Co skrywa Europa? Zagadka tajemniczego „pająka” na lodowym księżycu Jowisza rozwiązana
Struktura przypominająca pająka na Europie od lat intrygowała naukowców. Nowa teoria nareszcie wyjaśnia jej pochodzenie. Okazuje się, że podobne fenomeny występują także na Ziemi.
Odkrycie zagadkowej struktury przypominającej pająka na Europie, jednym z lodowych księżyców Jowisza, przez lata stanowiło zagadkę dla naukowców. Formacja ta, dostrzeżona po raz pierwszy w marcu 1998 roku przez sondę NASA Galileo, znajduje się wewnątrz krateru uderzeniowego Manannán, którego szerokość wynosi około 22 kilometrów. Przez niemal trzy dekady pochodzenie tego rozgałęzionego fenomenu geologicznego pozostawało tajemnicą. Rozważano różne hipotezy – od potężnych sił grawitacyjnych Jowisza po aktywność kominów hydrotermalnych na dnie podpowierzchniowego oceanu. Żadne z tych wyjaśnień nie było jednak w pełni zadowalające dla naukowców – aż do teraz. Damhán Alla – „kosmiczny pająk” podobny do „gwiazd jeziora” Przełom przyniosło badanie opublikowane w grudniu 2025 roku w „The Planetary Science Journal”, w którym naukowcy zaproponowali alternatywną teorię opartą na ziemskich analogiach. Strukturze nadano oficjalną nazwę Damhán Alla, co w języku irlandzkim oznacza pająka. Nazwa ta jest powiązana z celtycką mitologią, z której wywodzi się również imię boga Manannána, patrona krateru. Kluczem do zrozumienia Damhán Alla okazały się tzw. „lake stars” (gwiazdy jeziorne) – fenomeny występujące zimą w określonych warunkach, na wielu jeziorach na Ziemi. Jak tworzą się gwiazdy na lodzie? Na naszej planecie te piękne, symetryczne wzory powstają na zamarzniętych jeziorach pokrytych śniegiem, gdy woda z głębi przesiąka przez niewielkie otwory w lodzie. W przypadku Europy mechanizm był podobny, choć skala i przyczyna są inne. Według zespołu badawczego pod kierownictwem Laury Mc Keown z University of Central Florida, formacja ta powstała prawdopodobnie w wyniku uderzenia asteroidy. To zdarzenie, które miało miejsce już po uformowaniu się samego krateru Manannán, stworzyło pęknięcie w lodowej skorupie księżyca. Przez tę szczelinę słona woda wydostała się na powierzchnię, rozlewając się w charakterystyczny, pajęczynowaty wzór. Układ Słoneczny może być pełen „pająków” Naukowcy wskazują również na uderzające podobieństwo do podobnych „pająków” na Marsie, choć te powstają w innym procesie: sublimacji lodu z dwutlenku węgla. Wspólnym czynnikiem jest jednak sposób, w jaki płyny przepływają przez porowate powierzchnie, co może prowadzić do powstawania podobnych struktur także na innych lodowych światach, takich jak księżyc Saturna – Enceladus czy planeta karłowata Ceres. Czy to ślady życia pozaziemskiego? Obecność takich struktur może być bezpośrednim dowodem na istnienie zbiorników płynnej cieczy ukrytych pod lodem. Takie miejsca są uważane za jedne z najbardziej obiecujących przy poszukiwaniu śladów życia pozaziemskiego. Badanie dostarcza bezcennych wskazówek dla misji Europa Clipper, która wystartowała w październiku 2024 roku i dotrze do Jowisza w 2030 roku, aby przeprowadzić szczegółowe badania jego księżyców. Zrozumienie procesów tworzących Damhán Alla pozwoli naukowcom lepiej „czytać” powierzchnię lodowych księżyców. Źródło: The Planetary Science Journal Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Oto, co kryje się pod powierzchnią Grenlandii. Naukowcy zbadali to po raz pierwszy
Naukowcy z Uniwersytetu w Ottawie przeprowadzili szczegółowe badania geologiczne struktury znajdującej się pod powierzchnią Grenlandii. Ich wyniki dostarczają nowych informacji, które mogą pomóc lepiej prognozować przyszłe zmiany klimatu.
Grenlandia to największa wyspa na świecie, położona między Oceanem Arktycznym a Atlantykiem. Formalnie należy do Królestwa Danii, ale w praktyce posiada szeroką autonomię. Wyróżnia ją surowy, arktyczny klimat oraz fakt, że niemal całą jej powierzchnię pokrywa ogromna pokrywa lodowa, która tworzy jeden z najbardziej spektakularnych krajobrazów na naszej planecie. Co kryje się pod lodem Grenlandii? Lodowa wyspa spoczywa na jednych z najstarszych skał na Ziemi. Ma fragmenty skorupy liczące nawet ponad 3,5 miliarda lat. To część tzw. tarczy kontynentalnej, zwanej również krystaliczną. Ziemia Grenlandii z kolei zawiera złoża m.in. żelaza, niklu, miedzi, uranu czy metali ziem rzadkich, dlatego obszar ten od dawna wzbudza zainteresowanie nie tylko geologów, ale także polityków. Pamiętamy przecież plany Donalda Trumpa, który otwarcie mówił o przejęciu wyspy. W wielu miejscach pod grenlandzkim lodem znajduje się również podwyższony strumień ciepła z wnętrza Ziemi, który wpływa na tempo topnienia lodowca od spodu. Od dłuższego czasu ta aktywność była obiektem zainteresowania części naukowców, którzy w końcu postanowili dokładnie przyjrzeć się tym zjawiskom. Badacze z Uniwersytetu w Ottawie opublikowali właśnie swoje badania na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences”. „Grenlandia jest interesująca ze względu na jej oddziaływanie z islandzkim punktem aktywnym oraz ze względu na pokrywę lodową, która już teraz i w przyszłości będzie jednym z głównych czynników przyczyniających się do globalnego wzrostu poziomu mórz” – podkreślają autorzy. W badaniu wykorzystano różne zestawy danych satelitarnych i naziemnych oraz przeprowadzono setki tysięcy symulacji na zasobach obliczeniowych o wysokiej wydajności. Boczne wahania w strukturze termicznej Na podstawie analizy wyników tych obliczeń naukowcy doszli do wniosku, że w strukturze termicznej ziemi pod Grenlandią zachodzą znaczące „boczne wahania”. To miejscowe różnice temperatury w skałach na tej samej głębokości, spowodowane różnymi warunkami geologicznymi. „Przejście Grenlandii nad islandzkim punktem aktywnym jest dobrze udokumentowane, choć dokładna trajektoria tej ścieżki wciąż budzi dyskusje. Nasze wyniki wskazują na silną boczną zmienność struktury termicznej, która jest zgodna z rekonstrukcjami sugerującymi migrację punktu aktywnego z zachodu na wschód przez centralną Grenlandię.” – napisali w artykule badacze. Przyspieszenie procesu topnienia lodu – Te zmiany pomagają nam lepiej interpretować historię tektoniczną Grenlandii i jej wpływ na właściwości geofizyczne skał podłoża – powiedział Glenn Milne, główny autor badania i profesor zwyczajny w Katedrze Nauk o Ziemi i Środowisku Uniwersytetu w Ottawie. – Badania pogłębiają naszą wiedzę na temat wewnętrznej struktury Ziemi pod Grenlandią. Wahania temperatury bezpośrednio wpływają na interakcje między pokrywą lodową a podłożem skalnym. Muszą one zostać jednak określone ilościowo, aby zinterpretować obserwacje ruchu lądu i zmian grawitacji – dodaje badacz. Milne twierdzi, że odkrycie to wskazuje, jak pokrywa lodowa reaguje na ocieplenie klimatu. Lokalnie te wahania w strukturze termicznej mogą wpływać na tempo topnienia lodu na Grenlandii, a przez to pośrednio wpływać na podnoszenie poziomu mórz. – Ta praca dobrze ilustruje, jak nasza wiedza o Ziemi zwiększa nasze możliwości zrozumienia systemu klimatycznego” – mówi Milne. – Poprawiając sposób modelowania interakcji lód-ziemia, możemy lepiej prognozować przyszły wzrost poziomu morza i odpowiednio planować działania – podsumowuje badacz. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Afryka wciąż „ucieka” Azji, chociaż proces ten miał się zatrzymać miliony lat temu. Co przegapiliśmy?
Płyty tektoniczne afrykańska i arabska 28 milionów lat temu nie rozstąpiły się. Choć wiele wskazywało na to, że się rozstąpią. Nie nastąpiło oderwanie dawno związanych ze sobą lądów, a Afryka nie powędrowała na środek oceanu. I chociaż myśleliśmy, że ich rozstanie się zatrzymało, to nie mieliśmy racji: ono po prostu spowolniło. I trwa dalej.
Granica między Afryką a Azją od milionów lat pozostaje areną nieustających zmian geologicznych. Najbardziej interesującym regionem jest Zatoka Sueska, którą do tej pory uważano za przykład zatrzymanego riftingu. Najnowsze analizy pokazują jednak, że wciąż się rozszerza – my to po prostu przegapiliśmy. To rzuca nowe światło na przyszłość Ziemi. Zatoka Sueska do dziś się rozszerza, pogłębiając różnice między kontynentami Przez lata uważano, że Zatoka Sueska – łącząca Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym – stanowiąca granicę pomiędzy Afryką a Azją jest przykładem tzw. nieudanego riftingu, który przestał ją rozszerzać około. 5 mln lat temu. Wyniki najnowszego badania opublikowanego w czasopiśmie „Geophysical Research Letters” przeczą jednak tej tezie: rifting, chociaż znacząco spowolniony, trwa nadal. Rozciąganie skorupy ziemskiej w tym miejscu postępuje w tempie ok. 0,5 mm rocznie. Kropla drąży skałę Chociaż może się wydawać, że pół milimetra to niewiele, ale w skali geologicznej ma to ogromne znacznie. To właśnie takie procesy odpowiadają za powstawanie nowych oceanów, prowadzą do trzęsień ziemi czy deformacji powierzchni kontynentów. Jak naukowcy odkryli, że Afryka jednak „ucieka”? Nie da się po prostu zbadać dna. Naukowcy musieli połączyć kilka niezależnych metod badawczych. Przede wszystkim konieczny był szczegółowy pomiar topografii i wysokości raf koralowych, który pozwolił stwierdzić, że są one obecnie wyniesione nawet 18 metrów nad zatokę, pomimo swojego powstania na poziomie morza podczas okresów cieplejszego klimatu. Przeanalizowano także przebieg rzek regionu i ich nietypowe profile – wykraczające poza naturalne kształtowanie przez erozję i wskazujące na wpływ ruchów tektonicznych. Kluczowe okazało się również rejestrowanie niewielkich, ale powtarzających się trzęsień ziemi w głębinach. To wszystko pozwoliło ustalić, że ruchy tektoniczne nadal trwają. Dlaczego Azja i Afryka oddalają się od siebie? Rozdzielanie się kontynentów to skutek złożonej gry sił wewnętrznych planety. W regionie Wielkich Rowów Afrykańskich i Zatoki Sueskiej główną rolę odgrywa tzw. pióropusz płaszcza – pionowy strumień gorącej magmy, który podnosi, rozgrzewa i rozrywa skorupę ziemską od spodu. Takie pióropusze są w stanie deformować litosferę na ogromnych obszarach. Magma nie tylko wpływa na skorupę w sposób ciągły, ale także okresowo pulsuje, przypominając bicie serca planety. Każda taka „pulsacja” powoduje mikrorozciąganie skorupy ziemskiej, co w długiej perspektywie prowadzi do jej pęknięć i rozdzielenia. Proces ten, nazywany riftingiem właśnie, w przyszłości może skutkować powstaniem nowego oceanu. Tak działo się już wcześniej w historii geologicznej Ziemi – właśnie w ten sposób powstało Morze Czerwone. Czemu warto obserwować rifting? To ważny sygnał, że Ziemia pozostaje dynamiczna i zmienna. Powolne oddalanie się kontynentów wpływa na krajobraz, różnorodność biologiczną oraz potencjalne zagrożenia sejsmiczne. Najnowsze metody badawcze pozwalają monitorować te zmiany i przewidywać ich skutki dla ludzi i środowiska. To także klucz do lepszego zrozumienia przeszłości naszej planety. Źródło: Geophysical Research Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Odnaleziono ślady ziemskiego życia sprzed 3,3 mld lat. Pomogła w tym sztuczna inteligencja
Najwcześniejsze życie na Ziemi pozostawiło po sobie bardzo niewiele molekularnych śladów. Nieliczne pozostałości, takie jak pradawne komórki i maty mikrobiologiczne, przeszły przez wiele procesów geochemicznych, które niemal całkowicie zatarły biosygnatury zawierające kluczowe informacje o pochodzeniu i wczesnej ewolucji życia. Jednak zespół badaczy z Carnegie Institution for Science znalazł sposób na odnajdywanie molekularnych śladów dawnych istot.
– Liczące miliardy lat skały pełne są intrygujących zagadek opowiadających historię życia na Ziemi, ale zawsze brakuje w nich kilku elementów. Połączenie analizy chemicznej z uczeniem maszynowym ujawniło biologiczne wskazówki dotyczące dawnego, niedostrzeżonego wcześniej życia – mówi Katie Maloney z Michigan State University, adiunktka w Katedrze Nauk o Ziemi i Środowisku. Maloney bada ewolucję wczesnych form złożonego życia i ich wpływ na dawne ekosystemy. SI szuka śladów życia Katie Maloney jest jedną z międzynarodowego grona naukowców, kierowanych przez badaczy z Carnegie Institution for Science, które połączyło zaawansowaną chemię ze sztuczną inteligencją, aby odkryć subtelne chemiczne ślady biologii uwięzione w liczących miliardy lat skałach. Bazując na algorytmach uczenia maszynowego badacze wytrenowali komputery do rozpoznawania ledwo dostrzegalnych molekularnych „odcisków palców” pozostawianych przez żywe organizmy. Co najważniejsze, tak wytrenowany system potrafi odkryć oryginalne biomolekuły, gdy te dawno już uległy degradacji. Opublikowane właśnie w prestiżowym czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) analizy zespołu ujawniły nie tylko chemiczne dowody życia w skałach liczących ponad 3,3 miliarda lat. Odnaleziono także molekularne ślady wskazujące, że fotosynteza tlenowa pojawiła się niemal miliard lat wcześniej, niż dotąd sądzono. Wzorce życia Naukowcy poddali analizie ponad 400 próbek. Znalazły się wśród nich pradawne osady, skamieniałości, a także całkiem współczesne rośliny i żyjące obecnie zwierzęta. Do próbek dołączono nawet materiał z meteorytów. Zaawansowana analiza chemiczna pozwoliła rozłożyć zebrane materiały organiczne i nieorganiczne na najprostsze składniki. Następnie Michael L. Wong i Anirudh Prabhu ze współpracownikami wytrenowali sztuczną inteligencję do rozpoznawania chemicznych „odcisków palców” pozostawionych przez życie – sygnałów możliwych do wykrycia nawet po miliardach lat geologicznych przekształceń. Wyniki były imponujące. Przede wszystkim udowadniają, że można odróżnić materiały pochodzenia biologicznego (takie jak drobnoustroje, rośliny i zwierzęta) od nieożywionych (np. meteorytów czy syntetycznego węgla) z ponad 90-procentową dokładnością. W dodatku można odnaleźć wzorce życia w skałach liczących nawet 3,3 miliarda lat. Do tej pory udawało się to dla śladów nie starszych niż około 1,7 miliarda lat. To oznacza, że badacze zespołu Carnegie Institution for Science niemal podwoili zakres czasu, w którym zachowane w skałach molekuły organiczne mogą dostarczać informacji o fizjologii i ewolucyjnych relacjach ich pierwotnych organizmów! Ale na tym nie koniec. Bo badanie dostarcza również molekularnych dowodów na to, że fotosynteza tlenowa, proces wykorzystywany przez rośliny, glony i wiele mikroorganizmów do pozyskiwania energii ze światła słonecznego, zachodziła co najmniej 2,5 miliarda lat temu. Odkrycie to przesuwa chemiczny zapis fotosyntezy o ponad 800 milionów lat wstecz! Życie na Marsie Badania grupy oparte były na założeniu, że molekuły życia są starannie dobierane w procesach biologicznych. W przeciwieństwie do losowo rozłożonych molekuł w meteorytach i innych abiotycznych mieszaninach organicznych, życie wytwarza stosunkowo niewiele typów molekuł, lecz w dużych ilościach. Każda chemiczna cząsteczka w żywej komórce ma określoną funkcję. A rozkład fragmentów biomolekuł zachowany w starych skałach nadal zawiera diagnostyczne informacje o biosferze, nawet jeśli żadna oryginalna biomolekuła nie przetrwała. Oznacza, że życie pozostawia po sobie znacznie więcej sygnałów, niż ktokolwiek przypuszczał. Poza lepszym zrozumieniem procesów na Ziemi, daje nam to jeszcze jedną możliwość – dowiedzenie się, czy życie istniało w innych niż Ziemia miejscach Układu Słonecznego. Idealne do tego byłyby pobierane przez łazik Perseverance próbki z wyżłobionego przez wodę obszaru krateru Jezero na Marsie. Oczywiście pod warunkiem, że kiedyś uda się nam przewieźć je na Ziemię, ponieważ obecna administracja USA zamknęła projekt Mars Sample Return. Źródło: Proceedings of the National Academy of Sciences Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego ziemia drży tam, gdzie nie powinna? Nowe badania rozwiązują naukowy paradoks
Trzęsienia ziemi mogą pojawić się w zupełnie niespodziewanych miejscach. Dzięki badaniom naukowców dowiedzieliśmy się właśnie, że pozornie spokojne uskoki z czasem „odzyskują moc”. To nie tylko ciekawostka geologiczna, ale potencjalne zagrożenie. W niektórych przypadkach człowiek sam może doprowadzić do katastrofy.
Trzęsienia ziemi związane są ściśle z uskokami. Są to pęknięcia w skorupie Ziemi. Uskoki mogą być nieaktywne przez miliony lat. Jednak gdy wokół takiego uskoku nagromadzi się zbyt duże naprężenie, a tarcie zostanie pokonane, nagły ruch wzdłuż uskoku uwalnia energię, co odczuwamy jako trzęsienie ziemi. Tradycyjnie geolodzy zakładali, że płytkie uskoki (te położone zaledwie kilka kilometrów pod ziemią) są z natury stabilne. W teorii, ruch na nich powinien je wzmacniać, co uniemożliwia powstanie trzęsienia ziemi. Badacze postanowili zweryfikować tę hipotezę. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Nature Communications”. Skorupa ziemska pod lupą naukowców Eksperci z Uniwersytetu w Utrechcie wykorzystali do badań zaawansowane modele komputerowe. Naukowcy nie kopali w ziemi, lecz użyli modelowania obliczeniowego, aby rozwiązać zagadkę dynamikę uskoków. Modele objęły ogromne ramy czasowe. Symulacje były wyjątkowe, ponieważ ukazały procesy zachodzące na uskokach w dwóch skrajnie różnych skalach czasowych: od milionów lat (geologiczne „gojenie się” uskoku) do sekund (trzęsienie ziemi). Do modelu wprowadzono też działalność ludzi, bo i ona przyczynia się do trzęsień ziemi. Tarcia po milionach lat Naukowcy ustalili, że trzęsienia ziemi zdarzają się tam, gdzie nie powinny, bo uskoki położone płytko pod powierzchnią są co prawda nieaktywne tektonicznie przez tysiące do milionów lat, to powoli „goją się”. W ten sposób gromadzą znaczną, dodatkową „siłę”. Wzrasta tarcie statyczne. W ten sposób udało się rozwiązać sprzeczność w teorii geologicznej. To nagromadzenie siły na powierzchni uskoku jest kluczem do rozwiązania paradoksu, dlaczego nominalnie stabilne uskoki nagle stają się niestabilne i wywołują wstrząs. Co ciekawe, ustalono też, że działalność człowieka bywa „zapalnikiem” trzęsień ziemi. Wydobycie gazu czy magazynowanie energii dostarczają zewnętrznego bodźca, który popycha tak „uleczony” uskok do punktu krytycznego i uwalnia całą zgromadzoną siłę. Nie prowokuj Matki Ziemi Trzęsienie ziemi w danym miejscu, gdzie uskok jest dość płytko, jest zdarzeniem jednorazowym. Po tym, jak dodatkowa siła zostanie uwolniona, uskoki wracają do stabilnego stanu. Oznacza to, zdaniem badaczy, że ryzyko sejsmiczne drastycznie spada po pierwszym wstrząsie. Jakie można wyciągnąć wnioski z tej analizy? Należy rozważnie wybierać nowe lokalizacje dla wydobycia surowców. Zrozumienie mechanizmu „gojenia się” uskoków jest kluczowe w poszukiwaniu bezpiecznych lokalizacji dla wykorzystania energii geotermalnej i magazynowania energii. Źródło: Nature Communications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Udało się odnaleźć zalążek Ziemi. Jego analiza wskazuje, że w kosmosie istnieją nieznane typy meteorów
Ziemia liczy sobie około 4,54 miliarda lat. Jednak zanim uformowała się do obecnej wielkości i kształtu, przez około 100 milionów lat była planetarnym dzieckiem. Naukowcom z Massachusetts Institute of Technology (MIT) udało się odnaleźć ślady tej pierwotnej „proto-Ziemi”, ukryte w najgłębszych i najstarszych warstwach naszej planety.
Nasza planeta uformowała się z obłoku gazu i pyłu zwanego dyskiem protoplanetarnym, który powstał po zapadnięciu się materii pozostałej po narodzinach Słońca. W analogiczny sposób uformowały się inne planety. Przez pierwsze kilkaset milionów lat Ziemia nie przypominała tego, co znamy dzisiaj. Była raczej półpłynną masą stopionej skały. Nieco jak planeta Mustafar z uniwersum „Gwiezdnych Wojen”. Narodziny planety W swoim okresie protoplanetarnym Ziemia rosła głównie w wyniku bombardowania przez duże obiekty – komety i meteoryty. Pierwotna masa Ziemi zwiększała się, a grawitacja ściągała cięższe pierwiastki, jak żelazo i nikiel, do środka, tworząc jądro. Lżejsze materiały unosiły się na powierzchnię, a wiatr słoneczny i wysoka temperatura eliminowały pozostałe gazy. Dopiero po zakończeniu okresu akrecji, czyli grawitacyjnego zbierania odłamków skalnych ze swojej trajektorii oraz po uformowaniu się jądra, można było nazwać Ziemię planetą. Właśnie temu pierwotnemu okresowi przyjrzała się dr Nicole Nie, geochemiczka z Massachusetts Institute of Technology (MIT). Uczona wraz ze swoją grupą badawczą po raz pierwszy odkryła ślady tej pierwotnej „proto-Ziemi”, ukryte w najgłębszych i najstarszych warstwach naszej planety. Swoje odkrycie przyrównują do odnalezienia w wiadrze piasku pojedynczego ziarenka. – To być może pierwszy bezpośredni dowód na zachowanie materiałów pochodzących z proto-Ziemi. Widzimy fragment bardzo dawnej Ziemi – sprzed kolizji, która uformowała Księżyc. To niezwykłe, bo spodziewaliśmy się, że tak wczesny ślad zostałby dawno zatarty przez miliardy lat ewolucji geologicznej – mówi dr Nicole Nie. Odnalezione ślady mogą dostarczyć informacji o warunkach panujących na Ziemi, gdy była jeszcze młodą planetą. Odkrycie może również pomóc lepiej zrozumieć, w jaki sposób powstają planety podobne do naszej. Kosmiczna katastrofa Dzieciństwo naszej planety trwało – jak na skalę kosmosu – wyjątkowo krótko. Proto-Ziemia utrzymała się przez około 100 milionów lat. Później doszło do gigantycznej katastrofy. W naszą planetę uderzył obiekt wielkości Marsa, nazwany przez naukowców Theia. Zderzenie było gwałtowne i poskutkowało oderwaniem się fragmentu naszej protoplanety, wymieszaniem się składowych obu planet i utworzeniem Księżyca. Chcąc zajrzeć jak najdalej w głąb historii naszej planety, zespół dr Nie poszukiwał deficytu izotopu potasu-40. Już wcześniej badania meteorytów wykazały, że różnice w składzie izotopowym potasu mogą ujawnić pochodzenie skał – zarówno ziemskich, jak i kosmicznych. Naukowcy poddali analizie próbki skał z Grenlandii, Kanady i Hawajów, czyli z miejsc, gdzie aktywność wulkaniczna wydobywa materiał z głębokiego płaszcza Ziemi. W zebranym materiale odnaleźli m.in. sygnaturę potasu, której nigdy wcześniej nie zaobserwowano. Naukowcy przekonują, że ten chemiczny „odcisk palca” nie pojawił się w żadnej innej sytuacji do tej pory zarejestrowanej. Nie odnaleziono go ani w śladach po znanych historycznych zdarzeniach, ani też we współczesnych nam procesach geologicznych. Zdaniem badaczy najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest pozostałość z czasów, gdy Ziemia dopiero się formowała. Symulacja proto-Ziemi Aby przetestować tę hipotezę, naukowcy wykonali serię symulacji komputerowych opartych na danych z meteorytów. Wyniki modelowania wskazały, że trop był właściwy – „chemiczny odcisk palca” jest materiałem pochodzącym z proto-Ziemi. Co ciekawe, badacze z MIT odnieśli niejako podwójny sukces. Nie dość, że znaleźli ślad zalążka Ziemi, to wykazali też, że w Układzie Słonecznym muszą istnieć nieznane jeszcze nauce typu meteorów. A to otwiera zupełnie nowe kierunki badań nad genezą naszej planety i całego Układu Słonecznego. – Naukowcy od dawna próbują odtworzyć pierwotny skład chemiczny Ziemi, łącząc dane z różnych grup meteorytów. Nasze wyniki pokazują jednak, że znany obecnie katalog meteorytów nie jest kompletny – a więc wciąż mamy wiele do odkrycia na temat pochodzenia naszej planety – podsumowuje dr Nicole Nie. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Oto dolnośląski Cud Polski 2025! Przyciąga śladami aktywności wulkanicznej i interaktywnymi centrami nauki
Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów to wyjątkowe miejsce, które w 2025 roku zdobyło tytuł Cudu Polski w plebiscycie National Geographic Traveler. Odkryj z nami największe atrakcje tego niezwykłego miejsca na Dolnym Śląsku.
Spis treści: Ostrzyca Proboszczowicka – śląska Fudżijama i najwyższy stożek wulkaniczny Wielkie Organy Myśliborskie – bazaltowe kolumny z zastygłej lawy Małe Organy Myśliborskie – malownicza formacja skalna na Pogórzu Kaczawskim Sudecka Zagroda Edukacyjna – interaktywne centrum nauki dla dzieci i dorosłych Kamieniołom Lubiechowa – odkryj przekrój wulkanicznej historii regionu Geopunkty edukacyjne i ścieżki dydaktyczne – szlaki po pradawnych wulkanach UNESCO i Cuda Polski 2025 – światowe wyróżnienia dla Krainy Wygasłych Wulkanów Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów to prawdziwa perła Dolnego Śląska, doceniona przez głosujących w plebiscycie Cuda Polski, pokonała innych kandydatów z regionu. Ten rozległy obszar, obejmujący ok. 1300 km² Gór i Pogórza Kaczawskiego, przyciąga spektakularnym krajobrazem, niezwykłą historią geologiczną oraz bogactwem edukacyjnych i przyrodniczych atrakcji. Znajdziesz tu ślady trzech epok aktywności wulkanicznej, spektakularne stożki, wyjątkowe formacje skalne oraz interaktywne centra naukowe. Ostrzyca Proboszczowicka – śląska Fudżijama i najwyższy stożek wulkaniczny Ostrzyca Proboszczowicka to niekwestionowany symbol Krainy Wygasłych Wulkanów. Ten charakterystyczny stożek wulkaniczny, zwany także śląską Fudżijamą, wznosi się na wysokość 501 m n.p.m. i jest najwyższym wzniesieniem Pogórza Kaczawskiego. Ostrzyca przyciąga zarówno miłośników przyrody, jak i fotografów – sylwetka wzniesienia góruje nad okolicą i jest widoczna z wielu kilometrów. Na szczycie znajduje się punkt widokowy, z którego można podziwiać panoramę całej okolicy. Zbocza Ostrzycy porastają rzadkie gatunki roślin, a sama góra objęta jest ochroną rezerwatu przyrody. Wędrówka na szczyt nie jest trudna, choć końcowy odcinek prowadzi po charakterystycznych bazaltowych gołoborzach. Ostrzyca to idealny cel rodzinnej wycieczki oraz doskonały przykład reliktu aktywności wulkanicznej sprzed 15 milionów lat. Wielkie Organy Myśliborskie – bazaltowe kolumny z zastygłej lawy Wielkie Organy Myśliborskie to jedna z najbardziej spektakularnych formacji skalnych w Geoparku Kraina Wygasłych Wulkanów. Znajdują się w rezerwacie przyrody nad rzeką Jawornik i przyciągają uwagę wysoką ścianą bazaltowych kolumn, powstałych z zastygłej lawy w trakcie powolnego ochładzania magmy. Struktura ta przypomina swoim wyglądem organy kościelne – stąd jej nazwa. Kolumny osiągają wysokość do 30 metrów, a kształt i układ skał robią ogromne wrażenie na zwiedzających. Wokół Wielkich Organów wyznaczono ścieżkę edukacyjną z tablicami informacyjnymi, dzięki czemu można lepiej zrozumieć procesy geologiczne, które ukształtowały ten niezwykły krajobraz. To miejsce szczególnie polecane miłośnikom fotografii, geologii i pieszych wędrówek. Małe Organy Myśliborskie – malownicza formacja skalna na Pogórzu Kaczawskim Małe Organy Myśliborskie to mniejsza, ale równie malownicza formacja bazaltowych słupów zlokalizowana nieopodal Wielkich Organów. Powstały w wyniku podobnych procesów wulkanicznych, choć ich rozmiary są skromniejsze. Słupy tworzą zwarte skupisko, a całość prezentuje się niezwykle efektownie na tle otaczających lasów i łąk. To doskonałe miejsce na krótki spacer oraz ciekawe tło do zdjęć. Małe Organy są mniej znane od swojego większego odpowiednika, co sprawia, że panuje tu spokojniejsza atmosfera. Miejsce to jest świetnym przykładem różnorodności geologicznej regionu oraz świadectwem młodej aktywności wulkanicznej na terenie Gór Kaczawskich. Sudecka Zagroda Edukacyjna – interaktywne centrum nauki dla dzieci i dorosłych Sudecka Zagroda Edukacyjna w Dobkowie to nowoczesne centrum naukowe, które zyskało ogromną popularność wśród rodzin z dziećmi oraz grup szkolnych. Znajdują się tu interaktywne wystawy, eksperymenty i warsztaty, które w przystępny sposób przybliżają tajniki geologii, wulkanizmu oraz lokalnej przyrody. Centrum oferuje między innymi modele wybuchających wulkanów, symulatory trzęsień ziemi oraz bogaty program zajęć edukacyjnych. Dzięki nowoczesnemu podejściu do nauki Sudecka Zagroda Edukacyjna pozwala na bezpośrednie poznawanie procesów geologicznych i historii regionu. Obiekt jest przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami, a szeroka oferta warsztatów sprawia, że każdy znajdzie tu coś dla siebie. To jedno z najważniejszych miejsc edukacyjnych w całej Krainie Wygasłych Wulkanów. Kamieniołom Lubiechowa – odkryj przekrój wulkanicznej historii regionu Kamieniołom w Lubiechowej to wyjątkowa atrakcja dla pasjonatów geologii i miłośników historii Ziemi. Na terenie dawnego wyrobiska można zobaczyć naturalny przekrój przez stożek wulkaniczny, dzięki czemu doskonale widoczne są kolejne warstwy magmy, popiołu i skał. Miejsce to jest jednym z najważniejszych geopunktów edukacyjnych w regionie i pozwala na zrozumienie procesów, które kształtowały krajobraz Dolnego Śląska przez miliony lat. W kamieniołomie organizowane są wycieczki z przewodnikiem, podczas których można dowiedzieć się więcej o powstawaniu wulkanów oraz zobaczyć wyjątkowe okazy minerałów. Kamieniołom stanowi niepowtarzalną okazję do „dotknięcia” prehistorii tego miejsca. Geopunkty edukacyjne i ścieżki dydaktyczne – szlaki po pradawnych wulkanach Kraina Wygasłych Wulkanów oferuje liczne geopunkty edukacyjne oraz ścieżki dydaktyczne prowadzące przez najciekawsze miejsca regionu. Szlaki te umożliwiają samodzielne poznawanie wulkanicznej przeszłości Dolnego Śląska – prowadzą zarówno przez najwyższe stożki, jak i przez mniej znane, ukryte w lasach formacje skalne. Przy każdym punkcie znajdują się tablice informacyjne opisujące geologię i historię danego miejsca, a niektóre trasy wyposażone są w aplikacje mobilne ułatwiające zwiedzanie. Wśród popularnych szlaków znajdują się m.in. Trasa Wygasłych Wulkanów, Szlak Organy, a także ścieżki wokół Ostrzycy. Oferta regionu zachęca do aktywnej turystyki i rodzinnych wypraw, a także pozwala na naukę przez zabawę. UNESCO i Cuda Polski 2025 – światowe wyróżnienia dla Krainy Wygasłych Wulkanów Geopark Kraina Wygasłych Wulkanów jest pierwszym w Polsce geoparkiem wpisanym na listę Światowych Geoparków UNESCO. To międzynarodowe wyróżnienie podkreśla unikatowość regionu w skali Europy i świata oraz stanowi gwarancję najwyższej jakości ochrony dziedzictwa geologicznego. W 2025 roku miejsce to zdobyło także tytuł Cudu Polski w naszym ogólnopolskim plebiscycie National Geographic Traveler, co świadczy o rosnącej popularności i docenieniu przez turystów. Sponsorem plebiscytu jest: Źródł0: Kraina Wygasłych Wulkanów – UNESCO Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
10 mln lat temu w Ziemię uderzyło promieniowanie z eksplozji supernowej? Naukowcy mają dowody
Na północ od równika, pięć kilometrów pod powierzchnią Pacyfiku, odnaleziono znaczne ilości radioaktywnego berylu. Taka forma berylu powstaje wyłącznie wtedy, gdy promienie kosmiczne zderzają się z atmosferą Ziemi. Badacze sądzą, że może to być ślad po eksplozji supernowej.
Spis treści: Supernowa i radioaktywny beryl Pochodzenie ziemskie lub kosmiczne Dwie supernowe Jesteśmy częścią kosmosu, co oznacza m.in., że zjawiska kosmiczne mają nieustanny wpływ na nas i naszą planetę. Nawet odległe w przestrzeni i czasie zdarzenia, wpływają na nasze kosmiczne podwórko. Jedna z hipotez głosi nawet, że Słońce, a wraz z nim nasz układ planetarny, wyłoniły się z obłoku molekularnego dzięki impulsowi pochodzącemu z supernowej – eksplodującej w ostatniej fazie życia masywnej gwiazdy. Supernowa i radioaktywny beryl Do takich eksplozji dochodzi regularnie. Obecnie naukowcy rozważają, czy właśnie przypadkiem nie znaleźli dowodu na to, że 10 milionów lat temu dotarł do nas potężny strumień promieni kosmicznych z supernowej. W lutym tego roku w prestiżowym magazynie „Nature” ukazał się artykuł opisujący odkrycie w pacyficznych skałach radioaktywnego berylu. Był to jeden z wyników badania skorupy ferromanganowej w rejonie środkowego i północnego Pacyfiku. Najcenniejsze próbki zostały pobrane przez statek badawczy RV Sonne na podwyższeniu Magellana mniej więcej na północ od równika. Analizy wykryły anomalię w postaci znacznego wzrostu koncentracji izotopu berylu – berylu-10 - w skorupach ferromanganowych na dnie Pacyfiku, w osadach datowanych na późny miocen (ok. 9–11,5 miliona lat temu), z maksimum przypadającym na około 10,1 miliona lat temu. Wzrost ten jest niemal dwukrotnie większy w porównaniu z oczekiwanymi wartościami. Już wówczas pojawiły się spekulacje na temat pochodzenia tego izotopu. Beryl-10 powstaje wysoko w atmosferze, gdy promienie kosmiczne rozbijają atomy tlenu i azotu. Po pewnym czasie przyłącza się do aerozoli i wraz z opadami atmosferycznymi spada na powierzchnię, gromadząc się w osadach oraz skorupach Fe-Mn na dnie oceanicznym. Innymi słowy wiemy, że jego pojawienie się musi się wiązać z promieniowaniem kosmicznym. Pochodzenie ziemskie lub kosmiczne Pierwotny artykuł wyliczał kilka możliwości powstania zgromadzonego na dnie izotopu berylu. Pierwszy odnosił się do znacznej reorganizacji cyrkulacji oceanicznej, zwłaszcza Antarktycznego Prądu Okołobiegunowego, do czego musiało dość 10–12 mln lat temu. To mogło „zamieść” beryl-10 do badanych rejonów Pacyfiku z biegunów, gdzie gromadzi się najwięcej tego izotopu. Ale to dwa „kosmiczne” rozwiązania są najczęściej analizowane. Jedno z nich zakłada, że omawiany izotop berylu pojawił się przez tzw. kompresję heliosfery przy przejściu Układu Słonecznego przez zimny obłok międzygwiazdowy. Drugi – że odnalezione złoża powstały dzięki zwiększonemu strumieniowi promieni kosmicznych uderzającemu w Ziemię np. wskutek bliskiej eksplozji supernowej. Właśnie na to stawia dr Dominik Koll z Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf w Niemczech, główny autor badania. Wspiera go Efrem Maconi z Uniwersytetu Wiedeńskiego, który wraz ze współpracownikami wskazał dwa możliwe źródła supernowych, których promieniowanie mogło uderzyć w Ziemię w odpowiednim okresie. Wiedeńscy naukowcy odnaleźli wspomniane supernowe korzystając z danych teleskopu Gaia, który mapuje miliardy gwiazd Drogi Mlecznej i ich ruchy. Dwie supernowe Śledząc orbity około 2700 gromad gwiazd względem Słońca w ciągu ostatnich 20 milionów lat oraz szacując prawdopodobieństwo powstawania w nich supernowych, zespół ustalił, że istnieje 70-procentowe prawdopodobieństwo, iż około 10 milionów lat temu, w czasie, gdy doszło do wzrostu poziomu radioaktywnego berylu, w odległości do 300 lat świetlnych od Ziemi wybuchła gwiazda. Najbardziej prawdopodobnym źródłem eksplozji wydaje się młoda gromada ASCC 20, a dalszym kandydatem jest gromada OCSN 61. Dodatkową wskazówką, że winna może być supernowa, jest fakt, że 10 milionów lat temu Układ Słoneczny znajdował się w bardziej zatłoczonym rejonie Galaktyki, w tzw. Radcliffe Wave. Jest to falująca struktura gazu i gwiazd. – To dobry sygnał, sugerujący, że warto dalej badać tę hipotezę – mówi Koll. Podkreślił, że gdyby Maconi stwierdził, iż należy całkowicie wykluczyć supernowe, wówczas jego zespół usunąłby tę hipotezę z listy. – Jednak, skoro mamy kandydatów, to sprawa staje się naprawdę intrygująca – dodał uczony. Aby potwierdzić hipotezę supernowej konieczne będą dalsze modele ruchu gwiazd i analizy tego, co działo się w naszym szerokim kosmicznym sąsiedztwie opisywanym okresie. Jednak Dominik Koll ma przeczucie, że supernowa jest najlepszym rozwiązaniem. – To dobrze pasowałoby do innych danych geologicznych, które pokazują wzrost radioaktywnych izotopów z kosmicznego pyłu około 7,5 miliona lat temu. Pył podróżuje znacznie wolniej niż promienie kosmiczne, dlatego możliwe jest, że wzrost poziomu berylu nastąpił, gdy najpierw w Ziemię uderzyły promienie kosmiczne z supernowej, a pył dotarł kilka milionów lat później – podsumowuje niemiecki badacz. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Miasto zamienione w kamień – turyści zachwyceni atrakcją w Małopolsce: „Jesienią zachwyca szczególnie”
Rezerwat Skamieniałe Miasto to turystyczna perełka Małopolski, która wciąż czeka na odkrycie. Fantazyjne miejsce owiane legendami można zwiedzać przez cały rok. Jesienią zachwyca szczególnie. „Malownicze formacje skalne robią ogromne wrażenie” – czytamy w opiniach zamieszczanych przez internautów.
Skamieniałe Miasto to hit tego roku! Jest położone w województwie małopolskim. Rozrzucone gęsto na stoku wzniesienia na południe od centrum Ciężkowic zgrupowanie skał to miejsce, które przez okolicznych mieszkańców niegdyś było uznawane za „owiane złą energią”. „Ci, którzy zapuszczali się w to ustronne miejsce, opowiadali o fantastycznych kształtach skał, przyrównując je do postaci ludzkich, zwierzęcych, wiążąc ich powstanie z niezwykłymi wydarzeniami” – czytamy na oficjalnej stronie rezerwatu. Dziś obiekt przyciąga miłośników tajemnic, legend i nietypowych atrakcji. „Miasto zamienione w kamień”. Turyści mogą je odwiedzać przez cały rok Obecnie Skamieniałe Miasto bez wątpienia jest uznawane za największą atrakcję przyrodniczą Pogórza i symbol Ciężkowicko-Rożnowskiego Parku Krajobrazowego. To miejsce magiczne nie tylko dla geologów. Znajdziemy tam kilkadziesiąt form skałkowych, których proces powstawania rozpoczął się miliony lat temu. Występują w postaci baszt, ambon, progów, platform lub grzybów skalnych. W 1931 roku Skamieniałe Miasto zostało uznane za zabytek przyrody. Ochroną objęto wówczas obszar o powierzchni ponad 30 hektarów. Niezwykle urokliwe miejsce znajduje się we wschodniej Małopolsce, w granicach miejscowości Ciężkowice, 700 metrów od centrum. Legenda głosi, że powstało w wyniku klątwy za hulaszczy tryb życia włodarzy. Lejący się litrami alkohol sprawił, że zapomnieli sprawować pieczę nad miastem i dlatego skamieniało. W trakcie dwugodzinnego spaceru można po drodze poznać wiele podobnych legend i ciekawostek. Obiekt jest otwarty przez cały rok, jednak tajemnicza aura okolicy będzie najlepiej wyczuwalna wczesną jesienią. Turyści zachwyceni atrakcją: „Robi ogromne wrażenie” Skały, które przybrały swe kształty pod wpływem erozji, noszą ciekawe nazwy. Wejścia strzeże ogromna Czarownica z haczykowatym nosem. Jest też Ratusz, Baszta, Maczuga, Piramida, Borsuk, a ile skał, tyle samo legend. W pobliżu rezerwatu znajduje się również 70-metrowy Wąwóz Czarownic. Ze Skalnego Miasta prowadzi do niego szlak. Najbardziej zachwyca tam wodospad, który zimą tworzy tam niesamowitą lodową ścianę - wiosną z impetem pędzi w dół. Normalny bilet wstępu na teren rezerwatu kosztuje 7 zł, a ulgowy 5 zł. Na miejscu do wyboru są różne warianty tras, szczególnie warto rozważyć przejście przez Skamieniałe Miasto, Wąwóz Czarownic, a następnie rynek w Ciężkowicach. Zwiedzanie nie powinno zająć dłużej niż 2 godziny 30 minut. Trasa ma około 4,5 km. Skamieniałe Miasto – „Jak w bajkowym krajobrazie" Biorąc pod uwagę opinie zamieszczane przez internautów, atrakcję tę z pewnością warto zobaczyć na własne oczy. „To naprawdę wyjątkowe miejsce! Malownicze formacje skalne robią ogromne wrażenie i dają poczucie, jakby spacerowało się po bajkowym krajobrazie. Ścieżki są przyjemne do przejścia, a otaczająca przyroda sprawia, że to idealna wycieczka nawet w upalne dni – w lesie można znaleźć dużo cienia i przyjemnego chłodu. Świetne miejsce, zarówno na spokojny spacer, jak i na rodzinną wyprawę. Zdecydowanie warto odwiedzić” – napisała pani Mariola. „Ciekawe miejsce, dużo ścieżek i tak naprawdę ciężko wszystko zwiedzić za jednym podejściem. Formacje skalne przybierają przeróżne formy, w zależności od miejsca, w którym stoimy lub od tego, jak pada na nie światło – jedna osoba zobaczy Lwią Skałę, a kolejna sędziwego żółwia – dodał pan Piotr. Źródło: skamienialemiasto.pl, visitmalopolska.pl, muzeum.ciezkowice.pl Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Loughareema w Irlandii Północnej: poznajcie tajemnicze znikające jezioro, które wciąż nie do końca rozumiemy
Tajemnicze jezioro w mistycznym regionie Irlandii Północnej może być rano zupełnie puste, a wieczorem wypełnione pod brzegi wodą. Legendy głoszą, że duchy próbujących przekroczyć je śmiałków wciąż podróżują nad brzegiem – bez końca. W czym tkwi sekret Loughareema?
Naukowcy uważają jezioro Laughareema za jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk geologicznych na Wyspach Brytyjskich. Funkcjonuje wprost magicznie: rano zupełnie suche, a wieczorem pełne wody. Albo odwrotnie. Jego rzadka budowa wciąż zaskakuje naukowców, którzy głowią się nad zachodzącymi pod nim procesami. Magicznie znikające jezioro Jak bardzo zaskoczeni musieli być pierwsi osadnicy tego ponurego, odizolowanego zakątku Irlandii Północnej, gdy pierwszy raz trafili na Laughareema. Znikające Jezioro w hrabstwie Antrim, rano pełne wody i niemożliwe do sforsowania, po kilku godzinach stawało się suchą niecką. Nic dziwnego, że tłumaczono to magią. Mimo upływu lat naukowcy nadal nie odkryli wszystkich jego sekretów. Wiemy, że za wyjątkowe zjawisko odpowiedzialny jest skomplikowany system drenażowy, ale jak to dokładnie działa? Tajemnica jeziora Loughareema W ogromnym uproszczeniu irlandzkie jezioro działa jak… wanna. Wpływają do niego trzy osobne strumienie, swojego rodzaju „krany”, a jedynym ujściem jest „odpływ” na jego dnie. Strumienie systematycznie nanoszą do jeziora zanieczyszczenia – liście czy osady, które zatykają odpływ. Wtedy poziom wody się podnosi. Gdy jednak osiąga poziom krytyczny, ciśnienie wywierane na naturalny korek staje się tak duże, że natychmiast go udrażnia. To powoduje, że woda ucieka w mgnieniu oka – jak po wyciągnięciu korka z wanny. Wkrótce napełnia się na nowo i tak w kółko: co kilka godzin. Skomplikowany system drenażowy Uciekająca z jeziora woda znika, by następnie zaskakująco pojawić się aż 2,5 kilometra dalej i jako duży strumień dołączyć do rzeki Carey. – Loughareema rozpościera przed nami dynamicznie zmieniający się krajobraz. Zbliżając się do jeziora z ekscytacją zgadujemy, w jakim stanie obecnie się znajduje – mówi w wywiadzie dla „The Geological Society” Paul Wilson, hydrogeolog z British Geological Suvey w Belfaście. – Woda znika w podziemnym systemie drenażowym, o którego szczegółach obecnie wiemy bardzo niewiele – dodaje. Tajemnicą pozostaje też to, kiedy powstał. Wszystko przez nieścisłości w formach skalnych, które występują w jego otoczeniu. Mimo spodziewanego delikatnego kredowego wapienia, w którym woda wyrzeźbiła korytarze, już 10 metrów od odpływu badacze trafili na wulkaniczny bazalt. To zmienia spojrzenie na genezę jeziora Loughareema. Nastrojowa Irlandia Północna Efemeryczne jezioro i otaczające je ponure torfowiska tworzą razem mistyczny klimat, który z pewnością czyni region wartym odwiedzenia. To świetna alternatywa do wizyty w coraz bardziej popularnej Szkocji. Irlandia Północna skrywa wiele takich magicznych miejsc, które wciąż pozostają nieznane dla turystów. Warto zacząć w Belfaście, a potem dać się ponieść tej magicznej, często skąpanej w mgle krainie. Źródło: discovernorthernireland.com, Live Science, The Geological Society Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tajemniczy „hełm” na Marsie. Co odkrył łazik Perseverance?
Masjański łazik NASA natknął się na intrygującą skałę, która do złudzenia przypomina zardzewiały średniowieczny hełm. To kolejna skała z kolekcji osobliwych form marsjańskich.
Perseverance odkrył tę przedziwną formację skalną 5 sierpnia 2025 r., za pomocą instrumentu Mastcam-Z. Skałę nazwano „Horneflya”. Ma charakterystyczną, chropowatą powierzchnię, która przykuła uwagę naukowców równie mocno co sam kształt. Dlaczego skała wygląda jak hełm? Za teksturę odpowiadają tzw. sferule – kuliste struktury mineralne, które mogą powstawać na wiele sposobów, m.in. w wyniku wietrzenia chemicznego, procesów wulkanicznych lub wytrącania się minerałów. Podobne skały łazik zauważył już wcześniej, m.in. w marcu 2025 r. Jak wyjaśnia David Agle z Jet Proppulsion Laboratory w NASA, nietypowy „kapeluszowy” kształt nie jest aż tak zaskakujący, ponieważ piramidalne formy często powstają na Marsie z powodu erozji wiatrowej. To, co czyni Horneflyę wyjątkową, to fakt, że jest niemal całkowicie złożona ze sferuli, co pozwala wyciągać wnioski o dawnych procesach geologicznych na planecie. Co jeszcze widział Perseverance? Mastcam-Z, czyli zestaw dwóch kamer z możliwością powiększania, umożliwia wykonywanie zdjęć stereo w wysokiej rozdzielczości i pozwala naukowcom dostrzegać obiekty z dużej odległości. Perseverance dzięki niemu ma na koncie już całą galerię skał o dziwnych kształtach, m.in. kamienie przypominające pączki czy awokado oraz niewyjaśnione „zielone plamy”. Pareidolia – jak mózg płata nam figle Tego typu odkrycia wiążą się z dobrze znanym zjawiskiem psychologicznym – pareidolią. To skłonność ludzkiego mózgu do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych formach, np. dostrzeżenia słynnej twarzy na Marsie czy powierzchni Księżyca. Dla naukowców skała-hełm to ważne źródło informacji o przeszłości Czerwonej Planety. Analiza takich struktur pomaga odtwarzać historię klimatu i środowiska Marsa, pokazując rolę wiatru, wody i procesów w skorupie marsjańskiej w kształtowaniu jego powierzchni przez miliardy lat. Obecnie Perseverance bada północną krawędź krateru Jezero, po udanej wspinaczce na grzbiet zwany „Lookout Hill”. Źródło: Science Alert
Wyspy wulkaniczne są dowodem na siłę procesów, które zachodzą pod powierzchnią Ziemi
Wyspy wulkaniczne, będące namacalnym świadectwem procesów, które zachodzą pod powierzchnią naszej planety, należą do najbardziej spektakularnych formacji geologicznych. Pojawiają się w następstwie podmorskiej aktywności wulkanicznej, zwykle przy okazji kataklizmu. Formują się rzadko, a wiele z nich znika wkrótce po wynurzeniu na powierzchnię. Jak powstają wyspy wulkaniczne? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Czym właściwie jest wyspa wulkaniczna? Jak formują się wyspy wulkaniczne? Związek atoli z wyspami wulkanicznymi Naturalne wyspy powstają w następstwie różnorakich procesów. Z tego względu dzieli się je na dwie podstawowe kategorie: kontynentalne i oceaniczne. Wyspa kontynentalna stanowi oddzielony od głównych mas lądowych fragment skorupy kontynentalnej. Za jej powstawanie odpowiadają ruchy tektoniczne, zmiany poziomu mórz, procesy orogenezy i sedymentacja osadów. Z kolei wyspa oceaniczna, występująca na otwartych wodach, nie jest związana z szelfem kontynentalnym. W ogromnej większości pochodzenie tej formacji jest związane z wulkanizmem. Czym właściwie jest wyspa wulkaniczna? Mówiąc o wyspach wulkanicznych, na myśli trzeba mieć otoczony ze wszystkich stron wodami trwały fragment powierzchni Ziemi, który powstał, gdy wzniesienie wulkaniczne wynurzyło się ponad powierzchnię wody. Bez względu na to, czy mowa o niewielkich, samotnych skrawkach lądu, czy o rozległych archipelagach, formacje te są geologicznymi cudami. Fascynują swoim niezwykłym pięknem, a przy tym stanowią naturalne laboratorium, umożliwiające przeprowadzenie badań z zakresu procesów geologicznych i ewolucji życia. Wulkanizm, czyli proces, w przebiegu którego magma wydobywa się na powierzchnię Ziemi w postaci lawy, jest bezpośrednio związany ruchami płyt tektonicznych. W miejscach, gdzie magma znajduje drogę ucieczki ku powierzchni, powstają trwałe fragmenty lądu. Unosząc się z płaszcza, tworzy zupełnie nową skorupę. Należy jednak podkreślić, że tego typu formacje nie powstają w jednolity sposób. Jak formują się wyspy wulkaniczne? Badacze wyróżniają trzy główne scenariusze geologiczne, w następstwie których formują się wyspy wulkaniczne. Każdy jest związany z innym typem aktywności tektonicznej. Granice rozbieżne płyt tektonicznych Płyty litosfery nieustannie przemieszczają się względem siebie. W następstwie tego zjawiska dochodzi do wystąpienia trzech głównych typów interakcji na ich granicach. Gdy przesuwają się obok siebie, należy mówić o granicach transformujących. Gdy zbliżają się do siebie, mamy do czynienia z granicami zbieżnym. Z kolei gdy oddalają się od siebie, dochodzi do wystąpienia granic rozbieżnych. W miejscach, gdzie występują granice rozbieżne płyt, magma z płaszcza ziemskiego unosi się i zaczyna wypełniać powstałe szczeliny. W ten sposób powstaje nowa skorupa oceaniczna. W następstwie tego procesu powstają podwodne pasma górskie, zwane grzbietami śródoceanicznymi. Jeżeli aktywność wulkaniczna w takim obszarze jest szczególnie intensywna, a tempo rozprzestrzeniania się dna oceanicznego – szybkie, nagromadzone warstwy lawy mogą wynurzać się ponad powierzchnię, tworząc wyspy wulkaniczne. Wymieniając najbardziej znane wyspy położone na grzbiecie śródoceanicznym, w pierwszej kolejności należy wskazać na Islandię (Grzbiet Środkowoatlantycki). Wyspa na granicy płyty północnoamerykańskiej i eurazjatyckiej jest jednym z niewielu miejsc na świecie, umożliwiającym obserwację procesów rozprzestrzeniania się dna oceanicznego na powierzchni. Powszechnie dochodzi tam do wylewów lawy bazaltowej, przez co Islandia daje unikatową możliwość obserwacji tworzenia się nowej skorupy ziemskiej. Strefy subdukcji Pod pojęciem stref subdukcji kryją się miejsca, gdzie jedna płyta tektoniczna wsuwa się pod drugą i zanurza w płaszczu Ziemi. W następstwie tego procesu dochodzi do topnienia skał i powstawania magmy. Ta ma mniejszą masę od otaczających ją skał. Unosząc się, formuje wulkany na płycie górnej. Gdy subdukcja zachodzi między dwiema płytami oceanicznymi, dochodzi do powstania charakterystycznych łańcuchów wysp, które są nazywane łukami wyspowymi. W strefach, w których zachodzi ten proces, magma najczęściej jest bogata w krzemionkę (magma andezytowa), co ma fundamentalny wpływ na jej lepkość i temperaturę krzepnięcia. W tym przypadku erupcje są bardziej eksplozywne, a w ich następstwie powstają stratowulkany, które definiują kształt powstających tam wysp i związane z nimi zagrożenia. W ten sposób powstało wiele wysp w zachodniej części Oceanu Spokojnego. Przykładem niech będzie Santorini w Grecji, która jest częścią aktywnego wulkanicznego łuku Morza Egejskiego, gdzie mikropłyta egejska nasuwa się na dno Morza Śródziemnego. Plamy gorąca Plamy gorąca, czyli hot spoty, to obszary w płaszczu ziemskim, gdzie prądy konwekcyjne dostarczają nienaturalnie duże ilości ciepła, tworząc w ten sposób tzw. pióropusze płaszcza. Obszary, o których mowa, w dużej mierze są nieruchome, natomiast znajdujące się nad nimi płyty litosfery są w nieustannym ruchu. Gdy płyta przesuwa się nad plamą gorąca, magma zaczyna się unosić. Dochodzi wówczas do przetopienia skorupy ziemskiej, w następstwie czego tworzą się wulkany. Płyta kontynuuje ruch, a wulkan oddala się od hot spotu. Staje się wówczas nieaktywny, a w jego miejscu powstaje nowy. To prowadzi do powstania łańcucha wysp wulkanicznych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwiekszy-wulkan-na-swiecie-gdzie-sie-znajduje-i-czy-stanowi-zagrozenie-fot-getty-images-b7abbb3.jpeg" width="2121" height="1414" alt="Największy wulkan na świecie - gdzie się znajduje i czy stanowi zagrożenie? (fot. Getty Images)" title="Największy wulkan na świecie - gdzie się znajduje i czy stanowi zagrożenie? (fot. Getty Images)" /> Doskonałym przykładem powstałych w ten sposób wysp jest archipelag Hawajów, który powstał w następstwie przesuwania się płyty pacyficznej nad ciągle aktywną plamą gorąca. Wyspy te są zbudowane przede wszystkim z wulkanów tarczowych. Nad plamą gorąca powstały także Wyspy Kanaryjskie. W obszarze tego archipelagu widoczny jest trend migracji aktywności wulkanicznej ze wschodu na zachód. To sugeruje, że dynamika tamtejszego hot spotu jest wyjątkowo złożona, znacznie bardziej niż w modelu klasycznym. Związek atoli z wyspami wulkanicznymi Na koniec wypada wspomnieć o atolach. Pod tym pojęciem kryje się płaska wyspa koralowa, najczęściej składająca się z rafy koralowej w kształcie pierścienia, który otacza centralną depresję (lagunę). Atol sam w sobie nie jest wyspą wulkaniczną, ale jego powstawanie jest bezpośrednio związane z tymi formacjami. W tym przypadku wyspa wulkaniczna jest czymś w rodzaju punktu wyjścia. W sprzyjających warunkach, wokół jej brzegów zaczyna rozwijać się rafa koralowa. Z czasem wyspa wulkaniczna zaczyna zapadać się. Jest to następstwem ruchu płyt tektonicznych i erozji. Tworzące rafę koralowce rosną w górę, nadążając za zapadającą się wyspą. Gdy ta zniknie pod powierzchnią wody, pozostaje po niej pierścień rafy koralowej otaczający depresję. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Podziemne rzeki to prawdziwe cuda natury. Skrywają unikatowe skarby przyrody
Podziemne rzeki to rzadkie i wyjątkowe zjawisko geologiczne. Ta specyficzna forma przepływu wód podziemnych stanowi prawdziwy cud natury, skrzętnie ukryty przed ludzkim wzrokiem. Tworzy unikatowy ekosystem, zapewniający warunki bytowe dla równie unikatowych gatunków fauny i flory, przystosowanej do życia w tym niezwykłym środowisku. Jak powstają podziemne rzeki? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Magia chemii i fizyki, czyli złożony proces powstawania podziemnych rzek Rozwój podziemnych rzek to proces wieloetapowy Unikatowe środowisko dla unikatowej przyrody Natura rozsiała swoje cuda po całym świecie Mówiąc o podziemnej rzece, na myśli trzeba mieć ciek płynący pod powierzchnią ziemi. W tym miejscu należy zaznaczyć, że takie twory mogą mieć pochodzenie zarówno naturalne, jak i antropogeniczne. Te stworzone przez człowieka służą przede wszystkim celom gospodarczym, przemysłowym, rolniczym i retencyjnym i mimo że stanowią prawdziwy popis inżynieryjny, to prawdziwym cudem są ich naturalne odpowiedniki. Magia chemii i fizyki, czyli złożony proces powstawania podziemnych rzek Podziemne rzeki powstają w następstwie złożonych procesów hydrologicznych i geologicznych. Te są nierozerwalnie związane ze zjawiskami krasowymi. Rola procesów krasowych Gdy mowa o krasowieniu, na myśli trzeba mieć proces rozpuszczania skał – wapieni, dolomitów, soli kamiennych i gipsów – przez wody powierzchniowe i podziemne. Kluczową rolę odgrywa tu dwutlenek węgla. Rozpuszczony w wodzie, tworzy kwas węglowy, który wchodzi w reakcję ze składnikami skał i w ten sposób doprowadza do ich rozpuszczenia. Powstaje wówczas kwaśny węglan wapnia, który łatwo rozpuszcza się w wodzie i dalej rozprasza się w postaci roztworu. Wsiąkając w istniejące szczeliny i pęknięcia w skałach, woda drąży je i rozpuszcza, w ten sposób powiększając sieć podziemnych kanałów. Zachodzą tu zatem dwa procesy – erozja chemiczna, w następstwie której skała zostaje rozpuszczona i odprowadzona w postaci roztworu, i erozja mechaniczna, czyli obejmująca usuwanie cząstek skał, żłobienie dna koryta i eworsję (pogłębianie odcinków dna w następstwie ruchu wirowego wody obciążonej materiałem okruchowym). Rozwój podziemnych rzek to proces wieloetapowy W jaki sposób proste szczeliny przekształcają się w złożone jaskinie, tworzące równie skomplikowane systemy rzeczne? To długotrwały i dynamiczny proces. Początkowo woda poszerza istniejące szczeliny, tworząc w ten sposób system odwodnienia podziemnego. Wraz z rozwojem systemu krasowego, objętość kanałów (korytarzy jaskiniowych) może przekroczyć ilość dopływającej wody. W rezultacie powstają puste przestrzenie i rozległe jaskinie, w których woda „wybiera” najbardziej dogodne ścieżki przepływu. W ten sposób powstają koryta rzeczne. Etapy rozwoju rzek podziemnych Biorąc pod uwagę cykliczność i dynamikę procesów krasowych, rozwój podziemnych rzek należy dzielić na trzy etapy. etap szczelinowy – to początkowy etap, na którym dominującą rolę odgrywają procesy erozji szczelin w masywie skalnym. Formują się wówczas główne ciągi przyszłych korytarzy jaskiniowych. etap przepływowy – to stadium, w którym woda aktywnie kształtuje jaskinie. W korytarzach tworzą się różnorodne formy jaskiniowe, jak kotły eworsyjne, kaskady, progi i rampy. etap akumulacyjny – w miejscach, w których rzeka płynie wolniej, dochodzi do gromadzenia osadów, które tworzą namuliska. Powstają kręte meandry i rozlewiska w formie jeziorek. W najwyższych i najsuchszych partiach jaskini gromadzą się osady nacieków wapiennych, które zaczynają tworzyć charakterystyczne formacje: stalaktyty, stalagmity i stalagnaty. Unikatowe środowisko dla unikatowej przyrody Podziemne rzeki i związane z nimi jaskinie tworzą unikatowe ekosystemy, w których żyją gatunki fauny i flory, przystosowane do występujących tam specyficznych warunków – stałej temperatury, braku światła czy ograniczonej dostępności pożywienia. Wymieniając organizmy, które zamieszkują te środowiska, należy wskazać na: stygobionty – organizmy wodne żyjące wyłącznie w środowiskach podziemnych, do których zaliczane są niektóre skorupiaki z rodzaju Niphargus i Proasellus, troglobionty – organizmy lądowe, które całe swoje życie spędzają w jaskiniach, do których zaliczane są m.in. pająki jaskiniowe i niektóre owady, stygokseny i troglokseny – organizmy okresowo pojawiające się w jaskiniach, które jednak nie spędzają tam całego cyklu życiowego. Do tej grupy zaliczają się m.in. nietoperze. Natura rozsiała swoje cuda po całym świecie Podziemne rzeki występują na całym świecie. Wszędzie przybierają różnorodne formy i odgrywają unikatową rolę w środowisku naturalnym. Najbardziej znana w Polsce płynie w Jaskini Wielkiej Śnieżnej, najdłuższej i najgłębszej jaskini w Polsce. Mówimy tu o złożonym systemie rzecznym. Licznie nagromadzone tam cieki łączą się w niższych partiach w ciągi wodne, doprowadzające wodę aż do końcowych syfonów. To niezwykłe dzieło natury charakteryzuje się krystalicznie czystą wodą i bogactwem unikatowych formacji naciekowych. Bez wątpienia jest jednym z najbardziej imponujących zjawisk hydrologicznych w polskich górach. Wymieniając przykłady podziemnych rzek na świecie, należy wskazać na następujące twory: Puerto Pricesa na Filipinach – rozciąga się na długości 8,2 km i z systemu jaskiń wapiennych uchodzi do Morza Południowochińskiego. Wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO; podziemna rzeka San José w Hiszpanii – płynie w kompleksie Grutas de San José. Jest jedną z niewielu żeglownych rzek podziemnych w Europie. Mierzy 2750 m długości; Sac Actun w Meksyku – podziemny system rzeczny na półwyspie Jukatan, tworzący największy podwodny system jaskiń na świecie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Oko Sahary przecina pustynię koncentrycznymi kręgami. Skąd wzięła się ta niezwykła formacja?
Oko Sahary, jedna z najbardziej tajemniczych struktur geologicznych, rozpościera swe koncentryczne kręgi na największej pustyni na Ziemi, w miejscu, gdzie warunki są najmniej gościnne i przyjazne. Na przestrzeni lat powstało wiele tez na temat pochodzenia tej niezwykłej formacji. Czym jest Oko Sahary? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Tajemnicze „oko” na Saharze Oko Sahary to ślad po uderzeniu meteorytu? Atlantyda znajdowała się na Saharze? Czym właściwie jest Oko Sahary? Choć miejscowa ludność najprawdopodobniej od setek lat jest świadoma istnienia tego fenomenu geologicznego, to świat zwrócił uwagę na Oko Sahary dopiero, gdy człowiek wyruszył na podbój kosmosu. Tajemnicza struktura od dawna fascynuje naukowców i opinię publiczną, a duże zainteresowanie tylko podsyca spekulacje na temat jej pochodzenia. Na przestrzeni lat powstało kilka prawdopodobnych tez, wyjaśniających powstanie niezwykłej formacji, a obok nich wyrosły też opowieści ocierające się o fantastykę. Tajemnicze „oko” na Saharze Oko Sahary (znane też jako Oko Afryki), a właściwie – Kalb ar-Riszat, to struktura geologiczna na Saharze, oddalona o około 25 km na północny wschód od miasta Wadan, w północno-zachodniej Mauretanii. Rozpościera się na obszarze płaskowyżu Adrar, którego krajobraz kształtują suche doliny i ruchome wydmy. Monumentalny twór osiąga około 40 km średnicy. Skąd wzięła się jego niezwykła nazwa? Ta jest zasługą charakterystycznego ukształtowania tworzących go skał. Układają się one w ogromną kopułę skalną, którą przecinają koncentrycznie rozchodzące się kręgi. Od punktu orientacyjnego do przedmiotu badań Nie jest prawdą, że Oko Sahary odkryli pierwsi astronauci. Ludzie od dawna są świadomi istnienia formacji skalnych w północno-zachodniej Mauretanii. Najprawdopodobniej już wczesne koczownicze ludy Afryki używały jej jako punktu orientacyjnego podczas swoich wędrówek. Jednak przed pierwszymi załogowymi lotami w kosmos, nie przyciągała uwagi naukowców. Powód? Prozaiczny – formacja Kalb ar-Riszat jest zbyt rozległa, by można było ją poznać z poziomu gruntu. Nawet obserwacje lotnicze nie umożliwiały pełnego zobrazowania tej struktury. Dopiero zmiana perspektywy obserwacji na orbitalną pozwoliła zrozumieć, że pod wieloma względami jest to twór niezwykły. Pierwsze naukowe opisy Oka Sahary powstały już w latach 30. i 40. XX wieku, jednak jeszcze przez wiele lat ta struktura pozostawała tylko „lokalną ciekawostką”. Zmieniło się to dopiero w 1965 roku, kiedy podczas misji Gemini 4 astronauci Edward White i James McDivitt wykonali spektakularne fotografie tej formacji. Zdjęcia obiegły cały świat i nagle Oko Sahary stało się przedmiotem badań międzynarodowej społeczności naukowej. Widziany z orbity, ten niezwykły twór przypomina wielką tarczę strzelniczą lub ogromne oko. Właśnie to skłoniło badaczy do zainteresowania się geologicznym pochodzeniem Kalb ar-Riszat. Oko Sahary to ślad po uderzeniu meteorytu? Naukowcy zwrócili uwagę na symetryczny, okrągły kształt, podniesiony obwód zewnętrzny i nieco zapadnięte centrum struktury. Te cechy zdawały się jednoznacznie sugerować, że tajemnicze Oko Sahary to w praktyce nic innego, jak kolosalny krater uderzeniowy – ślad po kontakcie meteorytu z powierzchnią naszej planety. Pogląd ten był lansowany przez dość długi czas, ale późniejsze badania geologiczne stanowczo obaliły tezę o kraterze uderzeniowym. Za jej odrzuceniem przemawiało kilka kluczowych kwestii. Po pierwsze, badacze zwrócili uwagę na brak centralnego szczytu. W miejscach noszących rozległe ślady kosmicznego uderzenia najczęściej występuje złożona struktura wypiętrzenia, która powstaje w następstwie sprężystego odbicia skały po ogromnej sile uderzenia. Po drugie, w obszarze Oka Sahary nie ujawniono rozległej brekcji, czyli okruchowca zbudowanego ze scementowanych fragmentów innych skał. Co prawda występuje tam pewna brekcja krzemionkowa, ale ta ma przede wszystkim pochodzenie hydrotermalne. Naukowcy nie mają wątpliwości, że nie jest to skała powstająca w następstwie działania ekstremalnego ciśnienia, które powstaje w trakcie uderzenia meteorytu. Po trzecie, w strukturze na Saharze nie stwierdzono rozległego stopienia uderzeniowego, które byłoby następstwem działania ogromnego ciepła, uwolnionego pod wpływem intensywnego oddziaływania energii kinetycznej. Po czwarte, w obszarze Oka Sahary stwierdzono obecność skał magmowych i ich specyficznych układów strukturalnych. To z kolei wskazało na wewnętrzne pochodzenie magmowe Atlantyda znajdowała się na Saharze? Gdy mowa o rzeczach i zjawiskach tajemniczych, czyli nie do końca poznanych, od razu pojawiają się fantastyczne tezy na ich temat. To zaskakujące, ale niektóre osoby do dziś wierzą, że Oko Sahary jest pozostałością po Atlantydzie, czyli zamieszkałym przez rozwiniętą cywilizację mitycznym mieście, które w swoich dialogach opisał Platon. Zwolennicy tej tezy powołują się na zaskakującą zbieżność koncentrycznych kształtów ze starożytnymi opisami. Zupełnie nie biorą pod uwagę współczesnego poglądu, według którego Platon użył opowieści o Atlantydzie jako narzędzia literackiego, dzięki któremu wyraził swoje idee polityczne i filozoficzne. Nauka odrzuca istnienie Atlantydy, a geologia nie dostarcza żadnych dowodów, że Oko Sahary jest czymkolwiek innym, niż tylko (a właściwie aż) naturalną strukturą. Co więcej, badania archeologiczne nie ujawniły w tym obszarze żadnych struktur, które mogłyby być tworem rąk ludzkich. Czym właściwie jest Oko Sahary? Nie jest kraterem uderzeniowym ani pozostałością po starożytnym mieście. Czym zatem jest ta formacja? Obecnie dominuje mocno poparty pogląd, według którego Kalb ar-Riszat jest głęboko zerodowaną kopułą geologiczną, wypiętrzoną antykliną, która swój charakterystyczny wygląd zawdzięcza interakcji między działającymi na znacznej głębokości siłami magmowymi a długotrwałą erozją powierzchniową. Proces formowania tej struktury najprawdopodobniej rozpoczął się w okresie kredy, kiedy ogromna masa stopionej skały uległa wypchnięciu spod skorupy ziemskiej. Pod wpływem działania ogromnego ciśnienia powierzchniowego nastąpiło wypiętrzenie pierwotnie płaskich skał osadowych, przez co powstała rozległa kopuła. W ciągu milionów lat naturalne czynniki poddawały ją erozji, w wyniku czego powstały charakterystyczne koncentryczne pierścienie. Tak naprawdę naukowcy wiedzieli o tym od dawna Należy podkreślić, że podobną teorię w 1948 roku przedstawił geograf Jacques Richard-Molard. Opierając się na naukowej intuicji, założył, że struktura ta jest wynikiem wypiętrzenia lakolitowego. Nie miał jednak żadnych konkretnych dowodów na poparcie swoich obserwacji, dlatego przez wiele lat dominowały inne poglądy w tym temacie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wulkany, rowy tektoniczne, Pacyficzny Pierścień Ognia, ale i dziewicza przyroda – Kamczatka to geograficzna osobliwość
Leżąca na styku dwóch płyt tektonicznych Kamczatka to obszar o wyjątkowej aktywności sejsmicznej i wulkanicznej. W tej trudno dostępnej części Rosji można znaleźć zarówno geologiczne cuda, jak i niemal dziewiczą przyrodę.
Spis treści: Wulkany Kamczatki Tektonika i trzęsienia ziemi Pacyficzny Pierścień Ognia Przyroda Kamczatki Regularnie nawiedzają ją trzęsienia ziemi i nic dziwnego. Kamczatka to unikatowy półwysep, położony w jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie regionów świata. Pozostaje też oazą dzikiej przyrody, zachowaną głównie dzięki trudnemu dostępowi, ale i tworzonym tam rezerwatom. Wulkany Kamczatki Kamczatka to jedno z najbardziej wulkanicznie aktywnych miejsc na Ziemi. Na półwyspie znajdują się setki kominów wulkanicznych i około 30 czynnych wulkanów. Najwyższy szczyt Kamczatki (4750 m n.p.m), a przy okazji najbardziej aktywny wulkan Eurazji to Kluczewska Sopka. W 1996 roku pięć obszarów wulkanicznych Kamczatki zostało wpisanych na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Kamczackie wulkany, choć trudno dostępne, są obiektem badań naukowców z całego świata oraz coraz popularniejszym celem wypraw miłośników dzikiej przyrody i ekstremalnych zjawisk geologicznych. Tektonika i trzęsienia ziemi Kamczatka leży na styku dwóch potężnych płyt tektonicznych – pacyficznej i północnoamerykańskiej. Proces ścierania się płyt generuje olbrzymie naprężenia w skorupie ziemskiej, które manifestują się w postaci trzęsień ziemi. Kamczatka doświadcza ich regularnie, a niektóre z nich osiągają siłę przekraczającą 7 stopni w skali Richtera. W 1952 roku trzęsienie o magnitudzie 9,0 wywołało potężne tsunami, które dotarło aż do wybrzeży Hawajów. Z podobnym mieliśmy do czynienia 29 lipca 2025. Wzdłuż wschodniego wybrzeża półwyspu ciągnie się Rów Kurylsko-Kamczacki – głęboki na ponad 10 kilometrów fragment dna Pacyfiku. To jedno z najgłębszych miejsc na Ziemi i granica między płytami tektonicznymi, gdzie płyta pacyficzna wsuwa się pod kontynentalną. Pacyficzny Pierścień Ognia Kamczatka jest częścią tzw. Pacyficznego Pierścienia Ognia – ogromnego pasa aktywności wulkanicznej i sejsmicznej otaczającego Ocean Spokojny. To właśnie w tym obszarze znajduje się ponad 75% wszystkich aktywnych wulkanów świata i występuje ponad 90% wszystkich trzęsień ziemi – od Nowej Zelandii, przez Filipiny, Japonię, Kamczatkę, Alaskę, Amerykę Środkową, aż po Andy w Ameryce Południowej. Przyroda Kamczatki Kamczatka to również jeden z najbardziej dziewiczych i zróżnicowanych przyrodniczo regionów świata. Wulkany, gejzery, gorące źródła, lodowce, rzeki pełne łososi i niedostępne lasy tajgi tworzą unikatowy ekosystem. Na półwyspie żyje ponad 18 tysięcy niedźwiedzi brunatnych – to jedno z największych ich skupisk na świecie. Występuje tu najwięcej na świecie gatunków ryb łososiowatych, określanych wspólnie jako łososie pacyficzne. Kamczatka jest też domem dla setek gatunków ptaków, w tym orłów przednich i bielików, oraz ssaków morskich, takich jak uchatki, morsy i wiele gatunków wielorybów. Dzięki ograniczonemu dostępowi i surowemu klimatowi, przyroda Kamczatki pozostała względnie nienaruszona przez człowieka. Najważniejsze rezerwaty przyrody na Kamczatce to: Kronocki Rezerwat Biosfery z Doliną Gejzerów i wulkanem Kronocka Sopka, Komandorski Rezerwat Przyrody obejmujący Wyspy Komandorskie i otaczające je morze oraz Rezerwat Koriacki, chroniący morskie i lądowe ekosystemy na północy półwyspu. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Co wywołuje trzęsienie ziemi? Czy można przewidzieć jego występowanie?
Według definicji trzęsienie ziemi to gwałtowne rozładowanie naprężeń w skorupie ziemskiej połączone z ruchem warstw skalnych. Zwykle wywołane jest globalnymi ruchami płyt tektonicznych i wulkanizmem, choć coraz częstsze są trzęsienia ziemi wywołane działalnością człowieka. Trzęsienia ziemi są wyjątkowo nieprzewidywalne i mogą zabić ogromną liczbę ludzi w krótkim czasie.
Spis treści: Uwolniona energia Pierścień ognia Działalność człowieka Trzęsienia ziemi i tsunami Nieco ponad dwa lata temu, w lutym 2023 roku, w południowo-wschodniej Turcji oraz w Syrii, na granicy płyt tektonicznych anatolijskiej i arabskiej, doszło do trzęsienia ziemi, które pochłonęło niemal 60 tysięcy ofiar. A choć wydarzenie było gigantyczną katastrofą, którą pogłębiły jeszcze panująca wówczas zima oraz zniszczenia wojenne w Syrii, to niektóre trzęsienia ziemi potrafią pochłonąć nawet 250 tysięcy istnień. Uwolniona energia Przełom w rozumieniu zjawiska trzęsień ziemi przyniosła sejsmologia – nauka, która od początku XX wieku bada wszystkie aspekty trzęsień, ich przyczyny, przebieg i skutki. Dzięki sejsmologii wiemy, że trzęsienia ziemi powstają, gdy energia sprężysta zgromadzona w skorupie ziemskiej przez lata nagle uwalnia się podczas przemieszczenia skał wzdłuż uskoku. Uwalniająca się w ten sposób energia w około 20–30% rozchodzi się w postaci fal sejsmicznych. Część z tych fal dociera na powierzchnię Ziemi w postaci niszczących fal powierzchniowych. Pozostała część energii zamienia się w ciepło lub trwałe deformacje skał. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/56-sekund-ktore-wywrocily-domy-i-zycie-nepalczykow-do-gory-nogami-reportaz-z-nepalu-dotknietego-trzesieniem-a306d16.jpeg" width="1024" height="683" alt="56 sekund, które wywróciły domy i życie Nepalczyków do góry nogami. Reportaż z Nepalu dotkniętego trzęsieniem" title="56 sekund, które wywróciły domy i życie Nepalczyków do góry nogami. Reportaż z Nepalu dotkniętego trzęsieniem" /> Miejsce, w którym zapoczątkowane zostało uwalnianie energii zgromadzonej na linii uskoku nazywamy ogniskiem trzęsienia ziemi. Jest to punkt czysto teoretyczny, ponieważ faktycznie energia wstrząsu rozładowuje się zawsze na pewnej powierzchni uskoku. Bezpośrednio nad ogniskiem wstrząsu znajduje się tzw. epicentrum. Jest to punkt, gdzie fale sejsmiczne rozchodzące się z ogniska we wszystkich kierunkach najszybciej osiągając powierzchnię. Zazwyczaj właśnie w epicentrum fale posiadają największą siłę niszczącą i najsilniej wprawia podłoże w wibracje. Intensywność wstrząsów w dużej mierze zależy od uwarunkowań geologicznych i rodzaju podłoża, Jeżeli zamieszkany obszar znajduje się np. na terenie bagnistym, może to znacznie zintensyfikować drgania. Natomiast falą sejsmiczną nazywamy pojedynczą falę wibracji, w jakiej nagromadzona energia jest uwolniona w trakcie ruchów mas skalnych na linii uskoku. Prędkość rozchodzenia się fal zależy od rodzaju podłoża i fali. Pierścień ognia Trzęsienia ziemi mają różny charakter w zależności od rodzaju uskoku. W uskokach przesuwczych skały przesuwają się względem siebie poziomo. W uskokach normalnych fragment skały nad uskokiem przemieszcza się w dół, a w uskokach odwrotnych – w górę. Ruchy te mogą obejmować kilka, kilkadziesiąt, a nawet kilkaset kilometrów uskoku. Przykładem jest słynne trzęsienie ziemi w San Francisco w 1906 roku, kiedy to wzdłuż uskoku San Andreas doszło do przemieszczenia o długości 430 kilometrów i przesunięcia terenu nawet o 6 metrów. Najaktywniejszym obszarem sejsmicznym świata jest tzw. „Pierścień Ognia”, czyli okolice Oceanu Spokojnego – od Nowej Zelandii i Japonii, przez Alaskę, po zachodnie wybrzeża obu Ameryk. To właśnie tam dochodzi do około 80% wszystkich uwolnień energii sejsmicznej. Drugim ważnym pasem jest pas alpejsko-himalajski, ciągnący się od Morza Śródziemnego przez Azję aż po Indonezję, odpowiedzialny za około 15% światowej aktywności sejsmicznej. Inne aktywne strefy znajdują się wzdłuż grzbietów oceanicznych i rowów ryftowych, m.in. w Oceanie Atlantyckim, Indyjskim i Arktycznym. Poza trzęsieniami o podłożu tektonicznym, istnieją również trzęsienia wulkaniczne, które powstają w związku z aktywnością magmy pod wulkanami. Choć ich źródłem jest często ruch płynnych mas skalnych lub gazów pod ciśnieniem, ich mechanizm bywa podobny do trzęsień tektonicznych – również polega na nagłym przemieszczeniu skał. W rzeczywistości zarówno trzęsienia wulkaniczne, jak i tektoniczne, mają wspólne tło geologiczne – są skutkiem ruchów płyt tektonicznych. Działalność człowieka Trzęsienia ziemi mogą być również wywoływane przez działalność człowieka. Przykładami są głębokie wiercenia i wstrzykiwanie płynów przy szczelinowaniu, podziemne próby jądrowe, wydobycie surowców, a także zalewanie ogromnych zbiorników wodnych. W przypadku zbiorników zaporowych dochodzi czasem do zjawiska tzw. sejsmiczności indukowanej – ciśnienie wywierane przez wodę może być wystarczające, by uruchomić uskoki, które były już bliskie pęknięcia. Znane przypadki to m.in. zapory Hoover w USA, Asuańska w Egipcie, Kariba na granicy Zimbabwe i Zambii czy Koyna w Indiach, gdzie po napełnieniu zbiorników doszło do wzrostu liczby lokalnych trzęsień. Trzęsienia ziemi mają też zróżnicowane skutki. Mogą powodować zmiany w rzeźbie terenu – przemieszczenia wzdłuż uskoków, zapadnięcia gruntu, osuwiska, wypływy błotne czy zmiany w przepływie wód gruntowych. Często prowadzą też do zniszczeń infrastruktury – budynków, mostów, kolei, rurociągów. Szczególnie narażone są konstrukcje wzniesione na miękkich osadach, które wzmacniają fale sejsmiczne. Trzęsienia ziemi mogą również powodować zjawiska akustyczne i świetlne – niskie dźwięki podobne do przejazdu pociągu oraz błyski w atmosferze, będące efektem elektrycznym. Trzęsienia ziemi i tsunami Jednym z najbardziej tragicznych skutków trzęsień ziemi są tsunami – fale morskie o ogromnej długości i energii, powstające na skutek nagłego przemieszczenia dna oceanicznego. Choć potocznie nazywane falami pływowymi, nie mają one związku z działaniem Księżyca czy Słońca. Tsunami mogą rozprzestrzeniać się przez całe oceany i uderzać w wybrzeża z ogromną siłą, niosąc spustoszenie. Najbardziej niszczycielskie tsunami w historii miało miejsce 26 grudnia 2004 roku po trzęsieniu ziemi u wybrzeży Sumatry – zginęło wówczas ponad 200 tysięcy ludzi w Azji i Afryce. Choć każdego roku na całym świecie notuje się około 50 tysięcy trzęsień ziemi odczuwalnych bez użycia instrumentów, tylko około 100 z nich jest na tyle silnych, by powodować poważne zniszczenia. Wstrząsy o naprawdę katastrofalnej sile zdarzają się średnio raz do roku. W ciągu dziejów ludzkości trzęsienia ziemi doprowadziły do śmierci milionów ludzi i nieobliczalnych strat materialnych, a ich badanie i monitorowanie pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań współczesnych nauk o Ziemi. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tego lata dni są najkrótsze w historii pomiarów. To dlatego, że Ziemia obraca się szybciej
Najkrótsze dni w historii nowoczesnych pomiarów zaskoczyły naukowców. Choć zmiany są mikroskopijne, ich konsekwencje mogą sięgać kluczowych technologii i prognoz klimatycznych.
Spis treść: Co powoduje przyspieszenie obrotu Ziemi? Czy kiedyś dzień był jeszcze krótszy? Jakie mogą być skutki tych zmian? Czy klimat może wpływać na długość dnia? Na całej półkuli północnej ludzie chłoną długie godziny letniego światła dziennego, nie mając pojęcia, że doświadczają jednych z najkrótszych dni od początku współczesnego pomiaru czasu – krótszych o około milisekundę. 9 lipca był najkrótszym dniem roku, ponieważ Ziemia obracała się szybciej – o 1,34 milisekundy szybciej niż standardowy, 24-godzinny obrót, według danych Międzynarodowej Służby Obrotu Ziemi i Układów Odniesienia (IERS) oraz Obserwatorium Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Przewiduje się, że tego lata wystąpią jeszcze dwa historycznie krótkie dni – dzisiaj, 22 lipca i 5 sierpnia. Wahania prędkości obrotu Ziemi nie są niczym niezwykłym, ale naukowcy rozważają powody stojące za niedawnym wzrostem liczby szybszych rotacji. – W ciągu ostatniej dekady średnia długość dnia w większości przypadków ulegała skróceniu. Było to szczególnie zauważalne w ciągu ostatnich pięciu lat, kiedy to czasami dzień trwał mniej niż 24 godziny – mówi Nicholas Stamatakos, astronom z Departamentu Orientacji Ziemi w Obserwatorium Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych. Co powoduje przyspieszenie obrotu Ziemi? Wariacje w rotacji Ziemi są wynikiem skomplikowanego zestawu czynników, ale naukowcy wskazują kilka z nich jako szczególnie istotne. Księżyc wpływa na Ziemię różnie w zależności od swojej pozycji na orbicie. Gdy dwa razy w miesiącu znajduje się blisko równika, jego siła grawitacyjna nieco spowalnia obrót Ziemi. Jednak Księżyc również zbliża się do biegunów dwa razy w miesiącu, a w tych momentach jego grawitacja pomaga Ziemi obracać się nieco szybciej. Nasza planeta i atmosfera obracają się synchronicznie, dzieląc moment pędu, którego nie da się zmienić, działając tylko na jeden z tych dwóch elementów. Atmosfera obraca się wolniej latem z powodu zmian w prądzie strumieniowym. Oznacza to, że planeta musi przyspieszyć, aby zrekompensować tę różnicę i utrzymać całkowity moment pędu na stałym poziomie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/z-jadra-ziemi-wycieka-niezwykle-rzadki-i-niezwykle-cenny-pierwiastek-hel-3-to-geologiczny-cud-natury-fot-getty-images-ca0b6e3.jpeg" width="938" height="528" alt="Wewnętrzne jądro Ziemi zacznie obracać się w przeciwnym kierunku? Wiele na to wskazuje, twierdzą naukowcy (fot. Getty Images)" title="Wewnętrzne jądro Ziemi zacznie obracać się w przeciwnym kierunku? Wiele na to wskazuje, twierdzą naukowcy (fot. Getty Images)" /> Wewnątrz planety również dzieje się coś dziwnego, czego fizycy nie potrafią w pełni wyjaśnić. Z jakiegoś powodu jądro Ziemi zwalnia od ostatnich 50 lat, a żeby utrzymać moment pędu, stała część Ziemi znajdująca się powyżej jądra musi obracać się nieco szybciej. – Nie wiemy, dlaczego tak się dzieje ani co jądro może zrobić w przyszłości – mówi Duncan Agnew, geofizyk z Instytutu Oceanografii im. Scrippsa. Czy kiedyś dzień był jeszcze krótszy? Ostatnie lata przyniosły najkrótsze dni od momentu rozpoczęcia pomiarów czasu atomowego w 1955 roku, ale nie są to nawet zbliżone do najkrótszych dni w historii Ziemi. Średnio rzecz biorąc, dni na Ziemi wydłużały się przez kilka miliardów lat. Odkąd uformował się Księżyc, jego grawitacja i wpływ na pływy oceaniczne stopniowo spowalniają tempo obrotu Ziemi. Analiza starożytnych muszli małży z ery dinozaurów ujawnia, że 70 milionów lat temu rok liczył 372 dni, a dzień trwał zaledwie 23,5 godziny. Skamieniałe koralowce sprzed 430 milionów lat sugerują, że znacznie częstsze wschody i zachody słońca występowały w ciągu doby trwającej 21 godzin. Nawet jeśli długoterminowy trend prowadzi do wydłużania dni, krótkoterminowe fluktuacje powodowały wiele okresów z krótszymi dniami. – Wszystkie dni były krótsze niż te w latach 20. XIX wieku i mniej więcej od 1865 do 1880 r. Według danych IERS faktycznie krótsze dni wystąpiły w czerwcu/sierpniu 2022 roku oraz czerwcu 2024 roku – mówi Agnew. Jakie mogą być skutki tych zmian? Dni długiego światła dziennego są oczywiste, jak te wokół przesilenia letniego. Podobnie oczywiste są długie, zimne noce przed i po 21 grudnia. Ale gdyby cykl 24-godzinny Ziemi został skrócony o mrugnięcie oka, prawdopodobnie byś tego nie zauważył: mrugnięcie trwa od 100 do 400 milisekund, podczas gdy różnica w długości dnia to zaledwie około 1 milisekundy. – Pojedynczy, odosobniony krótszy dzień ma znaczenie tylko dla astronomów i innych specjalistów – mówi Judah Levine. Astronomowie potrzebują niezwykle precyzyjnych pomiarów czasu, aby zrozumieć pozycje i ruchy ciał niebieskich oraz zjawisk astronomicznych – drobne nieścisłości mogą prowadzić do poważnych błędów. Gdy utracony czas przez skrócone dni zaczyna się kumulować, mierzący czas dodają dodatkową sekundę do bieżącego zegara, by czas astronomiczny znów był zgodny z czasem atomowym. To nazywa się sekundą przestępną, która jest dodawana mniej więcej raz na półtora roku od 1972 roku – większość ludzi również tego nie zauważa. Sekundy przestępne sprawiały problemy komputerom, systemom GPS i telekomunikacji – najbardziej zauważalnie w 2012 roku. Bezprecedensowa ujemna sekunda przestępna może okazać się jeszcze bardziej problematyczna, ponieważ systemy oprogramowania mogą zakładać, że czas zawsze płynie w jednym kierunku. Czy klimat może wpływać na długość dnia? Badania sugerują, że czynniki takie jak topniejący lód, podnoszące się morza i wyczerpane zasoby wód gruntowych zmieniają masę Ziemi i spowalniają jej obrót. To spowalnia jej rotację w taki sam sposób, w jaki łyżwiarka obniża ramiona znad głowy, aby wyhamować swój obrót. Historycznie rzecz biorąc, takie zmiany były wynikiem naturalnych cykli, ale para badań finansowanych przez NASA sugeruje, że czas sam w sobie może odczuwać wpływ zmian klimatycznych na Ziemi. – Nasza analiza pokazuje, że w ubiegłym stuleciu współczesne zmiany klimatu same przyczyniły się do wydłużenia dnia o około 0,6 do 0,7 milisekundy – mówi Surendra Adhikari z Jet Propulsion Laboratory. Takie spowolnienie może być sprzeczne z czynnikami, które ostatnio przyspieszają obrót Ziemi, co uwidacznia złożoność rotacji planety. Stamatakos podkreśla, że choć obserwowaliśmy zmiany w obrocie Ziemi od wieków, skomplikowane powiązania ich różnych przyczyn wciąż stanowią wyzwanie dla naukowców — szczególnie przy prognozach na przyszłość. –Dokładne przewidywania długości dnia na okres dłuższy niż sześć miesięcy nie są możliwe” ze względu na niepełne zrozumienie wszystkich tych zjawisk geodezyjnych – ostrzega. Więc choć słońce nadal będzie wschodzić jutro, trudno powiedzieć dokładnie, jak długo potrwa dzień. Źródło: National Geographic
Pod Afryką Ziemia rytmicznie pulsuje. To początek nowego oceanu
Naukowcy zidentyfikowali dynamiczne przepływy gorącej materii płaszcza Ziemi głęboko pod prowincją Afar w Etiopii. Gorąca lawa „pulsuje” w ścisłym powiązaniu z ruchami płyt tektonicznych w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich. To odkrycie kluczowe dla zrozumienia przyszłości kontynentu – kiedyś powstanie tam nowy ocean.
Spis treści Co odkryli naukowcy w rejonie Afar? Głębokie „tętno Ziemi” pulsuje pod płytami tektonicznymi Znaczenie odkrycia dla przyszłości Ziemi Naukowcy z Uniwersytetu w Southampton, we współpracy z dziesięcioma instytucjami międzynarodowymi, odkryli pulsujące przepływy gorącej materii z głębi Ziemi pod Afryką, które mogą doprowadzić do powstania nowego oceanu. Co odkryli naukowcy w rejonie Afar? Badania, opublikowane w czasopiśmie „Nature Geoscience”, koncentrują się na regionie Afar w Etiopii – unikatowym miejscu, gdzie spotykają się wielkie uskoki tektoniczne: Wielki Rów Wschodni i Rów Abisyński. To część tzw. Wielkich Rowów Afrykańskich. Afar to jeden z najciekawszych regionów, gdzie znajdują się afrykańskie wulkany. W rejonie Afar naukowcy zidentyfikowali dynamiczny słup gorącej materii płaszcza Ziemi (jednej z warstw wnętrza Ziemi), który unosi się pulsacyjnie, przypominając bicie serca. To istotne odkrycie pokazuje, że głębokie procesy zachodzące we wnętrzu Ziemi są ściśle powiązane z ruchem płyt tektonicznych i procesami zachodzącymi na powierzchni skorupy ziemskiej. Głębokie „tętno Ziemi” pulsuje pod płytami tektonicznymi Przez miliony lat płyty tektoniczne ścierają się i oddalają od siebie w strefach ryftowych, takich jak Afar w Etiopii. W efekcie wierzchnia, twarda warstwa naszej planety, czyli skorupa ziemska, robi się w tych miejscach coraz cieńsza. W długiej perspektywie takie procesy prowadzą do powstania nowych oceanów – i właśnie taki proces obserwowany jest w Afarze. Dr Emma Watts, główna autorka badania, wskazuje, że pióropusz gorącej materii nie jest jednolity ani statyczny, lecz rytmicznie pulsuje. To wewnętrzne „tętno Ziemi” jest regulowane przez położenie płyt tektonicznych, co zmienia sposób, w jaki rozumiemy oddziaływanie wnętrza planety na jej powierzchnię. Zespół przeanalizował ponad 130 próbek skał wulkanicznych z regionu Afar. Poza tym wykorzystał już istniejące dane. Wszystko zostało poddane zaawansowanemu modelowaniu statystycznemu. Wyniki ujawniły wyraźne wzory ruchu materii płaszcza Ziemi. Zależy on od warunków tektonicznych – w „szybszych” ryftach, np. Abisyńskim, pulsacje przemieszczają się szybciej i bardziej regularnie, niczym krew przez wąską tętnicę. Znaczenie odkrycia dla przyszłości Ziemi Prof. Tom Gernon z Uniwersytetu w Southampton podkreśla, że pulsacje są modulowane przez grubość i ruch płyt tektonicznych na powierzchni. Dr Derek Keir dodaje: „Zrozumieliśmy, jak ściśle ruchy płaszcza Ziemi są powiązane z ruchem płyt. To ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia aktywności wulkanicznej, trzęsień ziemi oraz ewolucji kontynentów” Badania mają również praktyczne znaczenie: pod miejscami, gdzie płyty tektoniczne są najcieńsze, może koncentrować się aktywność wulkaniczna. To może pomóc lepiej przewidywać zjawiska geologiczne i wulkaniczne. Jak zauważa dr Watts, współpraca interdyscyplinarna była kluczowa, aby połączyć dane z różnych dziedzin i technik – dopiero w ten sposób możliwe było stworzenie pełnego obrazu „pulsującej Ziemi” pod Etiopią. Źródło: Nature Geoscience Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Złoto z jądra Ziemi wycieka na powierzchnię naszej planety
Ilość złota w metalowym jądrze Ziemi jest tak duża, że można byłoby nim pokryć wszystkie kontynenty półmetrową warstwą. Metale szlachetne przeciekają z jądra i przedostają się bliżej powierzchni. Nie oznacza to jednak, że łatwo jest po nie sięgnąć.
Spis treści: Metalowe jądro Ziemi Wędrówki wewnątrz Ziemi Kosmiczne izotopy Nowe badanie izotopów znalezionych w skałach wulkanicznych, ujawniło, w jaki sposób metale szlachetne wydostały się spod warstwy litosfery. Wygląda na to, że wyciekły z jądra, zanim rozpoczęły długą, długą podróż na powierzchnię, niesione przez konwekcyjną magmę. Metalowe jądro Ziemi Zanim to jednak rozważymy, zacznijmy od podstaw. Jądro Ziemi ukształtowało się około 4,5 miliarda lat temu, zaraz po powstaniu naszej planety. Całe jądro ma średnicę ok. 6800 km, z czego stałe jądro wewnętrzne ma promień ok. 1220 km, a płynne jądro zewnętrzne grubość ok. 2300 km. W wyniku różnicowania cięższe pierwiastki opadły do wnętrza planety. Mowa głównie o żelazie (Fe) i niklu (Ni). W jądrze naszej planety obecne są też lżejsze pierwiastki, jak siarka i tlen, a także śladowe ilości metali szlachetnych: złota (Au), platyny (Pt) i irydu (Ir). Wszystkie one zostały uwięzione tam podczas formowania się Ziemi. Później bombardowanie meteorytami dostarczyło więcej złota i metali ciężkich do skorupy ziemskiej. Wędrówki wewnątrz Ziemi Opublikowane właśnie w prestiżowym magazynie „Nature” badania bazujące na analizie izotopów skał wulkanicznych pozwoliło wyjaśnić, w jaki sposób złoto i inne metale szlachetne przemieściły się z jądra do skorupy ziemskiej. – Kiedy pojawiły się pierwsze wyniki, zdaliśmy sobie sprawę, że dosłownie trafiliśmy na złoto! Nasze dane potwierdziły, że materiał z jądra, w tym złoto i inne metale szlachetne, wycieka do płaszcza Ziemi powyżej – powiedział geochemik Nils Messling z Uniwersytetu w Getyndze w Niemczech. Ilość złota w skorupie ziemskiej jest szacunkowo niewielkim ułamkiem całkowitej ilości, jaką posiada nasza planeta. Badania sugerują, że ponad 99% znajduje się w jej metalicznym jądrze – wystarczająco dużo, aby pokryć cały ziemski ląd złotem o grubości 50 centymetrów. Spróbujmy to przeliczyć. Lądy stanowią 29% całkowitej powierzchni Ziemi, której wielkość wynosi ok. 510 milionów km². Jeśli ilość złota w jądrze może pokryć powierzchnię lądów półmetrową warstwą, oznacza to, że jest go tam około 1,4 biliarda ton (1 400 000 000 000 000 ton). Roczne wydobycie złota w 2024 roku wyniosło 3500 ton. Uznaje się, że do tego momentu cywilizacji ludzkość wydobyła ze skorupy ziemskiej 210 tys. ton złota. Oznacza to, że ludzkość wydobyła zaledwie około 0,000000015% złota, które znajduje się w jądrze Ziemi. Kosmiczne izotopy Chociaż mamy solidne dowody na to, że pierwotny hel i ciężkie izotopy żelaza wyciekają z jądra Ziemi, nie było jasne, ile metali ciężkich, które znajdujemy na powierzchni, pochodzi z jądra, a ile z kosmosu. Istnieje jednak sposób, aby to zbadać. Mowa o izotopach cennego metalu ciężkiego zwanego rutenem. Przypomnijmy, że izotopy to odmiany tego samego pierwiastka, które mają różną liczbę neutronów. Izotopy rutenu w jądrze Ziemi nieznacznie różnią się od rutenu na powierzchni. Różnice te były zbyt małe, aby je wykryć, ale Messling i jego koledzy opracowali nowe techniki analizy, które pozwoliły im je wyodrębnić. Wykorzystali opracowane przez siebie metody do badania rutenu wykopanego ze skał wulkanicznych na Hawajach i odkryli znacznie większą ilość rutenu-100 niż można znaleźć w otaczającym płaszczu. Jest to właśnie izotop rutenu pochodzący z jądra Ziemi. Odkrycie to sugeruje, że wszystkie pierwiastki syderofilne – czyli takie, które migrowały do jądra, gdy Ziemia była młoda i gorąca – wyciekają z jądra. Obejmuje to oczywiście ruten, ale także pierwiastki takie jak pallad, rod, platyna i właśnie złoto. Dane nie wskazują jednak na nową gorączkę złota i gwałtownie pojawienie się kruszców w warstwach powierzchniowych. Metale z jądra Ziemi nie będą pojawiać w szczególnie szybkim tempie. Nie będziemy też raczej schodzić na niemal trzy tysiące, aby je zdobyć. Odkrycie to mówi nam raczej coś nowego o naszej planecie, a być może także o innych planetach skalistych. – Nasze odkrycia nie tylko pokazują, że jądro Ziemi nie jest tak odizolowane, jak wcześniej zakładano. Możemy teraz również udowodnić, że ogromne ilości przegrzanego materiału płaszcza – kilkaset kwadrylionów ton metrycznych skał – pochodzą z granicy jądra i płaszcza i wznoszą się na powierzchnię Ziemi, tworząc wyspy oceaniczne, takie jak Hawaje – podkreśla geochemik Matthias Willbold z Uniwersytetu w Getyndze. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jedna połowa Księżyca jest gorętsza niż druga. Co wywołuje tę różnicę?
Badanie przyciągania grawitacyjnego Ziemi i Księżyca ujawniło, że wnętrze naszego naturalnego satelity jest cieplejsze po jego bliższej stronie, tej zwróconej w stronę naszej planety. Co więcej, tego typu anomalie w polu grawitacyjnym Księżyca sugerują, że jego wnętrze musi być asymetryczne.
Spis treści: Asymetria Księżyca Odkształcenia satelity Czy winny jest księżycowy wulkanizm? Ziemia przyciąga Księżyc z siłą około 1,98×10²⁰ niutonów (N). Ta sama siła działa też w drugą stronę – Księżyc przyciąga Ziemię z dokładnie taką samą siłą, wszystko zgodnie z III zasadą dynamiki Newtona. Nowe badania tegoż przyciągania grawitacyjnego ujawniły, że wnętrze naszego satelity jest cieplejsze po jego bliższej stronie, tej zwróconej w stronę naszej planety. Co więcej, zdaniem uczonych z Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA w Kalifornii (JPL) różnice w temperaturze sugerują, że wnętrze Księżyca jest nierówne. Asymetria Księżyca – Odkąd zaczęliśmy obserwować Księżyc, wiedzieliśmy, że jego bliższa strona wygląda inaczej niż dalsza. Ale nie byliśmy pewni, czy ta różnica odzwierciedla coś całkiem dosłownie głębszego – coś pod powierzchnią Księżyca – wyjaśnia Ryan Park z JPL. On i jego współpracownicy wykorzystali dane pozyskane dzięki sondzie kosmicznej NASA GRAIL, aby udowodnić, że wewnętrzna struktura naszego naturalnego satelity nie jest symetryczna. Misja NASA GRAIL miała miejsce w pierwszych latach poprzedniej dekady. Dwa statki kosmiczne przez dwa lata krążyły wokół Księżyca, zbierając dane na temat wpływu jego grawitacji na ich ruch. Ponieważ pole grawitacyjne Księżyca odzwierciedla jego cechy fizyczne, pozwoliło to naukowcom dookreślić rozmiary Księżyca i sposób, w jaki jest on odkształcany przez przyciąganie pływowe Ziemi. Jednak dalsze badania pokazały, że charakterystyka tego pola grawitacyjnego nie mogły być wyjaśniona tylko przez zewnętrzny wygląd Księżyca. Związani z misją naukowcy musieli rozważyć, czy wnętrze Srebrnego Globu może być nierówne. Odkształcenia satelity – Wcześniejsze badania przewidywały, że bliższa strona Księżyca odkształci się bardziej niż jego dalsza strona w odpowiedzi na przyciąganie Ziemi. Nowa praca potwierdza to i daje nam zupełnie nowe spojrzenie na wnętrze satelity – mówi Jeffrey Andrews-Hanna z University of Arizona. Park i jego zespół wykorzystali dane z misji GRAIL do precyzyjnego obliczenia, jak podatny jest Księżyc na zmianę kształtu w odpowiedzi na grawitację Ziemi. Okazało się, że ta miara jest aż o 72% większa niż byłaby, gdyby wnętrze księżyca było idealnie równe i symetryczne! Grupa badaczy skupionych wokół JPL przeanalizowała różne przyczyny tej anomalii, m.in. skład chemiczny Księżyca. Ale model, który najlepiej pasował do pomiarów, odnosił się do temperatury. Czy winny jest księżycowy wulkanizm? Sean Solomon z Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, również biorący udział w badaniach, twierdzi, że ten model wnętrza Księżyca jest również zgodny z tym, co wiemy o historii wulkanicznej Księżyca i rozmieszczeniu pierwiastków promieniotwórczych, takich jak uran i tor, w pobliżu jego powierzchni. – Wiele zagadnień związanych z tym tematem pozostaje kwestią otwartą, choć niektóre z wewnętrznych nierówności mogą wynikać z historii zderzeń z innymi obiektami – wyjaśnia szef zespołu badawczego. W przyszłości on i jego zespół chcą wykorzystać pomiary sejsmiczne tak zwanych trzęsień Księżyca, aby lepiej zrozumieć jego wnętrze. Pomiary te będą pochodzić z instrumentów takich jak Farside Seismic Suite, który NASA planuje uruchomić na Księżycu w 2026 roku. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Poranny wstrząs obudził Dolny Śląsk. Okazało się, że to nie trzęsienie ziemi
Poranne drżenie ziemi zaskoczyło mieszkańców Dolnego Śląska. Wstrząsy były wyraźnie odczuwalne w Lubinie, Głogowie i Żukowicach, a pierwsze doniesienia sugerowały naturalne trzęsienie ziemi. Jak się jednak okazało, winowajcą był człowiek.
Spis treści: Trzęsienie ziemi czy coś innego? Dlaczego na Dolnym Śląsku drży ziemia? Trzęsienia ziemi w Polsce Trzęsienia ziemi są dość częstym zjawiskiem w wielu miejscach na świecie, np. w Peru. Częstotliwość wstrząsów wynika z ruchów płyt tektonicznych oraz aktywności wulkanicznej. W Polsce nie mamy warunków sprzyjających trzęsieniom, jednak sejsmolodzy co jakiś czas informują o pojedynczych przypadkach. Na początku tego tygodnia ogólnopolskie poinformowały o podziemnych wstrząsach w regionie Dolnego Śląska. Trzęsienie ziemi czy coś innego? W poniedziałek, 19 maja, w godzinach porannych (około 5:46) mieszkańcy południowo-zachodniej Polski odczuli wstrząsy sejsmiczne. Epicentrum znajdowało się około 14 kilometrów na północ od Lubina w województwie dolnośląskim. Według danych Służby Geologicznej Stanów Zjednoczonych, magnituda zjawiska wyniosła 4,1. Z kolei Europejsko-Śródziemnomorskie Centrum Sejsmologiczne oszacowało magnitudę na 3,5. Początkowe doniesienia sugerowały naturalne trzęsienie ziemi. Dalsze analizy wykazały jednak, że wstrząsy były wynikiem działalności człowieka. Artur Newecki, rzecznik KGHM Polska Miedź SA, poinformował, że o tej samej godzinie w Zakładach Górniczych Lubin przeprowadzono planowane roboty strzałowe w oddziale G-7, rejonie GG-1. Właśnie to spowodowało wstrząs o energii 1,4 E7J, określany jako tzw. siódemka górnicza. W momencie zdarzenia w rejonie nie przebywała żadna załoga. Nie było więc zagrożenia życia dla pracowników. Roboty strzałowe są standardową praktyką w górnictwie. Polega ona na wykorzystaniu materiałów wybuchowych do kruszenia skał i przygotowywania terenu pod dalsze prace. W regionach o intensywnej eksploatacji surowców mineralnych, takich jak Dolny Śląsk, takie działania są dosyć częste. – W rejonie Lubina występują wyłącznie wstrząsy indukowane. Nie odnotowuje się tam naturalnych zjawisk sejsmicznych. Działa tam kilka kopalni, które wydobywają rudę miedzi z głębokości ok. 800 metrów. Rocznie generują one tysiące zjawisk sejsmicznych (w sumie około tysiąca rocznie), z czego średnio 2–3 miesięcznie są odczuwalne na powierzchni – wyjaśnia w rozmowie z National Geographic Polska prof. Grzegorz Lizurek, sejsmolog z Instytutu Geofizyki Polskiej Akademii Nauk. Dlaczego na Dolnym Śląsku drży ziemia? Wstrząsy były odczuwalne nie tylko w Lubinie, ale także w miejscowościach takich jak Żukowice i Głogów. Mieszkańcy opisali poranne wstrząsy jako wyraźnie odczuwalne, choć krótkotrwałe. Różnice w danych dotyczących magnitudy zjawiska mogą wynikać z różnych metod pomiarowych stosowanych przez instytucje. Dolny Śląsk, a zwłaszcza okolice Lubina, to serce polskiego przemysłu miedziowego. Działalność górnicza jest tam nieodłącznym elementem życia. Poniedziałkowe wstrząsy nie są powodem niepokoju. Warto jednak pamiętać o wpływie działalności człowieka na środowisko i konieczności monitorowania skutków takich działań. To dotyczy w szczególności regionów, w których surowce naturalne są intensywnie eksploatowane. – Z punktu widzenia bezpieczeństwa infrastruktury, te wstrząsy są raczej umiarkowanym zagrożeniem. Dotąd nie zdarzyło się, by w wyniku wstrząsu zawalił się budynek. Jednak mogą one powodować szkody, na przykład odkształcenia szybów wind czy pęknięcia ścian. Zarówno kopalnie, jak i władze lokalne podejmują działania, by wstrząsy były jak najmniej uciążliwe. W kopalniach działa system ciągłego monitoringu zagrożeń sejsmicznych. Czasami, gdy zidentyfikuje się trudny fragment do eksploatacji, wykonuje się prewencyjne strzelania odprężające, aby zminimalizować ryzyko poważniejszych wstrząsów zagrażających górnikom – mówi prof. Lizurek. Czy w takim razie powtarzające się wstrząsy indukowane mogą aktywować naturalne uskoki tektoniczne? Okazuje się, że jest to możliwe. Muszą jednak zostać spełnione dwa warunki. – Po pierwsze, w danym miejscu musi występować naturalna aktywność sejsmiczna i istnieć uskok aktywny tektonicznie. Wtedy działalność górnicza może przyczynić się do jego „odblokowania” i wywołać większe zjawisko. Tego typu sytuacje miały miejsce w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, gdzie głębiej zlokalizowane wstrząsy związane były z uskokami tektonicznymi, które zostały odciążone przez działalność górniczą – wyjaśnia sejsmolog. Trzęsienia ziemi w Polsce Mimo że Polska nie leży na styku płyt tektonicznych, w naszym kraju sporadycznie występują naturalne trzęsienia ziemi. – W Polsce naturalne trzęsienia ziemi występują przede wszystkim na Podhalu oraz na Dolnym Śląsku, zwłaszcza w rejonie Pienińskiego Pasa Skałkowego. To obszary, gdzie przebiegają głębokie struktury geologiczne i uskoki tektoniczne, które mogą być źródłem naturalnej aktywności sejsmicznej – tłumaczy prof. Stanisław Lasocki, geofizyk z Instytut Geofizyki Polskiej Akademii Nauki. Najsilniejsze naturalne trzęsienie ziemi w XXI wieku w Polsce odnotowano 19 listopada 2004 w Żywcu. Mowa o magnitudzie 4,5. Wstrząsy były wówczas odczuwalne w Krakowie, Katowicach, a nawet we Wrocławiu. Dwa lata wcześniej, w czerwcu 2002 roku, ziemia zatrzęsła się na Podhalu w okolicach Rabki. Rodzi się więc pytanie, czy naszym kraju istnieje realne zagrożenie silnym, naturalnym trzęsieniem ziemi, które mogłoby spowodować poważne szkody infrastrukturalne? Prof. Lasocki tłumaczy, że zabudowy miejskiej czy sieci energetycznych takie zagrożenie jest minimalne. – Jednak w przypadku infrastruktury krytycznej, jak np. elektrownie czy strategiczne obiekty przemysłowe, ryzyko, choć niewielkie, musi być brane pod uwagę – dodaje. W związku z tym prowadzi się szczegółowe analizy i oceny sejsmicznego zagrożenia takich obiektów. Ma to szczególne znaczenie w kontekście programu rozwoju energetyki jądrowej, ponieważ nawet niewielkie zjawiska mogą mieć poważne skutki finansowe. Dlatego dąży się do utrzymania poziomu ryzyka na możliwie najniższym poziomie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Odkryto nieznane dotąd źródło tlenu na dnie oceanu. To przełom w nauce o Ziemi
Odpowiedź na pytanie, skąd bierze się tlen na Ziemi, okazuje się mniej oczywiste, niż dotąd przypuszczano. Naukowcy odnaleźli bowiem nieznane wcześniej źródło tlenu. To odkrycie zmienia sposób, w jaki rozumiemy naszą planetę.
W tym artykule: Nieznane źródło tlenu na naszej planecie Guzki polimetaliczne a elektroliza wody morskiej Jak nie zniszczyć cennych ekosystemów? Rozpuszczony tlen jest kluczowy dla przetrwania wielu zwierząt morskich, roślin wodnych i mikroorganizmów. Bez odpowiedniego poziomu tlenu, życie w wodzie staje się niemożliwe. Niestety, zjawisko kurczenia się tych zasobów jest coraz poważniejszym zagrożeniem nie tylko dla ekosystemów, ale też zależnych od nich ludzi. Nieznane źródło tlenu na naszej planecie Tym bardziej cieszy odkrycie naukowców opisane na łamach czasopisma naukowego „Nature Geoscience”. Autorzy dowodzą, że minerały metaliczne znajdujące się na dnie oceanu mogą wytwarzać tlen na głębokości 4000 metrów pod powierzchnią. To obszary, do których nie dociera światło słoneczne. Nowa wiedza podważa dotychczasowe ustalenia dotyczące źródeł tlenu na Ziemi. Przełomowego odkrycia dokonał Andrew Sweetman ze Szkockiego Stowarzyszenia Nauk o Morzu (SAMS). Prowadził badania terenowe na Pacyfiku, a dokładnie w regionie górzystego grzbietu na dnie w strefie Clarion-Clipperton. Jak podkreśla, odkrycie to zmienia nasze rozumienie początków życia tlenowego na Ziemi. Do tej pory uważano, że tlen na naszej planecie pochodził jedynie z organizmów fotosyntetyzujących. Odkrycie „ciemnego tlenu” wskazuje, że mógł być dostępny w głębinach oceanicznych już na wczesnym etapie rozwoju życia. Podczas pobierania próbek z dna morskiego, zespół Sweetmana początkowo podejrzewał, że czujniki były uszkodzone. Dotychczas w głębinach morskich obserwowano bowiem jedynie zużycie tlenu, a nie jego produkcję. Po ponownym skalibrowaniu czujników i otrzymaniu tych samych wyników przez 10 lat naukowcy potwierdzili nieznane do tej pory źródło tlenu na naszej planecie. Guzki polimetaliczne a elektroliza wody morskiej Latem 2023 r. Sweetman skontaktował się z Franzem Geigerem, profesora chemii w Weinberg College of Arts and Sciences w Northwestern. To on wcześniej ustalił, że rdza w połączeniu ze słoną wodą może wytwarzać energię elektryczną. Naukowcy postawili hipotezę, że tzw. polimetaliczne guzki na dnie oceanu mogą wytwarzać wystarczającą ilość energii elektrycznej, aby produkować tlen poprzez elektrolizę wody morskiej. Koncepcja elektrolizy, czyli rozkładu wody na wodór i tlen za pomocą prądu elektrycznego, jest fundamentalna w elektrochemii. Ma szerokie zastosowanie w różnych dziedzinach, takich jak produkcja paliw, oczyszczanie wody oraz w przyszłości potencjalnie w magazynowaniu energii. Chodzi o produkcję wodoru, używanego później jako paliwo. Sweetman wysłał próbki guzków polimetalicznych do laboratorium Geigera. Eksperymenty wykazały, że napięcie 1,5 V (a więc takie jak w baterii AA) wystarcza do rozkładu wody morskiej na wodór i tlen. Na powierzchni pojedynczych guzków rejestrowano napięcie do 0,95 V. Gdy guzki są skupione razem, napięcie może być znacznie większe, co przypomina działanie połączonych ze sobą baterii. Wody gruntowe są coraz cieplejsze. Naukowcy podali datę, kiedy staną się niezdatne do picia Wody gruntowe, kluczowe dla zaopatrzenia w wodę pitną, stają się coraz cieplejsze z powodu globalnego ocieplenia. Ten niepokojący trend zagraża nie tylko jakości wód, ale i stabilności eko... Jak nie zniszczyć cennych ekosystemów? Tam, gdzie pojawia się szansa dla planety, często pojawiają się i przeciwności. Nie ze strony natury, a ludzi. – Guzki polimetaliczne wytwarzające tlen zawierają metale takie jak kobalt, nikiel, miedź, lit i mangan. To pierwiastki stosowane w akumulatorach. Kilka dużych firm zamierza wydobywać je z dna morskiego. [...] Musimy ponownie przemyśleć sposób wydobywania tych materiałów, aby nie wyczerpać źródła tlenu dla życia głębinowego – tłumaczy Franz Geiger. Odkrycie to ma więc istotne znaczenie dla planowania działalności wydobywczej w głębinach oceanicznych. Geiger podkreśla, że przemysł powinien uwzględnić wpływ na środowisko, szczególnie w świetle odkryć z lat 80. XX wieku. Jak się okazało, prowadzone wówczas procesy wydobywania minerałów pozostawiły tzw. martwe strefy, w których życie morskie zanikło na dziesięciolecia. Autorzy badania podkreślają, że obszary bogate w guzki polimetaliczne są zamieszkiwane przez faunę jeszcze bardziej różnorodną niż w tropikalnych lasach deszczowych. Dlatego wydobywanie w tych miejscach powinno przebiegać tak, aby nie niszczyć unikatowych ekosystemów. Źródło: Nature Geoscience. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Tlen na Ziemi to zasługa wulkanów? Nowa teoria japońskich naukowców
To aktywność wulkaniczna miliardy lat temu przygotowała grunt pod bogatą w tlen atmosferę, od której zależy całe życie na Ziemi – to nowa koncepcja japońskich badaczy.
Spis treści: Jak „narodził się” tlen na Ziemi? Wulkaniczna koncepcja na temat początków tlenu Model numeryczny prawdę ci powie Oddychanie jest dla nas czymś automatycznym i nieustannym. Oddychamy nawet wtedy, gdy nie myślimy, że mamy to robić. Kluczowym składnikiem życiodajnego powietrza, które wdychamy do płuc, jest tlen. Stanowi jedynie 21 proc. jego mieszanki. Ale nie zawsze tak było. Podczas kilku masowych wymierań w dziejach naszej planety skład mieszanki gazów ulegał dramatycznym zmianom. Około 3 miliardy lat temu tlen prawie w ogóle nie istniał. Jak „narodził się” tlen na Ziemi? Do tej pory sugerowano występowanie przed miliardami lat przejściowych epizodów natlenienia atmosfery, znanych jako „podmuchy tlenu” (ang. whiffs of oxygen). Ich natura i przyczyny pozostawały niejasne. Naukowcy uważali, że te „podmuchy” poprzedzały Wielkie Natlenienie (GOE), czyli pierwsze znaczące zwiększenie się ilości tlenu w atmosferze około 2,5–2,2 miliarda lat temu. Wulkaniczna koncepcja na temat początków tlenu Zespół japońskich badaczy z Uniwersytetu Tokijskiego opublikował właśnie artykuł na łamach „Communications Earth & Environment”, w którym przedstawił nową koncepcję na temat pojawienia się tlenu na Ziemi. W jej myśl to erupcje superwulkanów (w ramach jak to określono „rozległych prowincji magmowych”) mogły przyczynić się do przejściowych epizodów natlenienia, które trwały nawet kilka milionów lat. Do takiego wnioski badacze doszli wykorzystując model biogeochemiczny. Takie epizody natlenienia mogły otworzyć drzwi dla wzrostu liczby mikroorganizmów zdolnych do przeprowadzania fotosyntezy. Stało się to 2,5 mld lat temu. – Aktywność mikroorganizmów w oceanie odegrała kluczową rolę w ewolucji tlenu atmosferycznego. Uważamy jednak, że nie doprowadziłoby to natychmiast do natlenienia atmosfery, ponieważ ilość składników odżywczych, takich jak fosforany w oceanie w tamtym czasie była ograniczona, co limitowało aktywność cyjanobakterii – grupy bakterii zdolnych do fotosyntezy – powiedział prof. Eiichi Tajika z Uniwersytetu Tokijskiego, jeden z autorów publikacji. W jego ocenie potrzebne były intensywne i ogromne w skali zdarzenia geologiczne, aby „zasiać” w oceanach substancje odżywcze. I była nimi aktywność wulkaniczna – tak w każdym razie sugerują naukowcy. Kiedy Ziemia była cieplejsza, skały na lądzie (na kontynentach) zaczynały się łatwiej rozpuszczać pod wpływem wody i powietrza. Kiedy skały się rozpuszczały, do oceanów spływał na przykład fosfor, który był używany przez mikroorganizmy produkujące tlen, czyli fotosyntetyzujące. Model numeryczny prawdę ci powie Prof. Tajika i jego zespół wykorzystali model numeryczny do symulacji kluczowych aspektów zmian biologicznych, geologicznych i chemicznych podczas drugiej części epoki archaiku (3,0-2,5 miliarda lat temu). W ten sposób ustalili, że aktywność wulkaniczna na dużą skalę zwiększyła atmosferyczny dwutlenek węgla, ocieplając tym samym klimat i zwiększając podaż składników odżywczych do oceanu. To przyczyniło się do „odżywienia” morskich organizmów, co z kolei tymczasowo zwiększyło ilość tlenu. Wzrost tlenu nie utrzymywał się jednak na stałym poziomie. – Zrozumienie tego zjawiska ma kluczowe znaczenie dla określenia czasu pojawienia się mikroorganizmów fotosyntetycznych. O ich występowaniu świadczą stężenia pierwiastków wrażliwych na poziom tlenu atmosferycznego w zapisie geologicznym – dodał Yasuto Watanabe, jeden z autorów publikacji. Opracowanie takiego modelu numerycznego, który mógłby symulować złożone, dynamiczne zachowanie cykli biogeochemicznych, było sporym wyzwaniem dla japońskiej ekipy. Źródło: communications earth & environment Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dwie tajemnicze struktury we wnętrzu Ziemi mogą mieć miliardy lat. Wskazują na to starożytne kryształy
Dwie zagadkowe struktury znajdujące się bliską jądra Ziemi są bardzo stare i bardzo sztywne, wykazały nowe badania. Składają się z dużych, krystalicznych ziaren i mogły utworzyć się na samym początku istnienia naszej planety.
Spis treści: Jak badano bloby we wnętrzu Ziemi? Z czego składają się superpióropusze i ile mają lat? Kiedy powstały superpióropusze? Głęboko we wnętrzu Ziemi znajdują się dwa superkontynenty. Jeden umiejscowiony jest pod Pacyfikiem, drugi pod Afryką. Stanowią jedną z największych zagadek naszej planety. Czym są? Jak powstały? Dlaczego utkwiły w dolnym płaszczu, niedaleko samego jądra Ziemi? Naukowcy zadają sobie te pytania od lat 80. zeszłego wieku. Od tego czasu bowiem wiadomo o istnieniu tych dziwnych struktur. Sejsmolodzy zauważyli bowiem, że przechodząc przez nie, fale sejsmiczne poruszają się wolniej. Dlatego oba bloby zostały wielkimi prowincjami obniżonej prędkości fal poprzecznych (ang. Large Low Shear Velocity Provinces, LLSVP) albo superpióropuszami. Badania sejsmiczne to jedyny sposób, by badać obie struktury znajdujące się ponad 2 tys. km pod powierzchnią Ziemi. Dzięki nim wiemy, że dziwne bloby są olbrzymie: mają ok. tysiąca kilometrów wysokości i rozciągają się na setki kilometrów w poprzek. Dwa lata temu wykazano, że superpióropusz afrykański jest aż o tysiąc kilometrów wyższy od pacyficznego. W najnowszym numerze „Nature” naukowcy z Uniwersytetu w Utrechcie pod kierunkiem prof. Arwen Deuss przedstawili wyniki nowych badań sejsmicznych superpióropuszy. Badacze twierdzą, że rozwiązali jedną z zagadek związanych z LLSVP: długość ich istnienia. Jak badano bloby we wnętrzu Ziemi? – Dotychczas nikt nie wiedział, czy LLSVP są zjawiskiem tymczasowym i krótkotrwałym, czy też istnieją od milionów, a może nawet miliardów lat – wyjaśnia prof. Arwen Deuss w oświadczeniu prasowym. Kiedy dochodzi do potężnego trzęsienia ziemi, cała planeta zachowuje się jak wibrujący instrument muzyczny. Przez wszystkie jej warstwy – od powierzchni, przez płaszcz, po jądro – przechodzą fale sejsmiczne. Zespół Deuss przeanalizował fale wywołane przez 100 trzęsień ziemi wystarczająco silnych, by rozwibrować cały glob. Tym razem naukowcy interesowali się nie tylko prędkością fal, ale również ich energią. Hipoteza zakładała, że przechodząc przez superpióropusze fale sejsmiczne stracą prędkość oraz energię. To pierwsze się sprawdziło. LLSVP są gorące i przez to mocno spowalniają fale sejsmiczne. Jednak drugie – nie. Naukowcy spostrzegli, że podczas podróży przez tajemnicze bloby fale sejsmiczne straciły znacznie mniej energii niż przewidywano. Z czego składają się superpióropusze i ile mają lat? Ta informacja pozwoliła wnioskować o materiale, z jakiego składają się LLSVP. Komputerowe modele podpowiedziały, że ich istotnym składnikiem mogą być skrystalizowane minerały. Za każdym razem, gdy fala przekracza granicę między dwoma kryształami, traci energię. Jeśli kryształy są małe, takich granic jest sporo. A wtedy fala traci dużo energii. – Fakt, że przechodząc przez LLSVP fale tracą mało energii wskazuje, że struktury muszą składać się z większych kawałków [niż otaczające je części płaszcza – przyp.red.] – tłumaczy prof. Deuss. Dookoła obu superpióropuszy znajdują się fragmenty płaszcza zbudowane z bardzo starych płyt tektonicznych. Były one wciągane do wnętrza ziemi przez miliony lat i w tym czasie pogruchotały się na drobne kawałki. Przechodząc przez nie fale sejsmiczne tracą sporo energii – ponieważ granic między okruchami materiału jest dużo. Badacze porównali to do biegu przez piaszczystą wydmę: piasek nie tylko nas spowalnia, ale i musimy włożyć w bieg znacznie więcej energii, niż gdybyśmy się poruszali po ubitym gruncie. Kiedy powstały superpióropusze? Naukowcy wywnioskowali więc, że obie LLSV składają się z minerałów zawierających duże kryształy. „Te ziarna minerałów nie utworzyły się w ciągu nocy” – czytamy w oświadczeniu prasowym. Są stabilne w wysokich temperaturach, a to przekłada się na stabilność i sztywność całych superpióropuszy. Prawdopodobnie nie wpływają na nie nawet ruchy płaszcza dookoła. To zaś oznacza, że obie struktury muszą być bardzo stare. Naukowcy oszacowali, że mają co najmniej pół miliarda lat. Możliwe zaś, że ich wiek to 4 mld lat. I że tym samym pochodzą z epoki, kiedy Ziemia dopiero się formowała. Mogą stanowić rezerwuary pierwotnej materii, z której powstał nasz glob. Czy ta teoria łączy się z niezwykłą hipotezą opisującą powstanie superióropuszy? Według niej superpióropusze to resztki Thei, hipotetycznej planety, która uderzyła w Ziemię w początkach jej istnienia. Dwa lata temu znaleziono pewne dowody na wsparcie tego pomysłu. Zespół Qiana Yuana z California Institute of Technology policzył, że jeśli w momencie zderzenia Thea miała prędkość 10 km/s, wbiłaby się bardzo głęboko w Ziemię. Z czasem superpióropusze zanurzałyby się jeszcze głębiej w płaszczu, przesuwając w stronę jądra. Autorzy obecnych badań nie wypowiedzieli się, czy ich ustalenia wspierają teorię pozaziemskiego pochodzenia superpióropuszy. Źródła: Nature, Uniwersytet w Utrechcie, New Scientist, Live Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Uluru to jeden z najcharakterystyczniejszych symboli Australii. Święta góra Aborygenów robi niesamowite wrażenie
Uluru należy do najbardziej znanych atrakcji przyrodniczo-geologicznych Australii. O ile dla turystów ta wielka formacja skalna jest wyłącznie ciekawostką, dla rdzennej ludności, zamieszkującej ten teren od dziesiątek tysięcy lat, stanowi miejsce święte, z którym wiąże się legenda o powstaniu świata. Gdzie znajduje się Uluru? Jakie ma wymiary? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Co to jest Uluru? Historia Uluru Gdzie znajduje się Uluru? Jak wygląda Uluru? Legenda Uluru Wejście na Uluru Turystyka wokół Uluru Ciekawostki o Uluru Wyrasta z płaskiej pustyni, zaburzając harmonię piaszczystej równiny. Igra ze zmysłem wzroku, co chwilę przybierając inny kolor. Jest dosłownie usiana jaskiniami, a na jej zboczach pojawiają się tymczasowe strumienie i wodospady. Góra Uluru to bez wątpienia jedna z najniezwyklejszych formacji w Australii i jeden z najcharakterystyczniejszych symboli tego kraju. Co to jest Uluru? Uluru (Ayers Rock) to charakterystyczna formacja skalna w centralnej części Australii. Masywna góra, samotnie wznosząca się na płaskim terenie, jest zbudowana z prekambryjskiej arkozy. Przez długi czas sądzono, że Uluru jest największym monolitem świata. Dziś wiemy, że to nieprawda, z dwóch powodów. Po pierwsze, większy (niemal dwukrotnie) jest Mount Augustus, znajdujący się w zachodniej części Australii Zachodniej, a po drugie – Uluru wcale nie jest monolitem. Dziś wiemy, że to twardzielec, który wraz z Kata Tuja i Mount Conner stanowi część większej formacji skalnej. Historia Uluru Niezwykła skała istnieje od około 550 milionów lat. Po raz pierwszy została opisana w 1872 roku, przez Ernesta Gilesa. Brytyjski podróżnik określił ją jako „the remarkable pebble”, czyli „niezwykły kamyk”. Europejscy osadnicy nazwali ją „Ayers Rock”, oddając w ten sposób hołd Henry'emu Ayersowi, premierowi Australii Południowej. W 1958 roku obszar Uluru (i Kata Tjuta) został usunięty z rezerwatu Aborygenów. Powstał wówczas park narodowy, wbrew woli rdzennej ludności, która sprzeciwiała się wykorzystywaniu ich świętego miejsca do celów turystycznych. 25 października 1985 roku australijski rząd przekazał prawo własności ziemi, na której wznosi się Uluru, Aborygenom z plemienia Anangu. Święta góra powróciła wówczas do prawowitych właścicieli. W dowód poszanowania rdzennej tradycji, historii i kultury przywrócono wówczas oryginalną nazwę. Gdzie znajduje się Uluru? Formacja, o której mowa, wznosi się w centralnej części Australii, w pobliżu miasteczka Yulara (ok. 400 km na północny zachód od Alice Springs). Znajduje się na Terytorium Północnym, na obszarze Parku Narodowego Uluru-Kata Tuja, który od 1987 roku figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Nie ulega wątpliwości, że Terytorium Północne należy do najbardziej interesujących obszarów Australii. W okolicach wybrzeża, gdzie panuje klimat tropikalny, porasta je gęsty las eukaliptusowy. Im bliżej wewnętrznej części, tym surowszy staje się krajobraz. Las stopniowo przechodzi w sawannę, która finalnie zmienia się w pustynię. Sam park narodowy, pomimo panującego na jego terenie klimatu pustynnego, charakteryzuje się bogatą florą i fauną. Szatę roślinną tworzą nieliczne drzewa (m.in. eukaliptusy, albicje i dęby pustynne), liczniejsze krzewy, oraz występujące najliczniej trawy. Faunę reprezentują przede wszystkim gryzonie, takie jak pseudomysz delikatna czy skakuszka australijska. Licznie występują tam także ptaki (m.in. kakadu ognistoczuba, sokół brunatny i żołna tęczowa), gady (waran piaskowy, waran wielki, moloch straszliwy, mulga zwyczajna) i kangury. Nie brakuje tam także psów dingo. Jak wygląda Uluru? Na tle równinnego krajobrazu, Uluru jawi się jako odosobnione wzgórze – wysokie, płaskie i szerokie. Czerwony kolor skały wynika z zawartości tlenku żelaza(III). Nietrudno jednak zauważyć, że rozległa formacja niemal co chwilę zmienia odcień, zależnie od pozycji słońca. W jednej chwili Uluru jest czerwone, by za chwilę przybrać barwę pomarańczową lub nawet fioletową. Zjawisko to jest najbardziej widoczne w czasie wschodu i zachodu słońca. Przyglądając się fotografiom niezwykłej formacji, można odnieść wrażenie, że jej powierzchnia jest idealnie gładka. To tylko pozory. W rzeczywistości, Uluru jest niezwykle zróżnicowane. Południowa strona góry jest podziurawiona jaskiniami i szczelinami, a na północnej odznaczają się masywne grzbiety. W niektórych miejscach skała ma łuskowatą fakturę. Podczas rzadkich opadów deszczu, na zboczach powstają tymczasowe strumienie i wodospady. Jakie wymiary ma Uluru? Masywna skała mierzy 348 metrów wysokości. Jej długość to 3,6 km, a szerokość – 1,9 km. Obwód u podstawy to natomiast 9,4 km. Uluru nie jest tak wielką formacją, jak marsjański Olympus Mons, ale jej naziemne wymiary i tak robią niemałe wrażenie. Naziemne, bo należy wspomnieć, że zdaniem naukowców, pod ziemią kryje się druga część skały, sięgająca na głębokość co najmniej 2,5 km. Legenda Uluru W wierzeniach Aborygenów z plemienia Anangu, góra Uluru jest świętym miejscem. Według rdzennych Australijczyków, to właśnie tam rozpoczął się akt stworzenia świata. Miało się to wydarzyć u zarania dziejów, czyli w czasie Wielkiego Snu. Historia świata ma być zawarta w każdym zagłębieniu, każdej jaskini i szczelinie, które z perspektywy turystów są niczym innym, jak tylko ciekawostką geologiczną. Aborygeni widzą w nich jednak pradawne historie, które zawarli w naniesionych na kamień malowidłach. W ich tradycji, Uluru jest domem bóstw i duchów, a wejście na szczyt jest traktowane jako rytuał inicjacji. Wejście na Uluru Masywna skała kusi miłośników wspinaczki i trekkingu, jednak należy podkreślić, że wejście na Uluru jest oficjalnie zabronione. Od 1985 roku zwiedzających upraszano o zaniechanie wchodzenia na świętą górę, jednak wielu turystów ignorowało te prośby. Co więcej, niektórzy nie potrafili lub nie chcieli uszanować powagi miejsca, które dla rdzennej ludności ma wymiar religijny. Przy tym, turystyka na Uluru zwiększyła erozję i przyczyniła się do zanieczyszczenia wód gromadzących się w skalnych zagłębieniach. To wszystko przyczyniło się do zamknięcia wejścia na górę dla turystów. Ostatni przyjezdni zdobyli Uluru 25 października 2019 roku. Następnego dnia zaczął obowiązywać oficjalny zakaz. Takie działanie częściowo było podyktowane także względami bezpieczeństwa. Zbocza Uluru są strome, co sprawia, że bezpiecznie mogą poruszać się po nich wyłącznie doświadczeni wspinacze. Między 1950 a 2017 rokiem zginęło aż 36 osób, próbujących zdobyć świętą górę Aborygenów. Turystyka wokół Uluru Na szczęście nie oznacza to, że to niezwykłe miejsce jest całkowicie niedostępne dla turystów. Uluru można podziwiać z kilku punktów widokowych. Mierzący ponad 9 kilometrów szlak otaczający formację można przejść pieszo, przejechać rowerem lub motocyklem. Nad świętą górą organizowane są przeloty balonem i helikopterem. Można podejść pod skałę, ale należy pamiętać, że ze względu na sakralny charakter tego miejsca, nie wszystkie malowidła można uwiecznić na fotografii. Trzeba pamiętać, że pod Uluru nie dociera transport publiczny. Osoby chcące zobaczyć tę niezwykłą formację i zwiedzić park narodowy na własną rękę, mogą tam dotrzeć wyłącznie samochodem. Podróż z Alice Springs zajmie około 5 godzin, ale z lotniska lotniska Ayers Rock można tam dotrzeć w około 30 minut. Ciekawostki o Uluru Powyżej wymieniliśmy najważniejsze fakty o Uluru. Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawostek, dotyczących tego niezwykłego miejsca. Rodzina królewska kilkukrotnie wizytowała przy świętej górze. W 1983 roku Uluru zwiedzili książę Karol i księżna Diana. W 2014 roku formację podziwiali książę William i Kate Middelton. Uluru wznosi się na pustyni, ale pada tam częściej niż choćby w Egipcie. Średnia roczna suma opadów wynosi tam 300 mm. Każdy, kto miał okazję zwiedzić to niezwykłe miejsce, słyszał o przeklętych kamieniach z Uluru. Niektórzy turyści, chcąc zabrać do domu niepowtarzalną pamiątkę z wizyty w Australii, zebrali odłamki skalne, które oderwały się od formacji. Mówi się, że niemal każdy odesłał znalezisko, które bezprawnie sobie przywłaszczył. Kamienie miały ściągnąć na nich serię różnorakich nieszczęść. Wszelkie przykre zdarzenia miały ustać od razu po ich zwrocie. W centrum informacyjnym przy górze Uluru do dziś wiszą listy, w których skruszeni turyści opisali swoje doświadczenia. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.