruntowych, które mogły pomagać w kształtowaniu terenu. Prof. Karl Karlstrom z University of New Mexico dodaje, że kluczowe szczegóły tej hipotezy wciąż wymagają dalszych testów. Według niego jest trochę „zbyt wygodna”. Ciekawostka: w Wielkim Kanionie pływały „zębate robaki” Choć kanion kojarzy nam się z suchą skałą, ponad pół miliarda lat temu obszar ten był płytkim morzem. Badanie z 2025 roku wykazało, że między 507 a 502 mln lat temu żyły tu mięczaki przypominające ślimaki oraz drapieżne, uzbrojone w zęby robaki, co czyni ten region ważnym w perspektywie ziemskiej ewolucji. Wielki Kanion wciąż broni swoich tajemnic, ale teoria o gigantycznym jeziorze, które nagle pękło, staje się obecnie jednym z najpoważniejszych wyjaśnień jego majestatycznych początków. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Afryka rozpada się na pół szybciej, niż sądzono. Między płytami powstanie nowy ocean
Afryka, tak jak inne kontynenty, doświadcza trwających od milionów lat procesów geologicznych. Kiedy będzie można zobaczyć ich efekty? Szybciej niż sądzono, mówią naukowcy z Columbia Climate School.
Podział na Europę, Azję, obie Ameryki, Australię, Antarktydę i Afrykę jest dla nas czymś oczywistym, ale to nie oznacza, że tak już pozostanie na zawsze. W ciągu milionów lat nasza planeta wielokrotnie się zmieniała. Najlepiej widać to na wizualizacjach przedstawiających powstawanie superkontynentów. Naukowcy podkreślają, że procesy ich formowania, choć nie są odczuwalne na co dzień, trwają cały czas. Jak będzie wyglądała Ziemia w przyszłości? Zdaniem naukowców Afryka Wschodnia oderwie się od reszty kontynentu. To z kolei może doprowadzić do powstania nowego oceanu. Proces ten postępuje szybciej, niż wcześniej sądzono. Do takiego wniosku doszedł zespół kierowany przez Christiana Rowana z Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia Climate School). Wyniki badań zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications”. Tak zmienia się Afryka Powolne rozpadanie się Afryki na pół wynika z procesów geologicznych. Afrykańska płyta tektoniczna dzieli się na dwie: mniejszą somalijską i większą nubijską. Z badań opublikowanych już w 2004 roku na łamach „Earth and Planetary Science” wynika, że co roku płyty oddalają się od siebie o kilka milimetrów. Najnowsze badania mówią o tempie rzędu około 4,7 mm rocznie. Ten proces rozciąga skorupę ziemską, w konsekwencji ułatwiając wnikanie magmy ku powierzchni. Głównym „winnym” jest tak zwany wschodnioafrykański system szczelinowy. Jeden z największych systemów szczelin tektonicznych na świecie ciągnie się przez tysiące kilometrów i kilka afrykańskich krajów, między innymi Etiopię, Kenię, Malawi i Mozambik. Świat usłyszał o postępującym podziale geologicznym Afryki w 2018 roku, po tym, jak w Kenii pojawiło się pęknięcie w ziemi. Zjawisko było powiązane z afrykańskimi szczelinami tektonicznymi. Powstaje nowy ocean W północnej Kenii i południowej Etiopii, w rozległym obniżeniu o szerokości 500 km zwanym Ryftem Turkana, proces ten jest najbardziej widoczny. Wzdłuż osi ryftu skorupa ziemska ma tylko około 13 km grubości, podczas gdy poza centralnym pasem pęknięcia przekracza 35 km. Tak silne różnice badacze wiążą z fazą określaną jako necking, czyli przewężanie. W miarę odsuwania się płyt tektonicznych skorupa ziemska staje się coraz cieńsza i słabsza, co sprzyja dalszemu pękaniu. Te dane wskazują na wejście w krytyczny etap prowadzący do rozdzielania się Afryki. Rozciąganie skorupy ziemskiej w obrębie Ryftu Turkana zaczęło się około 45 mln lat temu. Kluczowe przyspieszenie procesu badacze wiążą z okresem wulkanizmu sprzed około 4 mln lat. To po nim rozpoczęło się zapadanie się wnętrza ryftu, a wraz z nim necking. Kolejnym etapem ma być powstanie nowego morza: wody napływające z rejonu Oceanu Indyjskiego od północy zaczną stopniowo wdzierać się w obniżenie gruntu. Naukowcy uspokajają jednak, że nie ma powodów do obaw. Kontynent nie pęknie na pół jeszcze przez bardzo długi czas. Nowy ocean między płytą somalijską a płytą nubijską ma powstać w ciągu kolejnych kilku milionów lat. Nasza planeta jest w stałym ruchu Ślady ruchów płyt tektonicznych widać gołym okiem nie tylko w Afryce. Innym znanym przykładem jest uskok San Andreas. Formacja rozciąga się w Kalifornii na długości około 1200 kilometrów. To naturalna granica między płytami pacyficzną a północnoamerykańską. Region jest narażony na trzęsienia ziemi. Podobne miejsce znajduje się na Bliskim Wschodzie. To uskok transformacyjny Morza Martwego, biegnący wzdłuż południowo-zachodniej linii brzegowej morza, łączący Dolinę Jordanu z Zatoką Akaba. Jest to jeden z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów na świecie, powodujący każdego roku liczne trzęsienia ziemi o różnej intensywności. Do jednego z najpoważniejszych w historii doszło w 1967 roku. Superkontynenty były i będą Do dzielenia i łączenia się płyt tektonicznych dochodziło wiele razy w historii geologicznej Ziemi. Najbardziej znany superkontynent, Pangea, powstał około 300 milionów lat temu. Pangea miała powstać z połączenia kontynentów Laurazji i Gondwany. Po jej rozpadzie niektóre kontynenty wyglądają na mapie świata jak pasujące do siebie puzzle. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ocean-spokojny-zniknie-i-powstanie-kolejny-superkontynent-wtedy-wymra-wszystkie-ssaki-a-wiec-i-ludzie-ryc-university-of-bristol-43793ba.jpg" width="920" height="291" alt="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" title="Ocean Spokojny zniknie i powstanie kolejny superkontynent. Wtedy wymrą wszystkie ssaki, a więc i ludzie (ryc. University of Bristol)" /> Badacze twierdzą, że powstawanie superkontynentów zachodzi mniej więcej co 250 milionów lat. Według prognoz następny superkontynent, nazwany Amazją, uformuje się w ciągu następnych 150–200 milionów lat. Biorąc pod uwagę skale czasowe historii geologicznej Ziemi, to wcale nie tak długo. Superkontynenty mają ogromny wpływ na geologię, klimat i środowisko naszej planety. Utworzenie superkontynentu może spowodować, że klimat stanie się ekstremalny. Może więc doprowadzić do tego, że niektóre obszary staną się znacznie cieplejsze lub zimniejsze. Ponadto utworzenie nowego superkontynentu prawdopodobnie spowoduje zmiany w prądach oceanicznych, które mogą drastycznie zmienić środowisko Ziemi. Co to jest dryf kontynentalny? Alfred Wegener jako pierwszy odkrył, że kontynenty tworzyły kiedyś superkontynent. Przeglądając atlas przyjaciela w 1910 roku, uznał, że jakaś siła popycha kontynenty i dlatego oddaliły się od siebie. Jego teoria o dryfie kontynentalnym nie od razu spotkała się ze zrozumieniem. Wielu starszych naukowców wręcz go wyśmiało. Odważny badacz nie mógł uzyskać profesury na żadnej uczelni w Niemczech. Dopiero Uniwersytet w Grazu w Austrii mianował go profesorem meteorologii i geofizyki w 1924 roku. Źródło: Nature Communications
Ukryty gigant pod Toskanią. Naukowcy odkryli rezerwuar magmy
Naukowcy zidentyfikowali pod Toskanią gigantyczny rezerwuar magmy o objętości 6000 km3, wykorzystując do tego innowacyjną technikę analizy naturalnych wibracji gruntu. Ten podziemny system rozmiarem przypomina superwulkan Yellowstone. Czy jest się czego obawiać?
Duże systemy magmowe udaje się naukowcom identyfikować poprzez zmiany zachodzące na powierzchni ziemi. Kratery, osady erupcyjne i emitowane gazy to jasne sygnały na występowanie tej gorącej masy skalnej pod płaszczem naszej planety. Inaczej sytuacja wygląda we włoskiej Toskanii, gdzie naukowcy zdiagnozowali obecność magmy dzięki specjalistycznej technice tomografii szumu sejsmicznego. Otrzymane wyniki posłużą zarówno jako podstawa naukowa dla dalszych badań, jak i nowy kierunek dla praktycznego wykorzystania energii geotermalnej. Jak sprawdzić obecność magmy? Zespół naukowców z Uniwersytetu w Genewie we współpracy z włoskimi instytucjami geonaukowymi posłużył się techniką tomografii szumu sejsmicznego (ambient noise tomography) w celu wykrycia obecności magmy w skorupie Toskanii. Metoda ta opiera się na analizie naturalnych wibracji otoczenia, generowanych przez fale oceaniczne, wiatr, a nawet codzienną aktywność człowieka. Kluczowym elementem pomiaru jest wykorzystanie sieci czujników sejsmicznych, które rejestrują prędkość rozchodzenia się fal w głąb ziemi. Szwajcarscy badacze skorzystali z 60 takich urządzeń, co pozwoliło uczonym na skonstruowanie trójwymiarowego obrazu skorupy pod włoskim regionem. Wynik był zaskakujący, przybliżając Toskanię do innych obszarów bogatych w magmę – takich jak superwulkany w Parku Yellowstone. Toskania jak Yellowstone Naukowcy odkryli pod południową Toskanią gigantyczny rezerwuar magmy, którego objętość szacuje się na około 6000 km3. Ten ogromny system znajduje się głęboko w skorupie ziemskiej, na głębokości od 8 do 15 kilometrów pod powierzchnią. Mimo imponujących rozmiarów, naukowcy uspokajają, że obecnie zbiornik ten nie stanowi zagrożenia wulkanicznego i jest stabilny. Odkrycie to wyjaśnia jednak, dlaczego region ten charakteryzuje się tak wysoką aktywnością geotermalną i rekordowymi przepływami ciepła. Odkrycie jest tym bardziej zaskakujące, gdyż w najnowszej historii Toskanii obszar ten nie zarejestrował żadnych większych erupcji. Konsekwencje odkrycia Brak zagrożenia niszczycielską erupcją to niejedyna dobra informacja wiążąca się z nowym odkryciem. Głębokie systemy magmowe odgrywają bowiem kluczową rolę w zasilaniu elektrowni geotermalnych oraz procesach powstawania cennych minerałów. Są one naturalnym źródłem litu i pierwiastków ziem rzadkich, które stanowią m.in. fundament produkcji nowoczesnych akumulatorów do samochodów elektrycznych. Uśpione rezerwuary magmy mogą więc przynieść kolosalne korzyści dla włoskiej gospodarki i napędzić lokalną transformację energetyczną. Źródła: Nature, Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Najważniejsze „wąskie gardło” świata. Cieśnina Ormuz to strategiczny punkt i geologiczny fenomen
Kontynentalne kolizje, które uformowały cieśninę Ormuz na Bliskim Wschodzie, obdarzyły region ogromnymi bogactwami petrochemicznymi – tworząc jednocześnie strategiczne wąskie gardło, którego zablokowanie może wstrząsnąć światowym handlem ropą.
Przez Cieśninę Ormuz przepływa około jednej czwartej światowego morskiego handlu ropą. Ten wąski przesmyk stanowi jedno z najważniejszych morskich „wąskich gardeł” na świecie. To szlak o ogromnym natężeniu ruchu, który w przypadku zakłóceń może wywołać chaos w globalnej gospodarce. Niestety, czarny scenariusz ziścił się pod koniec lutego, kiedy narastający konflikt na Bliskim Wschodzie sparaliżował tę kluczową drogę wodną. Cieśnina Ormuz to także geologiczny fenomen. – To jedno z niewielu miejsc na świecie, w których można na własne oczy ujrzeć kolizję dwóch kontynentów – zauważa Mike Searle, profesor nauk o Ziemi w Worcester College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Dowody tego starcia są widoczne w rzeźbie całego regionu: od potężnych łańcuchów gór Zagros w południowym Iranie, aż po najwęższy punkt samej cieśniny. To tutaj omański półwysep Musandam wysuwa się na północ, niczym sztylet skierowany w stronę Iranu. Wyróżniający się stromymi, czarnymi klifami i poszarpaną linią brzegową pełną zatopionych dolin, półwysep Musandam jest także jednym z niewielu miejsc na Ziemi, gdzie ofiolity są eksponowane w absolutnie spektakularny sposób. – Skały te, zazwyczaj pogrzebane głęboko pod skorupą oceaniczną, tworzą tutaj, według profesora, „zdecydowanie największy i najlepiej zachowany kompleks ofiolitowy na świecie – mówi prof. Mike Searle. Jednak ten sam proces geologiczny, który uczynił Cieśninę Ormuz tak wyjątkową, jest jednocześnie tym, co czyni ją tak podatną na zagrożenia. Jak powstała Cieśnina Ormuz? Wiele z najważniejszych morskich wąskich gardeł na świecie to cieśniny – wąskie akweny łączące dwa większe zbiorniki wodne. Powstawały one naturalnie przez miliony lat w wyniku przemieszczania się płyt tektonicznych oraz podnoszenia się poziomu mórz wraz z topnieniem lądolodów. Żeglarze od wieków korzystają z tych geograficznych skrótów, ponieważ zazwyczaj oferują one znacznie szybszą drogę niż opływanie całych kontynentów przez otwarty ocean. W przypadku Cieśniny Ormuz proces ten rozpoczął się około 35 milionów lat temu wraz z kolizją dwóch płyt kontynentalnych: płyty arabskiej na południu i płyty eurazjatyckiej na północy. W tamtym czasie kontynenty te były oddzielone starożytnym oceanem Tetydy, nazwanym na cześć greckiej tytanidy morskiej. Płyta arabska zaczęła napierać na północ, wsuwając się pod płytę eurazjatycką – w procesie zwanym subdukcją. – Doprowadziło to ostatecznie do „wchłonięcia” Tetydy, gdy obie płyty kontynentalne i znajdujące się na nich masy lądowe splotły się ze sobą – wyjaśnia prof. Mark Allen, szef wydziału nauk o Ziemi na Uniwersytecie w Durham, który badał tę wielką kolizję. – Niezwykłe w kolizjach kontynentów jest to, że nie kończą się one w mgnieniu oka – tłumaczy badacz – Głębokie siły, które wprawiają płyty w ruch, mogą działać jeszcze przez dziesiątki milionów lat po tym, jak kontynenty już się ze sobą połączą. Według prof. Marka Allena, gdy płyta arabska kontynuowała swoje natarcie pod Eurazję, obie płyty zaczęły się skracać i gęstnieć. – Zupełnie tak, jak podczas zderzenia dwóch samochodów. W wyniku tego potężnego zgniatania i wypiętrzania się mas skalnych powstały dzisiejsze góry Zagros w Iranie. Ten ruch tektoniczny stworzył również warunki do powstania Cieśniny Ormuz. – Wyobraźcie sobie płytę arabską jako elastyczną linijkę – mówi prof. Mark Allen. – Gdy na jednym z jej końców umieścimy coś ciężkiego – na przykład łańcuch górski – linijka zaczyna się wyginać, tworząc zagłębienie. W przypadku płyty arabskiej to właśnie to ugięcie uformowała dno Zatoki Perskiej i samej Cieśniny Ormuz. I tutaj wkracza podnoszący się poziom mórz. – Około 20 000 lat temu, podczas ostatniego maksimum zlodowacenia, wody w Zatoce Perskiej były tak płytkie, że w niektórych miejscach można było przejść przez nią pieszo – zauważa prof. Mark Allen. Jednak gdy lądolody zaczęły topnieć, globalny poziom mórz gwałtownie wzrósł – o około sto metrów w ciągu zaledwie 15 000 lat. Z czasem proces ten doprowadził wody do wschodnich wybrzeży dzisiejszego Iraku i zalał Zatokę Perską. W pewnym momencie wody z rzek Tygrys i Eufrat również wypełniły obszar dzisiejszej Cieśniny Ormuz. Cenny i kruchy krajobraz Spoglądając na Cieśninę Ormuz lub wędrując przez tereny bezpośrednio do niej przylegające, można dostrzec ślady kontynentalnej kolizji w niezwykle spektakularnej formie. Na północy siły tektoniczne, które nieustannie skracają i pogrubiają skorupę zderzających się płyt, stworzyły – jak twierdzi prof. Allen – najbardziej widowiskowe krajobrazy w górach Zagros w południowym Iranie. Pasmo to składa się z warstw skał osadowych, w tym piaskowców, łupków i wapieni. Te ostatnie są szczególnie mocne i odporne na erozję, co oznacza, że można iść po jednym złożu wapiennym przez wiele kilometrów. – Zagros od dawna jest postrzegany jako raj dla geologów strukturalnych (badaczy zainteresowanych tym, jak i dlaczego skały przybierają określone formy), ponieważ te potężne struktury można przemierzać pieszo i analizować na zdjęciach satelitarnych – mówi prof. Mark Allen. – To jeden z najbardziej uderzających krajobrazów geologicznych, jakie można znaleźć na Ziemi. Region ten słynie również ze swoich lodowców i kopuł solnych, powstałych w wyniku wypychania soli z głębi ziemi przez fałdy utworzone podczas kolizji kontynentów. – W niektórych miejscach sól dosłownie spływa po zboczach niczym skalny lodowiec – zauważa prof. Allen. Na południu półwysep Musandam stanowi część gór Al-Hadżar w Omanie, które ciągną się wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Arabii. Góry te składają się głównie z ofiolitów – potężnego fragmentu skorupy oceanicznej i płaszcza starożytnego oceanu Tetydy, który został wypchnięty na obszar Arabii podczas kolizji kontynentów między 95 a 60 milionami lat temu, w okresie późnej kredy. Te same siły geologiczne, które uformowały Cieśninę Ormuz, spowodowały również nachylenie półwyspu Musandam ku wschodowi do tego stopnia, że zaczął on wręcz „zaciskać” samą cieśninę. Geologia, która stworzyła potęgę ropy Co najistotniejsze, to właśnie ta kolizja kontynentalna obdarzyła region jego oszałamiającymi rezerwami ropy naftowej. Przez setki milionów lat, zanim płyta arabska zderzyła się z Eurazją, spoczywała ona tuż poniżej poziomu morza. W tym czasie gromadziły się tam osady niezbędne do powstania złóż ropy i gazu. Z biegiem czasu kolizja płyt uwięziła te zasoby pod warstwami skał w północnej części płyty arabskiej – obszaru, który dziś rozciąga się pod Iranem, Irakiem i częścią Syrii. – To, co wyróżnia Bliski Wschód, to sama skala tego zjawiska – mówi prof. Mark Allen. – Wszystko to działo się na ogromnym obszarze, przez bardzo długi czas, tworząc gigantyczne pułapki. Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to, że nie inwestujesz fortuny w wiercenia w zbiorniku, który wyczerpie się w ciągu kilku lat. Tamtejsze pola naftowe wystarczają na wiele dziesięcioleci. Transport tej ropy i gazu do reszty świata wymaga jednak najpierw pokonania Cieśniny Ormuz – i jej najwęższego punktu, wyżłobionego przez napierający półwysep Musandam. Półwysep Musandam wciąż pozostaje w ruchu, choć odbywa się on w tempie geologicznym. Profesor Searle powołuje się na publikację z 2014 roku, w której wraz z zespołem wykazał, że Musandam nieustannie przesuwa się na północ, napierając w stronę gór Zagros. – Cieśnina Ormuz będzie się stopniowo zamykać – mówi prof. Searle, choć zaznacza, że prawdopodobnie nie nastąpi to wcześniej niż za około 10 milionów lat. Źródło: National Geographic
Epoka lodowcowa trwa od milionów lat. Obecne ocieplenie jest jedynie krótkim interglacjałem
Epoka lodowcowa potocznie kojarzona jest z jedną długotrwałą zimą. W rzeczywistości termin ten odnosi się do skomplikowanego cyklu glacjałów i interglacjałów, w którym okresy arktycznego chłodu były przerywane fazami ocieplenia, nierzadko przewyższającymi temperaturami obecne optimum holoceńskie.
Spis treści: Ramy chronologiczne epoki lodowcowej Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich Epoka lodowcowa nie była jedynie okresem przetrwania w surowych warunkach, lecz czasem fundamentalnej przebudowy ziemskich ekosystemów i rzeźby terenu. Cykliczność zlodowaceń, sterowana przez mechanikę orbitalną Ziemi, stworzyła unikatowe warunki dla rozwoju specyficznej megafauny i wymusiła na wczesnych homininach rozwój technologii oraz struktur społecznych. Jej wpływ na współczesny świat jest wszechobecny, od ukształtowania granic, determinowanych przez pradoliny i systemy rzeczne, po globalny obieg węgla. Wieloletnia zmarzlina, która uformowała się w plejstocenie, wciąż zalega pod znaczną częścią Syberii, Alaski i Kanady, a w reliktowej formie – nawet pod Suwalszczyzną. Ramy chronologiczne epoki lodowcowej Współczesna nauka umieszcza początek epoki lodowcowej, utożsamianej z plejstocenem w punkcie zwrotnym historii geologicznej, około 2,53 do 2,58 miliona lat temu. To właśnie wtedy nastąpiło gwałtowne ochłodzenie klimatu na półkuli północnej, co zainicjowało trwający do dziś czwartorzędowy cykl zlodowaceń. Warto podkreślić, że planeta wciąż znajduje się w epoce lodowcowej, a obecny holocen, trwający od około 11 700 lat, jest jedynie kolejnym interglacjałem – krótką, ciepłą przerwą w zimnym świecie, naśladującą wcześniejsze optima klimatyczne, takie jak interglacjał eemski sprzed 130 000 lat. Plejstocen należy dzielić na kilka kluczowych faz, z których każda charakteryzowała się inną dynamiką zmian temperatury i zasięgiem lodu. Na początku tego okresu, aż do około miliona lat temu, cykle zlodowaceń powtarzały się co 41 000 lat, co było bezpośrednio powiązane ze zmianami nachylenia osi obrotu Ziemi. Jednak po tzw. przełomie środkowoplejstoceńskim, mechanizm ten uległ zmianie, a dominującym cyklem stał się okres 100-tysięczny, w którym lądolody narastają powoli przez około 90 000 lat, by następnie gwałtownie cofnąć się w ciągu zaledwie 10 000 lat. Mechanizmy napędowe epoki lodowcowej Nie można mówić o jednej przyczynie inicjacji i cykliczności epok lodowcowych. Nadrzędną rolę odgrywają periodyczne zmiany parametrów orbity ziemskiej, opisane przez Milutina Milankovicia. Te tzw. cykle Milankovicia determinują ilość energii słonecznej, docierającej do poszczególnych szerokości geograficznych, szczególnie w newralgicznych dla wzrostu lodowców miesiącach letnich na półkuli północnej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czwartorzed-to-okres-zlodowacen-i-powstania-czlowieka-jak-wygladalo-ostatnie-2-6-miliona-lat-historii-ziemi-fot-getty-images-b830cdd.jpg" width="2127" height="1409" alt="Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi? (fot. Getty Images)" title="Czwartorzęd to okres zlodowaceń i powstania człowieka. Jak wyglądało ostatnie 2,6 miliona lat historii Ziemi? (fot. Getty Images)" /> Pierwszym czynnikiem, na który należy tu wskazać, jest ekscentryczność, czyli zmienność kształtu orbity ziemskiej od niemal kołowej do eliptycznej, zachodząca w cyklu około 100 000 lat. Wpływa ona na różnice w nasłonecznieniu planety w zależności od jej odległości od Słońca. Drugim jest nachylenie ekliptyki, które waha się między 22,1 stopnia a 24,5 stopnia w cyklu 41 000 lat. Mniejsze nachylenie niweluje różnice między porami roku – chłodne lata nie pozwalają na całkowite stopnienie zimowego śniegu, co prowadzi do jego akumulacji i transformacji w lód lodowcowy. Trzecim czynnik to precesja, czyli zataczanie przez oś Ziemi stożka w przestrzeni w cyklu ok. 21–23 tysięcy lat, co zmienia termin występowania pór roku względem peryhelium. Czynniki ziemskie Poza czynnikami orbitalnymi, istotną rolę odgrywają ziemskie mechanizmy sprzężeń zwrotnych. Aktywność wulkaniczna może wprowadzać do atmosfery ogromne ilości popiołów blokujących promieniowanie słoneczne, co staje się bezpośrednim zapalnikiem ochłodzenia. Kluczowym procesem jest również efekt albedo: rosnąca powierzchnia lodu odbija więcej światła słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną, co prowadzi do dalszego spadku temperatury i przyspieszenia wzrostu lądolodu. Tworzy to coś w rodzaju samonapędzającej się pętli chłodu. Przebieg zlodowaceń na ziemiach polskich Polska stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych obszarów badań plejstoceńskich w Europie, ze względu na wielokrotne transgresje lądolodu skandynawskiego na jej terytorium. Każde zlodowacenie miało inny zasięg i w unikatowy sposób przekształciło podłoże geologiczne. Zlodowacenia południowopolskie (zespół glacjałów Sanu) charakteryzowały się największą ekspansją, wnikając głęboko w doliny górskie Karpat i Sudetów i przechodząc przez Bramę Morawską. W tym czasie masy lodu przykrywały niemal cały kraj, co doprowadziło do gigantycznej erozji starszych osadów. Z kolei zlodowacenia środkowopolskie (Odry i Warty) pozostawiły po sobie rzeźbę staroglacjalną, widoczną dziś na Nizinach Środkowopolskich. Formy te są obecnie mocno spłaszczone, a jeziora, które niegdyś tam istniały, uległy całkowitemu zanikowi lub wypełnieniu osadami. Ostatnie zlodowacenie, zwane północnopolskim lub zlodowaceniem Wisły, osiągnęło swój maksymalny zasięg około 20 000 lat temu, w fazie leszczyńskiej. Czoło lądolodu wyznaczało wówczas linię łączącą Zieloną Górę, Leszno, Konin i Płock. To właśnie temu glacjałowi zawdzięczamy rzeźbę młodoglacjalną północnej Polski, charakteryzującą się świeżymi formami terenu, takimi jak wysokie wzgórza morenowe i głębokie jeziora rynnowe. Specyfika regionu śląskiego Wpływ epoki lodowcowej na południową Polskę, a w szczególności na Śląsk, był równie istotny, choć należy podkreślić, że objawiał się w innych formach. Podczas gdy północ była przykryta lodem, południe znajdowało się w strefie peryglacjalnej – obszarze o skrajnie zimnym, suchym klimacie, zdominowanym przez wieloletnią zmarzlinę. To przyczyniło się do powstania pokryw lessowych. Wiatr wiejący od czoła lądolodu wywiewał drobny pył kwarcowy z osadów polodowcowych i osadzał go na wyżynach. Tak powstały potężne pokłady lessu na Płaskowyżu Głubczyckim, Wyżynie Lubelskiej i Przedgórzu Sudeckim. Less ten jest skałą macierzystą dla najżyźniejszych gleb w Polsce – czarnoziemów, co do dziś determinuje rolniczy charakter tych regionów. W Sudetach i Tatrach, które nie były całkowicie przykryte przez lądolód kontynentalny, rozwijały się lodowce górskie. Ich działalność erozyjna doprowadziła do przekształcenia dolin V-kształtnych w szerokie doliny U-kształtne i powstania gołoborzy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Perseverance odkrywa korund na Marsie. Czy Czerwona Planeta skrywa rubiny i szafiry?
Łazik Perseverance dokonał przełomowego odkrycia w marsjańskim kraterze Jezero. Wykorzystując laserowy instrument SuperCam naukowcy zidentyfikowali maleńkie kryształy korundu. To znalezisko sugeruje, że Mars skrywa rubiny i szafiry.
Czy Czerwona Planeta kryje skarby godne ziemskich salonów jubilerskich? Najnowsze dane z łazika Perseverance sugerują, że tak. Międzynarodowy zespół naukowców ogłosił odkrycie mikroskopijnych kryształów korundu – minerału, który, w zależności od domieszek, tworzy rubiny lub szafiry. To znalezisko nie tylko zmienia naszą wiedzę o geologii Marsa, ale też udowadnia, że był niegdyś areną gwałtownych procesów fizykochemicznych. Odkrycie ogłoszono na 57 konferencji Lunar and Planetary Science w Teksasie. Artykuł naukowy na ten temat jest w trakcie recenzji i ukaże się w czasopiśmie „Geophysical Research Letters". Laserowa alchemia w kraterze Jezero Kluczem do tego odkrycia był instrument SuperCam – zaawansowane laboratorium analityczne zamontowane na maszcie łazika. Podczas eksploracji krawędzi krateru Jezero, robot natrafił na nietypowe, jasne odłamki skalne, zwane przez geologów float rocks. Te luźne kamienie wyraźnie nie pasowały do otaczającego je podłoża, co natychmiast wzbudziło czujność badaczy z NASA i ESA. Aby poznać ich skład, naukowcy użyli zielonego lasera, który, uderzając w powierzchnię skały, wzbudzał jej cząsteczki do emisji światła. Wynik analizy spektroskopowej był jednoznaczny: korund z domieszką chromu. Na Ziemi taka kombinacja oznacza tylko jedno: rubin. Mimo że same kryształy są zbyt małe, by Perseverance mógł je sfotografować (mają zaledwie 0,2 mm średnicy), dane są niepodważalne. Specjaliści, tacy jak Valerie Payré z University of Iowa, określają znalezisko jako „korund o charakterystyce rubinu”. Wynika to z faktu, że bez fizycznej próbki w ziemskim laboratorium trudno ostatecznie rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z intensywnym czerwonym rubinem, czy może jego błękitnym krewnym – szafirem. Kosmiczne uderzenia zamiast ruchów tektonicznych Najbardziej intrygującym aspektem odkrycia jest mechanizm powstania tych cennych minerałów. Na naszej planecie rubiny i szafiry są produktem procesów zachodzących głęboko pod ziemią, w wyniku ruchów płyt tektonicznych. Wymagają ogromnego ciśnienia i temperatury panującej wewnątrz skorupy ziemskiej przez miliony lat. Mars jednak, według obecnej wiedzy, jest planetą tektonicznie martwą. Skąd więc wzięły się tam te kryształy? Naukowcy wysunęli fascynującą hipotezę: marsjańskie klejnoty narodziły się z „furii uderzeń”. Gigantyczne kolizje z planetoidami, które regularnie nękały wczesnego Marsa, mogły dostarczyć energii niezbędnej, by w ułamku sekundy przekształcić zwykłe skały w szlachetne minerały. Wysoka temperatura wygenerowana podczas zderzenia sprzyjała krystalizacji korundu. Mars skarbcem rzadkich minerałów? Choć wizja marsjańskich kopalni rubinów pozostaje w sferze science fiction ze względu na rozmiar kryształów, odkrycie to ma fundamentalne znaczenie dla nauki. Potwierdza ono, że Mars jest znacznie bardziej zróżnicowany pod względem mineralogicznym, niż przypuszczaliśmy. Wcześniejsze dowody na obecność kwarcu i opali, w połączeniu z obecnym odkryciem korundu sugerują, że historia skał Marsa jest niezwykle złożona. Obecnie znalezione rubiny są trochę „wyrwane z kontekstu” – łazik znalazł je w luźnym materiale naniesionym przez dawne procesy hydrologiczne. Kolejnym ekscytującym krokiem byłoby odnalezienie macierzystych formacji skalnych, w których te kryształy powstały. To pozwoliłoby lepiej odtworzyć warunki panujące na wczesnym Marsie i odpowiedzieć na pytanie, jak bardzo przypominał on młodą Ziemię, zanim zamienił się w mroźną, czerwoną pustynię. Źródło: Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Skala Richtera odeszła do historii. Naukowcy zastąpili ją dokładniejszą metodą
Skala Richtera to bez wątpienia najsłynniejsza miara geofizyczna. Warto jednak podkreślić, że w swojej pierwotnej formie jest w zasadzie martwa od dziesięcioleci. Współczesna nauka odeszła od oryginalnej metody Richtera i Gutenberga, zastępując ją bardziej wyrafinowaną fizyką momentu sejsmicznego. Jednak nazwisko ekscentrycznego fizyka przetrwało jako synonim trzęsienia ziemi.
Spis treści: Skala Richtera to nieistniejące pojęcie Wykres Richtera Skutki trzęsień ziemi Zmierzch skali Richtera Najsilniejsze trzęsienia ziemi w nowożytnej historii Kiedy ziemia zaczyna drżeć, a budynki kołyszą się niczym targane wiatrem drzewa, pojawia się pytanie: „Ile w skali Richtera?”. Ta jedna wartość, najczęściej mieszcząca się w przedziale od 1 do 9, stała się ostatecznym wyznacznikiem skali katastrofy. Zaczęło się od próby uporządkowania danych w laboratorium w Kalifornii, a skończyło na systemie, który monitoruje puls całej planety. Skala Richtera to nieistniejące pojęcie Gdy gdzieś na świecie zadrży ziemia, nagłówki gazet i portali internetowych „krzyczą” o sile wstrząsów, wyrażonej w skali Richtera. Czy to zwykłe przyzwyczajenie, czy raczej celowo używane uproszczenie? Trudno powiedzieć, jednak oczywiste jest, że używanie nazwiska sławnego sejsmologa w kontekście miary siły kataklizmu jest ewidentnym błędem – z dwóch powodów. Po pierwsze, Charles Richter nigdy nie nazwał swoim nazwiskiem skali, którą opracował wspólnie z Beno Gutenbergiem. Po drugie, oryginalna skala miała poważne ograniczenia, które dla nauki były niedopuszczalne. Z tego powodu od kilkudziesięciu lat nie jest stosowana. Przed opracowaniem magnitudy Zanim Richter nakreślił swoje słynne krzywe, świat polegał na skalach intensywności. Najczęściej stosowana była skala Mercalliego i jej późniejsze modyfikacje. Problem w tym, że nie mierzyły one trzęsienia ziemi jako zjawiska fizycznego u źródła, a jedynie jego skutki na powierzchni. Oznacza to, że wstrząsy, które nawiedzały obszary niezurbanizowane i niezamieszkane, właściwie były ignorowane. W tej sytuacji, nie można było zrozumieć zjawiska tektoniki płyt i dynamiki wnętrza Ziemi. Nauka potrzebowała miary bezwzględnej. Wykres Richtera W 1935 roku Charles Richter opublikował przełomową pracę, w której zdefiniował to, co dziś nazywamy „skalą Richtera”, a co naukowo określane jest mianem magnitudy lokalnej. Swoją metodę pomiarową oparł na konkretnym instrumencie – sejsmografie torsyjnym Wooda-Andersona. Jej definicja była ściśle empiryczna – magnituda to logarytm dziesiętny z maksymalnej amplitudy fali (mierzonej w mikrometrach), zarejestrowanej przez standardowy sejsmograf Wooda-Andersona, znajdujący się w odległości 100 km od epicentrum. Skala Richtera jest więc skalą logarytmiczną o podstawie 10. Oznacza to, że każdy pełny stopień magnitudy odpowiada dziesięciokrotnemu wzrostowi amplitudy fali sejsmicznej na zapisie sejsmografu: trzęsienie o magnitudzie 5,0 kreśli na papierze linię 10 razy wyższą niż trzęsienie 4,0; trzęsienie o magnitudzie 6,0 kreśli linię 100 razy wyższą niż trzęsienie 4,0; trzęsienie o magnitudzie 7,0 kreśli linię 1000 razy wyższą niż trzęsienie 4,0. Chcąc narysować wstrząsy na jednej kartce papieru w skali liniowej i przyjmując, że trzęsienie o magnitudzie 3 to 1 mm, wstrząsy o magnitudzie 9 wymagałyby kartki o długości… 1 km. Logarytm kompresuje te dane do zarządzalnych cyfr od 1 do 9. Amplituda a energia W tym miejscu należy jednak podkreślić, że amplituda, czyli wychylenie gruntu, nie jest równoznaczna z energią, czyli mocą niszczącą. Relacja między tymi wartościami nie jest liniowa. Energia jest proporcjonalna do amplitudy podniesionej do potęgi 1,5. Zwiększenie magnitudy o 1 stopień to ok. 32 razy więcej energii. O 2 stopnie – ok. 1000 razy więcej energii. Jak to wygląda w praktyce? Implikacje są iście porażające: trzęsienie 6,0 jest 32 razy silniejsze od 5,0; trzęsienie 7,0 jest 1000 razy silniejsze od 5,0; trzęsienie 9,0 jest 1000000 razy silniejsze od 5,0. To dlatego trzęsienia o magnitudzie 5,0 są często uważane za „umiarkowane” i rzadko powodują zawalenia budynków, podczas gdy trzęsienia 8,0 potrafią zrównać z ziemią całe regiony. Cichy współtwórca Mówiąc o skali Richtera, nie można nie wspomnieć o Beno Gutenbergu. To właśnie niemiecki sejsmolog, patrząc na dane zebrane przez Richtera, zasugerował kluczowe rozwiązanie matematyczne – użycie skali logarytmicznej. Richter początkowo oponował. Ostatecznie jednak pragmatyzm zwyciężył. Bez logarytmów skala byłaby niemożliwa do graficznego przedstawienia. Skutki trzęsień ziemi Co oznaczają poszczególne stopnie na skali? Wstrząsy o magnitudzie z pierwszej połowy skali nie są szczególnie niebezpieczne, ale te z przeciwległego końca oznaczają kataklizm o sile, którą trudno sobie wyobrazić: <2,0 – to najmniejsze wstrząsy, które najczęściej są niewyczuwalne; 2,0-3,4 – takie wstrząsy odczuje tylko niewielka grupa ludzi; 3,5-4,2 – te wstrząsy odczuje większość ludzi na danym obszarze, ale wciąż są one niewielkie; 4,3-4,8 – są odczuwalne przez wszystkich, ale nadal nieszkodliwe; 4,9-5,4 – to wstrząsy powodujące niewielkie zniszczenia; 5,5-6,1 – to średnie wstrząsy, mogące doprowadzić do uszkodzenia budynków; 6,2-6,9 – to duże wstrząsy, powodujące znaczne zniszczenia; 7,0-7,3 – takie wstrząsy wywołują już znaczne zniszczenia; 7,4-8,0 – w tym przypadku należy już mówić o ogromnych zniszczeniach; 8,1-8,9 – takie wstrząsy wywołują katastrofalne skutki; ≥9,0 – takie trzęsienie ziemi generuje energię, która może zburzyć wszystkie miasta na obszarze większym niż kilkanaście tysięcy kilometrów kwadratowych. Zmierzch skali Richtera Mimo swojej genialnej prostoty, oryginalna skala Richtera miała poważne ograniczenia. Została skalibrowana dla geologii Kalifornii i konkretnego typu sejsmografu. Gdy naukowcy zaczęli stosować ją do trzęsień w innych częściach świata i – co ważniejsze – do trzęsień potężniejszych niż te, które Richter obserwował w latach 30., napotkali na poważny problem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-to-znaczy-sejsmologia-i-czym-zajmuja-sie-sejsmolodzy-trzesienia-ziemi-pod-lupa-naukowcow-fot-adhitya-hendra-pacific-press-lightrocket-via-getty-images-cbc6431.jpeg" width="938" height="623" alt="Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców (fot. Adhitya Hendra/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" title="Co to znaczy „sejsmologia” i czym zajmują się sejsmolodzy? Trzęsienia ziemi pod lupą naukowców (fot. Adhitya Hendra/Pacific Press/LightRocket via Getty Images)" /> Skala autorstwa Richtera i Gutenberga opierała się na falach o stosunkowo wysokiej częstotliwości. Przy trzęsieniach powyżej magnitudy 6,5–7,0 ich amplituda przestaje rosnąć proporcjonalnie do energii uwalnianej w ognisku. Dzieje się tak, ponieważ przy bardzo dużych pęknięciach energia jest emitowana w postaci fal o bardzo długim okresie, których sejsmografy Wooda-Andersona „nie słyszały” poprawnie. Efekt? Trzęsienia o rzeczywistej sile 8,0 i 9,0 dawały na starej skali niemal ten sam wynik – około 7,0 lub nieco więcej. Rewolucja momentu sejsmicznego W latach 70. XX wieku sejsmolodzy Hiroo Kanamori i Thomas Hanks wprowadzili skalę znaną jako magnituda momentu sejsmicznego. W przeciwieństwie do metody Richtera, która była tylko pomiarem amplitudy fali, magnituda momentu jest miarą samej przyczyny – fizycznej pracy wykonanej podczas pękania skał. Metoda ta ma kluczową zaletę – w przeciwieństwie do skali Richtera, nie ulega nasyceniu, czyli może rosnąć tak długo, jak długo rośnie trzęsienie ziemi. Pozwoliła ona precyzyjnie odróżnić trzęsienie 8,8 od 9,0, co ma kluczowe znaczenie dla szacowania ryzyka tsunami. Dziś, gdy USGS lub inne agencje podają „magnitudę trzęsień ziemi”, w większości przypadków dla silnych wstrząsów (powyżej 4,0) jest to właśnie magnituda momentu sejsmicznego, choć media najczęściej wciąż dodają „w skali Richtera”. Jest to naukowo niepoprawne, ale kulturowo i historycznie – całkowicie zrozumiałe. Najsilniejsze trzęsienia ziemi w nowożytnej historii W XX i XXI wieku nie brakowało tragicznych momentów, gdy skala została „przetestowana” do górnych wartości: Valdivia, Chile (1960 rok) – 9,5; Prince William Sound, Alaska (1964 rok) – 9,2; Sumatra, Indonezja (2004 rok) – 9,1; Tohoku, Japonia (2011 rok) – 9,1; Kamczatka, Rosja (1952 rok) – 9,0. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
Gdy na wybiegu pojawił się przezroczysty kryształ kwarcu, szympansy zachowywały się tak, jakby trafiły na prawdziwy skarb. Samica Manuela oderwała go z postumentu, a inne osobniki nie chciały oddać z miejsc swojego spoczynku. Zwykły kamień nie wywołała takiej reakacji. Naukowcy sprawdzili, co tak bardzo zaintrygowało zwierzęta. Ma to związek z ewolucją człowieka.
Historia naszego zamiłowania do piękna zaczyna się zaskakująco wcześnie. Już 780 tys. lat temu nasi przodkowie, tacy jak Homo erectus, zbierali małe kryształy kwarcu i kalcytu. Znaleziska z Chin, Indii czy RPA potwierdzają, że te kamienie nie służyły jako narzędzia ani broń. Nie były zaostrzone ani przerobione na ozdoby. Przenoszono je jednak na duże odległości do jaskiń i schronień. Dlaczego to robiono? Dla wczesnych ludzi kryształy były zapewne czymś w rodzaju skarbów, również dzisiaj przypisuje się im czasem niezwykłe właściwości. Naukowcy od lat zastanawiali się, co dokładnie przyciągało wzrok naszych przodków do tych obiektów. Czy był to blask, czy może nietypowy kształt? Aby to sprawdzić, badacze postanowili przyjrzeć się naszym najbliższym żyjącym krewnym – szympansom. Na czele zespołu ekspertów stanął prof. Juan Manuel García-Ruiz, krystalograf z Międzynarodowego Centrum Fizyki Donostia w Hiszpanii. Wspólnie opublikowali na ten temat pracę w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Podglądając małpy Badanie zostało przeprowadzone w ośrodku Rainfer, który jest rezerwatem dla małp położonym w Madrycie w Hiszpanii. Eksperymenty odbyły się w tym miejscu z udziałem dwóch grup uratowanych szympansów (Pan troglodytes), żyjących w środowisku półwolnym. Obserwacje prowadzono głównie z zewnątrz, korzystając z kamer monitoringu oraz specjalnej kryjówki dla badaczy. Małpy podziwiają piękno W pierwszym eksperymencie, nazwanym „Monolitem”, na wybiegu ustawiono dwa postumenty. Na jednym ustawiono duży, przezroczysty kryształ kwarcu o wadze ponad 3 kg. Na drugim umieszczono zwykły, brązowy kamień o podobnej wielkości. Reakcja szympansów była natychmiastowa i jednoznaczna. Zwierzęta poświęciły znacznie więcej czasu na badanie kryształu niż zwykłej skały. Samica alfa, Manuela, z wielkim trudem oderwała kwarc od podstawy i zabrała go na podest, by się nim bawić. Inne osobniki, jak samiec Yvan, zaniosły go nawet do swoich legowisk. Przez kolejne dwa dni małpy oglądały kryształ pod światło, obracały go w dłoniach i lizały. Zwykły kamień porzuciły w trawie już po kilku minutach. Skarby wśród kamieni – test nr 2 Kolejne testy miały wyjaśnić, co konkretnie przyciąga szympansy do kryształów. Badacze zmieszali małe kryształy ze zwykłymi otoczakami. Małpy w kilka sekund wyłowiły „skarby” spośród mniej atrakcyjnych kamieni. Nawet jeśli kryształ był nieprzezroczysty, ale miał geometryczny kształt, wzbudzał zainteresowanie. Co przyciąga małpy do kryształów? Naukowcy odkryli dwa główne „magnesy” przyciągające uwagę szympansów: przezroczystość; geometrię. W świecie przyrody proste linie i płaskie powierzchnie są bardzo rzadkim fenomenem. Natura kocha krzywizny i nieregularność. Kryształ, ze względy na swoją formę, odbiega od tej reguły. Przodkowie człowieka a kryształy Wyniki badania sugerują, że fascynacja kryształami nie jest tylko ludzką cechą, ale ma podłoże ewolucyjne. Analiza zachowania szympansów pozwala nam lepiej zrozumieć, jak rodziła się ludzka zdolność do abstrakcyjnego myślenia. Zbieranie przedmiotów „bezużytecznych”, ale ładnych, mogło być pierwszym krokiem do stworzenia sztuki i religii. Jak piszą badacze: „Złożona z powtarzalnych wzorów struktura kryształów zaoferowała umysłowe wzorce, stanowiące fundament dla artystycznej abstrakcji”. Fascynacja tymi obiektami mogła stymulować rozwój mózgu i umiejętność rozpoznawania wzorców. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ten pająk „zmienił się” w mrówkę. Niezwykłe odkrycie zaklęte w bursztynie
Pająk w bursztynie sprzed 99 milionów lat okazał się mistrzem kamuflażu. Badacze odkryli, że nie był zwykłym drapieżnikiem, lecz naśladował mrówki, by zwiększyć swoje szanse na przetrwanie. To rzadkie znalezisko pozwala zajrzeć w świat lasów okresu kredy.
Bursztyn to coś więcej niż piękny kamień. To naturalna kapsuła czasu, w której bywają uwięzione zwierzęta sprzed milionów lat. Większość takich znalezisk zawiera tylko jeden organizm. Te najbardziej cenne zawierają kilka stworzeń w jednej bryłce. Pozwalają one podejrzeć prawdziwe relacje między gatunkami. Tak jest w tym przypadku, przebadanym przez hiszpańskich badaczy. Wyniki badań opublikowano na łamach „Frontiers in Ecology and Evolution”. Bursztyn z Mjanmy Badany okaz pochodzi z doliny Hukawng w Mjanmie. Powstał w okresie kredy, około 99 milionów lat temu. W tamtym czasie lasy były pełne lepkiej żywicy spływającej z drzew. Stała się ona pułapką, która na zawsze unieruchomiła dwóch bohaterów naszej opowieści. Pierwszym bohaterem jest mrówka z jednej z wymarłych linii. Drugim bohaterem jest pająk z rodzaju Chimerarachne. To wyjątkowe stworzenie, które pomaga naukowcom zrozumieć pochodzenie dzisiejszych pająków. Pająk, który chciał być mrówką Jednak ten konkretny pająk, zaklęty w bursztynie, nie był zwyczajnym drapieżnikiem. Jego wygląd i budowa sugerują, że stosował on wyrafinowaną strategię przetrwania. Pająka i mrówkę dzieli w bursztynie zaledwie 5 mm. Dla naukowców taka odległość to bardzo silna wskazówka, sugerująca że ich spotkanie nie było dziełem przypadku. W paleoetologii, czyli nauce o zachowaniu kopalnych zwierząt, każdy milimetr ma znaczenie. Tak mały odstęp pozwala sądzić, że organizmy te wchodziły ze sobą w interakcje tuż przed śmiercią. Pająk prawdopodobnie śledził mrówkę lub przebywał w jej bezpośrednim otoczeniu. Żywica zalała ich w momencie, gdy ich drogi się skrzyżowały. Wynik badania: ewolucyjna maskarada Jaki jest finał tego naukowego śledztwa? Badacze ustalili, że pająk stosował tzw. myrmekomorfię, czyli chciał upodobnić się do mrówki. Ale po co pająk miałby chcieć być mrówką? Mrówki już w okresie kredy były znane z agresji i żyły w grupach. Większość drapieżników wolała ich unikać, by nie ryzykować ataku całej kolonii. Pająk wykształcił w toku ewolucji takie cechy budowy ciała, które sprawiały, że przypominał mrówkę. W ten sposób zyskiwał darmową polisę na życie. Dzięki temu „oszustwu” mógł bezpiecznie poruszać się w środowisku zdominowanym przez mrówki. Wynik badania potwierdza, że ta sprytna strategia obronna ma co najmniej 99 milionów lat. Nie tylko mrówki W bursztynach uwięzione bywają też inne zwierzęta. Najczęściej znajduje się stawonogi, zwłaszcza owady: mrówki (zarówno formy wymarłe, jak i współczesne), osy, termity, komary, muchówki i chrząszcze. Częstymi znaleziskami są też pajęczaki, takie jak roztocza, pająki oraz kleszcze. Do rzadszych inkluzji należą ślimaki lądowe, krocionogi, równonogi, a nawet organizmy morskie, takie jak amonity. Takie okazy bursztynu osiągają bardzo wysokie ceny na rynku. Źródło: Frontiers in Ecology and Evolution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Na Słowacji odkryto dwa nieznane minerały. Mogą „pomóc” w poszukiwaniach złota
Dwa nieznane minerały odkryte w słowackich górach mogą pomóc wyjaśnić, jak powstają wyjątkowo bogate złoża złota i srebra. Wyniki analiz rzucają nowe światło na procesy geologiczne typu „bonanza”. To odkrycie może mieć znaczenie nie tylko naukowe, ale i gospodarcze.
Słowacja ma wyjątkowo długą i barwną historię odkryć geologicznych. Od XVIII wieku na jej terenie zidentyfikowano aż 35 nowych minerałów. W ostatnich latach kraj ten przeżywa prawdziwy naukowy „boom” w tej dziedzinie. Niedawno w miejscowości Betliar odkryto ferriandrosyt-(Ce), za co młody badacz Pavol Myšľan otrzymał prestiżową nagrodę. Odkrywanie nowych minerałów nie jest tylko naukową ciekawostką. Takie znaleziska pozwalają poznać prehistorię naszej planety i warunków, w jakich ulegała ona przekształceniom. I umożliwiają sprawniejsze poszukiwania cennych kruszców. Tajemnica wzgórza Šibeničný Najnowsze badania skupiły się na stanowisku Šibeničný vrch w pobliżu miejscowości Nová Baňa. Międzynarodowy zespół, prowadzony przez ekspertów ze Słowackiej Akademii Nauk, prowadził tam szczegółowe analizy. Naukowcy badali unikatowy typ mineralizacji srebra i złota, zwany typem „bonanza”. Nazwa ta nie jest przypadkowa – nawiązuje do wyjątkowo bogatych złóż kruszców. Prace wymagały ogromnej precyzji, ponieważ badane obiekty są mniejsze niż ziarnka piasku. W zespole znaleźli się specjaliści ze Słowacji, Czech, Niemiec i Danii. Ich wspólny wysiłek pozwolił na dokładne zbadanie struktury atomowej nieznanych dotąd substancji. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „American Mineralogist”. Mikroskopijne skarby pod lupą Badaczom udało się znaleźć dwa nieznane minerały: auropolybazyt i auropearceit. Są to minerały z grupy polbazytów, które występują w formie nieregularnych ziaren. Ich wielkość nie przekracza 0,2 milimetra, co można to porównać do grubości ludzkiego włosa lub drobinki pyłu. Nowo opisane minerały są ciemnoszare lub czarne i posiadają charakterystyczny metaliczny połysk. – To odkrycie znacząco poszerza naszą wiedzę na temat minerałów należących do grupy polibazytów i dostarcza nowych informacji na temat powstawania w przyrodzie nagromadzeń srebra i złota typu bonanza – wyjaśnia Martin Števko z Instytutu Nauk o Ziemi SAS. Dlaczego to odkrycie jest ważne? To odkrycie znacznie poszerza naszą wiedzę na temat tego, jak w naturze powstają bogate akumulacje metali szlachetnych. Naukowcy ustalili, że nowo rozpoznane minerały powstały z płynów o niskim zasoleniu, które potrafiły transportować metale szlachetne, ale nie przenosiły miedzi, ołowiu czy cynku. Zrozumienie tych procesów ma ogromne znaczenie dla gospodarki, bo pomaga to przewidywać, gdzie mogą znajdować się inne złoża ważnych surowców, takich jak lit czy metale ziem rzadkich. Nowo odkryte minerały nie będą raczej głównym celem wydobycia ze względu na ich rozmiar, ale mogą pełnić rolę „drogowskazów” dla naukowców i firm górniczych, gdzie skrywają się najcenniejsze metale. Źródła: American Mineralogist, The Slovak Spectator Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nasila się anomalia grawitacyjna pod Antarktydą. Nowe analizy zjawiska wykonano wykorzystując fale sejsmiczne
Nasza planeta nie jest idealną kulą. Ruch obrotowy wywołuje spłaszczenie na biegunach i wybrzuszenie na równiku. Ziemskie pole grawitacyjne również nie ma kształtu idealnej sfery. Bardziej przypomina ziemniaka z wybrzuszeniami i zagłębieniami. Najsilniejsze tego typu zagłębienie – obszar, w którym pole grawitacyjne jest słabsze – znajduje się pod Antarktydą.
Antarktyczne Minimum Geoidy (AGL) – tak określa się leżący pod Antarktydą obszar, na którym przyciąganie ziemskie jest słabsze i tworzy coś w rodzaju dziury grawitacyjnej. Tam powierzchnia geoidy, czyli opartego na grawitacji modelu Ziemi, znajduje się poniżej tzw. elipsoidy odniesienia. Ten termin odnosi się do uproszczonego matematycznego modelu kształtu Ziemi – spłaszczonej kuli. Anomalia ta jest tłumaczona przez specyficzne procesy zachodzące w płaszczu Ziemi oraz wpływ zmian w masie lądolodu na przestrzeni tysiącleci. Dziura grawitacyjna Nowe modele, zaproponowane przez dr. Petara Glišovicia i prof. Alessandra M. Fortego z Institut de Physique du Globe de Paris (IPGP) pokazują, jak Antarktyczne Minimum Geoidy ewoluowało w czasie i staje się coraz silniejsze. Zjawisko to napędza powolny, długotrwały ruch skał głęboko pod powierzchnią Ziemi. Zdaniem ekspertów zbadanie tej długoterminowej ewolucji anomalii geoidy jest kluczowe dla zrozumienia dynamiki wnętrza Ziemi. – Podczas gdy większość badań koncentruje się na współczesnych „migawkach” geoidy, my rekonstruujemy zależną od czasu ewolucję najsilniejszego zagłębienia geoidy na Ziemi – Antarktycznego Minimum Geoidy – w ciągu kenozoiku. Ery rozpoczętej około 70 milionów lat temu i trwającej do dziś – napisali badacze we wstępie do artykułu opublikowanego w czasopiśmie „Scientific Reports”. Wyboista jak ziemniak Zacznijmy od tego, dlaczego wspomniana geoida Ziemi ma wyboisty „ziemniaczany” kształt pola grawitacyjnego. Wynika to z faktu, że grawitacja jest związana z masą, a ta nie jest jednorodna wewnątrz planety. Skały tworzące Ziemię mają różny skład i odmienną gęstość. Różnice te są mierzalne, aczkolwiek nie na tyle duże, byśmy mogli odczuć je na powierzchni planety. Gdyby ktoś chciał przeprowadzić eksperyment i zważył się w miejscach o niskiej i wysokiej wartości grawitacji na Ziemi, różnica wyniosłaby maksymalnie kilka gramów. Nie zmienia to faktu, iż geoida stanowi okno na procesy zachodzące głęboko we wnętrzu Ziemi. Procesy, których nie możemy obserwować bezpośrednio. Fale sejsmiczne jak tomografia komputerowa planety Francuscy naukowcy zdecydowali się opracować nową mapę Antarktycznego Minimum Geoidy, wykorzystując do tego trzęsienia ziemi. Rozchodzące się przez planetę fale sejsmiczne, napotykając materiały o różnym składzie, zmieniają swoją prędkość i kierunek. Przypomina to nieco tomografię komputerową (CT), która wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie w połączeniu z matematyczną rekonstrukcją obrazu. Ludzkie tkanki pochłaniają promieniowanie rentgenowskie w różnym stopniu. Specjalne detektory mierzą ilość promieniowania, jaka dotarła do nich po przejściu przez ciało, a komputer przelicza te dane, tworząc obrazy. Tutaj sytuacja była analogiczna, tylko zamiast promieni X użyto fal sejsmicznych. Na ich podstawie badacze skonstruowali trójwymiarowy model gęstości płaszcza Ziemi i przekształcili go w nową mapę geoidy całej planety. Następnie porównali ją ze standardowymi danymi grawitacyjnymi zebranymi przez satelity. Zgodność obu pomiarów była wyjątkowo duża. Powrót do przeszłości Kolejnym krokiem była swego rodzaju inżynieria wsteczna, czyli metodyczne cofanie się aż do wczesnego kenozoiku, by sprawdzić, w jaki sposób geoida ewoluowała do dzisiejszego stanu. Proces badawczy przypominał przewijanie filmu, by ocenić, czy zaproponowane początkowe warunki faktycznie mogły rozwinąć się w to, co obserwujemy dzisiaj. Wyniki? Zdaniem ekspertów Antarktyczne Minimum Geoidy istnieje od co najmniej 70 milionów lat. Około 50 milionów lat temu jego położenie i siła zaczęły gwałtownie się zmieniać. Sama anomalia powstała w wyniku tzw. subdukcji płyt tektonicznych, czyli procesu, w którym jedna płyta tektoniczna wsuwa się pod drugą i zapada w głąb płaszcza Ziemi. Zjawisko to zmienia pole grawitacyjne planety na powierzchni. Jednocześnie rozległy obszar gorącego, wypornego materiału unosił się ku górze w płaszczu i w ciągu ostatnich 40 milionów lat coraz silniej wpływał na wzmocnienie niskiej wartości geoidy. Francuscy badacze sądzą, że może to mieć związek ze zlodowaceniem Antarktydy, które na dobre rozpoczęło się około 34 milionów lat temu. To na razie spekulacja, ale warto zauważyć jedną rzecz: geoida kształtuje poziom mórz. Gdy więc geoida obniżyła się wokół Antarktydy, lokalna powierzchnia oceanu również się obniżyła – co potencjalnie mogło wpłynąć na rozwój pokrywy lodowej. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego Antarktyda „krwawi”? Wyjaśniono zagadkę czerwonych wodospadów
Blood Falls, czyli „Krwawe Wodospady” na czole Lodowca Taylora na Antarktydzie, długo stanowiły zagadkę dla naukowców, ze względu na swój jaskrawoczerwony kolor i nieregularność. O ile kolor wyjaśniono już dawno, to najnowsze badania wreszcie wyjaśniły tę kapryśność.
Przełom nastąpił dzięki danym zebranym we wrześniu 2018 roku. Zespół badaczy pod kierunkiem Petera T. Dorana z Louisiana State University zarejestrował rzadki, spójny sygnał z trzech różnych systemów pomiarowych: czujników GPS na powierzchni lodowca, kamer poklatkowych oraz termistorów (czujników oporu) w pobliskim jeziorze Bonney. Wyniki tych badań, opublikowane w czasopiśmie „Antarctic Science”, udowadniają bezpośredni związek między nagłymi wypływami czerwonej solanki a fizycznymi zmianami w strukturze lodowca. Okazuje się, że Blood Falls nie jest tylko powierzchniową plamą, lecz widocznym sygnałem głębokich zmian ciśnienia i ruchu wody ukrytej pod lodem. Mechanizm wyrzutu i osiadanie lodowca Najważniejszym odkryciem dokonanym przez zespół Dorana jest powiązanie wypływu solanki z obniżeniem powierzchni lodowca. Dane z odbiornika GPS wykazały, że od 10 września do 22 października 2018 roku powierzchnia lodu obniżyła się o około 15 milimetrów. Ten spadek nastąpił dokładnie w momencie, gdy kamery zarejestrowały rozpoczęcie wypływu „krwawej” wody. Jednocześnie zaobserwowano spowolnienie ruchu lodowca o blisko 10%. Zjawisko to tłumaczy się tym, że wypływająca woda uwalnia ciśnienie nagromadzone u podstawy lodowca. A gdy ciśnienie spada, ciężki lód silniej naciska na skałę macierzystą, co zwiększa tarcie i spowalnia jego przesuwanie się. Proces ten sugeruje, że lodowiec działa jak gigantyczna prasa, która okresowo nie jest w stanie utrzymać uwięzionej pod nim wody. Chemia rdzy i życie w solance Charakterystyczny czerwony kolor wody, który po raz pierwszy odnotowali polarnicy w 1911 roku, jest wynikiem gwałtownej reakcji chemicznej. Woda wydostająca się spod lodowca Taylora jest bogata w żelazo. Gdy tylko zetknie się z powietrzem, następuje proces utleniania, zmieniający barwę cieczy na rdzawą w ciągu zaledwie kilku minut. Sama woda jest w rzeczywistości gęstą solanką, która nie zamarza nawet w ekstremalnie niskich temperaturach Antarktydy. Badania radarowe i elektromagnetyczne wykazały, że pod lodowcem i dnem doliny istnieją rozległe „potoki” wód gruntowych o długości wielu kilometrów. Szacuje się, że ten podziemny rezerwuar został uwięziony 3–5 milionów lat temu. Co fascynujące, w tym odizolowanym środowisku przetrwały mikroorganizmy, które czerpią energię z przemian chemicznych żelaza i siarki. Tworzą jeden z najstarszych i najbardziej niezwykłych ekosystemów na Ziemi. Wpływ na ekosystem jeziora Bonney Badania z 2018 roku potwierdziły też, że solanka z Blood Falls ma istotny wpływ na pobliskie jezioro Bonney (WLB), do którego uchodzi lodowiec Taylora. Czujniki temperatury umieszczone w jeziorze na głębokości około 18 metrów odnotowały spadki temperatury o nawet 1,5 st. Celsjusza w okresach wypływu. Dzieje się tak, ponieważ zimna i gęsta solanka opada głęboko do jeziora, tworząc tam anomalie termiczne. Takie zastrzyki obcej wody zaburzają stabilną stratyfikację (warstwowość) jeziora, co może prowadzić do przemieszczania się składników odżywczych. Może to znacząco wpływać na funkcjonowanie tamtejszych organizmów. Źródło: Antarctic Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Źródła, które zmieniają kolor i nigdy nie zamarzają
Niebieskie Źródła to unikatowy zespół krasowych źródeł położonych w dolinie rzeki Pilicy, w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego. Ich wyjątkowość podkreśla przede wszystkim niezwykła barwa wody, która przybiera intensywne odcienie błękitu, zieleni i turkusu. Zjawisko to od lat przyciąga zarówno badaczy, jak i turystów zainteresowanych przyrodą nieożywioną.
Spis treści: Dlaczego Niebieskie Źródła są niebieskie? Flora rezerwatu Zwierzęta żyjące w Rezerwacie przyrody Niebieskie Źródła Niebieskie Źródła – ciekawostki przyrodnicze i geologiczne Znaczenie Niebieskich Źródeł dla regionu i turystyki przyrodniczej Wywierzyska, czyli źródła krasowe, powstają w skałach węglanowych, gdzie w spękanych wapieniach jurajskich woda podziemna wydostaje się na powierzchnię pod znacznym ciśnieniem. W przypadku Niebieskich Źródeł mamy do czynienia także ze źródłami typu limnokrenowego, które tworzą niewielkie zbiorniki o krystalicznie czystej wodzie. Ich charakterystyczną cechą są silnie pulsujące wypływy, unoszące z dna drobne ziarna piasku i nadające zbiornikom dynamiczny, niemal „żywy” wygląd. Dlaczego Niebieskie Źródła są niebieskie? Niebiesko-zielone zabarwienie źródeł jest wynikiem zjawisk optycznych zachodzących w wyjątkowo czystym środowisku wodnym. Woda pozbawiona zawiesin i zanieczyszczeń pochłania promienie czerwone, natomiast odbija fale z zakresu barwy niebieskiej i zielonej, co tworzy charakterystyczny efekt barwny. Intensywność kolorów nie jest stała. Zmienia się wraz z poziomem nasłonecznienia, zachmurzeniem, porą dnia oraz kątem padania światła. Dzięki temu Niebieskie Źródła tworzą krajobraz, który subtelnie różni się przy niemal każdej wizycie. Flora rezerwatu Na terenie Rezerwatu przyrody Niebieskie Źródła stwierdzono występowanie około 400 gatunków roślin. Mimo iż większość z nich (około 75%) stanowią gatunki pospolite, to jednak występujące tu rośliny chronione wskazują na duże znaczenie obszaru dla regionalnej bioróżnorodności. Wśród interesujących gatunków flory wymienia się m.in. wierzbę czarniawą, rzeżuchę niecierpkową, turówkę wonną oraz paprocie takie jak nasięźrzał pospolity i nerecznica grzebieniasta. Zaskakujący może wydać się fakt, iż roślinność wodna jest stosunkowo uboga. Jest to spowodowane przede wszystkim niską temperaturą wody, która wypływa ze źródeł – ma ona zaledwie około 9 stopni Celsjusza niezależnie od pory roku. Także temperatura wody w otaczających źródła akwenach nie jest wysoka. Latem osiąga ona temperaturę 11 stopni Celsjusza, a zimą spada do około 6 stopni. Na tle niewielkiej ilości roślinności wodnej wyróżniają się porośnięte obrzeża rozlewisk. Brzegi akwenów otaczają najczęściej łęgi olszowe, z dominacją olszy czarnej, uzupełnionej przez wierzby, topole, świerki i brzozy. Zwierzęta żyjące w Rezerwacie przyrody Niebieskie Źródła Niebieskie Źródła są ostoją około 75 gatunków ptaków. Wśród nich znajdują się gatunki zarówno lęgowe, jak i zimujące. Spotkać tu można liczne kaczki krzyżówki, czernice, ohary oraz łabędzie nieme. Prawdziwą osobliwością jest remiz, znany z misternie budowanych gniazd, a także barwnie upierzony zimorodek. W akwenach Niebieskich Źródeł żyją ryby (np. szczupaki, płocie, okonie). W ich okolicach można spotkać także liczne płazy, w tym ropuchę szarą, żabę trawną i traszkę grzebieniastą. W kontekście zwierząt stała temperatura wody jest atutem. Zbiorniki nie zamarzają zimą, co czyni je bezpiecznym schronieniem dla ptactwa wodnego w najchłodniejszych miesiącach. Niebieskie Źródła – ciekawostki przyrodnicze i geologiczne Jedną z najciekawszych cech Niebieskich Źródeł jest ich położenie na obszarze nizinnym. Wywierzyska znacznie częściej występują w regionach górskich, dlatego ich obecność w centralnej Polsce uznawana jest za zjawisko rzadkie. Ciekawostką związaną z Niebieskimi Źródłami jest też ponor krasowy rzeki Ginącej. W okresach intensywnych opadów lub wiosennych roztopów woda wypełnia suchą dolinę, gdzie szybko wsiąka i odpływa podziemnymi szczelinami, by następnie wypłynąć w Niebieskich Źródłach. Przeprowadzone w przeszłości badania z użyciem barwników potwierdziły istnienie tego podziemnego połączenia, które stanowi jeden z najlepszych dowodów na aktywne procesy krasowe w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego. Znaczenie Niebieskich Źródeł dla regionu i turystyki przyrodniczej Niebieskie Źródła pełnią istotną rolę nie tylko jako obiekt chroniony, lecz także jako ważny element tożsamości przyrodniczej regionu. Rezerwat stanowi jeden z najczęściej odwiedzanych obszarów przyrodniczych w Tomaszowie Mazowieckim, będąc jednocześnie miejscem edukacji ekologicznej i spokojnej turystyki pieszej. Dzięki odpowiedniemu zagospodarowaniu teren rezerwatu został udostępniony zwiedzającym w sposób ograniczający presję na wrażliwe siedliska. Wyznaczone ścieżki spacerowe i dydaktyczne prowadzą przez najciekawsze fragmenty obszaru, umożliwiając obserwację wywierzysk oraz otaczającej je przyrody bez ingerencji w naturalne procesy. Obecne zagrożenia Mimo objęcia ochroną Rezerwat Niebieskie Źródła nie jest wolny od zagrożeń. Jednym z najpoważniejszych problemów pozostaje obniżenie wydajności źródeł, która obecnie wynosi około 80 l/s i jest znacznie niższa niż w przeszłości. Zjawisko to wiązane jest z działalnością człowieka, w tym z przekształceniami hydrologicznymi w zlewni oraz poborem wód podziemnych. Istotnym wyzwaniem jest także presja turystyczna. Choć ruch odwiedzających jest w dużej mierze kontrolowany, wzrost popularności miejsca może prowadzić do degradacji siedlisk, zadeptywania roślinności czy płoszenia ptaków. Dlatego kluczowe znaczenie ma utrzymanie infrastruktury kierującej ruchem oraz prowadzenie działań edukacyjnych uświadamiających znaczenie ochrony tego wyjątkowego obszaru. Zachowanie Niebieskich Źródeł w dobrym stanie wymaga stałego monitoringu oraz równowagi pomiędzy udostępnianiem rezerwatu a ochroną jego najcenniejszych walorów przyrodniczych. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nieznany uskok pod Podhalem. Spokojny region skrywa burzliwą historię
Karpaty Zachodnie przez lata uznawano za obszar bezpieczny sejsmicznie. Tymczasem nowe odkrycie naukowców pokazuje, że przeszłość regionu była znacznie bardziej burzliwa. W okolicach Brzegów na Podhalu zidentyfikowano nieznany wcześniej uskok tektoniczny. Jego parametry wskazują na bardzo silne wstrząsy w odległej przeszłości.
Karpaty Zachodnie były do tej pory postrzegane jako obszar stabilny sejsmiczne. Zapisy historyczne wspominają jedynie o umiarkowanych wstrząsach. Najsilniejsze z nich miały magnitudę około 5,6–5,7. To dość dużo, ale nie powodują one kataklizmów. Jednak prawda może wyglądać nieco inaczej. Kilka lat temu naukowcy zadokumentowali pęknięcie rozciągające się na długości ponad 50 km wzdłuż uskoku podtatrzańskiego na Słowacji. Oszacowali, że było ono związane z co najmniej jednym prehistorycznym trzęsieniem ziemi o magnitudzie 7. A to już całkiem sporo. W 2010 roku po takich wstrząsach zginęło na Haiti około 300 tysięcy ludzi. Teraz zespół naukowców z Uniwersytetu Śląskiego we współpracy badaczami z innych polskich ośrodków i Uniwersytetu w Jenie przeprowadził pierwsze w historii kompleksowe badania paleosejsmiczne w Kotlinie Podhalańskiej. Oznacza to, że poszukiwano śladów po bardzo dawnej aktywności tektonicznej. Pierwszym autorem publikacji na ten temat jest prof. Jacek Szczygieł z Wydziału Nauk Przyrodniczych UŚ. Zagadka krótkiej blizny na ziemi W okolicach Brzegów na Podhalu badacze natknęli się na coś, co przykuło ich uwagę. Był to nieznany im wcześniej uskok, nazwany przez nich uskokiem Brzegów, zlokalizowanym w rejonie miejscowości Brzegi, we wschodniej części Kotliny Podhalańskiej. W krajobrazie uskok ten wygląda jak ciągła, prostoliniowa krawędź morfologiczna o wysokości do 4 metrów, śledzona na dystansie około 3 kilometrów. Tego typu forma terenu – tzw. fault scarp – jest klasycznym wskaźnikiem powierzchniowego przemieszczenia uskoku podczas trzęsienia ziemi. Jak to wygląda w terenie? Uskok Brzegów jest widoczny jako wyraźna skarpa, która ma około 4 metrów wysokości i 3 kilometry długości. Choć forma ta jest ewidentnie widoczna, jej odkrycie i poprawne zidentyfikowanie jako uskoku tektonicznego wymagało zastosowania nowoczesnych technologii oraz przeprowadzenia prac ziemnych. Wyjątkowy uskok Aby rozwiązać tę zagadkę, z czym mają do czynienia, naukowcy wykorzystali dane skanowania laserowego – LiDAR. Pozwala ono bardzo precyzyjnie poznać ukształtowanie terenu, z bardzo dużą dokładnością. Dzięki temu możliwe jest wykrycie form terenowych niedostrzegalnych gołym okiem. Dlatego z tego narzędzi tak chętnie korzystają też archeolodzy. Następnie do akcji wkroczyła geofizyka, która pozwala zajrzeć pod powierzchnię bez kopania. Badania te ujawniły pionowe pęknięcie dokładnie pod skarpą. Ostatecznym dowodem był głęboki wykop. W jego ścianach badacze zobaczyli strefę uskokową. Pradziejowe wstrząsy Gdy naukowcy mieli już wszystkie potrzebne dane, użyli ich do „nakarmienia” modelu matematycznego, dzięki któremu ustalono wiek tego pęknięcia. Powstało ono prawdopodobnie od 10 do 50 tysięcy lat temu. To czasy późnego plejstocenu, gdy trwała jeszcze ostatnia epoka lodowcowa – dobiegła końca właśnie ok. 11 tysięcy lat temu. Kiedy ziemia pękła naprawdę Wyniki badań są fascynujące i nieco niepokojące. Uskok Brzegów to aktywna w przeszłości struktura tektoniczna. Podczas jednego lub kilku wydarzeń ziemia przesunęła się tam pionowo o 4 metry. Jeszcze bardziej imponujące jest przesunięcie poziome. Wyniosło ono od 9 do nawet 12 metrów. Blok skalny przesunął się w prawo i w dół. Takie ruchy wymagają ogromnej energii. Zazwyczaj pęknięcia powierzchni ziemi pojawiają się przy wstrząsach silniejszych niż 6,5 magnitudy i ten uskok jest zapewne ich świadectwem. A to już potężne trzęsienia ziemi. Odkrycie to udowadnia, że uskok w Brzegach jest częścią większej układanki. Wiąże się on z ruchem całych Alp, które napierają na Karpaty. Trzęsienia ziemi dziś. Czy jest się czego obawiać? Z ostatnich badań można wywnioskować, że zagrożenie dużymi wstrząsami w regionie Podhala i Tatr może być obecnie niedoszacowane. Naukowcy podkreślają, że zapisy historyczne, obejmujące jedynie ostatnie kilkaset lat, prawdopodobnie nie odzwierciedlają pełnego potencjału sejsmicznego Karpat Zachodnich Źródło: Geomorphology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Grenlandia to skarbiec rzadkich surowców. Geolog tłumaczy, dlaczego może być kluczowa dla Europy
Geolog, prof. Krzysztof Szamałek, zwraca uwagę, że na Grenlandii występuje aż 25 surowców określanych jako krytyczne dla Unii Europejskiej. Jednak droga do ich wykorzystania jest jeszcze daleka, i to nie tylko z powodu zawirowań politycznych.
Prof. Krzysztof Szamałek jest dyrektorem Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego (PIG-PIB) oraz szefem Państwowej Służby Geologicznej. W rozmowie z Polską Agencja Prasową wskazał, że aż 25 spośród 34 surowców uznanych przez UE za krytyczne występuje na Grenlandii. Choć nie jest to unikatowe w skali globalnej, ich lokalizacja oraz obfitość są niezwykle atrakcyjne z punktu widzenia bezpieczeństwa surowcowego Europy i USA. Zainteresowanie USA wyspą wynika m.in. z chęci zyskania dostępu do rzadkich minerałów, niezbędnych w produkcji zaawansowanych technologii. Skarby Grenlandii: jakie surowce kryje największa wyspa świata? Wśród bogactw Grenlandii prof. Szamałek wymienia m.in. grafit, molibden, niob, tantal, tytan, hafn, cyrkon, stront, metale z grupy platyny i metale szlachetne, które mają szerokie zastosowanie np. w przemyśle elektronicznym. Szczególnie istotne są pierwiastki ziem rzadkich – zarówno lekkie, jak i ciężkie – które mają kluczowe znaczenie dla nowoczesnych sektorów gospodarki, w tym technologii cyfrowych i ekologicznych. Ekspert podkreśla, że surowce krytyczne to materiały, od których zależy funkcjonowanie całych gałęzi przemysłu. Ich ewentualny brak mógłby sparaliżować lub znacząco ograniczyć produkcję w wielu sektorach. Porównując te zasoby do polskiego potencjału, dyrektor PIG-PIB zauważa, że Polska posiada zaledwie 4 lub 5 potencjalnych złóż takich surowców, co uzmysławia skalę bogactw naturalnych Grenlandii. Ile surowców jest na Grenlandii? Niełatwo to zbadać Światowy rynek surowców strategicznych jest zdominowany przez Chiny. Większość znanych zasobów Grenlandii zlokalizowana jest w pasie wybrzeża lub na obszarach morskich, czyli 20% powierzchni wyspy. Pozostałe 80% skrywa potencjalnie równie interesujące zasoby, ale jest pokryte lądolodem. Wydobycia spod tej ogromnej masy lodu jak dotychczas się nie prowadzi. Prof. Szamałek opowiada, że ilość bogactw pod grenlandzkim lądolodem jest tak naprawdę nieznana i oparta na szacunkach. – Potrzebne są dodatkowe badania, wiercenia i obliczenia. Natomiast, jeśli przyjąć uproszczone szacunki, to skoro niepokryta lądolodem część lądu kryje zasobne złoża, a zajmuje około 20 proc. całej wyspy, to należy domniemywać, że wnętrze wyspy – znajdujące się pod lądolodem – przyniesie równie interesujące odkrycia – mówi geolog. Teoretyczna wartość zasobów Grenlandii, obejmująca również ropę naftową, jest szacowana na 4,4 biliona dolarów. Surowce strategiczne i krytyczne – najnowsza lista UE Komisja Europejska regularnie aktualizuje listę materiałów strategicznych. Najnowsza pochodzi z 2023 roku i liczy 34 pozycje. Są to m.in.: miedź, nikiel, lit, boksyt, kobalt, mangan, węgiel koksowy, antymon, beryl, bizmut, bor, fluoryt, gal, german, magnez, fosfor, skand, krzem, stront, wolfram, wanad, baryt, arsen oraz skalenie. UE jest silnie uzależniona od importu, np. 100% ciężkich pierwiastków ziem rzadkich pochodzi z Chin, a 99% boru z Turcji. Wspólnota próbuje więc zwiększyć odporność łańcuchów dostaw poprzez np. wspieranie krajowego wydobycia, innowacyjny recykling oraz budowanie sojuszy przemysłowych, takich jak European Raw Materials Alliance. Źródło: Nauka w Polsce, Komisja Europejska Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wyglądają jak pradawny fenomen geologiczny. Powstały stosunkowo niedawno pod Skarżyskiem-Kamieną
Oczy Ziemi to nieoczywista, za to niezwykle interesująca atrakcja województwa świętokrzyskiego. Mówimy tu o miejscu, które łączy w sobie walory historyczne, naukowe i krajobrazowe. Jego fenomen opiera się na unikatowej symbiozie procesów geologicznych zachodzących przed milionami lat, brutalnej historii XX-wiecznej eksploatacji i nowoczesnego zarządzania leśnego, które przekształciło zapomniany kamieniołom w regionalną perłę turystyki. Gdzie znajdują się Oczy Ziemi? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niezwykłe miejsce między dwoma miastami Atrakcja, która powstała dzięki niszczycielskiej działalności Tajemnica „oczu” Walory Oczu Ziemi Oczy Ziemi jako nowoczesna atrakcja turystyczna Jak dotrzeć do Oczu Ziemi? Turystyka coraz częściej ewoluuje w kierunku poszukiwania miejsc nieoczywistych, a co za tym idzie – niezbyt zatłoczonych. Doskonałą propozycją na jednodniową wycieczkę są Oczy Ziemi. Miejsce to, choć bywa tak opisywane, nie jest rezerwatem geologicznym pod względem formalno-prawnym. Mówimy tu raczej o udostępnionym turystycznie stanowisku. Nic nie szkodzi, bo walory krajobrazowe Oczu Ziemi są ogromne, bez względu na to, jak klasyfikowana jest ta atrakcja. Niezwykłe miejsce między dwoma miastami Oczy Ziemi znajdują się w północnej części województwa świętokrzyskiego, między Suchedniowem a Skarżyskiem-Kamienną. Pod względem administracyjnym obiekt ten leży w granicach powiatu skarżyskiego, w gminie Suchedniów. W kontekście geograficznym, ta wyjątkowa atrakcja wpisuje się w mezoregion Wyżyny Kieleckiej, będącej częścią Wyżyny Małopolskiej. Teren ten charakteryzuje się specyficzną rzeźbą terenu, ukształtowaną przez ruchy górotwórcze oraz procesy erozyjne, które odsłoniły starożytne warstwy skalne. Pod względem przyrodniczym obiekt znajduje się w otoczeniu Lasów Suchedniowskich, które są częścią dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Dominują tam drzewostany jodłowo-bukowe z domieszką sosny, co nadaje okolicy walory estetyczne typowe dla regla dolnego. Otoczenie z licznymi wzniesieniami i dolinami potoków sprzyja różnorodności biologicznej, a co za tym idzie – także atrakcyjności pieszych wędrówek. Atrakcja, która powstała dzięki niszczycielskiej działalności Miejsce, które dziś zachwyca swoją estetyką, przez dziesięciolecia było polem intensywnej działalności przemysłowej. Oczy Ziemi powstały na obszarze, gdzie wcześniej funkcjonował kamieniołom Gębury. Historia eksploatacji surowca w tym miejscu jest nierozerwalnie związana z rozwojem infrastruktury komunikacyjnej Polski w XX wieku. Wydobycie piaskowca w kamieniołomie Gębury rozpoczęło się na większą skalę prawdopodobnie w okresie międzywojennym, jednak to lata II wojny światowej stanowiły czas najbardziej intensywnej i dramatycznej eksploatacji. Wówczas to niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały zasoby kamieniołomu do budowy strategicznych dróg i linii kolejowych. Po zakończeniu działań wojennych, kamieniołom nadal pełnił funkcję źródła surowca skalnego. Piaskowiec z Gębur, ze względu na swoje właściwości techniczne, był idealnym materiałem do tworzenia nasypów kolejowych i podbudowy dróg. Eksploatacja prowadzona była metodami odkrywkowymi, co doprowadziło do powstania głębokiego wyrobiska z wysokimi ścianami skalnymi. Po zaprzestaniu wydobycia, co nastąpiło w drugiej połowie XX wieku, obiekt został pozostawiony naturze. Nowy pomysł na nieczynny kamieniołom W 2019 roku Nadleśnictwo Suchedniów postanowiło uporządkować i zagospodarować ten obszar. W ramach prac wybudowano drewnianą bramę, altanę ze stołami, pomost nad zbiornikiem wodnym oraz wytyczono ścieżki dojściowe. To właśnie wtedy nazwa „Oczy Ziemi”, wcześniej funkcjonująca raczej w obiegu lokalnym i nawiązująca do specyficznych otworów w ścianie skalnej, stała się oficjalną marką turystyczną. Tajemnica „oczu” Ludzki mózg wykazuje skłonność do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych strukturach. To właśnie to zjawisko sprawia, że w owalnych otworach w pionowej ścianie skalnej widzimy ludzkie oczy. Te są rezultatem działania naturalnych procesów geologicznych i eksploatacji mechanicznej. Piaskowiec nie jest skałą jednorodną. W toku osadzania piasku powstają w nim strefy o mniejszej odporności mechanicznej. Pod wpływem działania wiatru, wody i zmian temperatury, słabsze partie skały uległy szybszemu wykruszeniu, pozostawiając charakterystyczne zagłębienia, a prace strzałowe i wydobywcze w kamieniołomie odsłoniły przekrój pionowy warstw. Walory Oczu Ziemi Słynne oczy w pionowej skale są największą atrakcją tego miejsca. Największą, ale nie jedyną. Dawny kamieniołom urzeka kontrastem między surowością skalnych ścian a taflą jeziora powstałego na dnie wyrobiska. Zbiornik ten jest efektem przecięcia zwierciadła wód podziemnych w trakcie prac wydobywczych. Woda w jeziorze charakteryzuje się niezwykłą przejrzystością oraz specyficznym, turkusowym odcieniem. Za ten efekt odpowiada fizyka rozpraszania światła i chemia roztworów wodnych. Wody nasycone krzemionką lub drobnymi cząstkami węglanu wapnia selektywnie rozpraszają krótkie fale światła (niebieskie i zielone), pochłaniając jednocześnie fale długie (czerwone). Dodatkowo brak intensywnego falowania oraz osłonięcie zbiornika przez ściany kamieniołomu sprzyja sedymentacji drobnych zawiesin, co potęguje wrażenie krystalicznej czystości. Na brzegach zbiornika i w skalnych szczelinach pojawia się roślinność pionierska. Można tam zaobserwować różne gatunki mchów, porostów i krzewów, które powoli „odzyskują” teren dla natury. Las otaczający wyrobisko stanowi naturalną barierę biologiczną, chroniącą czystość wody i zapewniającą spokój bytującym tam zwierzętom. Oczy Ziemi jako nowoczesna atrakcja turystyczna Obiekt ten jest doskonałym przykładem przemyślanego zagospodarowania terenów leśnych. Na całą infrastrukturę składają się obiekty takie jak: brama wejściowa – wykonana z masywnych bali drewnianych, stanowi wyraźny sygnał początku ścieżki dydaktycznej i turystycznej; wiata turystyczna – duża, zadaszona konstrukcja z ławami i stołami, idealna na odpoczynek nawet podczas niepogody; palenisko – wyznaczone miejsce na ognisko, które pozwala na bezpieczną integrację; pomost i kładka – drewniana konstrukcja wchodząca w głąb zbiornika wodnego, umożliwiająca bliski kontakt z taflą wody bez niszczenia brzegów; oznakowanie – tabliczki kierunkowe oraz tablice informacyjne przybliżające historię „Oczu Ziemi” oraz projektu „Okoliczne Skały”. Projekt „Okoliczne Skały” Interesującą ciekawostką jest projekt turystyczny o nazwie „Suchedniów – Okoliczne Skały”. To forma gry terenowej o prostych zasadach. W czterech wyznaczonych miejscach znajdują się skrzynki z pieczątkami. Turyści zbierają je na specjalnych kartach lub w notesach. Po zebraniu kompletu czterech pieczątek można odebrać pamiątkową odznakę. W skład projektu wchodzą cztery lokalizacje: Oczy Ziemi, Brama Piekielna, Piekło Dalejowskie, Kamień Michniowski. Jak dotrzeć do Oczu Ziemi? Dojazd do Oczu Ziemi i samo dojście na miejsce nie stanowią większego problemu. Żeby dotrzeć na miejsce, trzeba odbyć niezbyt długi spacer leśnymi szlakami. Trasa z Suchedniowa Ścieżka rozpoczyna się na ulicy Szerokiej, gdzie można zostawić samochód na leśnym parkingu. Stamtąd do przejścia pozostaje około 3 km malowniczej, płaskiej drogi leśnej, co zajmie około 45 minut. Szlak zielony (Skarżysko-Wykus) Trasa rozpoczyna się przy stacji kolejowej Suchedniów Północny. Mierzy około 2,5 km. Odbicie od głównego szlaku do kamieniołomu jest wyraźnie oznakowane. Trasa z Mostek Droga mierząca około 4 km prowadzi przez głębokie lasy. To idealna propozycja dla wszystkich, którzy chcą rozkoszować się pięknem natury i absolutną ciszą. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Co skrywa Europa? Zagadka tajemniczego „pająka” na lodowym księżycu Jowisza rozwiązana
Struktura przypominająca pająka na Europie od lat intrygowała naukowców. Nowa teoria nareszcie wyjaśnia jej pochodzenie. Okazuje się, że podobne fenomeny występują także na Ziemi.
Odkrycie zagadkowej struktury przypominającej pająka na Europie, jednym z lodowych księżyców Jowisza, przez lata stanowiło zagadkę dla naukowców. Formacja ta, dostrzeżona po raz pierwszy w marcu 1998 roku przez sondę NASA Galileo, znajduje się wewnątrz krateru uderzeniowego Manannán, którego szerokość wynosi około 22 kilometrów. Przez niemal trzy dekady pochodzenie tego rozgałęzionego fenomenu geologicznego pozostawało tajemnicą. Rozważano różne hipotezy – od potężnych sił grawitacyjnych Jowisza po aktywność kominów hydrotermalnych na dnie podpowierzchniowego oceanu. Żadne z tych wyjaśnień nie było jednak w pełni zadowalające dla naukowców – aż do teraz. Damhán Alla – „kosmiczny pająk” podobny do „gwiazd jeziora” Przełom przyniosło badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w „The Planetary Science Journal”, w którym naukowcy zaproponowali alternatywną teorię opartą na ziemskich analogiach. Strukturze nadano oficjalną nazwę Damhán Alla, co w języku irlandzkim oznacza pająka. Nazwa ta jest powiązana z celtycką mitologią, z której wywodzi się również imię boga Manannána, patrona krateru. Kluczem do zrozumienia Damhán Alla okazały się tzw. „lake stars” (gwiazdy jeziorne) – fenomeny występujące zimą w określonych warunkach, na wielu jeziorach na Ziemi. Jak tworzą się gwiazdy na lodzie? Na naszej planecie te piękne, symetryczne wzory powstają na zamarzniętych jeziorach pokrytych śniegiem, gdy woda z głębi przesiąka przez niewielkie otwory w lodzie. W przypadku Europy mechanizm był podobny, choć skala i przyczyna są inne. Według zespołu badawczego pod kierownictwem Laury Mc Keown z University of Central Florida, formacja ta powstała prawdopodobnie w wyniku uderzenia asteroidy. To zdarzenie, które miało miejsce już po uformowaniu się samego krateru Manannán, stworzyło pęknięcie w lodowej skorupie księżyca. Przez tę szczelinę słona woda wydostała się na powierzchnię, rozlewając się w charakterystyczny, pajęczynowaty wzór. Układ Słoneczny może być pełen „pająków” Naukowcy wskazują również na uderzające podobieństwo do podobnych „pająków” na Marsie, choć te powstają w innym procesie: sublimacji lodu z dwutlenku węgla. Wspólnym czynnikiem jest jednak sposób, w jaki płyny przepływają przez porowate powierzchnie, co może prowadzić do powstawania podobnych struktur także na innych lodowych światach, takich jak księżyc Saturna – Enceladus czy planeta karłowata Ceres. Czy to ślady życia pozaziemskiego? Obecność takich struktur może być bezpośrednim dowodem na istnienie zbiorników płynnej cieczy ukrytych pod lodem. Takie miejsca są uważane za jedne z najbardziej obiecujących przy poszukiwaniu śladów życia pozaziemskiego. Badanie dostarcza bezcennych wskazówek dla misji Europa Clipper, która wystartowała w październiku 2024 roku i dotrze do Jowisza w 2030 roku, aby przeprowadzić szczegółowe badania jego księżyców. Zrozumienie procesów tworzących Damhán Alla pozwoli naukowcom lepiej „czytać” powierzchnię lodowych księżyców. Źródło: The Planetary Science Journal Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Oto, co kryje się pod powierzchnią Grenlandii. Naukowcy zbadali to po raz pierwszy
Naukowcy z Uniwersytetu w Ottawie przeprowadzili szczegółowe badania geologiczne struktury znajdującej się pod powierzchnią Grenlandii. Ich wyniki dostarczają nowych informacji, które mogą pomóc lepiej prognozować przyszłe zmiany klimatu.
Grenlandia to największa wyspa na świecie, położona między Oceanem Arktycznym a Atlantykiem. Formalnie należy do Królestwa Danii, ale w praktyce posiada szeroką autonomię. Wyróżnia ją surowy, arktyczny klimat oraz fakt, że niemal całą jej powierzchnię pokrywa ogromna pokrywa lodowa, która tworzy jeden z najbardziej spektakularnych krajobrazów na naszej planecie. Co kryje się pod lodem Grenlandii? Lodowa wyspa spoczywa na jednych z najstarszych skał na Ziemi. Ma fragmenty skorupy liczące nawet ponad 3,5 miliarda lat. To część tzw. tarczy kontynentalnej, zwanej również krystaliczną. Ziemia Grenlandii z kolei zawiera złoża m.in. żelaza, niklu, miedzi, uranu czy metali ziem rzadkich, dlatego obszar ten od dawna wzbudza zainteresowanie nie tylko geologów, ale także polityków. Pamiętamy przecież plany Donalda Trumpa, który otwarcie mówił o przejęciu wyspy. W wielu miejscach pod grenlandzkim lodem znajduje się również podwyższony strumień ciepła z wnętrza Ziemi, który wpływa na tempo topnienia lodowca od spodu. Od dłuższego czasu ta aktywność była obiektem zainteresowania części naukowców, którzy w końcu postanowili dokładnie przyjrzeć się tym zjawiskom. Badacze z Uniwersytetu w Ottawie opublikowali właśnie swoje badania na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. „Grenlandia jest interesująca ze względu na jej oddziaływanie z islandzkim punktem aktywnym oraz ze względu na pokrywę lodową, która już teraz i w przyszłości będzie jednym z głównych czynników przyczyniających się do globalnego wzrostu poziomu mórz” – podkreślają autorzy. W badaniu wykorzystano różne zestawy danych satelitarnych i naziemnych oraz przeprowadzono setki tysięcy symulacji na zasobach obliczeniowych o wysokiej wydajności. Boczne wahania w strukturze termicznej Na podstawie analizy wyników tych obliczeń naukowcy doszli do wniosku, że w strukturze termicznej ziemi pod Grenlandią zachodzą znaczące „boczne wahania”. To miejscowe różnice temperatury w skałach na tej samej głębokości, spowodowane różnymi warunkami geologicznymi. „Przejście Grenlandii nad islandzkim punktem aktywnym jest dobrze udokumentowane, choć dokładna trajektoria tej ścieżki wciąż budzi dyskusje. Nasze wyniki wskazują na silną boczną zmienność struktury termicznej, która jest zgodna z rekonstrukcjami sugerującymi migrację punktu aktywnego z zachodu na wschód przez centralną Grenlandię.” – napisali w artykule badacze. Przyspieszenie procesu topnienia lodu – Te zmiany pomagają nam lepiej interpretować historię tektoniczną Grenlandii i jej wpływ na właściwości geofizyczne skał podłoża – powiedział Glenn Milne, główny autor badania i profesor zwyczajny w Katedrze Nauk o Ziemi i Środowisku Uniwersytetu w Ottawie. – Badania pogłębiają naszą wiedzę na temat wewnętrznej struktury Ziemi pod Grenlandią. Wahania temperatury bezpośrednio wpływają na interakcje między pokrywą lodową a podłożem skalnym. Muszą one zostać jednak określone ilościowo, aby zinterpretować obserwacje ruchu lądu i zmian grawitacji – dodaje badacz. Milne twierdzi, że odkrycie to wskazuje, jak pokrywa lodowa reaguje na ocieplenie klimatu. Lokalnie te wahania w strukturze termicznej mogą wpływać na tempo topnienia lodu na Grenlandii, a przez to pośrednio wpływać na podnoszenie poziomu mórz. – Ta praca dobrze ilustruje, jak nasza wiedza o Ziemi zwiększa nasze możliwości zrozumienia systemu klimatycznego” – mówi Milne. – Poprawiając sposób modelowania interakcji lód-ziemia, możemy lepiej prognozować przyszły wzrost poziomu morza i odpowiednio planować działania – podsumowuje badacz. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Afryka wciąż „ucieka” Azji, chociaż proces ten miał się zatrzymać miliony lat temu. Co przegapiliśmy?
Płyty tektoniczne afrykańska i arabska 28 milionów lat temu nie rozstąpiły się. Choć wiele wskazywało na to, że się rozstąpią. Nie nastąpiło oderwanie dawno związanych ze sobą lądów, a Afryka nie powędrowała na środek oceanu. I chociaż myśleliśmy, że ich rozstanie się zatrzymało, to nie mieliśmy racji: ono po prostu spowolniło. I trwa dalej.
Granica między Afryką a Azją od milionów lat pozostaje areną nieustających zmian geologicznych. Najbardziej interesującym regionem jest Zatoka Sueska, którą do tej pory uważano za przykład zatrzymanego riftingu. Najnowsze analizy pokazują jednak, że wciąż się rozszerza – my to po prostu przegapiliśmy. To rzuca nowe światło na przyszłość Ziemi. Zatoka Sueska do dziś się rozszerza, pogłębiając różnice między kontynentami Przez lata uważano, że Zatoka Sueska – łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym – stanowiąca granicę pomiędzy Afryką a Azją jest przykładem tzw. nieudanego riftingu, który przestał ją rozszerzać około. 5 mln lat temu. Wyniki najnowszego badania opublikowanego w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” przeczą jednak tej tezie: rifting, chociaż znacząco spowolniony, trwa nadal. Rozciąganie skorupy ziemskiej w tym miejscu postępuje w tempie ok. 0,5 mm rocznie. Kropla drąży skałę Chociaż może się wydawać, że pół milimetra to niewiele, ale w skali geologicznej ma to ogromne znacznie. To właśnie takie procesy odpowiadają za powstawanie nowych oceanów, prowadzą do trzęsień ziemi czy deformacji powierzchni kontynentów. Jak naukowcy odkryli, że Afryka jednak „ucieka”? Nie da się po prostu zbadać dna. Naukowcy musieli połączyć kilka niezależnych metod badawczych. Przede wszystkim konieczny był szczegółowy pomiar topografii i wysokości raf koralowych, który pozwolił stwierdzić, że są one obecnie wyniesione nawet 18 metrów nad zatokę, pomimo swojego powstania na poziomie morza podczas okresów cieplejszego klimatu. Przeanalizowano także przebieg rzek regionu i ich nietypowe profile – wykraczające poza naturalne kształtowanie przez erozję i wskazujące na wpływ ruchów tektonicznych. Kluczowe okazało się również rejestrowanie niewielkich, ale powtarzających się trzęsień ziemi w głębinach. To wszystko pozwoliło ustalić, że ruchy tektoniczne nadal trwają. Dlaczego Azja i Afryka oddalają się od siebie? Rozdzielanie się kontynentów to skutek złożonej gry sił wewnętrznych planety. W regionie Wielkich Rowów Afrykańskich i Zatoki Sueskiej główną rolę odgrywa tzw. pióropusz płaszcza – pionowy strumień gorącej magmy, który podnosi, rozgrzewa i rozrywa skorupę ziemską od spodu. Takie pióropusze są w stanie deformować litosferę na ogromnych obszarach. Magma nie tylko wpływa na skorupę w sposób ciągły, ale także okresowo pulsuje, przypominając bicie serca planety. Każda taka „pulsacja” powoduje mikrorozciąganie skorupy ziemskiej, co w długiej perspektywie prowadzi do jej pęknięć i rozdzielenia. Proces ten, nazywany riftingiem właśnie, w przyszłości może skutkować powstaniem nowego oceanu. Tak działo się już wcześniej w historii geologicznej Ziemi – właśnie w ten sposób powstało Morze Czerwone. Czemu warto obserwować rifting? To ważny sygnał, że Ziemia pozostaje dynamiczna i zmienna. Powolne oddalanie się kontynentów wpływa na krajobraz, różnorodność biologiczną oraz potencjalne zagrożenia sejsmiczne. Najnowsze metody badawcze pozwalają monitorować te zmiany i przewidywać ich skutki dla ludzi i środowiska. To także klucz do lepszego zrozumienia przeszłości naszej planety. Źródło: Geophysical Research Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.