Wakacje w kraju, którego... nie ma. Turyści i tak go uwielbiają
Mają własne granice, rządy, a czasem nawet prężnie działającą turystykę, choć... oficjalnie nie znajdziesz ich na większości współczesnych map. Podczas gdy turyści masowo rezerwują tam tanie noclegi, prawo międzynarodowe udaje, że te miejsca nie istnieją. Jak wygląda codzienność w cieniu wielkiej polityki i dlaczego niektóre z tych „państw-widm” radzą sobie lepiej niż ich w pełni uznani sąsiedzi? Oto fascynująca podróż poza oficjalne granice świata.
Spis treści: Wakacje w kraju, którego nie ma Rosja i zamieszanie na Kaukazie Palestyna a opinia światowa Somaliland. Państwo, które działa, choć wcale go nie ma Historia zna przypadki, gdy uśmiech losu decyduje o tym, że jeden naród zdobywa niepodległość, podczas gdy inne krainy skazywane są na łaskę większych graczy. Decyzje o uznaniu państwowości poszczególnych terytoriów rzadko kiedy bywają jednak ostateczne, a debata o statusie prawnym niektórych miejsc potrafi rozgrzewać opinię publiczną przez dekady. Oto jak wygląda rzeczywistość w krajach, których... oficjalnie nie ma. Wakacje w kraju, którego nie ma W 1974 roku na spokojnej wyspie położonej na Morzu Śródziemnym doszło do poważnego w skutkach podziału. To wtedy Turcja dokonała inwazji na Cypr (będącej odpowiedzią na pucz cypryjskich nacjonalistów dążących do połączenia wyspy z Grecją), co w efekcie doprowadziło do powstania Tureckiej Republiki Cypru Północnego. Nieco ponad pięć dekad później to niewielkie państwo uznawane jest wyłącznie przez rząd w Ankarze, podczas gdy większość świata traktuje jego teren jako integralną część Republiki Cypru ze stolicą w Nikozji. Większość mieszkańców północy stanowią Turcy cypryjscy, dla których polityczne waśnie nie wpływają już w większym stopniu na codzienne życie. W ich nieuznawanej republice normalnie funkcjonują szkoły czy przedszkola, a z każdym rokiem coraz większe zyski generuje ruch turystyczny. Przyjezdni (głównie z Turcji i Niemiec) zwracają uwagę na to, że przy zachowaniu podobnych walorów krajobrazowych i infrastrukturalnych, ceny na północy wyspy są znacząco niższe niż za południową granicą. Tym samym tysiące ludzi wybiera rokrocznie wakacje w miejscu, które na większości map oficjalnie nie istnieje. Rosja i zamieszanie na Kaukazie Decyzja o ogłoszeniu niepodległości przez Abchazję w 1999 roku wywołała falę oburzenia instytucji międzynarodowych. Oficjalnie istnienie tej republiki zaaprobowało zaledwie pięć krajów – w tym Syria czy Wenezuela – na czele z jej głównym protektorem, Rosją (gdzie zresztą toczy się dyskusja nad bezpośrednim wcieleniem Abchazji do Federacji Rosyjskiej). Podobny los spotkał Południową Osetię, która w tym samym czasie wypowiedziała posłuszeństwo rządowi w Tbilisi, stając się de facto osobnym organizmem państwowym z własnymi służbami, granicą, parlamentem oraz symbolami narodowymi. Mieszkańcy obu republik z czasem oswoili się z tymi podziałami i choć reszta świata uznaje te regiony za terytoria okupowane przez Rosję, oni sami żyją własnym rytmem. Co ciekawe, dawne sowieckie kurorty nad Morzem Czarnym, niegdyś stanowiące dumę Abchazji, stały się w ostatnich latach popularnym kierunkiem dla turystów z Rosji. Do głównych atrakcji regionu należą krystalicznie czyste wody jeziora Rica, podziemne groty jaskini Nowy Afon oraz zabytkowe nadmorskie promenady w Gagrze i Suchumi. Palestyna a opinia światowa W dobie konfliktów pomiędzy krajami Bliskiego Wschodu toczy się nieustająca debata nad losem Palestyny. Choć Izrael nigdy nie zdecydował się na formalną aneksję całości tych terytoriów, opinia międzynarodowa w większości uznaje je za obszary okupowane. Owe „tereny sporne” od 1988 roku funkcjonują oficjalnie pod nazwą Państwa Palestyna, a decyzję o jego uznaniu zaaprobowała zdecydowana większość państw członkowskich ONZ. Mimo to Palestyna pozostaje jednym z najbardziej skomplikowanych i kontrowersyjnych przykładów państwowości we współczesnym świecie. W praktyce oznacza to, że miliony ludzi żyją w rzeczywistości zawieszonej pomiędzy dwoma sprzecznymi porządkami prawnymi i politycznymi. Somaliland. Państwo, które działa, choć wcale go nie ma Mniej kontrowersyjnym przykładem geopolitycznego galimatiasu jest państewko powstałe w latach 90. w Rogu Afryki. Somaliland wywalczył niepodległość od Somalii w 1991 roku. I choć data 18 maja celebrowana jest tam do dzisiaj, żadne inne państwo na świecie nie uznało dotąd oficjalnie jego suwerenności. To nie przeszkadza jednak mieszkańcom w budowaniu stabilizacji niespotykanej nigdzie indziej w tym regionie. Od ponad 30 lat Somaliland rozwija własne instytucje demokratyczne, przeprowadza regularne wybory, posiada sprawną armię oraz stabilną walutę. Pomimo międzynarodowej próżni, mieszkańcy Hargejsy (stolicy Somalilandu) nadal wierzą, że doczekają czasów, kiedy świat spojrzy na ich kraj bardziej przychylnym okiem. Wielu ekspertów od Afryki wskazuje wręcz, że Somaliland jest dziś znacznie bezpieczniejszy i lepiej zarządzany niż niejedno państwo posiadające pełne uznanie na arenie międzynarodowej. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Wchodzisz do kuchni i... jesteś w innym kraju. Oto najbardziej absurdalne granice na świecie
Wyobraź sobie, że jesz kolację w jednym kraju, ale po pójściu do sypialni śpisz już w drugim. Choć granice państw kojarzą nam się z drutem kolczastym i przejściami granicznymi, na świecie istnieją miejsca, gdzie linia demarkacyjna dosłownie przecina salony, sklepy i miejskie ulice. Od europejskich miasteczek żyjących w permanentnym chaosie prawnym, aż po amerykańskie enklawy odcięte od reszty kontynentu – oto najdziwniejsze granice świata, które wyglądają jak mało śmieszny żart historii.
Spis treści: Granica biegnąca środkiem salonu Miasteczko oderwane od Stanów Zjednoczonych Niepasujące puzzle z Azji Notatka z historii – skąd się wzięły współczesne granice Świat, jaki znamy, opiera się na ładzie, który wyznaczają akty prawne i normy społeczne. Podobnie działają granice państw, które – choć kojarzą się z porządkiem – często są efektem chaosu spowodowanego dawnymi wojnami czy kompromisami politycznymi. W rzeczywistości część granic nie ma nic wspólnego z naturą. Granica biegnąca środkiem salonu Baarle-Hertog jest miasteczkiem leżącym na pograniczu Belgii i Holandii, którego obszar obejmuje tereny obu państw. Sama linia demarkacyjna biegnie środkiem ulic czy sklepów, tworząc pejzaż miasta „na pograniczu”. Poszczególne rodziny jadają więc kolacje w jednym kraju, by następnie przenieść się do sypialni po drugiej stronie granicy. Niekiedy o tym, po której ze stron znajduje się dany lokal, decyduje to, w jakim miejscu właściciele postanowili postawić drzwi wejściowe. Do prawdziwie absurdalnych sytuacji dochodziło w dobie pandemii. Właściciele lokali obserwowali, jak ich sąsiedzi z naprzeciwka zamykają hotele czy restauracje w związku z obostrzeniami, podczas gdy ich samych obowiązywały luźniejsze restrykcje, właściwe dla drugiego kraju. Miasteczko oderwane od Stanów Zjednoczonych Podobnie wygląda sytuacja austriackiej miejscowości Jungholz, która z powodu niefortunnego położenia wymusza na mieszkańcach podróż przez Niemcy. Tym samym większość z nich żyje pomiędzy dwoma systemami gospodarczymi, korzystając z przywilejów obu państw. Równie osobliwym przykładem granicznego zawirowania jest Point Roberts w Stanach Zjednoczonych – amerykańskie miasteczko położone na półwyspie, do którego można dojechać samochodem wyłącznie przez Kanadę. Tym samym dzieci jadące do szkoły, mieszkańcy robiący zakupy czy ratownicy medyczni wielokrotnie przekraczają granicę podczas zwykłych codziennych czynności. Niepasujące puzzle z Azji Pogranicze Indii i Bangladeszu przez lata stanowiło międzynarodową układankę wpływów i podziałów, które dyktowały warunki życia w setkach enklaw rozsianych na tych terenach. Osadnicy niektórych wiosek żyli na co dzień w kraju, który znajdował się w obrębie granic innego państwa, będąc częścią tej niekończącej się mozaiki. Polityczny chaos przekładał się na problem z dostępem do szkół czy służby zdrowia, wrzucając mieszkańców na życiową karuzelę. To, co dla oficjeli stanowiło abstrakcyjne podziały na mapach, w praktyce utrudniało załatwienie najprostszych sprawunków. Sytuację tę uregulowano dopiero w 2015 roku poprzez historyczną wymianę terytoriów. Notatka z historii – skąd się wzięły współczesne granice Istotną rolę w kształtowaniu współczesnej koncepcji granic poprzez swoje rozległe podboje i tworzenie regionów przygranicznych odegrało Imperium Rzymskie. Jednak tym, co stanowiło faktyczne podwaliny pod współczesny system państw narodowych, było podpisanie pokoju westfalskiego w 1648 roku. Traktat ten zakończył wojnę trzydziestoletnią i ustanowił zasadę suwerenności terytorialnej. Równie istotny był okres kolonialny, gdy mocarstwa europejskie dzieliły między siebie Afrykę, Azję i Amerykę. Hegemoni ówczesnego świata rzadko kiedy uwzględniali podziały etniczne czy kulturowe rdzennej ludności podbijanych krain. Pomimo upływu setek lat dziedzictwo granic kolonialnych do dzisiaj wpływa na geopolitykę i konflikty w wielu częściach świata. Co ciekawe, im wnikliwiej przyglądamy się współczesnym granicom, tym mniej wydają się one trwałe. W ostatnich stu latach ciężko było uświadczyć dekady, w której dziesiątki państw nie znikałyby z map, tworząc miejsce dla nowych krajów, a całe regiony wielokrotnie zmieniały przynależność. Dla mieszkańców pogranicza oznaczało to często sytuację, w której nie opuszczając własnego domu, budzili się w innym państwie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Dardanele to pomost spinający Europę z Azją. Już tysiące lat temu decydowały o losach imperiów
Dardanele to jeden z najbardziej newralgicznych punktów na mapie świata, który jest czymś więcej niż tylko naturalną barierą geograficzną. Cieśnina przede wszystkim stanowi pomost, który łączy cywilizacje, systemy polityczne i rynki ekonomiczne. Wąskie gardło morskie w północno-zachodniej Turcji, będące integralną częścią Cieśnin Tureckich, oddziela półwysep Gallipoli od Azji Mniejszej, stanowiąc część granicy między Europą a Azją. Już tysiące lat temu kontrola nad tym akwenem decydowała o losach imperiów.
Spis treści: Geografia i hydrologia cieśniny Hellespont w starożytnych wierzeniach Od Troi do Aleksandra Osmańskie twierdze Bitwa o Gallipoli Konwencja z Montreux Cieśnina, która w starożytności była znana jako Hellespont, przez tysiąclecia uczyła ludzkość, że ten, kto panuje nad wodą, panuje nad losem narodów. Dziś, zamiast dzielić, Dardanele coraz częściej łączą – prawem i wspólną pamięcią o historii. Geografia i hydrologia cieśniny Dardanele to korytarz wodny o długości około 61 kilometrów, którego szerokość waha się od zaledwie 1,2 kilometra w najwęższym punkcie (zwanym „The Narrows”) do ok. 6 kilometrów na najszerszych odcinkach. Średnia głębokość to około 55 m, jednak w centralnych partiach, dno opada do ponad 100 m poniżej poziomu morza. Ta specyficzna rynna tektoniczna jest jedynym naturalnym połączeniem między Morzem Egejskim a Morzem Marmara, co czyni ją kluczowym elementem globalnego systemu żeglugowego. Niezwykłym zjawiskiem, o którym nie sposób nie wspomnieć, jest dwuwarstwowy system prądów Dardaneli, mający ogromne znaczenie dla nawigacji. Powstaje on w wyniku różnic w zasoleniu i gęstości wód między basenem Morza Czarnego a Morzem Śródziemnym. Warstwa powierzchniowa, niosąca lżejszą i mniej słoną wodę pochodzącą z Morza Czarnego, która napływa przez Bosfor do Morza Marmara, płynie następnie przez Dardanele w kierunku południowo-zachodnim ku Morzu Egejskiemu. Pod nią, na większych głębokościach, przemieszcza się prąd kompensacyjny o wyższym zasoleniu. Niesie on gęstsze wody śródziemnomorskie z Morza Egejskiego w przeciwnym kierunku – ku Morzu Marmara, a dalej w stronę Morza Czarnego. Te przeciwbieżne warstwy przepływu, dodatkowo modyfikowane przez ukształtowanie brzegów i lokalne wiatry, od wieków stanowiły wyzwanie dla żeglarzy. Hellespont w starożytnych wierzeniach Nazwa „Hellespont”, którą Dardanele nosiły przez większą część swojej historii, jest głęboko zakorzeniona w greckiej mitologii. Według legendy, wywodzi się ona od imienia mitycznej księżniczki Helle, córki króla Atamasa z Beocji. Wraz ze swoim bratem, Phrixusem, miała uciec przed gniewem swojej macochy, Ino, na grzbiecie cudownego barana o złotym runie, wysłanego przez ich matkę, boginię chmur Nephele. Podczas lotu nad cieśniną, Helle straciła równowagę, spadła do wody i utonęła, dając tym samym nazwę („Morze Helle”) akwenowi, który stał się jej grobem. Phrixus zdołał dotrzeć do Kolchidy, gdzie złote runo stało się później celem wyprawy Jazona i Argonautów. Warto wspomnieć, że Dardanele są również tłem dla jednej z najbardziej romantycznych i tragicznych opowieści o miłości – mitu o Hero i Leandrze. Hero była kapłanką bogini Afrodyty mieszkającą w wieży w Sestos na europejskim brzegu. Z kolei Leander żył w Abydos po stronie azjatyckiej. Zafascynowani sobą, zawarli układ – każdej nocy Leander przepływał wpław wzburzoną cieśninę, kierując się światłem lampy wystawianej przez Hero w oknie wieży. Ten nocny rytuał trwał przez całe lato, dopóki zimowy sztorm nie zgasił światła lampy. Leander stracił orientację w mroku i utonął, a jego ciało fale wyrzuciły u stóp wieży Hero. Widząc martwego ukochanego, kapłanka rzuciła się z wieży, wybierając śmierć u jego boku. Ten mit nie tylko zainspirował rzesze poetów, od Owidiusza po Byrona, ale stał się podwaliną pod współczesne tradycje pływackie w tym regionie. Od Troi do Aleksandra Strategiczna lokalizacja Dardaneli sprawiła, że od najwcześniejszych wieków były one obiektem zakusów różnych sił. U wejścia do cieśniny, na azjatyckim brzegu, wznosiła się Troja. Miasto to przez stulecia czerpało zyski z kontroli handlu morskiego. Ze względu na silne prądy i przeciwne wiatry, statki płynące w stronę Morza Czarnego często musiały tygodniami czekać w porcie na sprzyjające warunki. Trojanie mogli dzięki temu nakładać wysokie cła i opłaty za zaopatrzenie. W 480 roku p.n.e. perski król Kserkses I, planując inwazję na Grecję, rozkazał zbudować dwa gigantyczne mosty pontonowe w rejonie Abydos. Gdy pierwszy most został zniszczony przez burzę, władca w przypływie gniewu rozkazał wychłostać morze 300 batami i wrzucić do niego kajdany, by ukarać żywioł za nieposłuszeństwo wobec woli boskiego monarchy. Ostatecznie Persom udało się spiąć oba brzegi łańcuchem statków, co pozwoliło setkom tysięcy żołnierzy wkroczyć do Europy. W drugą stronę, w 334 roku p.n.e., przeprawił się Aleksander Wielki, rozpoczynając podbój Azji. Według przekazów król macedoński jako pierwszy wyskoczył z łodzi na azjatycki brzeg, rzucając włócznię w ziemię i ogłaszając, że przyjmuje Azję jako dar od bogów wywalczony orężem. Osmańskie twierdze Wraz z upadkiem Bizancjum i wzrostem potęgi Imperium Osmańskiego, Dardanele zyskały status najważniejszej linii obrony Stambułu. Mehmed II Zdobywca, świadomy zagrożenia płynącego z zachodu, w nakazał wzniesienie dwóch potężnych twierdz w najwęższym punkcie cieśniny – Çimenlik (wybudowana w 1452 roku na brzegu azjatyckim) i Kilitbahir (wybudowana w 1463 roku na brzegu europejskim). Druga z wymienionych, której nazwa oznacza „blokada morza”, miała kształt trójlistnej koniczyny, a jej mury zaprojektowano tak, by wytrzymały ostrzał artyleryjski ówczesnych okrętów. W późniejszych wiekach system obronny był systematycznie modernizowany. W XIX stuleciu wzniesiono redutę Namazgah. Jeden z najnowocześniejszych wówczas bastionów był wyposażonym w ciężkie działa dalekiego zasięgu. Fortyfikacje te, rozsiane wzdłuż obu brzegów, tworzyły niemal niemożliwą do przebycia barierę. Bitwa o Gallipoli Jeden z najdramatyczniejszych rozdziałów w historii cieśniny został otwarty podczas I wojny światowej. Winston Churchill opracował plan szybkiego zakończenia konfliktu. Jego koncepcja zakładała sforsowanie Dardaneli przez flotę sprzymierzonych, zajęcie Stambułu i połączenie się z siłami rosyjskimi na Morzu Czarnym. Operacja rozpoczęła się 18 marca 1915 roku od zmasowanego ataku brytyjsko-francuskiej floty na fortyfikacje cieśniny. Turcy dysponowali jednak skuteczną obroną. Pod osłoną nocy, stawiacz min „Nusret” ułożył wzdłuż brzegu pole minowe, które stało się zgubą dla pancerników Ententy. Jednostki HMS „Ocean”, HMS „Irresistible” i francuski „Bouvet” zatonęły, a kilka innych zostało poważnie uszkodzonych, co zmusiło flotę aliancką do odwrotu. Porażka na morzu doprowadziła do krwawej operacji lądowej na półwyspie Gallipoli, która trwała osiem miesięcy i kosztowała życie ok. 130–140 tys. żołnierzy po obu stronach. To właśnie w tamtejszych okopach narodził się autorytet Mustafy Kemala, który dzięki swojej determinacji i odwadze zyskał miano zbawcy narodu, co później pozwoliło mu na proklamowanie Republiki Turcji. Konwencja z Montreux Współczesny status Dardaneli jest regulowany mocą prawa międzynarodowego. Kluczowym dokumentem jest Konwencja z Montreux z 1936 roku, która po burzliwych latach po I wojnie światowej przywróciła Turcji pełną suwerenność nad jej wodami terytorialnymi w rejonie cieśnin. Dokument ten łączy zasadę swobody żeglugi handlowej z rygorystycznymi ograniczeniami dla okrętów wojennych, szczególnie dla tych, które należą do państw spoza basenu Morza Czarnego. W czasie pokoju statki handlowe wszystkich bander cieszą się pełną wolnością przejścia. Jednak przejście okrętów wojennych wymaga uprzedniej notyfikacji, a ich tonaż i czas przebywania na Morzu Czarnym są ściśle limitowane. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Turcja to nie tylko niebiańskie plaże. 15 faktów o ulubionym wakacyjnym kierunku Polaków
Turcja nie bez powodu pozostaje jednym z ulubionych kierunków wakacyjnych Polaków. Fascynująca historia, unikalna kultura i zróżnicowana geografia tworzą mieszankę, którą warto poznać bliżej.
W tym artykule: Ciekawostki o geografii Turcji Ciekawostki o tureckiej historii Turcja – ciekawostki o kulturze Wydaje nam się, że ją znamy, jeśli nie z osobistych doświadczeń, to choćby ze słyszenia. Ale Turcja jest krajem, którego nie da się poznać do końca. Stanowi fascynującą mieszankę krajobrazów, kultur, kulinariów i sposobów życia. Jest krajem starych szlaków handlowych. Od tysiącleci przemierzały ją karawany wiozące wiadomości i towary z całego znanego wówczas świata. Można tu spędzać leniwe wakacje, podziwiać zabytki z listy UNESCO, zdobywać góry, odkrywać ślady historii. No i delektować się specjałami być może najlepszej kuchni na świecie. Co warto wiedzieć o kraju, jakim jest Turcja? Ciekawostki na jej temat znajdziecie poniżej. Ciekawostki o geografii Turcji Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i naj... Całkowita długość tureckich granic to ok. 9827 km. Aż trzy czwarte z tego stanowi linia brzegowa – wybrzeża mórz Czarnego, Egejskiego, Śródziemnego i Marmara, w tym cieśnin Bosfor i Dardanele. Kontrola Turcji nad cieśninami, czyli jedyną drogą łączącą Morze Czarne ze Śródziemnym, była głównym czynnikiem w jej stosunkach z innymi państwami. Dawała ogromną przewagę w handlu. Turcja to kraj wyjątkowo górzysty. Około jedna czwarta jej powierzchni leży na wysokości powyżej 1200 m n.p.m., a mniej niż dwie piąte poniżej 460 m n.p.m. Góry w wielu miejscach przekraczają 2300 m. Szczególnie na wschodzie, gdzie najwyższa góra Turcji – Ararat (Ağrı) w pobliżu granic z Armenią i Iranem – osiąga imponujące 5165 m. Nic więc dziwnego, że kraj posiada kilkadziesiąt ośrodków narciarskich, z których najbardziej znane są Palandoken i Erciyes. Czy wiedzieliście, że Turcja to geograficzny środek świata? A konkretniej – środek wszystkich lądów na Ziemi. Pomysł, by wyznaczyć taki punkt, po raz pierwszy pojawił się w 1864 r. Prawie sto lat później, w 1973 r., amerykański fizyk Andrew J. Woods użył cyfrowej mapy świata i obliczył współrzędne centrum wszystkich lądów: 39°00′N 34°00′E. Dokładnie w tym miejscu znajduje się turecka wioska Seyfe w regionie Kirsehir. Obliczenia zostały potwierdzone w 2003 r. przy użyciu danych satelitarnych. Kapadocja to nie tylko spektakularne widoki i zabytki sięgające prehistorii, ale również geologiczny unikat. Za wyjątkowo fantazyjne, miejscami kolorowe formacje skalne odpowiadają miliony lat erozji formującej wulkaniczny tuf. To miękka, porowata skała powstająca z wulkanicznego popiołu, podatna na działanie żywiołów. Wiatr i woda przez miliony lat wyrzeźbiły w niej niezwykłe księżycowe formy. Miękkość tufu umożliwiła też drążenie w nim przestrzeni na potrzeby człowieka, np. mieszkalnych jaskiń, kościołów, a nawet podziemnych miast, z których najsłynniejsze to Kaymakli i Derinkuyu. Turcja to kraj o wyjątkowym położeniu geograficznym – leży częściowo w Azji, a częściowo w Europie. W całej swojej historii stanowiła zarówno barierę, jak i pomost między dwoma kontynentami. Przez wieki łączyła handlowymi szlakami Bałkany, Kaukaz, Bliski Wschód i Morze Śródziemne. To jeden z najrozleglejszych krajów regionu, większy niż jakiekolwiek państwo europejskie. Choć kojarzy się z ciepłem klimatu śródziemnomorskiego, Turcja jest niezwykle zróżnicowana klimatycznie i wiele razy może nas zaskoczyć. Północne wybrzeże Morza Czarnego to np. region z największymi w kraju opadami, gdzie zarówno lato, jak i zima są wilgotne. Centralna Anatolia z kolei, gdzie znajduje się stolica kraju – Ankara – charakteryzuje się srogimi zimami, w trakcie których temperatury mogą spadać nawet poniżej minus 30 stopni. W Anatolii Wschodniej zimą może być jeszcze chłodniej. Latem, dla odmiany, jest tam niezwykle sucho i gorąco, z dużymi różnicami temperatur między dniem a nocą. Z kolei na południowym i zachodnim wybrzeżu nawet w styczniu temperatura rzadko spada poniżej 7–10 stopni. Ciekawostki o tureckiej historii Dzisiaj jest prawie zupełnie zapomniane. Kiedyś Ani nazywane było miastem tysiąca i jednego kościoła Niegdyś Ani zamieszkiwane było przez 100 tysięcy ludzi. Liczyło ponad 10 tys. domów. Było tu także mnóstwo świątyń. W Aspendos (40 km od Antalyi) znajduje się starożytny teatr, jeden z najlepiej zachowanych na świecie. Budowla pochodzi z czasów rzymskich. Ukończono ją w 160 r. n. e., wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Niecka teatru została wkomponowana w zbocze góry. Może w niej zasiąść 7 tys. widzów. Zachowały się też – co jest rzadkością – pozostałe elementy teatru, m.in. fasada i kulisy (zwane w starożytności skene). Budowla przetrwała dzięki temu, że była używana właściwie nieprzerwanie. Za panowania Turków służyła m.in. jako karawanseraj i pałac. Dziś wróciła do pierwotnej teatralnej funkcji. Odbywają się tu koncerty i przedstawienia, m.in. Międzynarodowy Festiwal Opery i Baletu. W 1503 r. sam Leonardo da Vinci zaprojektował most, który miał być zbudowany w Stambule (wówczas Konstantynopolu) nad cieśniną Złoty Róg. Projekt przesłany sułtanowi Bajazydowi II nie został jednak zaakceptowany. Most nigdy nie powstał. A szkoda, bo mając ok. 350 m, byłby wówczas najdłuższy na świecie. Dziś w miejscu zbliżonym do projektu Leonarda stoi Most Galaty. To jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc w Stambule, z doskonałym widokiem na najważniejsze zabytki europejskiej części miasta. Wybudowana w 537 r. w Stambule Hagia Sophia to jeden z najsłynniejszych budynków na świecie, cud inżynierii i architektury. Powstała jako kościół chrześcijański w ówczesnym Cesarstwie Wschodniorzymskim (później nazywanym Cesarstwem Bizantyjskim). Jest imponująca. Jej kopuła ma 32 m średnicy i wznosi się na wysokość 55 m. Budynek stoi na planie prostokąta o wymiarach ok. 71 x 77 m. Do 1453 r., czyli do zdobycia Konstantynopola przez Turków, była kościołem Mądrości Bożej, potem meczetem, od 1934 r. – muzeum. Od 2020 r. ponownie jest meczetem. Mimo to wciąż można ją zwiedzać bezpłatnie, z zachowaniem wymogów islamu (zdjęcie butów, okrycie włosów przez kobiety). Turcja odegrała kluczową rolę w upowszechnieniu kawy w Europie. W Istambule i na innych terenach ówczesnego Imperium Osmańskiego kawę pito już w wieku XVI. Pierwsza stambulska kawiarnia powstała w 1554 r. Do Europy kawa trafiła dzięki handlowi z Turkami oraz tureckim podbojom. Podobno po bitwie pod Wiedniem w 1683 r. żołnierz Jana III Sobieskiego, Jerzy Franciszek Kulczycki, wszedł w posiadanie 300 worków porzuconej przez Turków kawy. Dzięki temu otworzył pierwszą kawiarnię w Wiedniu. Turcja – ciekawostki o kulturze Opuszczone osiedle w Turcji wygląda jak Disneyland. Dlaczego nikt tam nie mieszka? Disneyland kojarzy się z miejscem pełnym radości i zabawy. Burj Al Babas ma jednak niewiele wspólnego z postaciami z bajek. Oto historia bez happy endu. Język turecki, choć nam może wydawać się unikatowy, jest częścią dużej rodziny języków turkijskich. Jest ich prawie 60, a używa ich ok. 140 mln ludzi, głównie w Turcji, krajach Azji Środkowej i różnych częściach dzisiejszej Rosji. Do tej rodziny należą m.in. języki: kazachski, tatarski, kirgiski, turkmeński i uzbecki. Tureckiemu najbliżej do gagauskiego, którym mówi się w części Mołdawii, Ukrainy, Bułgarii i na Bałkanach. I właśnie turecki jest w całej tej językowej rodzinie najpopularniejszy. Posługuje się nim ponad 66 mln ludzi nie tylko w Turcji, ale też na Cyprze, w Iraku i na Bałkanach. Turcja jest piątym krajem na świecie pod względem obszaru winnic. Lwia część z produkowanych tam winogron jest spożywana w postaci świeżych owoców, suszona na rodzynki lub przerabiana na melasę. Ale z ok. 3% zbiorów produkuje się wino, co jest ewenementem jak na kraj w 90% muzułmański. Dodajmy – jest to wino dobre. Najwięcej wina powstaje w Tracji, blisko Stambułu, oraz nad Morzem Egejskim, w okolicach Izmiru. Turcja ma 140 zarejestrowanych producentów wina. Najszerzej znana jest winnica Kavaklidere, której produkty są dostępne również w Polsce. Stambuł to nie tylko fascynujące miasto, ale i gigantyczny hub lotniczy. Po otwarciu w 2019 r. nowego lotniska jeszcze zyskał na znaczeniu. W 2022 r. odprawiono tu 64 mln pasażerów, co było najlepszym wynikiem w całej Europie. A turecki narodowy przewoźnik Turkish Airlines też ma na swoim koncie rekordy. Lata do 340 destynacji w 122 krajach świata. Tylu połączeń nie ma żadna inna linia lotnicza. Nazwa kamienia szlachetnego zwanego turkusem ma ścisły związek z Turcją. Francuskie słowo „turqes” dosłownie oznacza „turecki”. Z czasem „turqes” zmieniło się w „turqoise” i dziś oznacza zarówno turkus, jak i kolor turkusowy. Ten cenny minerał, występujący m.in. w Iranie i Afganistanie, trafiał do Europy przez Turcję właśnie, dzięki handlowi z Imperium Osmańskim. Nazwa „turkus” używana jest mniej więcej od XVII w. Wcześniej minerał nazywany był kalaitem. Całkowita długość tureckiej linii brzegowej wynosi ok. 7200 km (17. wynik na świecie). Z tego aż 1000 km to turecka „perła w koronie”, czyli Turkusowe Wybrzeże, zwane też Riwierą Turecką. To pas rozciągający się mniej więcej od Alanyi na wschodzie do Canakkale na północnym zachodzie. Jest on jedną z najpiękniejszych i najciekawszych linii brzegowych na świecie. Każdego roku Riwierę Turecką odwiedzają miliony turystów. Znajdziemy tu spektakularne plaże, np. uwiecznianą na potęgę na zdjęciach Oludeniz. A także obfitość starożytnych zabytków, m.in. jeden z najlepiej zachowanych rzymskich zespołów miejskich, czyli Efez.
Podziemne giganty i polska Sahara. Odkrywamy fizyczne rekordy Polski, o których rzadko uczą w szkołach
Choć każdy z nas potrafi wskazać Wisłę czy Rysy, polska mapa fizyczna skrywa anomalie, które wymykają się podręcznikowym schematom. Od „ruchomych” punktów depresji, po jeziora przypominające fiordy – oto polskie „naj”, które udowadniają, że nasza natura wciąż potrafi zaskakiwać.
Spis treści: Jeziorna rynna bez końca: Jeziorak Marzęcino: nowy rekord polskiej depresji Podziemny Mount Everest: Jaskinia Wielka Śnieżna Ślady lądolodu: Hańcza i Trygław Pustynia Błędowska: antropogeniczny fenomen Wybrzeże z innej perspektywy: Góra Gosań Mapa fizyczna Polski to znacznie więcej niż pasowy układ rzeźby terenu. To kraina skrajności, gdzie procesy polodowcowe i działalność człowieka stworzyły wyjątkowe w skali europejskiej formacje. Często mijamy te miejsca, nie zdając sobie sprawy, że stoimy nad najgłębszą otchłanią Niżu Europejskiego lub na dnie dawnego morza, które dziś jest najniższym punktem kraju. Oto polskie „naj” z bliska. Jeziorna rynna bez końca: Jeziorak Gdy myślimy o wielkich jeziorach, wzrok ucieka ku Mazurom. Jednak to na Pojezierzu Iławskim znajduje się najdłuższe jezioro w Polsce – Jeziorak. Ta spektakularna rynna polodowcowa ciągnie się przez ponad 27 kilometrów, przecinając krajobraz niczym błękitna wstęga. To tutaj ukryta jest Wielka Żuława, jedna z największych wysp śródlądowych, a sam akwen ze swoimi licznymi zatokami i kępami jest domem dla rzadkich gatunków ptaków wodnych. Marzęcino: nowy rekord polskiej depresji Przez dekady miano najniżej położonego punktu Polski dumnie nosiły Raczki Elbląskie. Jednak najnowsze, precyzyjne pomiary geodezyjne zrewidowały tę wiedzę. Oficjalnym rekordzistą jest dziś Marzęcino na Żuławach Wiślanych, gdzie teren znajduje się na poziomie 2,2 m p.p.m. To właśnie tutaj najwyraźniej widać walkę człowieka z żywiołem wody, a każdy centymetr wysokości ma kluczowe znaczenie dla hydrologii regionu. Podziemny Mount Everest: Jaskinia Wielka Śnieżna Dla miłośników ekstremów prawdziwe rekordy są nie na szczytach, lecz głęboko pod nimi. Jaskinia Wielka Śnieżna w Tatrach to absolutny gigant – to najdłuższa i najgłębsza jaskinia w Polsce. Labirynt korytarzy o długości blisko 24 kilometrów i deniwelacja przekraczająca 800 metrów czynią ją wyzwaniem dostępnym jedynie dla najbardziej doświadczonych grotołazów. To prawdziwy pionowy świat ukryty pod wapiennymi skałami. Ślady lądolodu: Hańcza i Trygław Polska północna to poligon doświadczalny ostatniego zlodowacenia. To jemu zawdzięczamy Jezioro Hańcza – najgłębszy akwen w Polsce (108,5 m), którego krystaliczne wody i strome stoki przypominają wysokogórskie jeziora alpejskie. Nieopodal, w Tychowie, spoczywa inny rekordzista – głaz Trygław. Ten ważący blisko 2000 ton granitowy monolit jest największym głazem narzutowym w kraju, niemym świadkiem potęgi sunącego niegdyś lodu. Pustynia Błędowska: antropogeniczny fenomen Czy wiedzieliście, że Polska posiada jedyny w Europie tak duży obszar lotnych piasków powstały w wyniku błędu człowieka? Pustynia Błędowska, nazywana „Polską Saharą”, to obszar ok. 33 km². Powstała w średniowieczu przez masową wycinkę lasów na potrzeby górnictwa srebra i ołowiu. Dziś jest wyjątkowym ekosystemem i jedną z najbardziej fotogenicznych osobliwości na mapie fizycznej Polski. Wybrzeże z innej perspektywy: Góra Gosań Większość turystów szuka spektakularnych urwisk w Jastrzębiej Górze, jednak to na zachodnim krańcu wybrzeża natura stworzyła prawdziwy monument. Najwyższy klif w Polsce to Góra Gosań, wznosząca się na wysokość 93 m n.p.m. w samym sercu Wolińskiego Parku Narodowego. To miejsce, gdzie potęga Morza Bałtyckiego jest niemal namacalna – pionowa, piaszczysto-gliniasta ściana nieustannie poddaje się procesom abrazji morskiej, co sprawia, że linia brzegowa co roku cofa się o kilkadziesiąt centymetrów. Widok z wierzchołka, obejmujący Zatokę Pomorską i sylwetki statków na redzie Świnoujścia, to jedna z najbardziej surowych i majestatycznych panoram w kraju. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Najważniejsze „wąskie gardło” świata. Cieśnina Ormuz to strategiczny punkt i geologiczny fenomen
Kontynentalne kolizje, które uformowały cieśninę Ormuz na Bliskim Wschodzie, obdarzyły region ogromnymi bogactwami petrochemicznymi – tworząc jednocześnie strategiczne wąskie gardło, którego zablokowanie może wstrząsnąć światowym handlem ropą.
Przez Cieśninę Ormuz przepływa około jednej czwartej światowego morskiego handlu ropą. Ten wąski przesmyk stanowi jedno z najważniejszych morskich „wąskich gardeł” na świecie. To szlak o ogromnym natężeniu ruchu, który w przypadku zakłóceń może wywołać chaos w globalnej gospodarce. Niestety, czarny scenariusz ziścił się pod koniec lutego, kiedy narastający konflikt na Bliskim Wschodzie sparaliżował tę kluczową drogę wodną. Cieśnina Ormuz to także geologiczny fenomen. – To jedno z niewielu miejsc na świecie, w których można na własne oczy ujrzeć kolizję dwóch kontynentów – zauważa Mike Searle, profesor nauk o Ziemi w Worcester College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Dowody tego starcia są widoczne w rzeźbie całego regionu: od potężnych łańcuchów gór Zagros w południowym Iranie, aż po najwęższy punkt samej cieśniny. To tutaj omański półwysep Musandam wysuwa się na północ, niczym sztylet skierowany w stronę Iranu. Wyróżniający się stromymi, czarnymi klifami i poszarpaną linią brzegową pełną zatopionych dolin, półwysep Musandam jest także jednym z niewielu miejsc na Ziemi, gdzie ofiolity są eksponowane w absolutnie spektakularny sposób. – Skały te, zazwyczaj pogrzebane głęboko pod skorupą oceaniczną, tworzą tutaj, według profesora, „zdecydowanie największy i najlepiej zachowany kompleks ofiolitowy na świecie – mówi prof. Mike Searle. Jednak ten sam proces geologiczny, który uczynił Cieśninę Ormuz tak wyjątkową, jest jednocześnie tym, co czyni ją tak podatną na zagrożenia. Jak powstała Cieśnina Ormuz? Wiele z najważniejszych morskich wąskich gardeł na świecie to cieśniny – wąskie akweny łączące dwa większe zbiorniki wodne. Powstawały one naturalnie przez miliony lat w wyniku przemieszczania się płyt tektonicznych oraz podnoszenia się poziomu mórz wraz z topnieniem lądolodów. Żeglarze od wieków korzystają z tych geograficznych skrótów, ponieważ zazwyczaj oferują one znacznie szybszą drogę niż opływanie całych kontynentów przez otwarty ocean. W przypadku Cieśniny Ormuz proces ten rozpoczął się około 35 milionów lat temu wraz z kolizją dwóch płyt kontynentalnych: płyty arabskiej na południu i płyty eurazjatyckiej na północy. W tamtym czasie kontynenty te były oddzielone starożytnym oceanem Tetydy, nazwanym na cześć greckiej tytanidy morskiej. Płyta arabska zaczęła napierać na północ, wsuwając się pod płytę eurazjatycką – w procesie zwanym subdukcją. – Doprowadziło to ostatecznie do „wchłonięcia” Tetydy, gdy obie płyty kontynentalne i znajdujące się na nich masy lądowe splotły się ze sobą – wyjaśnia prof. Mark Allen, szef wydziału nauk o Ziemi na Uniwersytecie w Durham, który badał tę wielką kolizję. – Niezwykłe w kolizjach kontynentów jest to, że nie kończą się one w mgnieniu oka – tłumaczy badacz – Głębokie siły, które wprawiają płyty w ruch, mogą działać jeszcze przez dziesiątki milionów lat po tym, jak kontynenty już się ze sobą połączą. Według prof. Marka Allena, gdy płyta arabska kontynuowała swoje natarcie pod Eurazję, obie płyty zaczęły się skracać i gęstnieć. – Zupełnie tak, jak podczas zderzenia dwóch samochodów. W wyniku tego potężnego zgniatania i wypiętrzania się mas skalnych powstały dzisiejsze góry Zagros w Iranie. Ten ruch tektoniczny stworzył również warunki do powstania Cieśniny Ormuz. – Wyobraźcie sobie płytę arabską jako elastyczną linijkę – mówi prof. Mark Allen. – Gdy na jednym z jej końców umieścimy coś ciężkiego – na przykład łańcuch górski – linijka zaczyna się wyginać, tworząc zagłębienie. W przypadku płyty arabskiej to właśnie to ugięcie uformowała dno Zatoki Perskiej i samej Cieśniny Ormuz. I tutaj wkracza podnoszący się poziom mórz. – Około 20 000 lat temu, podczas ostatniego maksimum zlodowacenia, wody w Zatoce Perskiej były tak płytkie, że w niektórych miejscach można było przejść przez nią pieszo – zauważa prof. Mark Allen. Jednak gdy lądolody zaczęły topnieć, globalny poziom mórz gwałtownie wzrósł – o około sto metrów w ciągu zaledwie 15 000 lat. Z czasem proces ten doprowadził wody do wschodnich wybrzeży dzisiejszego Iraku i zalał Zatokę Perską. W pewnym momencie wody z rzek Tygrys i Eufrat również wypełniły obszar dzisiejszej Cieśniny Ormuz. Cenny i kruchy krajobraz Spoglądając na Cieśninę Ormuz lub wędrując przez tereny bezpośrednio do niej przylegające, można dostrzec ślady kontynentalnej kolizji w niezwykle spektakularnej formie. Na północy siły tektoniczne, które nieustannie skracają i pogrubiają skorupę zderzających się płyt, stworzyły – jak twierdzi prof. Allen – najbardziej widowiskowe krajobrazy w górach Zagros w południowym Iranie. Pasmo to składa się z warstw skał osadowych, w tym piaskowców, łupków i wapieni. Te ostatnie są szczególnie mocne i odporne na erozję, co oznacza, że można iść po jednym złożu wapiennym przez wiele kilometrów. – Zagros od dawna jest postrzegany jako raj dla geologów strukturalnych (badaczy zainteresowanych tym, jak i dlaczego skały przybierają określone formy), ponieważ te potężne struktury można przemierzać pieszo i analizować na zdjęciach satelitarnych – mówi prof. Mark Allen. – To jeden z najbardziej uderzających krajobrazów geologicznych, jakie można znaleźć na Ziemi. Region ten słynie również ze swoich lodowców i kopuł solnych, powstałych w wyniku wypychania soli z głębi ziemi przez fałdy utworzone podczas kolizji kontynentów. – W niektórych miejscach sól dosłownie spływa po zboczach niczym skalny lodowiec – zauważa prof. Allen. Na południu półwysep Musandam stanowi część gór Al-Hadżar w Omanie, które ciągną się wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Arabii. Góry te składają się głównie z ofiolitów – potężnego fragmentu skorupy oceanicznej i płaszcza starożytnego oceanu Tetydy, który został wypchnięty na obszar Arabii podczas kolizji kontynentów między 95 a 60 milionami lat temu, w okresie późnej kredy. Te same siły geologiczne, które uformowały Cieśninę Ormuz, spowodowały również nachylenie półwyspu Musandam ku wschodowi do tego stopnia, że zaczął on wręcz „zaciskać” samą cieśninę. Geologia, która stworzyła potęgę ropy Co najistotniejsze, to właśnie ta kolizja kontynentalna obdarzyła region jego oszałamiającymi rezerwami ropy naftowej. Przez setki milionów lat, zanim płyta arabska zderzyła się z Eurazją, spoczywała ona tuż poniżej poziomu morza. W tym czasie gromadziły się tam osady niezbędne do powstania złóż ropy i gazu. Z biegiem czasu kolizja płyt uwięziła te zasoby pod warstwami skał w północnej części płyty arabskiej – obszaru, który dziś rozciąga się pod Iranem, Irakiem i częścią Syrii. – To, co wyróżnia Bliski Wschód, to sama skala tego zjawiska – mówi prof. Mark Allen. – Wszystko to działo się na ogromnym obszarze, przez bardzo długi czas, tworząc gigantyczne pułapki. Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to, że nie inwestujesz fortuny w wiercenia w zbiorniku, który wyczerpie się w ciągu kilku lat. Tamtejsze pola naftowe wystarczają na wiele dziesięcioleci. Transport tej ropy i gazu do reszty świata wymaga jednak najpierw pokonania Cieśniny Ormuz – i jej najwęższego punktu, wyżłobionego przez napierający półwysep Musandam. Półwysep Musandam wciąż pozostaje w ruchu, choć odbywa się on w tempie geologicznym. Profesor Searle powołuje się na publikację z 2014 roku, w której wraz z zespołem wykazał, że Musandam nieustannie przesuwa się na północ, napierając w stronę gór Zagros. – Cieśnina Ormuz będzie się stopniowo zamykać – mówi prof. Searle, choć zaznacza, że prawdopodobnie nie nastąpi to wcześniej niż za około 10 milionów lat. Źródło: National Geographic
Jastrzębia Góra czy Rozewie – które z tych miejsc jest najbardziej wysuniętym na północ fragmentem Polski?
Spis treści: Malownicze Rozewie XXI-wieczne pomiary Najdalej na północy Długie dni, białe noce Jeszcze dalej na północ Niezależnie od dokładnego usytuowania północnego końca Polski mówimy o niezwykle urokliwych okolicach. Malownicze Rozewie Rozewie to niewielka i spokojna wieś na Pobrzeżu Kaszubskim, w otulinie Nadmorskiego Parku Krajobrazowego. W roku 1959 została objęta krajobrazowym rezerwatem Przylądek Rozewski, głównie ze względu na majestatyczne, ponad dwustuletnie, porastające tutejszy klif buki. Tu rządzi przyroda, a rozewskie plaże są dzikie i w większości kamieniste. Nad morze warto zejść jednym z dwóch pobliskich wąwozów. Pierwszym jest położony na zachód od Rozewia polodowcowy Lisi Jar, pełen starej buczyny, zagłębień sięgających pięćdziesięciu metrów i pięknych widoków. Drugi to znajdujący się bardziej na wschodzie, łagodniejszy i dłuższy Łebski Żleb, prowadzący prosto na kameralną plażę piaszczystą. Rozewie, choć utraciło status najbardziej wysuniętej na północ polskiej miejscowości, nie straciło innych walorów. Nadal jest jednym z najbardziej charakterystycznych miejsc polskiego wybrzeża, m.in. dzięki zabytkowej latarni morskiej z XIX wieku i jej niezwykłej historii. A dokładniej mówiąc, dzięki dwóm latarniom – starej i nowej. Obok nich znajduje się ciekawa hala dawnej maszynowni i pomnik poświęcony wyzwolicielom Pomorza. XXI-wieczne pomiary Co jednak sprawiło, że na Przylądku Rozewie nie ma już tablicy mówiącej o najbardziej północnym punkcie linii brzegowej państwa? Ulepszone metody pomiarowe. Badania geodezyjne wykonane na początku XXI wieku wykazały, że przylądek formalnie nie może być najbardziej północnym punktem Polski. W 2000 roku rozpoczęły się więc nowe poszukiwania takiego miejsca. Okazało się, że leży ono w sąsiedniej miejscowości, Jastrzębiej Górze. Ma współrzędne 54°50′08,8″N i 18°18′00,6″E i jest tylko o 2 metry bardziej wysunięte na północ. Odkrycie wielu zaskoczyło. Konieczne było poprawienie encyklopedii i podręczników. I nie tylko: dziś na klifie w Jastrzębiej Górze stoi granitowy obelisk zwany Gwiazdą Północy, postawiony w 2001 roku z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Jastrzębiej Góry i chętnie odwiedzany przez turystów. Nietrudno tam trafić, bo znajduje się na koronie klifu, za największym w okolicy sklepem. Na jego trop wskazuje też umieszczona na deptaku w centrum miejscowości „róża wiatrów”. Dodajmy, że obelisk nie stoi dokładnie w najdalej wysuniętym ku północy punkcie Polski, bo ten znajduje się niżej, u podnóża klifu, i jest oznaczony biało-czerwonym słupem. Można na niego popatrzeć z góry lub po prostu tam podejść. Najdalej na północy Gwiazda Północy wyznacza zatem najbardziej na północ wysunięty punkt linii brzegowej polskiego wybrzeża, a Jastrzębia Góra jest najbardziej północną miejscowością. Jest tu też najbardziej wysunięta na północ szkoła, położona praktycznie na klifie, i najbardziej północny, a przy tym ciekawy pod względem architektonicznym kościół. Jednak miejscowość to nie tylko geodezyjna ciekawostka. To przede wszystkim okolice słynące z wysokich, klifowych brzegów, sięgających ponad 30 metrów, i szerokich, spacerowych plaż. Widok z klifu na Bałtyk daje niezwykłe wrażenia. Jest tu szeroka oferta noclegowa, obejmująca miejsca dostępne przez cały rok. Poza typowymi nadmorskimi atrakcjami w tej niewielkiej, odżywającej w sezonie letnim wsi znajdziemy liczne restauracje, ale i zabytki, w tym willę Piłsudskiego i piękne stuletnie pensjonaty, a także szeroki pas nadmorskiego lasu. Niemal przez środek miejscowości przebiega wąwóz Strondowy Jar, utworzony w wyniku działalności lodowców w okresie zlodowaceń. Warto przejść się tam na spacer. Jest i coś dla miłośników odległej historii: archeolodzy odkryli w Jastrzębiej Górze i jej okolicach (pobliskim Mieroszynie) ślady osadnictwa z epoki żelaza i późnej epoki brązu, łącznie z kamiennym kurhanem o średnicy 14 metrów. Długie dni, białe noce Nasze najbardziej północne miejscowości są zatem pełne nieoczywistych atrakcji. Patrząc na mapę możemy zauważyć, że okolice te są pod względem wysunięcia na północ niemal wyrównane. Warto natomiast przeanalizować, jakie efekty wiążą się ze sporą rozpiętością obszaru Polski. Z północy na południe nasz kraj rozciąga się od Gwiazdy Północy (54°50'N) po południowo-wschodni stok szczytu Opołonek w Bieszczadach (49°00'N). Różnica to blisko 6 stopni. Dużo? W skali Europy to wartość znacząca, która przekłada się na ponad 600 kilometrów w linii prostej. I wyraźnie wpływa na długość dnia i nocy. Im dalej na północ, tym większe sezonowe wahania długości dnia. W dniu przesilenia letniego, czyli około 21 czerwca, gdy północna półkula jest mocno nachylona ku Słońcu, dzień – jak wiemy – jest najdłuższy, ale im wyższa szerokość geograficzna, tym jest przy tym dłuższy. W Jastrzębiej Górze trwa 17 h i 20 min., a na szczycie Opołonek 16 h 12 min. Na wybrzeżu możemy zatem cieszyć się Słońcem o ponad godzinę dłużej. Występują tam wtedy tak zwane białe noce żeglarskie, a zmierzch cywilny trwa niemal całą noc. W praktyce noc jest jasna, słabo widać gwiazdy i ma się wrażenie, że Słońce tylko na chwilę i bardzo płytko chowa się pod horyzont. Po pół roku sytuacja oczywiście się odwraca i w Jastrzębiej Górze dzień trwa tylko 7 godzin i 12 minut. Długie zimowe noce na północnym skraju Polski to także okazja do wypatrywania zórz polarnych. Różnice położenia i tu mają znaczenie. Statystycznie częściej zobaczymy okazałe zorze na północy niż na południu kraju, choć z uwzględnieniem pogody i innych warunków lokalnych. Nasze wybrzeże Bałtyku, choć pod tym względem pozostaje daleko w tyle za Norwegią, Szwecją czy Islandią, daje większe szanse na zorze niż Tatry czy Bieszczady, bo znajduje się bliżej typowego zasięgu północnego owalu zorzowego. Jeszcze dalej na północ Wiemy, co wzburzone morze robi z linią brzegową. Klify są niszczone, dokładny przebieg plaży zmienia się. Czy punkt wyznaczony przez słupek na plaży w Jastrzębiej Górze jest w ogóle trwały? W dłuższym czasie zapewne nie, ale nie ma to dużego znaczenia, bo do naszego kraju należą też jego morskie wody terytorialne. Zatem Polska od północy nie kończy się tak naprawdę w tym konkretnym miejscu plaży, a w punkcie odległym od niego o ponad 22 kilometry, położonym na północ od niego, na morzu. Źródła: dladziedzictwa.org, nadmorski24.pl
Jak starożytni Grecy zmierzyli obwód Ziemi bez nowoczesnych technologii?
Obwód Ziemi można było poznać już ponad 2000 lat temu – i to bez zaawansowanych technologii. Grecki uczony Eratostenes dokonał tego przy pomocy prostych narzędzi i logicznego myślenia. Jego metoda była zaskakująco dokładna. Dziś Eratostenesa uznaje się go za twórcę geodezji. Oto jak dokonał, wydawać by się mogło, czegoś niemożliwego.
Spis treści: Czym zasłynął Eratostenes? Jak Grek obliczył obwód Ziemi? Pizza wyjaśnia wszystko Zagadka greckich stadionów Metoda naukowo bez zarzutu Urodzony w 276 r. p.n.e. w starogreckiej Cyrenie (dzisiejsza Libia) Eratostenes był uznanym matematykiem, geografem, poetą, astronomem i teoretykiem muzyki. W pewnym momencie przeniósł się do Egiptu, żeby objąć szefostwo Biblioteki Aleksandryjskiej, jednej z najbardziej znanych bibliotek w historii. Czym zasłynął Eratostenes? Uczony był pierwszą znaną nam osobą, która w naukowy sposób obliczyła obwód Ziemi, i to ze zdumiewającą dokładnością. Do naszych czasów nie zachowało się niestety jego dzieło „O pomiarze Ziemi”, w którym zawarł wyniki obliczeń, ale kilka stuleci później (nie wiemy dokładnie kiedy) streścił je grecki astronom Kleomedes. Jak Grek obliczył obwód Ziemi? Eratostenes uważał, że Ziemia jest kulą. Wiedział, że w dzień letniego przesilenia, najdłuższy dzień roku na półkuli północnej, słońce świeci bezpośrednio na zwrotnik Raka, rozświetlając wnętrza nawet najgłębszych studni. Wiedząc, że w południe czasu miejscowego – czyli w takim momencie dnia, kiedy słońce znajduje się najwyżej na niebie – głęboką studnię w Syene (dzisiejszym egipskim Asuanie) rozświetlało padające prosto z góry światło słońca, Eratostenes postanowił poznać pozycję słońca o tej samej porze w Aleksandrii. Tak się złożyło, że oba miasta leżały na tym samym południku, więc południe czasu miejscowego przypadało w nich równocześnie. Aby znaleźć kąt, pod jakim promienie słoneczne padają na Ziemię, Eratostenes zmierzył ten pomiędzy pionowym słupem nazywanym gnomonem a linią łączącą wierzchołek słupa z końcem jego cienia. Okazało się, że wynosi on 7,2 stopnia. Podobny gnomon znajdujący się w Syene nie rzucał żadnego cienia, a więc tam mierzony kąt był równy zero. Pizza wyjaśnia wszystko A teraz wyobraźmy sobie, że zabieramy się za wycięcie kawałka pizzy. Wszyscy wiedzą, że najlepsza część to chrupiąca skórka (prawda?), a im większy kąt w środku kawałka, tym większą porcję brzegu ciasta się dostaje – i tym więcej chrupania. Innymi słowy, stosunek kawałka obwodu koła wycinanego przez dwa promienie do całego obwodu jest równy stosunkowi kąta zawartego pomiędzy tymi promieniami do 360 stopni mieszczących się w całym kole. A zatem odległość między Syene a Aleksandrią podzielona przez obwód Ziemi równa się kątowi środkowemu między dwoma miastami podzielonemu przez 360 stopni. Tak się składało, że dystans dzielący obie miejscowości już wówczas zmierzono i wynosił on 5000 stadionów (stadion jest starożytną jednostką miary). Eratostenesowi brakowało już tylko kąta środkowego między dwoma miastami. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/Zrzut-ekranu-2026-01-21-130452-e2946a5.png" width="924" height="473" alt="W dzień letniego przesilenia promienie słoneczne padają prostopadle na ziemię w Syene i rzucają cienie w Aleksandrii. Kąt środkowy pomiędzy Syene a Aleksandrią oraz kąt pomiędzy promieniami słonecznymi a aleksandryjskim gnomonem są sobie równe. Te dane wystarczyły Eratostenesowi do obliczenia obwodu Ziemi z zaskakującą dokładnością" title="W dzień letniego przesilenia promienie słoneczne padają prostopadle na ziemię w Syene i rzucają cienie w Aleksandrii. Kąt środkowy pomiędzy Syene a Aleksandrią oraz kąt pomiędzy promieniami słonecznymi a aleksandryjskim gnomonem są sobie równe. Te dane wystarczyły Eratostenesowi do obliczenia obwodu Ziemi z zaskakującą dokładnością" /> Uczony założył, że promienie słoneczne są do siebie równoległe – co tak właściwie nie jest prawdą, ale z praktycznego punktu widzenia wydaje się rozsądnym założeniem. Słońce znajduje się tak daleko od Ziemi i jest od niej tyle razy większe, że raptem niewielka cząstka jego promieni dociera do naszej planety, a to czyni je niemalże równoległymi. Oznacza to, że kąt środkowy między Syene a Aleksandrią oraz kąt między aleksandryjskim gnomonem a promieniami słonecznymi powstają z przecięcia przez tę samą prostą (przedłużony promień między środkiem Ziemi a Aleksandrią) dwóch innych prostych równoległych (przedłużonych promieni słonecznych padających w Syene i Aleksandrii). Zagadka greckich stadionów Dzięki staremu geometrycznemu twierdzeniu, którego wciąż uczymy się na lekcjach matematyki, Eratostenes wiedział, że to para równych sobie kątów. Znaczyło to, że kąt środkowy między naszymi dwoma miastami równał się jednej pięćdziesiątej całego okręgu, z czego uczony wywnioskował, że odległość między Syene a Aleksandrią stanowi pięćdziesiątą część obwodu Ziemi. I tak otrzymał pierwszą naukowo oszacowaną wartość obwodu planety: 50 · 5000 = 250 000 stadionów. Historycy spierają się, ile dokładnie mierzył stadion, a to uniemożliwia definitywną ocenę dokładności szacunków Eratostenesa. Zostawmy jednak na boku te spory, gdyż większość badaczy i badaczek zgadza się, że otrzymał wynik niewiarygodnie bliski rzeczywistych 40 tysięcy kilometrów z drobnym okładem. Metoda naukowo bez zarzutu Eratostenes miał sporo szczęścia, bo popełnił po drodze kilka wzajemnie się znoszących błędów. Na przykład Syene nie leży dokładnie na zwrotniku Raka, ale jest trochę przesunięte na północ. Dodatkowo – wbrew jego założeniu – Syene i Aleksandria nie znajdują się na tym samym południku, bo drugie z miast leży bardziej na zachód. Cóż, modele matematyczne nigdy perfekcyjnie nie odwzorowują rzeczywistości. Najważniejsze jest to, że metoda Eratostenesa była naukowo bez zarzutu i gdyby uczony dysponował dokładniejszymi narzędziami mierniczymi, jego szacunki nie różniłyby się od dzisiejszego stanu wiedzy. Właśnie dlatego uważa się go często za twórcę geodezji, a więc nauki zajmującej się pomiarami kształtu Ziemi, jej orientacji w przestrzeni i jej pola grawitacyjnego. To jest fragment książki autorstwa Pauliny Rowińskiej pt. „Mapomatyka. Jak mapy prowadzą nas i zwodzą” w przekładzie Michała Rogalskiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa RN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Mapa świata, którą wszyscy znamy, wprowadza w błąd. Co naprawdę zrobił Gerard Merkator?
Mapa świata Merkatora to jeden z najbardziej rozpoznawalnych obrazów Ziemi w historii. Choć od jej powstania minęło niemal 500 lat, wciąż wpływa na to, jak wyobrażamy sobie proporcje kontynentów i odległości między nimi. Dlaczego ta projekcja tak bardzo deformuje rzeczywistość i czemu mimo krytyki nadal z niej korzystamy?
Spis treści: Dlaczego rzut Merkatora budzi tyle kontrowersji Na czym polegał przełom Merkatora Jak wyglądała oryginalna mapa Merkatora Czy istnieje lepsza mapa świata Jak Merkator połączył współrzędne z kursem Zamknij oczy i wyobraź sobie mapę świata. Najpewniej widzisz przed sobą zniekształcony obraz Ziemi oparty na pracy XVI-wiecznego geografa Gerarda Merkatora. Gerard Merkator, flamandzki kartograf, opracował projekcję – technikę przedstawiania trójwymiarowej Ziemi na płaszczyźnie. Stała się ona podstawą najbardziej rozpowszechnionej mapy naszej epoki. Minęło prawie 500 lat od jej powstania, a arkusz wciąż wisi na ścianach klas. Jego cyfrowa wersja, znana jako Web Merkator, działa dziś w niemal wszystkich aplikacjach nawigacyjnych w smartfonach. Dlaczego rzut Merkatora budzi tyle kontrowersji Rzut Merkatora ma wielu krytyków. Zarzucają mu, że fałszuje rzeczywistość: Grenlandia wcale nie jest tak ogromna, a Rosja nie przewyższa powierzchnią Afryki. W rzeczywistości Afryka jest znacznie większa. Warto jednak pamiętać o jednym: Merkator nie próbował stworzyć mapy idealnej. Jego celem było zaprojektowanie narzędzia pracy dla żeglarzy, a nie wiernego obrazu świata. Przed Merkatorem wiele map świata rysowano z południkami wygiętymi jak nawiasy. Pokazywały lądy dość precyzyjnie, na tyle, na ile pozwalała ówczesna wiedza. Sprawiały jednak, że nawigacja była udręką. Ponieważ nie oddawały poprawnie kierunków, marynarze musieli bez przerwy kontrolować kurs. Zanim pojawiła się mapa Merkatora, nawigatorzy trzymali się blisko wybrzeży. Podczas oceanicznych wypraw korzystali z map portolanowych – graficznych wskazówek z orientacyjnymi kierunkami. Nowy system dał im znacznie bardziej wiarygodne narzędzie do wyznaczania kursu na wielkie odległości. Na czym polegał przełom Merkatora Aby naprawić wady wcześniejszych map, Merkator „spłaszczył” glob do postaci walca. Linie szerokości i długości geograficznej przecinały się pod kątami prostymi. Jak zauważa prof. Mark Monmonier, emerytowany geograf z Syracuse University, efekt był prosty i zarazem rewolucyjny. Można było znaleźć miejsce, w którym się znajdujemy, wybrać cel i połączyć oba punkty prostą linią. Te proste linie, zwane liniami loksodromicznymi, pozwalały żeglarzom wyznaczyć kurs w stylu „ustaw i nie poprawiaj”. Dzięki temu żegluga na długich dystansach stała się znacznie prostsza i bezpieczniejsza. Jak wyglądała oryginalna mapa Merkatora Mapa Merkatora została wykonana techniką miedziorytu na 18 panelach. Po złożeniu miała imponujące rozmiary: 198 na 130 centymetrów. Do dziś przetrwały jedynie trzy oryginalne egzemplarze. To dzieło nie tylko zrewolucjonizowało nawigację, ale też na stałe wpisało się w historię kartografii. Merkator doskonale zdawał sobie sprawę, że kąty proste, które czyniły jego mapę tak użyteczną, mają swoją cenę. Było nią zniekształcenie względnych wielkości lądów, rosnące wraz z oddalaniem się od równika. W ostatnich dekadach krytycy rzutu Merkatora twierdzili, że takie przedstawienie świata mogło wzmacniać postawy kolonialne i etnocentryczne, wyolbrzymiając znaczenie Europy i krajów północnych. Czy istnieje lepsza mapa świata Geografowie od dawna proponują alternatywne projekcje, które ograniczają te wady. National Geographic często sięga po rzut Eckerta IV, który wiernie zachowuje proporcje powierzchni kontynentów, choć zmienia ich kształty i kąty. Jak podkreśla prof. Monmonier, każda mapa coś przedstawia świetnie, a coś innego gorzej. Nie da się stworzyć takiej, na której wszystko wygląda idealnie. Chyba że sięgniemy po globus – a ten nie mieści się w kieszeni tak jak smartfon. Mapa Web Mercator w telefonach dziedziczy najlepsze cechy pierwowzoru. Doskonale sprawdza się przy wyznaczaniu tras, nawet jeśli nie oddaje wiernie rozmiarów kontynentów. Środki transportu bardzo się zmieniły od czasów Merkatora. Mapy jednak celowo pozostały „staromodne”, bo nadal służą temu samemu zadaniu: precyzyjnemu wyznaczaniu kierunku. Jak Merkator połączył współrzędne z kursem Aby zachować kształty obiektów i poprawnie odwzorować kąty między równoleżnikami i południkami, Merkator proporcjonalnie rozciągnął odstępy między równoleżnikami, pozostawiając stałe odległości między południkami. Z lewych narożników arkuszy wychodzą proste linie na tle łuków kompasu. To linie loksodromiczne, dzięki którym nawigatorzy mogli wyznaczać stały kurs kompasowy. Podróż z Lizbony do Recife w Brazylii polegała na łączeniu kolejnych punktów prostą linią i utrzymywaniu jednego kierunku. W połączeniu z pomiarem czasu, szacowaniem prędkości oraz obserwacją Słońca i gwiazd umożliwiało to znacznie skuteczniejszą nawigację oceaniczną. Źródło: National Geographic
„Krakowianin czy krakowianin” – już od stycznia wchodzą nowe zasady ortografii języka polskiego
Nowe zasady pisowni języka polskiego będę obowiązywały już od 1 stycznia 2026. Kilka zmian będzie również dotyczyć zapisu nazw geograficznych. Oto najważniejsze reguły, o których już niebawem będzie trzeba pamiętać.
Spis treści: Zmiany pisowni nazw geograficznych od 1 stycznia 2026 roku Inne istotne zmiany ortografii Oficjalne źródła i dokumenty – gdzie szukać aktualnych zasad Wraz z początkiem nowego roku wchodzą w życie istotne zmiany w polskiej ortografii. Kilka z nowych reguł będzie dotyczyć zapisu nazw geograficznych – choć w mniejszym zakresie, niż początkowo to ogłoszono. Zmiany pisowni nazw geograficznych od 1 stycznia 2026 roku Cieśnina Bosfor czy cieśnina Bosfor, a może tak i tak? Wśród propozycji przedstawionych przez Radę Języka Polskiego w maju 2024 roku znalazła się jedna szczególnie istotna dla osób korzystających z nazw geograficznych: dopuszczenie alternatywnej pisowni wyrazu gatunkowego stojącego przed nazwą własną zarówno wielką, jak i małą literą. Oznaczałoby to, że można byłoby pisać zarówno „Cieśnina Bosfor”, jak i „cieśnina Bosfor”, czy „Jezioro Gopło” i „jezioro Gopło”. Takie rozwiązanie miało uprościć zapisywanie nazw geograficznych, ale budziło też kontrowersje dotyczące jednolitości i standaryzacji. Jednak już w listopadzie 2025 roku Rada Języka Polskiego, po szerokich konsultacjach i analizie stanowisk instytucji odpowiedzialnych za standaryzację nazw własnych w urzędach i systemach geoinformacyjnych, zdecydowała się wycofać tę zmianę. Zatem od 1 stycznia 2026 roku wciąż obowiązuje dotychczasowa zasada – wyraz gatunkowy przed nazwą własną, jeśli występuje w mianowniku, zapisujemy małą literą. Przykłady poprawnego zapisu: cieśnina Bosfor, jezioro Śniardwy, góra Giewont. Jak teraz zapisywać nazwy obiektów w mieście? Wyjątkiem są sytuacje, gdy wyraz gatunkowy otwiera nazwę obiektu przestrzeni publicznej (typu: park, osiedle, most) oraz w przypadku lokali usługowych lub gastronomicznych, np. Cmentarz Centralny, Most Północny, Aleja Róż, Plac Zbawiciela, Brama Warszawska, Księgarnia Naukowa, Kino Relaks, Galeria Północna, Restauracja Ateny. Słowo ulica wciąż będziemy pisać małą literą, np: ul. Marynarska, ulica Staromiejska. Mieszkańcy miast, dzielnic i osiedli – nowe zasady pisowni! Od 1 stycznia 2026 r. nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi będziemy pisać wielką literą. Przykłady: Warszawianin, Łodzianin, Poznanianka, Paryżanin, Białostocczanin, Szczecinianka. Zmiana ta upraszcza dotychczasowe zasady i eliminuje wiele wątpliwości oraz błędów, szczególnie w tekstach urzędowych i prasowych. Pisownia nazw etnicznych – pojawiły się nowe warianty Rada dopuściła również alternatywne zapisy nieoficjalnych nazw etnicznych – zarówno wielką, jak i małą literą, np. kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol, żabojad lub Żabojad, makaroniarz lub Makaroniarz. Inne istotne zmiany ortografii Pisownia nazw firm, marek i modeli – teraz wielką literą piszemy nie tylko nazwę firmy, marki czy modelu, ale również pojedyncze egzemplarze wyrobów przemysłowych, np. pod oknem zaparkował czerwony Ford. Pisownia rozdzielna cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami – np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry. Pisownia nie- z imiesłowami odmiennymi – nie będzie już rozdzielnej pisowni w żadnym przypadku, niezależnie od interpretacji znaczeniowej. Przymiotniki od nazw osobowych (np. szekspirowski, zygmuntowski, chopinowski) – zawsze pisane małą literą, niezależnie od znaczenia. Ujednolicenie zasad pisowni innych prefiksów – np. półspał, półczuwał, super-Europejczyk. Zmiany te mają na celu uproszczenie zasad, eliminację wyjątków i przepisów trudnych do zastosowania oraz zmniejszenie liczby błędów ortograficznych. Oficjalne źródła i dokumenty – gdzie szukać aktualnych zasad Wszelkie oficjalne zasady dotyczące ortografii oraz aktualne wykładnie można znaleźć w następujących źródłach: Dokument „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” Od 1 stycznia 2026 roku jedynym ważnym i aktualnym źródłem zasad ortograficznych i interpunkcyjnych będzie nowy dokument „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej” opracowany przez Radę Języka Polskiego przy Prezydium PAN. Dokument ten jest dostępny na stronie internetowej RJP. Kampania informacyjna „Zmiany w pisowni – mniej wątpliwości, więcej pewności” Rada Języka Polskiego prowadzi również szeroko zakrojoną kampanię społeczną, której celem jest informowanie o nowych zasadach i wyjaśnianie wszelkich wątpliwości. Materiały edukacyjne i infografiki można znaleźć w mediach społecznościowych oraz na stronie RJP. Źródło: Rada Języka Polskiego Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Morze Śródziemne skrywa więcej historii niż niejedna encyklopedia. To akwen, który łączy kontynenty i kultury
Morze Śródziemne to jedno z najważniejszych mórz świata, od tysięcy lat pełniące rolę naturalnego pomostu między Europą, Afryką i Azją. To właśnie nad jego brzegami rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności – Egipt, Grecja czy Rzym – które ukształtowały kulturę i historię całego regionu. Dziś Morze Śródziemne pozostaje nie tylko kluczowym szlakiem handlowym, lecz także wyjątkowym obszarem przyrodniczym, bogatym w gatunki endemiczne i unikalne ekosystemy. Stanowi zarazem jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, łącząc walory krajobrazowe, kulturowe i gospodarcze.
Spis treści: Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Fauna i flora Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? Morze Śródziemne to jeden z najbardziej rozpoznawalnych akwenów wodnych na świecie, który od tysięcy lat kształtuje historię, gospodarkę i kulturę całego basenu śródziemnomorskiego. Jak sama nazwa wskazuje, jest ono morzem śródziemnym, czyli takim, które w większości otoczone jest lądem i połączone z oceanem tylko wąskimi cieśninami. Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Położone jest pomiędzy trzema kontynentami: Europą od północy, Afryką od południa oraz Azją od wschodu. Z Oceanem Atlantyckim łączy je Cieśnina Gibraltarska, a z Morzem Czerwonym – Kanał Sueski. Na wschodzie znajduje się także połączenie z Morzem Czarnym poprzez Bosfor i Morze Marmara. Powierzchnia Morza Śródziemnego wynosi około 2,5 mln km², a jego średnia głębokość przekracza 1400 m. Najgłębsze miejsce to Głębia Kalipso w Morzu Jońskim, która sięga około 5200 m. To sprawia, że Morze Śródziemne należy do największych mórz zamkniętych na świecie. Charakterystyczną cechą Morza Śródziemnego jest wysokie zasolenie – średnio 33–39‰, co wynika z silnego parowania w gorącym klimacie i ograniczonej wymiany wód z Atlantykiem. Dzięki temu jego barwa i przejrzystość są wyjątkowe, a wody Morza Śródziemnego należą do najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Najważniejsze wyspy Morza Śródziemnego Morze Śródziemne obfituje w wyspy, które stanowią nie tylko atrakcję turystyczną, ale i ważne punkty historyczne oraz gospodarcze. Największe i najbardziej znane z nich to: Sycylia (Włochy) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym, znana z czynnego wulkanu Etna i bogatej historii sięgającej czasów starożytnych Greków i Rzymian, Sardynia (Włochy) – druga co do wielkości wyspa, znana z kultury nuragijskiej i podejrzeń, że może być ona mityczną Atlantydą, Cypr – strategicznie położona wyspa na wschodzie, od wieków będąca miejscem krzyżowania się wpływów greckich, tureckich i bliskowschodnich, Korsyka (Francja) – ojczyzna Napoleona Bonaparte, charakteryzująca się górzystym krajobrazem i unikatową przyrodą, Kreta (Grecja) – kolebka cywilizacji minojskiej, z zabytkami w Knossos i pięknymi plażami, Baleary (Hiszpania) – archipelag obejmujący Majorkę, Minorkę, Ibizę, Formenterę i Cabrerę, będący jednym z najpopularniejszych regionów turystycznych Europy. Oprócz nich warto wspomnieć o Malcie, Rodos czy Wyspach Liparyjskich. Każda z tych wysp ma swoją specyfikę, a ich różnorodność geograficzna i kulturowa doskonale obrazuje bogactwo całego regionu. Zobacz także: Pięć wysp na Morzu Śródziemnym, które warto odwiedzić. Jakie kraje leżą nad Morzem Śródziemnym? Morze Śródziemne oblewa wybrzeża aż 23 państw, co czyni je jednym z najbardziej zróżnicowanych regionów pod względem politycznym i kulturowym. Europa: Hiszpania, Francja, Monako, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Malta oraz Wielka Brytania za sprawą swojego terytorium zamorskiego – Gibraltaru. Azja: Turcja, Cypr, Syria, Liban, Izrael, Palestyna. Afryka: Egipt, Libia, Tunezja, Algieria, Maroko. Ten ogromny wachlarz krajów sprawia, że basen Morza Śródziemnego to mozaika języków, religii i kultur. To właśnie tutaj spotykają się tradycje europejskie, arabskie i bliskowschodnie, a różnorodność regionu widać zarówno w architekturze, kuchni, jak i zwyczajach. Region ten od wieków był też miejscem intensywnej wymiany handlowej. Grecy, Fenicjanie czy Rzymianie traktowali je jak wewnętrzne „morze handlu”, dzięki któremu rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności. Fauna i flora Morze Śródziemne jest jednym z najbardziej zróżnicowanych ekosystemów na świecie. Choć zajmuje zaledwie 1% powierzchni wszystkich mórz, żyje tu wiele gatunków morskich, z czego wg szacunków naukowców około 25% stanowią gatunki endemiczne. Zwierzęta w Morzu Śródziemnym W Morzu Śródziemnym żyje około 5000 gatunków zwierząt. W jego wodach występuje między innymi tuńczyk błękitnopłetwy, barakuda, dorsz śródziemnomorski czy ryba miecznik. Występują tu również żółwie morskie (np. żółw karetta), delfiny, a także foki mniszki śródziemnomorskie – jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ssaków morskich na świecie. W Morzu Śródziemnym stwierdzono też obecność gatunków obcych, które przywędrowały głównie przez Kanał Sueski, np. skrzydlica pstra czy krab niebieski. To przykład migracji, która zmienia skład ekosystemu i stanowi poważne zagrożenie dla gatunków rodzimych. Dowiedz się więcej o zagrożeniach dla Morza Śródziemnego wynikających z migracji zwierząt. Roślinność śródziemnomorska Pod względem roślinności Morze Śródziemne słynie z łąk trawy morskiej, która tworzy podwodne łąki stanowiące siedlisko dla wielu gatunków ryb i bezkręgowców. Na lądzie dominują natomiast charakterystyczne twardolistne zarośla typu makii, doskonale przystosowane do gorącego i suchego klimatu. Uzupełniają je m.in. drzewa oliwne, cytrusowe, eukaliptusy, cyprysy, pistacje oraz winorośl, które od wieków stanowią podstawę gospodarki regionu i są nierozerwalnie związane z jego krajobrazem kulturowym. Roślinność ta określana jest wspólnym mianem roślinności śródziemnomorskiej. W niektórych rejonach można spotkać także topolę białą, która wyróżnia się odpornością na zmienne warunki klimatyczne. Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? To pytanie nurtuje wielu turystów planujących wakacje nad Morzem Śródziemnym. Odpowiedź brzmi: tak, w Morzu Śródziemnym żyją rekiny, ale ryzyko spotkania z nimi jest minimalne. Według badań występuje tu około 50 gatunków rekinów, m.in. żarłacz błękitny, żarłacz śledziowy, a także żarłacz biały. Większość z nich to jednak gatunki głębinowe, jednak czasami pojawiają się blisko brzegu. Statystyki pokazują, że ataki rekinów w tym regionie są rzadkie. W porównaniu np. z Australią, Morze Śródziemne jest jednym z najbezpieczniejszych akwenów do kąpieli. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Koło podbiegunowe – kraina zimna oraz trwających wiele miesięcy dni i nocy
Koło podbiegunowe jest najbardziej na północ lub południe wysuniętym regionem na Ziemi. Znajdują się tam terytoria należące do kilku krajów, choć prawdziwymi władcami są tam zwierzęta.
Spis treści: Dzień i noc polarna Życie za północnym kołem podbiegunowym Zimna Arktyka, zimniejsza Antarktyda Kołem podbiegunowym nazywamy obszar rozciągający się wokół geograficznego bieguna. Znajduje się on na północ lub południe od równoleżnika 66°33’, choć dokładna linia szerokości geograficznej ulega niewielkim zmianom i od lat powoli przesuwa się. Każdego roku przesuwa się średnio o około 15 metrów. Zjawisko to wynika z grawitacyjnego oddziaływania Księżyca, które powoduje „kołysanie” osi Ziemi. Naturalne siły odpowiadają więc za przesuwanie się koła podbiegunowego i nie ma to związku ze zmianami klimatycznymi. Dzień i noc polarna Obszary w obrębie koła podbiegunowego doświadczają skrajnych różnic długości dnia – latem słońce świeci tam przez długi czas, a zimą pojawia się na wyjątkowo krótko. W dniu przesilenia letniego – zazwyczaj 20 lub 21 czerwca – w obrębie północnego koła podbiegunowego słońce w ogóle nie zachodzi. Dla odmiany w przesilenie zimowe (21 lub 22 grudnia) słońce w ogóle nie wschodzi. Liczba kolejnych dni ciemności lub światła rośnie w miarę przesuwania się na północ. Na samym biegunie północnym cały rok można przeżyć niejako w jeden dzień – doświadcza się tam sześciu miesięcy ciemności i sześciu miesięcy światła. Okresy te nazywa się nocą polarną i dniem polarnym. Zjawiska tak długich dni i nocy wynika bezpośrednio z nachylenia osi Ziemi. Po prostu w trakcie zimy na półkuli północnej jej północna część odchylona jest od słońca, a cień Ziemi obejmuje biegun północny. Latem sytuacja jest odwrotna. Te same zjawiska występują na obszarze antarktycznego koła podbiegunowego. Leży ono wokół bieguna południowego. Tam również występuje jeden dzień, kiedy słońce nie zachodzi oraz jeden dzień, kiedy nie wschodzi, ale dni te są odwrotne w porównaniu z kołem podbiegunowym północnym. Życie za północnym kołem podbiegunowym Otaczający biegun północny Ocean Arktyczny pokryty jest grubą warstwą lodu, choć z powodu zmian klimatycznych lód ten niestety topnieje. W obszarze arktycznego koła podbiegunowego leżą też części wielu krajów, choć żaden z nich nie leży w całości w jego granicach. Do krajów europejskich z terenami na północ od koła podbiegunowego należą Finlandia, Norwegia, Szwecja i Islandia. Części Rosji, Kanady i amerykańskiego stanu Alaska również znajdują się w obrębie koła podbiegunowego. Mimo że znaczna część tych terenów jest słabo zaludniona, ludzie mieszkają tam od około dziesięciu tysięcy lat. Były to głównie niewielkie społeczności ludów rdzennych, które korzystały z zasobów Arktyki, aby przetrwać. Wiele z nich wciąż istnieje, zwłaszcza w Kanadzie i na Grenlandii – np. społeczności Inuitów. Jednak nie tylko oni tam żyją – w 2020 roku w obrębie koła podbiegunowego mieszkało około czterech milionów ludzi. Większość na terenie Rosji. Największym miastem tego regionu jest rosyjski Murmańsk, w którym mieszka około 295 tys. ludzi. To portowe miasto zostało założone w 1916 roku, w czasie I wojny światowej. Jednym z jego symboli jest hotel „Arktika” o wysokości 72 metrów – będący najwyższym budynkiem na północ od koła podbiegunowego. Drugim co do wielkości miastem jest również rosyjski Norylsk (ok. 179,5 tys. mieszkańców), znany z kopalń i meczetu Nord Kamal. Świątynia znalazła się w Księdze Rekordów Guinessa jako najdalej na północ wysunięty meczet. Poza rosyjskimi miastami najludniejszym miastem w kole podbiegunowym jest Tromsø w Norwegii – siedziba najbardziej na północ położonego uniwersytetu na świecie i jedno z najlepszych miejsc do obserwacji zorzy polarnej. Za kołem podbiegunowym znajduje się też słynna wioska Świętego Mikołaja w lapońskim Rovaniemi. Można będzie do niej dolecieć bezpośrednio z Polski. Zimna Arktyka, zimniejsza Antarktyda Za kołem podbiegunowym królują niskie temperatury i śnieg. Mimo to można zauważyć zmiany temperatury wraz ze zmianą pór roku. W niektórych częściach Arktyki średnie temperatury minimalne mogą spadać do minus 40°C. Niestety, zmiany klimatyczne mocno dotknęły Arktykę. Od 1980 do 2020 roku średnia temperatura na Ziemi wzrosła o ok. 0,8°C, podczas gdy w Arktyce wzrosła aż o około 2°C. Bieguny ocieplają się szybciej niż inne rejony, ponieważ systemy atmosferyczne i oceaniczne rozprowadzają ciepło w charakterystyczny sposób. W czerwcu 2020 roku w mieście Wierchojańsk w Rosji, znajdującym się w obrębie Koła Podbiegunowego, odnotowano 38°C, czyli ponad 30 stopni więcej niż wynosi tam średnia temperatura w tym miesiącu. Pomimo mroźnych warunków i śnieżno-lodowej scenerii, w Arktyce żyją rośliny i zwierzęta. Na południowych krańcach koła podbiegunowego rosną drzewa, ale dalej na północ – powyżej linii lasu – temperatury są zbyt niskie, by mogły przetrwać. Tam rosną trawy, turzyce, mchy i porosty. Występują również owady, np. komary czy ćmy. W Arktyce żyją także piżmowoły, niedźwiedzie polarne, foki i lemingi. Zmiany klimatu szczególnie zagrażają niedźwiedziom polarnym, które do polowania na foki potrzebują lodu. Gdy lód topnieje, wiele niedźwiedzi ginie z głodu, a inne zbliżają się do siedzib ludzkich w poszukiwaniu pożywienia, co prowadzi do konfliktów. Co ważne – można spotkać niedźwiedzie polarne za północnym kołem podbiegunowym, ale nie za kołem podbiegunowym antarktycznym. Tereny wokół bieguna południowego są znacznie chłodniejsze. Podczas gdy na biegunie północnym zimą temperatura spada do „tylko” minus 40°C, na południowym średnia temperatura zimą wynosi minus 60°C. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Archipelag konfliktu. Jak Wyspy Kurylskie stały się zarzewiem sporów rosyjsko-japońskich
Wyspy Kurylskie to wulkaniczny archipelag łączący geograficznie Japonię z Rosją. Od ostatnich trzech wieków jest to terytorium sporne. Właśnie przez południowe Wyspy Kurylskie lub, jak nazywa się je w Japonii, Terytoria Północne, Rosja i Japonia do dziś nie podpisały traktatu pokojowego po drugiej wojnie światowej.
Spis treści: Powstanie Wysp Kurylskich W pierścieniu ognia Ajnowie na Kurylach Między Rosją a Japonią Znajdujący się między Hokkaido a Kamczatką, długi na 1200 kilometrów wulkaniczny archipelag liczy 56 wysp o łącznej powierzchni ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Jest to niewiele mniej niż obszar Libanu. Na tym terenie mieszka około 20 tysięcy ludzi, głównie pracowników wielkich rosyjskich przetwórni rybnych. Bo wyspy te, poza znaczeniem strategicznym, są miejscem zaopatrzenia w ryby ogromnego terytorium rosyjskiego. Powstanie Wysp Kurylskich Archipelag Kurylski jest centralną częścią łuku wyspowego Kuryle–Kamczatka, obejmującego wschodnie Hokkaido, Wyspy Kurylskie oraz południową Kamczatkę. Składa się on z dwóch głównych grzbietów: Małego Grzbietu Kurylskiego i Wielkiego Grzbietu Kurylskiego. Mały Grzbiet obejmuje Półwysep Nemuro we wschodnim Hokkaido, grupę wysp Habomai i Shikotan, a dalej na północny wschód przechodzi w podmorski Grzbiet Witiazia. Wielki Grzbiet obejmuje Półwysep Shiretoko na Hokkaido oraz wszystkie pozostałe wyspy Kurylskie – od Kunashiru aż po Shumshu – i południowy kraniec Półwyspu Kamczackiego. Dane geologiczne wskazują, że powstanie Archipelagu Kurylskiego rozpoczęło się w okresie późnej kredy (ok. 90 mln lat temu), kiedy duży fragment skorupy ziemskiej zderzył się z kontynentem syberyjskim tworząc strefę subdukcji, która zapoczątkowała powstanie rowu Kurylsko-Kamczackiego oraz późniejszy wulkanizm. Aktywność wulkaniczna i wypiętrzanie w rejonie Małego Grzbietu nasiliły się w paleocenie i eocenie, gdy grzbiet Kula–Pacyfik uległ subdukcji pod rów Kurylsko-Kamczacki. Prawdopodobnie właśnie wtedy Mały Grzbiet wynurzył się z morza. Choć formowanie głównego łańcucha Kuryl rozpoczęło się około 30 milionów lat temu, osady wskazują, że wyspy nie wynurzyły się ponad powierzchnię morza aż do wczesnego pliocenu. W pierścieniu ognia Zarówno Kamczatka jak i Wyspy Kurylskie znajdują się w obrębie pacyficznego pierścienia ognia – strefy częstych trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, otaczającej Ocean Spokojny od Ameryki Południowej aż po Australię. Co jakiś czas ruchy płyt tektonicznych położonych na półkuli północnej wywołują wybuchy lawy, podmorskie trzęsienia ziemi i tsunami. Te ekstremalne zjawiska powodują ogromne szkody. Tylko w czasie trzęsienia ziemi i fali tsunami z 1995 roku zginęło 2000 osób. Tak naprawdę można powiedzieć, że każda wyspa archipelagu jest wulkanem, albo jego częścią. W samym Dużym Łańcuchu jest ponad 160 wulkanów. Powierzchnia wysp – jak na tereny pochodzenia wulkanicznego przystało – jest górzysta. Średnio wznoszą się one na wysokość 500–1000 m n.p.m. Najwyższa góra Wysp Kurylskich Ałaid mierzy 2339 m n.p.m. Równiny znajdują się jedynie na wyspie Szumszu i płaskich wyspach Małego Łańcucha. Na tym terenie panuje klimat umiarkowany morski. W lutym średnia temperatura w ciągu dnia wynosi 6 stopni Celsjusza. Jednak może spaść nawet do minus 25 stopni. Lata są chłodne, z temperaturą od 10 do 17 stopni Celsjusza, w zależności od umiejscowienia wyspy bliżej południa lub północy. Na klimat wysp duży wpływ wywiera zimny prąd morski Oja Siwo. Ajnowie na Kurylach Ludem, który zamieszkiwał Wyspy Kurylskie aż do czasu, gdy stały się terytorium raz rosyjskim, a raz japońskim, byli Ajnowie lub Ajnosi. Ten należący do paleoazjatyckiej grupy językowej lud przybył do południowej części Sachalinu oraz na Wyspy Japońskie i Kurylskie ponad 6 tys. lat temu. Ajnowie prowadzili gospodarkę łowiecko-zbieracką. Łowili ryby, polowali na zwierzęta leśne, a w pewnym momencie rozwoju również uprawiali pola, o czym świadczą odkrycia archeologiczne. Wyznawali religię animistyczną. Wierzyli, że każdy element przyrody – zwierzęta, rośliny, zjawiska naturalne – ma własnego ducha „kamui”. Najbardziej znanym obrzędem jest Iomante, czyli ceremonia odesłania ducha niedźwiedzia. Znaczenie kulturowe i rytualne miały również tatuaże, które nosiły kobiety powyżej wargi. Społeczność Ajnów nie uznawała prywatnej własności ziemi, tereny łowieckie były wspólne dla wszystkich mieszkańców kotan, czyli osady. Również wszelkie problemy omawiano wspólnie, co miało zapobiec knowaniom i aktom agresji. W tej chwili Ajnowie zamieszkują przede wszystkim wyspę Hokkaido. Według ostatniego spisu jest ich tam około 30 tysięcy. Po wielu wiekach prześladowań ich kultura i język są wreszcie chronione. Między Rosją a Japonią Wyspy Kurylskie zostały zasiedlone przez Rosjan w XVII–XVIII w. Wiek później Japonia przejęła najpierw południową część, a w 1875 r. – całość archipelagu. Po konferencji jałtańskiej Wyspy Kurylskie trafiły pod kontrolę ZSRR. Japońską ludność repatriowano i zastąpiono obywatelami radzieckimi. Japonia do dziś rości sobie prawo do czterech południowych wysp, wielokrotnie próbując je odzyskać. Kwestia sporna dotyczy również Sachalinu. W 1875 r. Japonia i Rosja zgodziły się, że Japonia odstąpi Rosji Sachalin w zamian za 18 Wysp Kurylskich. Po wojnie rosyjsko-japońskiej (1905) Japonia odzyskała południową część Sachalinu, a w wyniku rewolucji 1917 r. zajęła cały, lecz w 1924 r. się wycofała. Ostatecznie w 1945 r. ZSRR przejął całą wyspę wraz z Kurylami, wysiedlając ludność japońską. Spór dotyczący czterech najbardziej wysuniętych na południe wysp, zajętych przez ZSRR w 1945 r., ciągnie się do dziś. Władze Japonii twierdzą, że wyspy te były od zawsze częścią ich terytorium – są widoczne gołym okiem z Hokkaido, znajdują się też na starych japońskich mapach. Na konferencji pokojowej w San Francisco w 1951 roku Japonia zrzekła się roszczeń do Sachalinu i Kurylów na północ od czterech wysp najbliższych Hokkaido (Shikotan, Etorofu/Iturup, Kunashiri/Kunashir i grupa Habomai). Zgodziła się też oddać Koreę, Tajwan, wyspy Morza Południowochińskiego, Penghu i roszczenia antarktyczne. Mimo to ZSRR odmówił podpisania traktatu. W latach 90. ubiegłego wieku Rosja rozważała uznanie roszczeń Japonii. W deklaracjach z Tokio (1993) i Moskwy (1998) mowa była o partnerstwie i traktacie pokojowym do 2000 r. Podpisano też porozumienie o współpracy w rybołówstwie (1998). Istniał nawet pięciopunktowy plan prezydenta Rosji Jelcyna. Zakładał on uznanie problemu, demilitaryzację, strefę wolnego handlu, traktat pokojowy z „zarządzaniem wspólnym” oraz przekazanie sprawy przyszłym pokoleniom. W 1999 r. Jelcyn wycofał się z tego zamiaru, a Putin wielokrotnie powtarzał, że transfer Kurylów jest „wykluczony”. Impas trwa do dziś. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
GeoArt Lublin Festival to interdyscyplinarne wydarzenie artystyczne, które łączy muzykę, sztuki plastyczne, fotografię, film i taniec w spójną opowieść o naszej planecie. Artyści, inspirowani zjawiskami geograficznymi, procesami przyrodniczymi i pięknem krajobrazów, zapraszają do refleksji nad majestatem Ziemi i współczesnymi wyzwaniami środowiskowymi.
GeoArt Lublin Festival towarzyszy Kongresowi Geografii Polskiej 2025 „Geografia bez granic” W programie festiwalu Diaporama – spektakl audiowizualny – Marek Kucharczyk i Wojciech Zgłobicki zaprezentują wyjątkowe zdjęcia ukazujące geologiczne i geograficzne cuda świata – od struktur kryształów i śladów dawnych organizmów po monumentalne pustynie i góry. Obrazy dopełni elektroniczna muzyka Rafała Rozmusa, podkreślająca dynamikę i emocjonalną głębię prezentowanych kadrów. Koncert symfoniczny: „Symfonia Ziemi”– Orkiestra Tomasza Momota oraz gitarzysta Marek Raduli wraz z sekcją smyczkową z Filharmonii Lubelskiej im. Henryka Wieniawskiego z Lublina oraz Chórem Uniwersyteckim UMCS im. Jadwigi Czerwińskiej przedstawią symfonię inspirowaną dźwiękami natury i energią naszej planety. Tradycyjne instrumentarium w połączeniu z nowoczesnymi technologiami stworzy sugestywną opowieść o harmonii globu. Wizualizacje zsynchronizowane z muzyką zilustrują kolejne etapy ewolucji Ziemi – od narodzin oceanów po współczesne krajobrazy. Koncert zakończy występ Krzysztofa Cugowskiego. „TerrArte” – wystawa plakatów artystycznych prezentuje 20 najlepszych prac wyłonionych w konkursie plakatowym zorganizowanym w ramach GeoArt Festiwalu. Zaproszeni artyści zmierzyli się z tematem nieożywionej przyrody, tworząc autorskie interpretacje procesów geologicznych, form mineralnych, zjawisk atmosferycznych i wodnych. Przegląd filmów geograficznych – selekcja filmów dokumentalnych prezentujących piękno przyrody, procesy geograficzne i problemy środowiskowe, takie jak zmiany klimatyczne, urbanizacja czy degradacja środowiska. Spektakl taneczny: „ETERON” – Teatr Tańca zMYsł działający przy ACKiM UMCS „Chatka Żaka” zaprezentuje spektakl inspirowany czterema żywiołami: Ziemią, Wodą, Powietrzem i Ogniem. Taniec stanie się metaforą piątego żywiołu – siły życia i ruchu. Geomapping – Fasady budynków w centrum Lublina ożyją dzięki pokazowi mappingu autorstwa Pawła Łuciuka. Projekcje inspirowane krajobrazem i procesami geograficznymi wprowadzą sztukę w przestrzeń publiczną. Wystawa fotografii prof. Tadeusza J. Chmielewskiego „50 lat z fotografią” – zestaw pięciu kolekcji obrazujących krajobrazy, architekturę i naturę. Wystawa podkreśla rolę fotografii jako medium łączącego sztukę z rzeczywistością. Wystawa grafik Stanisława Bałdygi „Metafizyka Ziemi” – – prezentacja prac jednego z najwybitniejszych polskich linorytników. Tematem przewodnim będą różne oblicza Ziemi – zarówno w wymiarze artystycznym, jak i symbolicznym. Wystawa plakatów „Moc geografii” – wystawa prezentuje siedem prac nagrodzonych i wyróżnionych w Konkursie na Plakat Artystyczny. Konkurs został zorganizowany przez Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 2024 r. w ramach projektu pt. „Ziemia nas kręci! Popularyzacja geograficznej wiedzy naukowej i promocja geografii jako nauki”. Wystawa „GEOGRAFIA – KARTOGRAFIA – GEOINFORMACJA, 80 lat Lubelskiej Geografii, 60 lat Katedry Geomatyki i Kartografii UMCS w Lublinie” – wystawa prezentuje najważniejsze badania kartograficzne i geoinformacyjne oraz ich rezultaty prowadzone w Lubelskim Ośrodku Geograficznym od lat 50. minionego wieku do połowy lat 20. XXI w. Jest to przegląd map, atlasów, innych ilustracji kartograficznych oraz prac teoretycznych i metodycznych z różnych dziedzin kartografii, geografii i geoinformacji wykonanych najpierw w Katedrze Kartografii, później w Zakładzie Kartografii a obecnie w Katedrze Geomatyki i Kartografii. Poplenerowa wystawa „Żółte w zielonym – rzecz o lubelskim bursztynie” i lubelskiego bursztynu z kolekcji Lucjana Gazdy. Wystawa jest swoistego rodzaju dokumentacją emocji wyrażonych w pracach 16 twórców oraz bursztynów towarzyszących dokumentowaniu i odsłanianiu złóż lubelskiego bursztynu. Spotkanie sztuki z nauką i praktyką górniczą. Wystawa fotografii Mirosława Lubarskiego „Poza ścieżkami: Bhutan, Iran i Sudan Południowy”– wystawa to zaproszenie do spojrzenia poza utarte szlaki i schematy postrzegania świata. Poprzez fotografie z Bhutanu, Iranu i Sudanu Południowego ukazana zostaje codzienność miejsc, które rzadko goszczą w centrum globalnych narracji, a jednocześnie odsłaniają niezwykłe bogactwo kulturowe, krajobrazowe i emocjonalne. Wystawa studentów Wydziału Artystycznego UMCS „Geo-Centryczni” – wystawa pokonkursowa prezentująca prace studentów Wydziału Artystycznego UMCS. Jej tematem jest Ziemia – symbolicznie potraktowana jako centrum, źródło życia i wartość, od której zależy przyszłość ludzkości. Wystawa opiera się na idei, że planeta to aktywny podmiot wymagający troski, szacunku i odpowiedzialności. Wystawa Plenerowa „Zbiory kartograficzne Centralnej Biblioteki Statystycznej”– wystawa to 23 plansze przedstawiające szeroki wachlarz dzieł kartograficznych, od obiektów XIX-wiecznych po współczesne mapy i plany. Zwiedzający mogą podziwiać mapy topograficzne, geopolityczne oraz tematyczne, a także plany architektoniczne i urbanistyczne dokumentujące rozwój miast i zmiany granic państwowych. Wystawa „Skamieniałości z doliny środkowego Dniepru – paleontologiczne dziedzictwo Ukrainy” – wystawa fotograficzna prezentuje okazy paleontologiczne pochodzące z otoczenia Zbiornika Krzemieńczuckiego, utworzonego na Dnieprze na południe od Kijowa. Celem ekspozycji jest popularyzacja dziedzictwa paleontologicznego Ukrainy, zwrócenie uwagi na potrzebę ochrony szczątków kopalnych oraz przedstawienie rezultatów wieloletnich badań nad Zapadliskiem Dnieprowsko-Donieckim. Zajęcia warsztatowe „Rozmowa z kamieniem” – Zajęcia inspirowane słowami Wincentego Pola – „Trzeba nam zacząć od tego, po czym człowiek chodzi, tj. od Ziemi” – wprowadzają uczestników w świat skał i geologii. Punktem wyjścia jest wspólna analiza wiersza Wisławy Szymborskiej „Rozmowa z kamieniem”. W trakcie warsztatów zaprezentowane zostaną różne rodzaje skał, omówione ich cechy i bogactwo form. Wykorzystana zostanie muzealna kolekcja geologiczna, a także materiały pochodzące z lokalnego otoczenia. Zwiedzanie Dworku Wincentego Pola w Lublinie – jednej z filii Muzeum Narodowego w Lublinie, miejsca o szczególnym znaczeniu dla historii polskiej geografii. Muzeum mieści się w XVIII-wiecznym dworku i poświęcone jest Wincentemu Polowi – poecie, krajoznawcy oraz twórcy pierwszej uniwersyteckiej katedry geografii na ziemiach polskich. Wśród ekspozycji znajdują się pamiątki biograficzne oraz unikatowa kolekcja polskojęzycznych globusów – od XIX do XXI wieku. Dla uczestników Kongresu przewidziano możliwość zwiedzania z kuratorskim oprowadzaniem, ukazującym zarówno kontekst ekspozycji, jak i znaczenie samego miejsca. HARMONOGRAM 11 września 2025 (czwartek) Centrum Spotkania Kultur, Sala Operowa godz. 20:00 – Diaporama: Skarby Natury. Opowieść o Żywiołach i Krajobrazach godz. 20:30 – GeoArt: Symfonia Ziemi – koncert Centrum Spotkania Kultur, Aleja Kultur (poziom 1) Moc Geografii – wystawa (11–28 września) TerrArte – wystawa plakatów artystycznych (11–28 września) Centrum Spotkania Kultur / Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej UMCS Geografia – Kartografia – Geoinformacja – wystawa 11 września w CSK 12–30 września na Wydziale Nauk o Ziemi 12 września 2025 (piątek) Akademickie Centrum Kultury i Mediów UMCS Chatka Żaka godz. 9:00–13:00 – przegląd filmów geograficznych Sala Widowiskowa: 9:00–10:00 – Czech Scientists in Antarctica (52 min) 10:00–10:30 – The Last Underground (26 min) 10:30–11:00 – Wetlands – Life Blood (26 min) 11:00–13:00 – Do ostatniej kropli (69 min) + spotkanie z autorami Mała Sala Widowiskowa: 9:00–10:00 – The Climate Baby Dilemma (43 min) 10:00–11:30 – The Sun (90 min) 11:30–13:00 – Behind the Curtain of High Mountains (98 min) Akademickie Centrum Kultury i Mediów UMCS Chatka Żaka, Sala Widowiskowa godz. 19:00 – spektakl taneczny Eteron Elewacja Domów Studenckich „Amor” i „Babilon” godz. 19:00–22:00 – instalacja interaktywna Geomapping Wystawy i wernisaże: 50 lat z fotografią – Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS (IV piętro), 10–14 września. Wernisaż: 12 września godz. 11:30–12:00. Zbiory Kartograficzne Centralnej Biblioteki Statystycznej – Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS (fasada budynku), 10–14 września. Wernisaż: 12 września, godz. 11:30 (na zewnątrz budynku). Metafizyka Ziemi – Uniwersytecka Galeria Sztuki UMCS, 12.09.-10.10.2025 r.. Wernisaż: 12 września godz. 13:00. Geo-Centryczni – Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS (II piętro) / Wydział Nauk o Ziemi UMCS, 12–30 września. Wernisaż: godz. 12 września, godz. 14:00 (II piętro Wydziału Politologii i Dziennikarstwa UMCS). Żółte w zielonym. Rzecz o lubelskim bursztynie – Chatka Żaka, Galeria, 12–30 września. Wernisaż: 12 września, godz. 18:30. Poza ścieżkami. Bhutan, Iran i Sudan Południowy – wystawa na fasadzie Wydziału Politologii i Dziennikarstwa UMCS, 11-30 września. Skamieniałości z doliny środkowego Dniepru – Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej UMCS (12–30 września) Warsztaty i zwiedzanie: Zwiedzanie Dworku Wincentego Pola w Lublinie, 10-13 września, 10:00–17:00. Warsztaty dla uczniów Rozmowa z kamieniem w Dworku Wincentego Pola, 12 września, godz. 11:00–12:30. Całość wydarzeń odbywa się w Lublinie, w przestrzeniach Centrum Spotkania Kultur, UMCS (Wydział Politologii i Dziennikarstwa, Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytecka Galeria Sztuki, ACKiM UMCS Chatka Żaka, przy akademikach „Amor” i „Babilon”) oraz w Dworku Wincentego Pola w Lublinie. Kongres Geografii Polskiej 2025 odbędzie się w Lublinie w dn. 10–14 września pod hasłem „Geografia bez granic". Organizatorami wydarzenia są: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Komitet Nauk Geograficznych PAN, Polskie Towarzystwo Geograficzne oraz Konferencja Kierowników Jednostek Geograficznych. Do Lublina przyjadą eksperci, naukowcy, nauczyciele, studenci, doktoranci, badacze geografii oraz przedstawiciele świata biznesu. W ramach Kongresu przygotowano liczne wydarzenia towarzyszące: 65. Zjazd Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Forum Młodej Geografii, GeoArt Lublin Festival oraz obchody jubileuszu 80-lecia lubelskiej geografii. Głównym celem Kongresu jest m.in. diagnoza dotychczasowych dokonań badawczych polskiej geografii, ich znaczenia dla gospodarki i polityki przestrzennej. Obrady będą poświęcone wszystkim aspektom geografii (m.in. geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarce przestrzennej, geografii wojskowej, zmianom klimatu, edukacji geograficznej i badaniom obszarów polarnych).
Podróż przez największy i najbardziej zróżnicowany ocean Ziemi
Ocean Spokojny nie zawsze wyglądał tak, jak dziś. Jego dno wciąż się zmienia – każdego roku w wyniku erupcji podwodnych wulkanów powstają nowe wyspy, a inne znikają pod powierzchnią wody. Pacyfik najpewniej kryje w sobie także nieodkryte gatunki, gdyż dotąd zbadaliśmy niewielką część jego głębin. To ocean, który wciąż pisze swoją historię, a my dopiero uczymy się ją czytać.
Spis treści: Powierzchnia i głębokość Oceanu Spokojnego Wyspy Oceanu Spokojnego – mozaika kultur i przyrody Klimat i zjawiska pogodowe Oceanu Spokojnego Życie w Oceanie Spokojnym – ekosystemy i bioróżnorodność Znaczenie Oceanu Spokojnego dla człowieka Ocean Spokojny, znany jest również jako Pacyfik lub Ocean Wielki. Jego nazwa ma swoje źródła w czasach wielkich odkryć geograficznych. W 1520 roku portugalski żeglarz Ferdynand Magellan przepłynął przez cieśninę nazwaną później jego imieniem i wypłynął na rozległy, spokojny wówczas akwen. Zachwycony stosunkowo łagodną pogodą i brakiem gwałtownych sztormów, nazwał go „Mar Pacifico”, co oznacza „morze spokojne”. Z biegiem czasu określenie to utrwaliło się w językach europejskich jako „Pacyfik” lub „Ocean Spokojny”. Alternatywna nazwa, Ocean Wielki, nawiązuje do imponującej powierzchni tego akwenu, który zajmuje niemal jedną trzecią całkowitej powierzchni Ziemi. Warto jednak pamiętać, że „spokojny” charakter jest w dużej mierze umowny. Pacyfik jest areną potężniejszych tajfunów, burz tropikalnych i tsunami. Nazwa nadana przez Magellana oddaje raczej chwilowe wrażenie żeglarza niż rzeczywistą naturę tego oceanu. Powierzchnia i głębokość Oceanu Spokojnego Ocean Spokojny jest absolutnym rekordzistą pod względem wielkości. Zajmuje około 155,6 miliona kilometrów kwadratowych, co stanowi blisko jedną trzecią całej powierzchni Ziemi i prawie połowę powierzchni wszystkich oceanów razem wziętych. Jego rozciągłość od wschodu do zachodu sięga około 19 800 kilometrów, co czyni go nie tylko największym, ale i najbardziej rozległym akwenem na planecie. Średnia głębokość wynosi około 4 280 metrów, ale w najgłębszym punkcie (Rowie Mariańskim) dno znajduje się na poziomie około 10 924 metrów. Można zatem śmiało wysnuć tezę, że również pod względem głębokości Pacyfik bije rekordy. Dno Oceanu Spokojnego jest niezwykle zróżnicowane – obok ogromnych równin abisalnych występują tam podmorskie góry wulkaniczne, grzbiety oceaniczne oraz głębokie rowy tektoniczne. Wiele z tych struktur jest efektem aktywności ognistego pierścienia Pacyfiku – strefy licznych trzęsień ziemi i erupcji wulkanów. Te imponujące rozmiary i zróżnicowana rzeźba dna mają ogromny wpływ na klimat, prądy oceaniczne i życie biologiczne, czyniąc Ocean Spokojny jednym z kluczowych regulatorów systemu klimatycznego naszej planety. Wyspy Oceanu Spokojnego – mozaika kultur i przyrody Na Oceanie Spokojnym znajduje się około 25 tysięcy wysp, tworzących niezwykle różnorodną mozaikę geograficzną, kulturową i przyrodniczą. Sporo z nich określanych jest zbiorczo mianem Oceanii, którą można podzielić na cztery główne regiony: Mikronezję, Melanezję, Polinezję i Nową Zelandię. Wyspy Pacyfiku powstawały w różny sposób – wiele z nich jest pochodzenia wulkanicznego, inne to atole koralowe. Wyspy wulkaniczne, takie jak Hawaje czy Fidżi, cechują się żyzną glebą i bujną roślinnością. Atolowe, jak Bora-Bora czy Kiribati, zachwycają turkusowymi lagunami i białymi plażami. Pod względem przyrodniczym wyspy te stanowią raj dla bioróżnorodności – od unikatowych gatunków ptaków po endemiczne rośliny i rafy koralowe. Wiele z nich jest dziś obszarami chronionymi, ale jednocześnie zagrożonymi przez podnoszenie się poziomu morza i zmiany klimatyczne. Klimat i zjawiska pogodowe Oceanu Spokojnego Ocean Spokojny odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu globalnego klimatu. Jego rozmiary sprawiają, że jest źródłem i moderatorem wielu zjawisk atmosferycznych, które oddziałują nie tylko na kraje położone nad jego brzegami, ale również na odległe rejony świata. Na Pacyfiku dominują pasaty – stałe wiatry wiejące ku równikowi, które mają ogromny wpływ na prądy oceaniczne i pogodę. W rejonach tropikalnych występują także monsuny oraz prądy ciepłe i zimne, takie jak Prąd Japoński czy Prąd Kalifornijski, które determinują warunki klimatyczne na dużych obszarach Azji, Ameryki Północnej i Południowej. Mimo swojej nazwy Ocean Spokojny jest miejscem narodzin potężnych tajfunów, które regularnie uderzają w wyspy Pacyfiku oraz wybrzeża Azji. To akwen o ogromnym znaczeniu meteorologicznym, którego wpływ odczuwalny jest na całym globie. Życie w Oceanie Spokojnym – ekosystemy i bioróżnorodność Ocean Spokojny jest jednym z najbogatszych ekosystemów na Ziemi. Rozciąga się od zimnych wód Arktyki po tropikalne rejony w pobliżu równika, obejmując różnorodne strefy klimatyczne i siedliska. Rafy koralowe Pacyfiku (m.in. Wielka Rafa Koralowa czy rafy Mikronezji) są domem dla tysięcy gatunków ryb, bezkręgowców, roślin morskich i mikroorganizmów. To jedne z najbardziej złożonych ekosystemów na świecie, odgrywające kluczową rolę w produkcji tlenu i ochronie wybrzeży przed erozją. W otwartych wodach żyją wielkie ssaki morskie, takie jak humbaki, orki i płetwale błękitne. Liczne gatunki rekinów, w tym żarłacze białe i młoty, polują w bogatych łowiskach Pacyfiku. Niestety, bioróżnorodność Pacyfiku jest zagrożona przez przełowienie, zanieczyszczenia oraz zmiany klimatyczne. Wiele organizmów, od koralowców po żółwie morskie, znajduje się na listach gatunków zagrożonych, co wymaga intensywnych działań ochronnych. Znaczenie Oceanu Spokojnego dla człowieka Ocean Spokojny ma ogromne znaczenie gospodarcze, kulturowe i strategiczne. Jest kluczowym obszarem handlu międzynarodowego – przez jego wody przebiegają najważniejsze morskie szlaki transportowe łączące Azję z Ameryką Północną, Australią i innymi regionami świata. Pacyfik to także źródło zasobów naturalnych. Bogate łowiska zapewniają ogromne ilości ryb i owoców morza, będących podstawą diety i gospodarki wielu państw regionu. Dno oceanu kryje złoża surowców mineralnych, takich jak mangan, nikiel czy kobalt, a także potencjał energetyczny w postaci fal, pływów i energii geotermalnej z rejonów wulkanicznych. Turystyka w rejonie Oceanu Spokojnego rozwija się dynamicznie – egzotyczne wyspy, rafy koralowe i tropikalne plaże przyciągają miliony turystów rocznie. To także obszar o dużym znaczeniu dla badań naukowych – zarówno w dziedzinie oceanografii, jak i klimatologii czy biologii. Pod względem geopolitycznym Pacyfik jest bardzo ważnym obszarem na mapie świata. Liczne porty, bazy wojskowe i strefy ekonomiczne czynią go jednym z kluczowych obszarów strategicznych XXI wieku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nie tylko Kamczatka. Oto 6 najbardziej niszczycielskich tsunami w historii
Największe tsunami w historii zostawiły po sobie ślady, które zmieniły losy całych społeczności. Dziś natura ponownie o sobie przypomniała – silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,5 nawiedziło rosyjski półwysep Kamczatka, wywołując panikę i ewakuacje. Jakie są przyczyny tych katastrof i co łączy je z dzisiejszymi wydarzeniami?
Spis treści: Jak powstaje tsunami i dlaczego bywa tak śmiercionośne? Tsunami na wschodnim wybrzeżu Japonii, 2011 rok Tsunami w Indonezji, 1883 rok Tsunami na Morzu Południowochińskim, 1782 rok Tsunami w Portugalii, 1755 rok Tsunami w starożytnej Grecji, 1500 rok p.n.e. Tsunami na Oceanie Indyjskim, 2004 rok Do tragicznych skutków tsunami prowadzą najczęściej podwodne trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów lub osuwiska. Fale o wysokości kilkudziesięciu metrów uderzają wtedy w ląd z siłą nieporównywalną z żadnym innym żywiołem. Choć rozwój technologii pozwala dziś szybciej ostrzegać ludność, potężne wstrząsy – takie jak to, które dziś sparaliżowało rosyjską Kamczatkę – przypominają, że natura wciąż ma przewagę. Przypominamy 6 najbardziej niszczycielskich tsunami w historii i analizujemy, co było ich bezpośrednią przyczyną. Jak powstaje tsunami i dlaczego bywa tak śmiercionośne? Tsunami to jedno z najbardziej niszczycielskich zjawisk. Przemieszczające się z ogromną prędkością potężne fale nie oszczędzają niczego, co napotykają na swojej drodze. Każde tsunami wywołuje ogromne straty materialne, ale nie to jest najgorsze, bo budynki i drogi można odbudować. Większość takich katastrof pochłania masę istnień ludzkich. Czym właściwie jest to przerażające zjawisko? Mówiąc o tsunami, na myśli trzeba mieć falę oceaniczną, wywołaną innym zjawiskiem noszącym znamiona katastrofy naturalnej: rozpadem lodowców, podwodnym trzęsieniem ziemi lub wybuchem wulkanu. Tsunami może być też następstwem upadku meteorytu lub asteroidy. W miejscu wzbudzenia fala zaczyna rozchodzić się pierścieniowo. Na otwartym morzu, gdzie nie napotyka żadnych przeszkód naturalnych, wzburzona woda osiąga prędkość dochodzącą do 900 km/godz. W takich warunkach fala tsunami osiąga długość kilkuset kilometrów, ale jaj wysokość to maksymalnie kilkadziesiąt centymetrów. Zjawisko spiętrzenia wody ma miejsce dopiero w obszarach strefy brzegowej. Wówczas fala może osiągnąć kilkadziesiąt metrów lub więcej. Najwięcej takich zjawisk występuje na wodach Oceanu Spokojnego. Gdzie było największe tsunami na świecie? Przerażający kataklizm miał miejsce w zatoce Lituya, na Alasce. W 1958 roku wystąpiło tam trzęsienie ziemi o sile 8 stopni w skali Richtera. W następstwie tej katastrofy, do wody osunęło się 40 mln metrów sześciennych ziemi, w wyniku czego powstała fala o wysokości 524 metrów! Naukowcy określają takie zjawisko mianem megatsunami. Na szczęście katastrofa miała miejsce w obszarze słabo zaludnionym. Zginęły wówczas tylko dwie osoby. Inne katastrofy pochłonęły znacznie więcej istnień ludzkich. Tsunami na wschodnim wybrzeżu Japonii, 2011 rok Jedno z najtragiczniejszych tsunami rozpętało się niedawno, bo w 2011 roku. Miejsce: Japonia; Przyczyna: trzęsienie ziemi u wybrzeża regionu Tōhoku; Liczba ofiar śmiertelnych: 15,9 tys. osób. 11 marca 2011 roku, na wyspie Honsiu matka natura rozpoczęła morderczy spektakl. Ok. godziny 14:46 rozpętało się trzęsienie ziemi, które osiągnęło siłę 9 stopni w skali Richtera. Jeden kataklizm pociągnął za sobą następny. Trwający 6 minut wstrząs wywołał 10-metrową falę tsunami. Najbardziej ucierpiały prefektury Fukushima (gdzie uszkodzeniu uległa elektrownia atomowa), Iwate i Miyagi. Kataklizm pochłonął 15,9 tys. ludzkich istnień. Ok. 3,8 tys. osób zmarło w następstwie katastrofy, a ok. 2,5 tys. nigdy nie odnaleziono. W 2021 roku 41 tys. poszkodowanych wciąż jeszcze nie mogło wrócić na zniszczone tereny. Tsunami w Indonezji, 1883 rok Cofamy się w czasie do 1883 roku. 128 lat przed tragedią w Japonii rozpętało się tsunami o jeszcze bardziej niszczycielskiej sile. Miejsce: Indonezja; Przyczyna: erupcja wulkanu Krakatau; Liczba ofiar śmiertelnych: 36 tys. osób. Erupcja Krakatau jest uznawana za najpotężniejszy wybuch wulkanu w dziejach ludzkości. Podobno przerażający huk, który towarzyszył temu kataklizmowi, był słyszany nawet w Australii. Pierwsze symptomy zbliżającej się tragedii były odczuwalne już w 1878 roku, kiedy zaczęła wzrastać aktywność sejsmiczna w Obszarze zachodniej Jawy i wschodniej Sumatry. 20 maja 1883 roku krater Perbuwtan zaczął wyrzucać popiół, parę oraz gazy. Zaczęły powstawać nowe aktywne ujścia. 11 sierpnia nastąpiły silne erupcje, które przybrały na mocy 13 dni później. 26 sierpnia rozpoczęła się jedna z największych klęsk żywiołowych w dziejach ludzkości. Spływy piroklastyczne wywołały falę tsunami o wysokości 40 m. Woda pędząca z prędkością przekraczającą 700 km/godz. doszczętnie zniszczyła wszystkie miejscowości na pobliskim lądzie i obiegła niemal połowę naszej planety. Ten przerażający kataklizm pochłonął życie 36 tys. osób. Tsunami na Morzu Południowochińskim, 1782 rok Cofnijmy się w przeszłość o 101 lat. Na temat kolejnego kataklizmu, do dziś zachowało się niewiele informacji. Miejsce: południowo-wschodnie wybrzeża Chin; Przyczyna: trzęsienie ziemi; Liczba ofiar śmiertelnych: prawdopodobnie ponad 40 tys. osób. Wiadomo, że przyczyną kataklizmu na Morzu Południowochińskim było trzęsienie ziemi. Na samym Tajwanie miało zginąć ponad 40 tys. osób. Tsunami w Portugalii, 1755 rok 27 lat wcześniej, u wybrzeży Portugalii rozpętała się jeszcze potężniejsza klęska żywiołowa. Miejsce: wybrzeża Portugalii; Przyczyna: podwodne trzęsienie ziemi; Liczba ofiar śmiertelnych: ok. 60 tys. osób. W listopadzie 1755 roku pod Atlantykiem zatrzęsła się ziemia. Seria silnych wstrząsów niemal doszczętnie zniszczyła Lizbonę. Dzieła zniszczenia dopełniła 6-metrowa fala tsunami. W wyniku tej katastrofy życie straciło ok. 60 tys. osób. Tsunami w starożytnej Grecji, 1500 rok p.n.e. Niszczycielskie tsunami nie są stygmatem wyłącznie naszych czasów. Potężne kataklizmy miały miejsce także w odległej przeszłości. Miejsce: starożytna Grecja; Przyczyna: erupcja podwodnego wulkanu; Liczba ofiar śmiertelnych: przynajmniej 100 tys. osób. Najprawdopodobniej mówimy tu o pierwszym tsunami zarejestrowanym w źródłach pisanych. W 1500 roku p.n.e. miała miejsce erupcja podwodnego wulkanu, który znajduje się w miejscu dzisiejszej wyspy Tera. Na podstawie wyników badań geologicznych naukowcy określili wysokość fali tsunami na 15 metrów. Niszczycielska woda najprawdopodobniej dotarła nie tylko do okolicznych wysp, ale i do kontynentalnej części Grecji. Archeolodzy są zdania, że katastrofa pochłonęła minimum 100 tys. istnień ludzkich i położyła kres całej cywilizacji minojskiej. Tsunami na Oceanie Indyjskim, 2004 rok Najtragiczniejsze tsunami w historii rozpętało się na naszych oczach. Mordercza fala pojawiła się w 2004 roku, na wodach Oceanu Indyjskiego. Miejsce: Ocean Indyjski; Przyczyna: podwodne trzęsienie ziemi; Liczba ofiar śmiertelnych: ok. 226 tys. osób. 26 grudnia 2004 roku, niedaleko wybrzeży Sumatry rozpętało się trwające 10 minut trzęsienie ziemi. Wstrząsy osiągnęły siłę przekraczającą 9 stopni w skali Richtera. Będące ich następstwem fale (o wysokości ok. 30 metrów) w pierwszej kolejności osiągnęły wybrzeże Sumatry. Następnie dotarły do Tajlandii i Sri Lanki. Kolejne fale uderzyły w południowo-wschodnie wybrzeże Indii. Niszczycielska woda sięgnęła nawet wybrzeża Somalii. Najwięcej osób, bo aż 166 tysięcy, zginęło w Indonezji. W pozostałych miejscach dotkniętych katastrofą zginęło ok. 60 tys. osób. W sumie zabójcze tsunami pochłonęło 226 tys. istnień. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znikające Morze Kaspijskie. Czy uratujemy największe jezioro świata?
Morze Kaspijskie to geograficzny paradoks. Nie jest ani prawdziwym morzem, ani zwykłym jeziorem. Naukowcy ostrzegają, że ten ważny dla regionu zbiornik wodny kurczy się w oczach. Niegdyś potężny akwen, dziś stoi przed groźbą losu podobnego do Morza Aralskiego.
Spis treści: Nie-morze czy nie-jezioro? Geograficzna zagadka Relikt prehistorycznego oceanu Bogactwo i przekleństwo: ropa, gaz i kawior Morze Kaspijskie znika Geopolityczny kocioł Wyjątkowa fauna i flora Morze Kaspijskie, choć nazwa może sugerować otwarty akwen, jest w rzeczywistości największym jeziorem świata. Powierzchnia Morza Kaspijskiego przekracza 370 tys. km2 – to więcej niż obszar Polski. Bezodpływowe akweny takie jak ten najbardziej narażone są na wpływy klimatyczne, działalność człowieka i geopolityczne napięcia. W ostatnich dekadach Morze Kaspijskie przechodzi dynamiczne przemiany, które mogą być ostrzeżeniem dla całego regionu – a może i planety. Nie-morze czy nie-jezioro? Geograficzna zagadka Choć często określane mianem morza, Morze Kaspijskie nie ma połączenia z żadnym oceanem. To endoreiczne jezioro – czyli takie, które nie posiada odpływu do innych zbiorników wodnych. Skąd więc ta nazwa? Najpewniej z powodu ogromnych wymiarów. Historyczne źródła wskazują, że nazwa pochodzi od starożytnego ludu Kaspów, zamieszkującego południowo-zachodnie wybrzeża akwenu. W starożytności Morze Kaspijskie miało większe znaczenie niż dziś. Było elementem antycznych szlaków handlowych, łączących Europę z Azją. Rzymianie, Grecy i Persowie nie mieli wątpliwości, że to morze. Dziś jednak geolodzy klasyfikują je jednoznacznie jako jezioro – choć wyjątkowe. Woda w tym niezwykłym naturalnym zbiorniku wodnym jest lekko słonawa – średnie zasolenie to ok. 12,8 promila, czyli mniej niż połowa tego, co w Oceanie Atlantyckim. Jednak różnice zasolenia są znaczne. W północnej części, gdzie wpadają wody Wołgi, woda bywa niemal słodka, podczas gdy południowe rejony bywają niemal tak słone, jak w morzu. Relikt prehistorycznego oceanu To, że dzisiaj Morze Kaspijskie nie ma połączenia z oceanem nie znaczy, że dawniej takie połączenia nie było. Akwen jest pozostałością po pradawnym oceanie – Tetydzie – który istniał w mezozoiku, zanim rozdzieliły się kontynenty. Około 5,5 miliona lat temu, w wyniku tektonicznych przekształceń i izolacji regionu od oceanów powstał zbiornik, który z czasem stał się dzisiejszym Morzem Kaspijskim. Na dnie Morza Kaspijskiego naukowcy wciąż odnajdują osady, których badania dostarczają informacji o zmianach klimatu, aktywności sejsmicznej i nawet erupcjach wulkanów. To także miejsce, gdzie występują tzw. błotne wulkany – nietypowe geologiczne formacje, które mogą wyrzucać na powierzchnię błoto, gaz ziemny i ropę. Zjawisko jest spektakularne. W 2021 roku erupcja takiego wulkanu u wybrzeży Azerbejdżanu spowodowała powstanie 100-metrowego słupa ognia na wodzie. Bogactwo i przekleństwo: ropa, gaz i kawior Wody Morza Kaspijskiego kryją nie tylko odpowiedzi na pytania o historię naszej planet, ale i ogromne bogactwa naturalne. Pod jego dnem znajdują się jedne z największych na świecie złóż ropy i gazu. Państwa graniczące z akwenem – Rosja, Kazachstan, Turkmenistan, Iran i Azerbejdżan – od dekad inwestują miliardy w eksploatację tych surowców. Jednak eksploatacja niesie za sobą poważne konsekwencje ekologiczne. Wycieki ropy, zanieczyszczenia przemysłowe i nadmierna emisja metanu przyczyniają się do degradacji środowiska wodnego. Szczególnie narażone są gatunki endemiczne, takie jak jesiotr – źródło najsłynniejszego kawioru świata. Według danych WWF, w ciągu ostatnich 30 lat populacja jesiotra w Morzu Kaspijskim zmniejszyła się o ponad 90%. Morze Kaspijskie znika Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk ostatnich lat jest dramatyczny spadek poziomu wody w Morzu Kaspijskim. Szacunki wskazują, że do końca XXI wieku jego poziom może się obniżyć nawet o 9–18 metrów. Co to oznacza? Utrata dziesiątek tysięcy kilometrów kwadratowych powierzchni wodnej zagraża ekosystemom, portom, a także lokalnym społecznościom. Północna część akwenu, już teraz płytka, może przekształcić się w suchy step. Głównym winowajcą są zmiany klimatu – coraz wyższe temperatury powodują większe parowanie, a ilość wody dostarczanej przez rzeki, głównie Wołgę, spada. Zjawisko to przypomina sytuację Morza Aralskiego – niegdyś czwartego co do wielkości jeziora świata, dziś niemal zupełnie wyschniętego. Czy Morze Kaspijskie podzieli jego los? Geopolityczny kocioł Morze Kaspijskie to również arena napięć politycznych. Już podczas II wojny światowej dotarcie do tego obszaru było jednym z celów III Rzeszy. W rzeczywistości Niemcy dotarli do miasta Grozny, ok. 170 km od brzegów Morza Kaspijskiego. Również współcześnie od lat trwają spory o prawo do eksploatacji złóż i przebieg granic morskich. Status prawny akwenu przez dekady pozostawał niejasny. W 2018 roku podpisano tzw. konwencję kaspijską, która jednak nie rozwiązała wszystkich sporów, a wiele z nich zamroziła. Strategiczne znaczenie akwenu wykracza daleko poza region. Przez Morze Kaspijskie przebiegają kluczowe gazociągi i ropociągi, które mają być alternatywą dla dostaw z Rosji. Region jest też przedmiotem rywalizacji między Chinami, Rosją, Iranem i Zachodem. Każdy z globalnych graczy chce mieć wpływ na kształtowanie tutejszej infrastruktury energetycznej. Wyjątkowa fauna i flora Morze Kaspijskie zamieszkuje ponad 500 gatunków endemicznych, w tym wspomniany jesiotr, ale też rzadkie gatunki fok. Jedna z nich – nerpa kaspijska (Pusa caspica) – to jedyny gatunek foki żyjący wyłącznie w słodkowodnym jeziorze. Występują tu też liczne mikroorganizmy, które interesują astrobiologów – ze względu na ich zdolność przetrwania w ekstremalnych warunkach. Niektóre z tych mikroorganizmów zdolne są do życia w wysokich stężeniach metanu i siarkowodoru. To czyni z Morza Kaspijskiego potencjalne „okno” do badań nad życiem pozaziemskim – zwłaszcza w kontekście prawdopodobnie zbliżonych warunków na Enceladusie czy Europie, księżycach Saturna i Jowisza. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Najwyższy szczyt Ameryki Północnej to...? Są dwie poprawne odpowiedzi na to pytanie
Denali, czyli najwyższy szczyt górski w Ameryce Północnej jest znany pod dwiema nazwami. Druga to upamiętnienie jednego z prezydentów USA. Prezydent Donald Trump chce do niej wrócić zaledwie 10 lat po tym, jak obecną nazwą ustanowił Barack Obama.
Spis treści: Szczyt Denali to perła Alaski Historia sporu o górę Denali Prezydent Donald Trump chce zmiany nazwy Denali Denali to jednocześnie najwyższy szczyt górski położony i w granicach USA i całego kontynentu północnoamerykańskiego. Góra mierząca 6190 m n.p.m. leży na terenie Parku Narodowego Denali w stanie Alaska. Szczyt Denali to perła Alaski W kontekście ostatnich zmian nazw geograficznych i planów zakupu Grenlandii przez USA warto przypomnieć, że najbardziej wysunięty na północ stan również trafił w granice Stanów Zjednoczonych na drodze kupna. 30 marca 1867 r. USA kupiły Alaskę od Rosji z inicjatywy sekretarza stanu Williama Sewarda. Transakcja, początkowo uznana za zbędny wydatek, miała kluczowe znaczenie strategiczne – zwiększała terytorium kraju i otwierała dostęp do Arktyki. Rosja sprzedała Alaskę, by uniknąć jej przejęcia przez Brytyjczyków i pozyskać fundusze po wojnie krymskiej. Z czasem zakup okazał się korzystny – odkryto tam bogate złoża złota, ropy i innych surowców. Obecnie Alaska uchodzi za jedno z najpiękniejszych i najbardziej odizolowanych miejsc na świecie. Powierzchnię 1 723 337 kilometrów kw. zamieszkuje niewiele ponad 620 tys. osób, z czego większość z nich to populacja miasta Anchorage. Turystów, nie tylko z kontynentalnych stanów, ale i innych części świata do Alaski przyciąga surowa natura. Szczególną popularnością cieszy się Park Narodowy Denali, który swoją nazwę zawdzięcza najwyższej górze na kontynencie. I to właśnie nazwa szczytu Denali wróciła na nagłówki na początku tego roku. Nieprzypadkowo zbiegło się to z ponownym objęciem posady prezydenta USA przez Donalda Trumpa. Wróćmy jednak do początku sporu, który trwa już od ponad 100 lat. Kwestia ta budzi emocje zarówno na szczeblu stanowym, jak i federalnym. Historia sporu o górę Denali Góra, znana przez rdzennych mieszkańców Alaski jako Denali (co w języku Koyukon Athabaskan oznacza „Wielki”), została nazwana Mount McKinley w 1896 roku przez poszukiwacza złota Williama Dickeya. Chciał on uczcić w ten sposób Williama McKinleya, ówczesnego kandydata, a później prezydenta USA. Mimo że nazwa Mount McKinley funkcjonowała przez ponad sto lat, mieszkańcy Alaski długo zabiegali o przywrócenie tradycyjnego określenia Denali. W 1975 roku legislatura stanowa Alaski jednogłośnie uchwaliła rezolucję o zmianie nazwy, lecz sprzeciw ze strony przedstawicieli Ohio – rodzinnego stanu McKinleya – zablokował inicjatywę na szczeblu federalnym. Przez kolejne dekady toczyły się spory pomiędzy zwolennikami historycznej nazwy a tymi, którzy argumentowali, że McKinley nie miał żadnych rzeczywistych związków z Alaską. Przełom nastąpił w 2015 roku, kiedy administracja prezydenta Baracka Obamy, za pośrednictwem Departamentu Zasobów Wewnętrznych Stanów Zjednoczonych, podjęła jednostronną decyzję o przywróceniu nazwy Denali. Posunięcie to spotkało się z entuzjazmem mieszkańców Alaski i społeczności rdzennych Amerykanów, ale także z ostrą krytyką ze strony polityków z Ohio, w tym republikańskiego gubernatora Johna Kasicha. Zmiana była postrzegana jako krok w stronę uznania praw rdzennych ludów do ich kulturowego dziedzictwa. Prezydent Donald Trump chce zmiany nazwy Denali Gdy Donald Trump objął urząd prezydenta w 2017 roku, pojawiły się spekulacje o możliwej próbie cofnięcia decyzji Obamy. Podczas kampanii wyborczej Trump kilkukrotnie sugerował, że rozważy powrót do nazwy Mount McKinley, co wywołało burzliwe dyskusje w mediach i wśród polityków. Ostatecznie jednak jego administracja nie podjęła wówczas żadnych formalnych kroków w tym kierunku. W styczniu 2025 roku prezydent Trump postanowił jednak przywrócić nazwę Mount McKinley. Decyzja ta spotkała się z krytyką ze strony niektórych mieszkańców Alaski, w tym senatorów, którzy podkreślają znaczenie oryginalnej nazwy dla rdzennych mieszkańców regionu. Senator Lisa Murkowski wyraziła swoje niezadowolenie, stwierdzając, że „góra, która od tysięcy lat nosi nazwę Denali, musi nadal być znana pod właściwą nazwą nadaną przez Koyukon Athabascans z Alaski”. Donald Trump chce zmienić nie tylko nazwę najwyższej góry w Ameryce Północnej. Zapowiedział też, że Zatoka Meksykańska stanie się Zatoką Amerykańską. Decyzje te są częścią szerszej inicjatywy administracji prezydenta mającej na celu przywrócenie nazw geograficznych związanych z amerykańską historią i tradycją. Dotąd pomysły te spotykają się z mieszanymi reakcjami zarówno w kraju, jak i za granicą. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Zatoka Meksykańska ma mieć nową nazwę. Google z jasnym stanowiskiem
Zatoka Meksykańska czy Amerykańska? Jeśli wierzyć temu, co zapowiada prezydent Donald Trump, czeka nas kilka zmian w nazwach geograficznych. Jedna z nich ma dotyczyć właśnie Zatoki Meksykańskiej.
Spis treści: Zatoka Meksykańska na mapie świata Zatoka Meksykańska kiedyś i dziś Nowa nazwa Zatoki Meksykańskiej Google na „tak” dla Zatoki Amerykańskiej Zatoka Meksykańska z perspektywy Europy może wydawać się odległym akwenem o niejasnym znaczeniu ekologicznym i politycznym, jednak nie bez powodu ponownie jest na językach. Tym razem nie w kontekście katastrofy ekologicznej z 2010 roku. Mowa o eksplozji platformy wiertniczej Deepwater Horizon, która 15 lat temu doprowadziła do wycieku ropy w Zatoce Meksykańskiej – uważa się go za największy w historii. Wyciek trwał blisko trzy miesiące. W tym czasie życie straciło nie tylko kilkunastu pracowników platformy wiertniczej, ale też dziesiątki tysięcy ptaków i ssaków morskich. Do dziś jednym z symboli tej tragedii są pelikany z piórami posklejanymi ropą. 15 lat temu ich zdjęcia obiegły niemal cały świat. Tym bardziej, niepokoi fakt, że w Zatoce Meksykańskiej nadal stosuje się szkodliwe dla środowiska metody wydobycia ropy. Wynika tak z raportu opublikowanego w 2021 roku przez Center for Biological Diversity w USA. Zatoka Meksykańska na mapie świata Zatoka Meksykańska znajduje się u wybrzeży Ameryki Północnej. Ograniczają ją półwyspy Jukatan i Floryda, a od Morza Karaibskiego oddziela Kuba. Z Morzem Karaibskim łączy ją Cieśnina Jukatańska, a z otwartym oceanem – Cieśnina Florydzka. Zatoka ma powierzchnię około 1,6 mln km kw. i osiąga maksymalną głębokość 5203 m. Klimat zwrotnikowy przynosi roczne opady rzędu 1000–1200 mm. Temperatury wód powierzchniowych wahają się od 17–18°C zimą na północy do 30°C latem na południu. Nad zatoką leżą Meksyk, Stany Zjednoczone i Kuba. Zatoka Meksykańska kiedyś i dziś Obecnie wody Zatoki Meksykańskiej leżą w granicach trzech państw: Meksyku (wybrzeże od Półwyspu Jukatan po stan Tamaulipas), Stanów Zjednoczonych (wybrzeża Teksasu, Luizjany, Missisipi, Alabamy i Florydy) i Kuby (południowo-wschodnia część zatoki graniczy z wodami wyspy). Historycznie region był miejscem narodzin wielu rdzennych cywilizacji i plemion, które rozwijały się tam na długo przed przybyciem Europejczyków. Wśród nich byli między innymi Olmekowie, czyli jedna z pierwszych wielkich cywilizacji Mezoameryki. Ok. 2 tys. lat p.n.e. na Półwyspie Jukatan jedną z najbardziej zaawansowanych cywilizacji Ameryki prekolumbijskiej zaczęli rozwijać Majowie. Byli oni mistrzami astronomii, matematyki, architektury i pisma hieroglificznego. Zostawili po sobie miasta, między innymi Chichén Itzá i Uxmal, które chętnie odwiedzają dziś miłośnicy historii i archeologii. Na terenie dzisiejszego Meksyku rozwijali się też Totonakowie, Huastekowie i Taínowie. Po przybyciu Hiszpanów wiele z tych kultur uległo zniszczeniu lub asymilacji. Niektórzy, jak na przykład Majowie, przetrwali do dzisiaj. Nowa nazwa Zatoki Meksykańskiej? Zatoka Meksykańska swoją nazwę wzięła od Meksyku. Dlaczego? Ta nazwa geograficzna zaczęła być używana w czasach hiszpańskiej kolonizacji. Kiedy Hiszpanie dotarli do Zatoki, zaczęli określać go jako Golfo de México, co w naturalny sposób nawiązywało do Nowej Hiszpanii, obejmującej dzisiejszy Meksyk. Nazwa „Zatoka Meksykańska” utrwaliła się w kartografii europejskiej w XVI wieku. Akwen mógł mieć różne nazwy nadane przez rdzennych mieszkańców Ameryki oraz wczesnych odkrywców, jednak nie był wcześniej znany jako Zatoka Amerykańska. Niektóre stare mapy mogą również używać nazw nawiązujących do konkretnych rejonów zatoki, ale nie zmieniło to jej oficjalnej nazwy. Kwestia zmiany nazwy Zatoki Meksykańskiej pojawiła się w mediach przy okazji zaprzysiężenia 47. prezydenta USA, Donalda Trumpa. Już wcześniej polityk zapowiedział zmianę nazwy zatoki na Amerykańską. Jak argumentował, ta ma być „bardziej stosowna”. Do pomysłu odniosła się już prezydentka Meksyku, Claudia Sheinbaum. – Nazwa Zatoka Meksykańska jest uznawana na całym świecie – mówiła na konferencji prasowej w styczniu. Przy okazji zaprezentowała starą mapę Meksyku z XVII. Wówczas teren Meksyku obejmował tereny, obecnie leżące w granicach Stanów Zjednoczonych. – Dlaczego nie nazwiemy go "Ameryką Meksykańską"? Ładnie brzmi, prawda? – mówiła ironicznie o zmianie nazwy kontynentu północnoamerykańskiego. Google na „tak” dla Zatoki Amerykańskiej Administracja Donalda Trumpa ogłosiła już decyzję o zmianie nazwy Zatoki Meksykańskiej na Zatokę Amerykańską. W odpowiedzi na to Mapy Google zapowiedziały dostosowanie do tej zmiany. Google wyjaśniło, że korekty są wprowadzane po aktualizacji oficjalnych źródeł rządowych, takich jak System Informacji o Nazwach Geograficznych (GNIS). Firma zaznaczyła, że jeśli oficjalne nazwy różnią się w zależności od regionu, lokalni użytkownicy widzą oficjalną nazwę lokalną, a użytkownicy w pozostałej części świata widzą obie nazwy. Oznaczałoby to, że internauci z USA widzieliby nową nazwę, podczas gdy w Meksyku miała pozostać dotychczasowa. Decyzja ta spotkała się z krytyką ze strony prezydentki Meksyku. Sheinbaum podkreśliła, że nazwy geograficzne powinny być zmieniane jedynie przez organizacje międzynarodowe, a nie przez pojedyncze państwa. Zapowiedziała również wysłanie listu protestacyjnego do firmy Google. W ostatnich tygodniach Donald Trump zapowiedział też m.in. odzyskanie Kanału Panamskiego przez USA. Wyraził również chęć kupienia Grenlandii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Kraje Bliskiego Wschodu – co warto wiedzieć, zanim ruszysz w podróż
To tu narodziła się cywilizacja. Kraje Bliskiego Wschodu to mozaika państw, które łączy bogata historia, kulturowa różnorodność i tradycje kulinarne. Na podróżujących czekają tu najstarsze miasta na świecie, pustynne oazy i niezwykle gościnni mieszkańcy.
Spis treści: Gdzie leży Bliski Wschód? Kim są mieszkańcy Bliskiego Wschodu? Co warto zobaczyć w krajach Bliskiego Wschodu? Ile krajów leży na Bliskim Wschodzie? Skąd pochodzi nazwa „Bliski Wschód”? O czym warto pamiętać, podróżując na Bliski Wschód? Bliski Wschód to kolebka cywilizacji. To w tym regionie, a dokładniej w dorzeczu Tygrysu i Eufratu, rozwinęły się pierwsze miasta-państwa Mezopotamii. Starożytne imperia, takie jak Babilonia, Asyria czy Persja, odegrały kluczową rolę w kształtowaniu historii świata. To tu powstały jedne z najsłynniejszych budowli na Ziemi – egipskie piramidy czy Świątynia Salomona w Jerozolimie. Znajdująca się na półwyspie Synaj góra, gdzie według tradycji Mojżesz otrzymał tablice z Dziesięcioma Przykazaniami, jest jednym z najważniejszych miejsc dla religii monoteistycznych. Dziś serce Bliskiego Wschodu bije w Dubaju, Dosze czy Rijadzie, miastach, które łącząc ultranowoczesne wieżowce z zabytkowymi starówkami, stały się nowymi symbolami regionu. Gdzie leży Bliski Wschód? Region Bliskiego Wschodu rozciąga się od wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego po Zatokę Perską oraz od Półwyspu Arabskiego po góry Iranu. Przyglądając się fizycznej mapie świata, zobaczymy w tej części świata duże obszary obejmujące góry, pustynie, wyżyny i wybrzeża. Niektóre z tych miejsc są szczególnie znane. W Jordanii znajduje się majestatyczna pustynia Wadi Rum, zwana „marsjańską doliną”. To tu powstało wiele popularnych filmów fantastycznonaukowych, jak „Lawrence z Arabii” czy „Diuna”. W Libanie można z kolei jednego dnia zjeżdżać na nartach w Górach Libanu i kąpać się w Morzu Śródziemnym. Wielu turystów przyciąga położone na granicy Izraela i Jordanii Morze Martwe. To najniżej położony punkt na Ziemi. Woda tego niezwykłego akwenu jest tak słona, że nie sposób w niej utonąć. Kim są mieszkańcy Bliskiego Wschodu? Bliski Wschód zamieszkują Arabowie, Persowie, Kurdowie, Turcy, Ormianie i wiele innych grup etnicznych. Każda z nich ma swoje tradycje, język i kuchnię. Dominującą religią w większości krajów Bliskiego Wschodu jest islam wyznawany przez ponad 90% ludności, z wyjątkiem Izraela, gdzie większość mieszkańców wyznaje judaizm, religijnie zróżnicowanego Libanu oraz chrześcijańskiego Cypru. Muzułmanie stanowią 18% mieszkańców Izraela, około 45% ludności Libanu i 25% populacji Cypru (około 2%, jeśli wyłączyć Cypr Północny). Na Bliskim Wschodzie występują także mniejszości religijne, takie jak bahaici, druzowie, jazydzi, mandejczycy, samarytanie czy zaratusztrianie. Chociaż współczesne religie regionu są głównie monoteistyczne, w czasach starożytnych dominowały wierzenia politeistyczne, m.in. religie semickie, egipskie, greckie i irańskie. Dziś kraje Bliskiego Wschodu słyną z wielu wyjątkowych produktów. Jednym z najbardziej znanych dań pochodzących z tego regionu jest hummus – pasta z ciecierzycy i tahini – popularna od Libanu po Irak. O to kto, wymyślił hummus, do dzisiaj trwają spory. Iran słynie z ręcznie tkanych dywanów, a Syria była przez stulecia jednym z najważniejszych ośrodków produkcji jedwabiu. Liban zasłynął jako ojczyzna wina – uprawa winorośli sięga tam bowiem czasów Fenicjan. Natomiast Turcja i jej „bazarowa kultura” to raj dla smakoszy i poszukiwaczy orientalnych przypraw. Co warto zobaczyć w krajach Bliskiego Wschodu? Oto przygotowana przez dziennikarzy National-Geographic.pl lista 4 najpopularniejszych kierunków podróżniczych na Bliskim Wschodzie. Petra, Jordania – starożytne miasto wykute w różowym piaskowcu, znane jako „Różowe Miasto”. Najbardziej znana z ikonicznego widoku na Skarbiec Faraona (Al-Chazna), czyli monumentalną fasadę o wysokości ponad 40 metrów. Dubaj, Zjednoczone Emiraty Arabskie –nowoczesna metropolia znana z nowoczesnego centrum zbudowanego na pustyni oraz Burdż Chalifa – jednego z najwyższych budynków na świecie. Isfahan, Iran – miasto znane z perskiego powiedzenia, że „Isfahan to połowa świata”, słynie z architektury z epoki Safawidów. Otoczony meczetami i pałacami Plac Imama został wpisany na listę UNESCO. Jerozolima, Izrael – miasto trzech religii, z takimi miejscami jak Ściana Płaczu, Kopuła na Skale i Bazylika Grobu Świętego. Ile krajów leży na Bliskim Wschodzie? Przyjmuje się, że Bliski Wschód tworzy 17 państw. Oto ich lista. Arabia Saudyjska (stolica: Rijad) Żyje tu ok. 36 mln ludzi. Od czerwca tego roku do Rijadu można bezpośrednio dolecieć z Warszawy LOT-em. Bahrajn (stolica: Manama) Bahrajn to wyspiarski kraj o powierzchni zaledwie około 780 km², co czyni go najmniejszym państwem regionu. Cypr (stolica: Nikozja) Choć jest częścią Unii Europejskiej, Cypr bezsprzecznie stanowi część Bliskiego Wschodu. Egipt (stolica: Kair) Kair to największe miasto na kontynencie afrykańskim i w całym świecie arabskim. Mieszka tu ponad 10 mln ludzi. Izrael (stolica: Jerozolima) Jerozolima jest jednym z najdłużej nieprzerwanie zamieszkałych miast na świecie. Dziś to miasto szczególnie ważne dla wyznawców judaizmu, islamu i chrześcijaństwa. Jordania (stolica: Amman) To jedno z kilku bliskowschodnich królestw. W Jordanii znajduje się starożytne miasto Petra, wpisane na listę UNESCO. Iran (stolica: Teheran) W Iranie mówi się po persku (farsi), a alfabet perski oparty jest na zmodyfikowanym piśmie arabskim, ale języki są zupełnie różne. Irak (stolica: Bagdad) W średniowieczu Bagdad był jednym z najważniejszych centrów nauki i kultury. Dziś to niezwykłe miasto jest na nowo odkrywane przez turystów z całego świata. Jemen (stolica: Sana) Jest często identyfikowany jako królestwo legendarnej Królowej Saby. Ruiny starożytnego miasta Marib są uważane za część jej dziedzictwa. Katar (stolica: Doha) Był pierwszym krajem arabskim, który zorganizował Mistrzostwa Świata FIFA w piłce nożnej. Działo się to w 2022 roku. Kuwejt (stolica: miasto Kuwejt) To niewielkie państwo jest znane z restrykcyjnych przepisów dotyczących spożywania alkoholu – jest on tu całkowicie zakazany. Liban (stolica: Bejrut) Bejrut przed zniszczeniem był nazywany „Paryżem Bliskiego Wschodu” ze względu na kosmopolityczny charakter. Oman (stolica: Maskat) Ten bliskowschodni kraj słynie z niezwykłych systemów nawadniania – faladż – które w 2006 r. wpisano na listę UNESCO. Palestyna (stolica: Jerozolima) Flaga Palestyny składa się z trzech poziomych pasów (czarnego, białego i zielonego) oraz czerwonego trójkąta – symbolizuje jedność arabską. Syria (stolica: Damaszek) Syria jest krajem o dużej różnorodności religijnej. Obok sunnitów żyją tam szyici, alawici, chrześcijanie i druzowie. Turcja (stolica: Ankara) Choć Ankara jest stolicą, to Stambuł jest największym i najważniejszym miastem kraju. Zjednoczone Emiraty Arabskie (stolica: Abu Zabi) Ten bliskowschodni kraj tworzy 7 emiratów: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Ajman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma i Fudżajra. Skąd pochodzi nazwa „Bliski Wschód”? Po raz pierwszy termin „Bliski Wschód” pojawił się na początku XX wieku i został spopularyzowany przez brytyjskich geopolityków, którzy opisywali region leżący na wschód od Europy, ale bliżej niż Daleki Wschód. Wcześniej ten obszar był określany jako „Lewant” lub „Orient”. Obecnie w niektórych językach używa się również terminu „Azja Zachodnia”, co podkreśla geograficzne położenie tego regionu względem kontynentu azjatyckiego. Bliski Wschód z grubsza odpowiada też anglosaskiemu „Middle East”. O czym warto pamiętać, podróżując na Bliski Wschód? Dotarcie do krajów Bliskiego Wschodu z Polski jest łatwiejsza niż się wydaje. Bezpośrednie loty z Warszawy oferowane są m.in. do Dubaju, Tel Awiwu, Rijadu czy Bejrutu. Do innych krajów, takich jak Jordania czy Oman, można dotrzeć z przesiadką w dużych europejskich hubach, takich jak Stambuł czy Frankfurt. Z powodu napiętej sytuacji międzynarodowej w regionie należy jednak liczyć się ze zmianami rozkładów lotów lub tymczasowymi zawieszeniami połączeń. Przed zaplanowaniem podróży należy zapoznać się z bieżącymi komunikatami i zaleceniami MSZ. Wybór noclegów jest szeroki, a oferta różni się w kolejnych krajach. W Dubaju dominują światowe sieci hotelowe, natomiast w Iranie czy Jordanii dużą popularnością cieszą się tradycyjne „domy gościnne”. Źródło: National Geographic Traveler
Ognisty pierścień Pacyfiku jest obszarem o silnej aktywności sejsmicznej i wulkanicznej. Efektem są katastrofy
Ognisty pierścień Pacyfiku jest „odpowiedzialny” za większość zachodzących na naszej planecie katastrof naturalnych. Nie jest to specjalnie zaskakujące. W rozległej strefie, okalającej Ocean Spokojny, znajdują się 452 aktywne wulkany. Jaki jest przebieg ognistego pierścienia Pacyfiku? Dlaczego niszczycielskie erupcje i potężne wstrząsy są tam na porządku dziennym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Co to ognisty pierścień Pacyfiku? Zasięg ognistego pierścienia Pacyfiku Z czego wynika aktywność sejsmiczna i wulkaniczna ognistego pierścienia Pacyfiku? Wulkany w ognistym pierścieniu Pacyfiku Trzęsienia ziemi w ognistym pierścieniu Pacyfiku W Polsce czynne wulkany nie występują, a trzęsienia ziemi należy zaliczyć do zjawisk niezwykle rzadkich i o niewielkiej sile. Są jednak obszary, gdzie niszczycielskie wstrząsy i potężne erupcje są niemal codziennością. Do takich należy ognisty pierścień Pacyfiku. To właśnie tam odnotowuje się większość zachodzących na naszej planecie zjawisk sejsmicznych i wulkanicznych. Co to ognisty pierścień Pacyfiku? Mówiąc o ognistym pierścieniu Pacyfiku (pacyficznym pierścieniu ognia lub okołopacyficznym pasie sejsmicznym), na myśli trzeba mieć strefę często występujących trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych. Na ten obszar składają się rowy oceaniczne, łuki wyspowe i aktywne wulkany, tworzące umowny pierścień, okalający niemal cały Ocean Spokojny. To właśnie tam znajduje się większość czynnych wulkanów. Łącznie jest ich 452, a w obszarze ognistego pierścienia Pacyfiku dochodzi do ponad 80 proc. wszystkich trzęsień ziemi. Ognisty pierścień Pacyfiku nie jest ewenementem w dziejach Ziemi Należy podkreślić, że obszary o wysokiej aktywności wulkanicznej i sejsmicznej powstawały na naszej planecie na długo przed nastaniem naszej ery. Podobna strefa geotektoniczna ukształtowała się około 500 milionów lat temu, w kambrze. W tamtym czasie większość lądów tworzyło jeden superkontynent – Gondwanę. Wokół ogromnego obszaru, który obejmował współczesną Amerykę Południową, Afrykę, Australię, Nową Zelandię, Antarktydę, Madagaskar i południowe fragmenty Europy, powstał gigantyczny pas łuków wyspowych, basenów zaułkowych, rowów oceanicznych i wysp wulkanicznych. Właściwie należy tu mówić o dwóch strefach. Pierwsza przebiegała wzdłuż współczesnej Ameryki Południowej oraz północnej i zachodniej Afryki. Druga formowała się po przeciwległej stronie superkontynentu. Zasięg ognistego pierścienia Pacyfiku Ognisty pierścień Pacyfiku mierzy około 40 tysięcy kilometrów długości i otacza Ocean Spokojny w sposób niemal nieprzerwany. Na tak rozległą strefę składają się rowy oceaniczne, wyspy wulkaniczne, łuki wyspowe i silnie sejsmiczne krawędzie kier litosferycznych. Wielka struktura geologiczna rozpoczyna swój bieg u wybrzeży Nowej Zelandii. Dalej biegnie przez rowy oceaniczne zachodniej części Oceanu spokojnego, by finalnie dotrzeć do zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej. Analizując przebieg ognistego pierścienia Pacyfiku z zachodu na wschód (zgodnie z ruchem wskazówek zegara), można zauważyć, że zaliczają się do niego następujące obszary: Nowa Zelandia, Rów Kermadec, Rów Tonga, Rów Bougainville’a, Rów Sundajski, Indonezja, Nowa Gwinea, Filipiny, Rów Filipiński, Rów Mariański, Rów Izu-Ogasawara, Rów Riukiu, Japonia, Rów Japoński, Rów Kurylsko-Kamczacki, Kamczatka, Aleuty, Rów Aleucki, Alaska, Góry Kaskadowe, Kalifornia, Rów Środkowoamerykański, Gwatemala, Kolumbia, Ekwador, Peru, Rów Atakamski, Chile. To jeszcze nie wszystko. W zasięgu tej strefy pozostają także obszary położone wewnątrz pierścienia. W tym miejscu należy wskazać na Hawaje i Wyspy Żółwie (Galapagos). Z czego wynika aktywność sejsmiczna i wulkaniczna ognistego pierścienia Pacyfiku? W obszarze tej ogromnej struktury geologicznej występuje większość trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, które obecnie odnotowuje się na naszej planecie. Wynika to ze specyficznych zjawisk geologicznych, które zachodzą w tej strefie. Strefy subdukcji Na obszarze pacyficznego pierścienia ognia (zarówno w jego wschodniej, jak i zachodniej części) występują strefy subdukcji. Dla przypomnienia, w teorii tektoniki płyt pod tym pojęciem kryje się proces, w wyniku którego następuje wciąganie lub wpychanie jednej płyty litosferycznej pod drugą. W amerykańskiej części pierścienia, pod płytę północnoamerykańską wchodzą płyty tektoniczne: Nazca, kokosowa (ta druga wchodzi także pod płytę karaibską), Juan de Fuca i pacyficzna. Takie zjawiska są obecne także po stronie azjatyckiej, gdzie płyta pacyficzna na zachodzie wchodzi pod płytę filipińską i indoaustralijską, a na południu – pod płytę antarktyczną. Dno Oceanu Spokojnego, przyrastające w strefach spreadingu, obejmuje niemal ciągły pas rowów oceanicznych ciągnący się wzdłuż Ameryki Północnej i Południowej, wschodniej Azji i rowy Kermadec i Tonga, wzdłuż których znajdują się charakterystyczne dla obszarów subdukcji strefy wulkaniczne. Nie można też nie wspomnieć, że na Pacyfiku zlokalizowane są także wulkaniczne łańcuchy górskie, będące rezultatem plam gorąca. Wulkany w ognistym pierścieniu Pacyfiku W strefie ognistego pierścienia Pacyfiku znajdują się aż 452 czynne wulkany. Dla przypomnienia, na całej planecie stwierdzono występowanie ponad 800 takich miejsc. Zatem, więcej niż połowa przypada na pacyficzny pierścień ognia. Poniżej wymieniamy kilka największych i najciekawszych. Wulkan Pinatubo Stratowulkan Pinatubo, znajdujący się na filipińskiej wyspie Luzon, mierzy 1486 metrów n.p.m. Do jednej z najtragiczniejszych erupcji doszło w 1991 roku. 2 kwietnia z krateru zaczęły wydobywać się strumienie pary. Aktywność Pinatubo wzrastała z dnia na dzień. 7 czerwca naukowcy zaobserwowali chmury popiołu. Osiem dni później nastąpił wybuch. Trwająca niemal siedem dni erupcja sprowadziła na lokalną ludność ogromną katastrofę. Około 800 osób zmarło w wyniku opadu popiołów, bomb wulkanicznych, spływów laharów i epidemii, która rozpętała się po katastrofie. Setki odniosło obrażenia. Wulkan Fudżui Najwyższy szczyt Japonii, mierząca 37776 metrów n.p.m. góra Fudżi, jest czynnym stratowulkanem, znajdującym się na wyspie Honsiu. Dla wyznawców shintō jest miejscem świętym, ale nie można zapomnieć, że japoński kolos był też sprawcą wielu kataklizmów. Do ostatniego wybuchu doszło w 1707 roku. Potężna erupcja poczyniła ogromne spustoszenia na terenie dzisiejszego Tokio. Według naukowców, jest bardzo prawdopodobne, że Fudżi niedługo obudzi się z trwającej ponad 300 lat drzemki. Wyniki badań dowodzą, że ciśnienie magmy pod wulkanem jest obecnie wyższe niż w 1707 roku. Wynosi 1,6 megapaskala, czyli 16-krotnie więcej niż potrzeba do wybuchu. Mount St. Helens Stratowulkan St. Helens jest jednym z najmłodszych wulkanów w Górach Kaskadowych. Znajduje się w stanie Waszyngton (USA), w odległości ok. 150 km na południe od Seattle. Do najsłynniejszych erupcji mierzącego 2550 metrów n.p.m. kolosa należy wybuch z 1980 roku. Poprzedziły ją liczne trzęsienia ziemi i powstanie wybrzuszenia na północnym stoku. Doszło wówczas do osunięcia całego północnego boku góry. Spowodowało to zmniejszenie ciśnienia, co zaowocowało erupcją, która wyrzuciła w powietrze prawie jedną trzecią objętości Mount St. Helens. Wulkan Kīlauea Kīlauea, znajdująca się na wyspie Hawai’i (największej i najmłodszej w archipelagu Hawajów), wznosi się na wysokość 1247 metrów n.p.m. i zajmuje obszar 1430 kilometrów kwadratowych. Należy do najbardziej aktywnych wulkanów świata. Nic dziwnego, że ten kolos jest nazywany hawajskim potworem. Od 1823 roku odnotowano ponad 60 erupcji Kīlauea, z czego aż 34 do 1952 roku. Do jednej z największych doszło 1959 roku, gdy słup lawy osiągnął wysokość 590 metrów. Wulkan Paricutín Mierzący 3170 metrów n.p.m. Paricutín jest jednym z najważniejszych wulkanów na świecie. Powstał w 1943 roku, dzięki czemu geolodzy zyskali możliwość obserwowania całego procesu powstawania wulkanu. Kolos znajdujący się w stanie Michoacán (środkowy Meksyk) zaczął formować się 20 lutego. Zwiastunem tego była niewielka szczelina, która powstała na polu kukurydzy. W pierwszym dniu aktywności uformował się stożek o wysokości 50 metrów. W ciągu tygodnia zyskał dwukrotnie większą wysokość. W lipcu z wulkanu zaczęły wylewać się potoki lawy. Najbardziej intensywny był pierwszy rok działalności wulkanu. Powstał wówczas stożek o wysokości 275 metrów. W kolejnych latach jego aktywność stopniowo malała, aż ostatecznie ustała w 1952 roku. Trzęsienia ziemi w ognistym pierścieniu Pacyfiku Ścierające się ze sobą płyty tektoniczne doprowadzają do występowania silnych wstrząsów na powierzchni. Najpotężniejsze kataklizmy powodują ogromne straty i pochłaniają życie ogromnej ilości osób. Valdivia w Chile 22 maja 1960 roku, w Chile, rozpętało się trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,5. Uznano je za najsilniejszy wstrząs tektoniczny, odnotowany w dotychczasowej historii pomiarów. Powstały wówczas fale tsunami, które sięgnęły nie tylko południowoamerykańskiego wybrzeża, ale także Hawajów, Japonii i Filipin. W następstwie wstrząsów i fal zginęło łącznie 1655 osób. Kamczatka w Rosji Do najsilniejszego trzęsienia ziemi na Półwyspie Kamczackim doszło 4 listopada 1952 roku. Magnituda wstrząsów wyniosła 9,0, a fala tsunami mierzyła 18 metrów. Zginęło wówczas 2336 osób. Sumatra w Indonezji Potężny kataklizm miał miejsce także na Sumatrze. 26 grudnia 2004 roku wystąpiły wstrząsy o magnitudzie dochodzącej do 9,3. Najwyższe fale tsunami osiągnęły 30 metrów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Największa depresja w Polsce. Gdzie znajduje się najniżej położone miejsce?
Największa depresja w Polsce, czyli najniżej położone miejsce w naszym kraju, zlokalizowana jest obok wsi Marzęcino w województwie pomorskim. Znajduje się 2,2 m pod poziomem morza. Ale nie zawsze tak było. Przez wiele lat inna miejscowość na Żuławach Wiślanych była pod tym względem liderem.
Spis treści: Największa depresja w Polsce. Detronizacja po wielu latach Żuławy Wiślane – najniższy region Polski Największa depresja w Polsce – jak ją odwiedzić? Najniższe depresje na świecie Wszystkie „naj” są uważane za magnesy dla ruchu turystycznego. Dlatego przyznanie tytułu najniżej położonego miejsca w Polsce jest nie tylko ważne z naukowego punktu widzenia, ale też ze względów wizerunkowych. Największa depresja w Polsce. Detronizacja po wielu latach W „Małym Roczniku Statystycznym Polski” (wydawanym przez Główny Urząd Statystyczny) w 2022 roku podano zaskakującą dla wielu osób informację. Otóż okazało się, że zmieniła się lokalizacja najniższego punktu w Polsce. Przez wiele lat największa polska depresja (czyli obszar położony poniżej poziomu morza) znajdowała się w Raczkach Elbląskich i wynosiła 1,8 m pod poziomem morza. Tymczasem od 2022 roku GUS oficjalnie uznał, że liderem jest wieś Marzęcino zlokalizowana również na Żuławach Wiślanych w województwie pomorskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od Raczków Elbląskich. „Nowa” największa depresja w Polsce jest głębsza o 40 cm i wynosi 2,2 m. Najniższe miejsce w Polsce zlokalizowane jest w obrębie dawnego dna Zalewu Wiślanego w miejscu określanym Zakątkiem Stobieńskim. Obszar ten wynurzył się z wody w 1943 roku. Wówczas Niemcy wybudowali przepompownie w Osłonce. Została ona zniszczona, gdy hitlerowcy opuszczali Prusy Wschodnie, uciekając przed Armią Czerwoną w czasie ostatniej fazy II wojny światowej. Wówczas woda ponownie zalała ten teren. Polder ponownie osuszono na przełomie 1948 i 1949 roku. Najniższy punkt w Polsce zlokalizowali wspólnie geodeta Jacek Gross i historyk Edmund Łabieniec już w 2013 roku. Pomocne w tym zadaniu było wykorzystanie lotniczego skanowania laserowego i urządzenia LiDAR. Kilka lat musiały potrwać procedury, aby uznać Marzęcino za lidera pod tym względem. Żuławy Wiślane – najniższy region Polski Żuławy Wiślane nie są przypadkowo miejscem, gdzie od lat znajduje się największa depresja w Polsce. Region ten o powierzchni około 1700 km kw. znajduje się w środkowej części Pobrzeża Gdańskiego, obejmującej deltę największej polskiej rzeki Wisły. Aż 28 proc. powierzchni Żuław zajmuje depresja – to około 450 km kw. Jest to jeden z najmłodszych obszarów Polski, bo zaczął kształtować się po ustabilizowaniu się poziomu Morza Bałtyckiego. A to nastąpiło zaledwie 5–6 tysięcy lat temu. Delta powiększała się z czasem, zwłaszcza w średniowieczu, gdy ją intensywnie odlesiano i zagospodarowywano rolniczo. Od XVI wieku na ten teren napływali osadnicy olenderscy. Była to ludność z terenów współczesnej Danii, Niemiec i Niderlandów, która posiadała doświadczenie w gospodarce podmokłych terenów i ich melioracji. Społeczności te osiedlały się również na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. Najwyższy punkt Żuław Wiślanych liczy zaledwie 14,6 m n.p.m. Region ten słynie z bardzo urodzajnych gleb. Uprawia się na nich przede wszystkim zboża (pszenicę), buraki cukrowe i rośliny pastewne. Płaskie przestrzenie są też wymarzonym miejscem na pastwiska. Żuławy są słabo zurbanizowane. Nowy Dwór Gdański to jedyne miasto w środkowej części regionu. Na obrzeżach zlokalizowane są Gdańsk, Elbląg, Tczew i Malbork. Żuławy pokryte jest gęstą siecią kanałów, grobli i wałów przeciwpowodziowych. Powstały na skutek akumulowania osadów rzecznych w końcowym odcinku Wisły. Zarys tego obszaru przywodzi na myśl odwrócony trójkąt o wysokości około 50 km i podstawie około 40 km. Żuławy Wiślane dzielimy na trzy mniejsze jednostki regionalne: Żuławy Gdańskie, Żuławy Malborskie, Żuławy Elbląskie. Największa depresja w Polsce – jak ją odwiedzić? Najniższy punkt w Polsce znajduje się około półtora kilometra od wsi Marzęcino na łąkach. Dojazd nie jest najprostszy. Od drogi gruntowej to nadal jakieś 200 metrów. Miejsca tego jednak nie da się przegapić, bo nad największą depresją w Polsce zbudowano wysoką drewnianą wieżę triangulacyjną. Pod nią umieszczono betonową kolumnę na której jest stalowy dysk z napisem: „Najniższy punkt Polski – punkt osnowy geologicznej”. Turyści mogą uzyskać certyfikat „zdobycia najniższego miejsce w Polsce”. Szczegółowe informacje na ten temat zamieszczone są na tablicy umieszczonej na wieży triangulacyjnej. Najniższe depresje na świecie Podobnie jak w przypadku Polski, najniższe punkty na Ziemi ciągle się zmieniają. Są to jednak ciągle te same rejony świata. Na głowę biją niewielką polską depresją z jednocyfrowym wynikiem. Wśród najniżej położonych miejsc na świecie są: wybrzeże Morza Martwego na pograniczu Jordanii, Palestyny i Izraela (ok. 438 m pod poziomem morza), Jezioro Tyberiadzkie na pograniczu Jordanii i Izraela (ok. 213 m pod poziomem morza), Kotlina Turfiańska w Chinach (ok. 154 m pod poziomem morza), Jezioro Asal w Dżibuti (ok. 153 m pod poziomem morza). Jest to jednocześnie najniżej położony punkt na kontynencie afrykańskim, Kattara w Egipcie (ok. 133 m pod poziomem morza), Kotlina Danakilska w Etiopii (ok. 153 metry pod poziomem morza). Jeśli chodzi o najgłębsza depresję na terenie Europy, to jest to Nizina Nadkaspijska na obszarze Federacji Rosyjskiej i Kazachstanu. Rozciąga się wzdłuż północnego wybrzeża Morza Kaspijskiego. Jej głębokość wynosi 28 m p.p.m., a powierzchnia depresji – ok. 100 tys. km kw. Jest to pod względem powierzchni największy obszar położony pod poziomem morza w Europie i Azji. Źródła: Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Mały Rocznik Statystyczny Polski 2024, Encyklopedia PWN Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jezioro Tanganika to prawdziwy kolos. Jest ponad 60 razy większe od Warszawy
Jezioro Tanganika to jeden z największych i najbardziej fascynujących akwenów na świecie. Położone w sercu Afryki Wschodniej jezioro zachwyca swoją bioróżnorodnością, imponującą wielkością i unikatowymi cechami geograficznymi.
Spis treści: Jezioro Tanganika na mapie Ryby z jeziora Tanganika Czy w jeziorze Tanganika można pływać? Klimat wokół jeziora Tanganika Jezioro Tanganika a zmiany klimatu Ciekawostki o jeziorze Tanganika Jeziora w Afryce Jezioro Tanganika to drugie pod względem wielkości jezioro słodkowodne na świecie (po Bajkale), jeśli chodzi o objętość i głębokość. Akwen ten ma ogromne znaczenie dla Afryki zarówno pod względem geograficznym, biologicznym, jak i turystycznym. Jego wody znajdują się w granicach aż czterech państw: Burundi, Demokratycznej Republiki Kongo, Tanzanii i Zambii. Jezioro Tanganika na mapie Jezioro Tanganika znajduje się w Wielkich Rowach Afrykańskich, które są wynikiem aktywności tektonicznej. Jezioro rozciąga się na długości aż 673 kilometrów, od Tanzanii na północy, przez Demokratyczną Republikę Konga i Burundi, po Zambię na południu. Tanganika zajmuje powierzchnię około 32 900 km kw i osiąga maksymalną głębokość wynoszącą 1 470 metrów. Tak ogromne rozmiary sprawiają, że jest to najdłuższe jezioro słodkowodne na świecie. Jezioro odgrywa kluczową rolę w systemie hydrologicznym regionu, odprowadzając wodę poprzez rzekę Lukuga do rzeki Kongo, a następnie do Oceanu Atlantyckiego. Ryby z jeziora Tanganika Jezioro Tanganika jest domem dla niezwykle zróżnicowanego ekosystemu. Zamieszkuje je ponad 350 gatunków ryb, z czego większość to gatunki endemiczne. To oznacza, że nie występują nigdzie indziej na świecie. Najsłynniejsze z nich to ryby z rodziny pielęgnicowatych charakteryzujące się barwnym ubarwieniem i różnorodnymi zachowaniami społecznymi. Pielęgnice z Tanganiki są szczególnie cenione przez akwarystów na całym świecie. Przykłady to Neolamprologus brichardi, znany jako „książę z Burundi” czy Tropheus moorii, ryba o żywych barwach. Również ryby z rodziny sardynkowatych, takie jak Limnothrissa miodon, mają ogromne znaczenie dla lokalnych społeczności, które opierają swoje życie na rybołówstwie. Czy w jeziorze Tanganika można pływać? Pływanie w jeziorze Tanganika jest możliwe, ale wiąże się z pewnymi wyzwaniami i zagrożeniami. Woda jeziora jest niezwykle czysta i ciepła, a widoczność sięga nawet 20 metrów, co czyni je rajem dla miłośników nurkowania. Jednakże w okolicznych wodach mogą występować duże zwierzęta, takie jak krokodyle nilowe i hipopotamy, które stanowią zagrożenie dla ludzi. Innym problemem są pasożyty, takie jak schistosomy, wywołujące bilharcjozę – chorobę pasożytniczą, która może być groźna dla zdrowia. Dlatego osoby planujące kąpiel w jeziorze powinny korzystać z miejsc oficjalnie uznanych za bezpieczne i unikać kąpieli w zarośniętych lub mniej uczęszczanych obszarach. Klimat wokół jeziora Tanganika Jezioro znajduje się w tropikalnej strefie klimatycznej, gdzie występują dwie główne pory roku: sucha i deszczowa. Temperatura powietrza waha się od 23 do 29 stopni Celsjusza przez cały rok, a temperatura wody utrzymuje się na poziomie około 25–28 stopni Celsjusza. Dzięki łagodnemu klimatowi jezioro przyciąga turystów przez cały rok. Znaczenie dla lokalnych społeczności Jezioro Tanganika odgrywa kluczową rolę w życiu milionów ludzi zamieszkujących jego wybrzeża. Jest źródłem wody pitnej, pożywienia i stanowi ważną drogę transportową. Lokalni mieszkańcy zajmują się głównie rybołówstwem, a suszone ryby z jeziora są eksportowane na rynki w całej Afryce. Jezioro Tanganika a zmiany klimatu Zmiany klimatu coraz bardziej wpływają na jezioro Tanganika. Podnosząca się temperatura zmniejsza zdolność wody do rozpuszczania tlenu, co może ograniczyć siedliska ryb w górnych warstwach jeziora. Jednocześnie intensywniejsze opady deszczu wpływają na erozję gleby wzdłuż wybrzeży, co prowadzi do zamulenia wód. Te zmiany mogą mieć poważne konsekwencje ekologiczne i gospodarcze dla milionów ludzi zależnych od jeziora. Ciekawostki o jeziorze Tanganika Jezioro posiada strefę anoksyczną (pozbawioną tlenu) poniżej głębokości około 200 metrów, co sprawia, że głębsze warstwy jeziora są praktycznie pozbawione życia. Jezioro Tanganika zostało odkryte przez podróżników z Europy Johna Speke’a i Richarda Burtona w 1858 roku podczas poszukiwań źródeł Nilu. Choć jezioro wydaje się starożytne, ma około 9–12 milionów lat, co w skali geologicznej czyni je stosunkowo młodym akwenem. Zanieczyszczenia i przełowienie stanowią wyzwania dla równowagi ekosystemu. Osady na dnie jeziora są jak kapsuła czasu, dostarczając informacji o zmianach klimatu w Afryce na przestrzeni wieków. Zawiera około 18% światowych zasobów wody słodkiej, nieuwięzionej w lodowcach. Powstało w wyniku ruchów tektonicznych, które zapoczątkowały Wielkie Rowy Afrykańskie. Jeziora w Afryce Większość afrykańskich jezior znajduje się w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich, które powstały w wyniku ruchów tektonicznych. Poza Tanganiką do najważniejszych jezior tektonicznych należą Jezioro Wiktorii i Malawi. To też jedne z największych i najgłębszych jezior świata. Na kontynencie występują także jeziora wulkaniczne, np. jezioro Kivu, oraz jeziora powstałe w wyniku działania człowieka, jak sztuczne jezioro Wolta w Ghanie. Źródło: National Geographic Polska
Pustynia Namib to najstarsza pustynia na Ziemi. Jest też jedną z najsuchszych i najciemniejszych
Gdzie znajduje się najstarsza pustynia na Ziemi? W Afryce, a konkretnie w Namibii. To pustynia Namib.
Spis treści: Namib – najstarsza pustynia na Ziemi Krajobraz pustyni Namib Oryks i martwe bagno Pustynia Namib – podstawowe informacje Ciekawostki o najstarszej pustyni na Ziemi Pomarańczowy, żółty, czerwony, rdzawy, purpurowy, karmazynowy. Przesuwające się słońce barwi wydmy na dziesiątki odcieni. Ten odbywający się każdego dnia spektakl hipnotyzuje. Namib to najstarsza pustyniana Ziemi. Może mieć nawet 80 mln lat. Jest też, obok południowoamerykańskiej pustyni Atakama, jednym z najsuchszych miejsc na świecie. Smagane wiatrem diuny przesuwają się, zmieniają kształt, formują od nowa. Najwyższe osiągają grubo powyżej 300 m. Wspinaczka na ich szczyt daje możliwość spojrzenia po horyzont, zmierzenia się z pustką. Namib – najstarsza pustynia na Ziemi Nazwa tej pustyni (Namib) w języku plemienia Nama oznacza „miejsce, w którym nic nie ma”. W rzeczywistości jednak wciąż coś tu się dzieje. Oko natrafia na feerię barw. Śledzi tropy zostawione przez pustynne zwierzęta – gekony, żmije karłowate, kameleony, jaszczurki. Znajduje welwiczję, mało atrakcyjną roślinę, która wydaje się jednak nieśmiertelna. Najstarsze jej okazy mają ponad 2,5 tys. lat. Krajobrazu nie burzą nitki asfaltu, słupy wysokiego napięcia, domy. Prędzej niż człowieka spotyka się tu strusie przebiegające przed maską auta, oryksy pędzące po piachu lub dzikie świnie, których wysuszone mięso służyło za prowiant dla wędrowców już setki lat temu. Z kolei na okolicznej sawannie zobaczymy żyrafy, zebry, słonie, antylopy gnu, nosorożce. Nie przypadkiem Namibia była pierwszym krajem na świecie, który wpisał obowiązek ochrony zwierząt do konstytucji. Krajobraz pustyni Namib Ziarenka piasku na pustyni Namib są delikatne, rdzawe i okrągłe. Kiedy biorę je do ręki, mam ciary na plecach. Może dlatego, że właśnie stoję, a raczej grzęznę, w najstarszej pustyni na Ziemi? A może dlatego, że to właśnie z piachem trafiały do Oceanu Atlantyckiego wszystkie diamenty, jakie posiada Namibia? Wychodzę na wschód słońca, zapadając się w wydmę o nazwie Dune 45 jak w mąkę. Dune 45, czyli słynna wydma 45, zachwyca turystów swoim ogromem, kolorem i kształtem. Uważa się, że to najczęściej fotografowane miejsce w całym kraju. Warto się obudzić wcześniej i zacząć stawiać pierwsze kroki niemalże w ciemności. Podobno jeśli ma się przy sobie magnes, ziarenka piasku przykleją się do niego jak do rzepu. Bo kolor wydm pustyni Namib pochodzi od wysokiej zawartości rudy żelaza. Dlatego pustynia w świetle wschodzącego i zachodzącego słońca jest rdzawo-pomarańczowa, zmienia kolory w zależności od pory dnia i światła. Gdy się nagrzewa, kładę się na niej, a dokładniej na jej fragmencie o nazwie Big Mama. I dostaję najlepszy masaż, o jakim mogłabym marzyć. Ciepły, delikatny, przeszywający. Pustynia zmusza ludzi do refleksji, do przemyśleń o mocy natury, o czasie i przemijaniu. Tu można na chwilę się zatrzymać, poczuć, czym jest odosobnienie. Oryks i martwe bagno Schodząc z wydmy wpadam na oryksa, jedną z popularniejszych antylop Namibii. Sprytną, dostosowaną do warunków pustynnych. Może nie pić nawet przez kilka dni i ma się całkiem nieźle. Wydaje się zaskoczona tym bliskim spotkaniem nie mniej niż ja. Zatrzymuje się dwa metry ode mnie i patrzy mi przenikliwie w oczy. Ale to ona decyduje o dystansie. A ja, patrząc na jej rogi i nozdrza, wcale nie zamierzam go skracać. Choć oryks należy do rodziny wołowatych, zwierząt o dość spokojnym charakterze. W południe robi się naprawdę gorąco, ale koniecznie jeszcze chcę dotrzeć do martwego bagna. Dead Vlei to miejsce jak z innej planety albo surrealistycznych obrazów z kikutami poczerniałych drzew. Spokojnie mogłyby stanowić kadry filmu z lordem Vaderem w roli głównej. Ich historia ma swój początek tysiąc lat temu, kiedy w pustynię wdarł się inny żywioł – rzeka Tsauchab, która dała życie drzewom akacjowym. Wody nie dały jednak rady wydmom, które odcięły im całkowicie dopływ. Z czasem drzewa uschły w afrykańskim słońcu, którego akurat doświadczam, i niemalże skamieniały. Stoją do dziś, niczym świadkowie opowieści o przegranej walce, a może po prostu o prawach natury. Pustynia Namib – podstawowe informacje Położenie: Afryka Południowo-Zachodnia. Pustynia znajduje się na terenie Angoli, Namibii i RPA. Ciągnie się na długości półtora tysiąca kilometrów wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. Ma powierzchnię ok. 130 tys. km kw. Powstała prawdopodobnie 70–80 mln lat temu, kiedy na Ziemi żyły jeszcze dinozaury. Dzięki temu zasługuje na miano najstarszej pustyni na Ziemi. Namib to ważne miejsce na światowej mapie wydobycia wolframu, soli i diamentów. Ciekawostki o najstarszej pustyni na Ziemi Pustynia zawdzięcza swoje istnienie sąsiedztwu chłodnego prądu morskiego. Jest to płynący od Antarktydy wzdłuż części zachodniego wybrzeża Afryki Prąd Benguelski. Największe wydmy pustyni Namib znajdują się w okolicy okresowo płynącej rzeki Kuseib, która dzieli pustynię na pół. Rozciąga się tam równina Sossusvlei otoczona górami piasku osiągającymi 350 metrów – uchodzącymi za najwyższe na świecie. 1,4 mln lat temu dawni przodkowie człowieka zamieszkiwali tereny pustyni Namib. Pozostawili po sobie dziesiątki pradziejowych narzędzi. Obszar pustyni Namib wzdłuż koryta efemerycznej rzeki Tsondab był kiedyś miejscem tętniącym życiem. Na pustyni Namib powstają tajemnicze puste kręgi między trawami. Za powstawaniem kręgów stoi samoorganizacja roślin. W Namibii jest aż 300 słonecznych dni w roku. Latem (kiedy u nas zima) wypada pora deszczowa, zimą – pora sucha. Zima w Namibii to temperatury w granicach 20–25°C w ciągu dnia i nawet kilka stopni w nocy. W ciągu dnia temperatura piasku na pustyni może wynosić nawet 80 st. C. Na pustyni Namib warto zostać na noc w Sesriem Camp, by zobaczyć wspaniały wschód słońca z wydm. Na terenie kempingu znajdują się prysznice, jest prąd oraz sklepik i restauracja. Namibia to najmniej zanieczyszczone sztucznym światłem miejsce na Ziemi. Nad pustynią gwiazdy świecą najjaśniej. Źródło: archiwum NG.
Jan Czerski trafił na Syberię w ramach kary. Przekuł ją w długie i owocne badania naukowe
Jan Czerski wielkimi literami zapisał swoje nazwisko historii nauki. Jego osiągnięcia w zakresie geologii, paleontologii i badań Syberii miały ogromne znaczenie, zarówno do Polski, jak i dla Rosji, gdzie spędził większość swojego życia. W jaki sposób polski badacz trafił do tej niegościnnej krainy? Na to inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kim był Jan Czerski? Życiorys Jana Czerskiego Najważniejsze osiągnięcia Jana Czerskiego Śmierć Jana Czerskiego Jan Czerski pozostawił po sobie imponujący dorobek naukowy. Jego prace w dziedzinie geologii, paleontologii i geografii Syberii są kamieniem milowym w badaniach nad tym niegościnnym regionem. Przyglądając mapom azjatyckiej części Rosji, łatwo można zauważyć, że nazwisko polskiego badacza pojawia się na nich nader często. Kim był Jan Czerski? Jan Czerski zapisał się w historii jako wybitny geolog, paleontolog, przyrodnik i jeden z najbardziej zasłużonych badaczy rozległej Syberii. Był także powstańcem styczniowym. Za udział w zrywie spadły na niego carskie represje. Na Syberię trafił przymusowo, ale został tam z własnej woli. Życiorys Jana Czerskiego Jan Czerski urodził się 15 maja 1845 roku, w majątku Swolna (na terenie dzisiejszej Białorusi). Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny, która wywodziła się z okolic Mińska. Nauki pobierał w gimnazjum w Wilnie, które wówczas było jednym z najważniejszych ośrodków kształcenia na terenie zaboru rosyjskiego. W trzeciej klasie przeniósł się do Instytutu Szlacheckiego. Gdy wybuchło powstanie styczniowe, przygotowywał się do matury. Udział w powstaniu styczniowym Podobnie jak wielu jego rówieśników, Czerski przyłączył się do walki o niepodległość Polski. Mimo że miał dopiero osiemnaście lat, nie brakowało mu odwagi i determinacji w walce z zaborcą. Po upadku zrywu, został ujęty przez rosyjskie wojska. Jako uczestnika powstania, skazano go na zesłanie w głąb Imperium Rosyjskiego. Zesłanie na Syberię i przymusowa służba w wojsku Karę odbywał w liniowym batalionie w Omsku. Była to niezwykle surowa kara, zwłaszcza że Czerski był młodym, wątłym chłopakiem. Sześcioletnia służba w carskiej armii mocno nadwątliła jego zdrowie, co miało o sobie dać znać w przyszłości. Warunki były wyjątkowo trudne, ale młody zesłaniec nie był pozostawiony samemu sobie. W Omsku trafił pod opiekę Polaków – inżyniera Marczewskiego i naukowca W. Kwiatkowskiego. Zajął się nim także przyszły naukowiec, Kozak Potanin. To oni dostarczali Czerskiemu książki naukowe, które ten studiował z wielkim zapałem. Ćwiczenia terenowe były dla niego dobrą okazją do poszukiwań okazów, z których później sporządzał preparaty anatomiczne. Był rok 1867, kiedy swoje pierwsze zbiory wysłał do Towarzystwa Przyrodników w Moskwie. Przedstawiciele szanowanej instytucji początkowo wykazywali duży entuzjazm, ale gdy dotarła do nich wiadomość, że Jan Czerski jest skazańcem, zerwali z nim kontakt. Początek pracy naukowej Z carskiego wojska został zwolniony w 1869 roku. Nie dostał jednak prawa powrotu do kraju. Żeby zarobić na życie, udzielał lekcji. Dwa lata później od carskiego aparatu otrzymał zezwolenie na przeprowadzkę z Omska do Irkucka. Tam spotkał Aleksandra Czekanowskiego, z którym dzielił nie tylko niedolę zesłańca, ale także pasję do nauki. Czekanowski był już wtedy badaczem ze sporym dorobkiem. Dzięki jego pomocy, Czerski zaczął studiować geologię i paleontologię. Pracę naukową rozpoczął pod kierunkiem swojego kolegi i Benedykta Dybowskiego, lekarza, zoologa i badacza jeziora Bajkał (także zesłańca). Wyprawy Jana Czerskiego Od 1871 do 1883 roku polski badacz odbył wiele wypraw terenowych, zleconych mu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. Pracował w łańcuchu Sajan Wschodni, w dolinie rzeki Irkut i Dolinie Tunguskiej. Między kolejnymi ekspedycjami w Irkucku prowadził badania geograficzne i geologiczne Syberii Wschodniej (na polecenie Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego). Najważniejsze osiągnięcia Jana Czerskiego Wśród jego najważniejszych osiągnięć naukowych należy wymienić działalność Czerskiego w obszarze jeziora Bajkał. Naukowiec zbadał całe wybrzeże ogromnego zbiornika wodnego pod względem budowy geologicznej, zbierając przy tym wiele okazów fauny kopalnej i minerałów. Za opracowanie dokładnej mapy geologicznej wybrzeża jeziora został nagrodzony w Bolonii. W latach 1877–1881 odbył cztery wyprawy naukowe w trakcie których dokładnie zbadał dolinę Selengi, wyjaśnił genezę jeziora Bajkał i przedstawił budowę geologiczną Syberii Wschodniej. Za te osiągnięcia otrzymał złoty medal Rosyjskiej Akademii Nauk. Dzięki pomocy Jana Zawiszy, Czerski mógł przenieść się do Petersburga. W trakcie podróży do nowej lokacji wykonał dokładną analizę geologiczną trasy z Irkucka. W Petersburgu znalazł zatrudnienie w Akademii Nauk. W tym czasie opracował i wydał osteologię ssaków czwartorzędowych, których skamieniałości podczas ekspedycji na Wyspy Nowosyberyjskie, na którą wyruszył w 1885 roku. Na polecenie Akademii Nauk przygotował obszerne opracowanie fauny kopalnej ssaków syberyjskich. Czerski miał do dyspozycji ogromny materiał porównawczy, zebrany z petersburskich muzeów i innych placówek naukowych. Monografia jego autorstwa w 1891 roku ukazała się w „Zapiskach Akademii Petersburskiej”. Śmierć Jana Czerskiego Przymusowa służba w wojsku odbiła się na zdrowiu Czerskiego. Mimo to nie oszczędzał się podczas badań naukowych, które prowadził w wyjątkowo trudnych warunkach terenowych. Zasłużony badacz zmarł 25 czerwca 1892 roku, podczas ekspedycji naukowej w dorzecze Kołymy, Jany i Inygirki. Upamiętnienia Jana Czerskiego W uznaniu wybitnych zasług polskiego badacza, jego imieniem nazwano: łańcuch górski w Jakucji i obwodzie magadańskim, pasmo górskie na Zabajkalu, najwyższy szczyt Gór Bajkalskich, dolinę rzeki Kandat u podnóży Sajanów, jeden z najwyższych szczytów gór Chamar-Daban, szczyt grzbietu Nadmorskiego obok Listwianki, obszary obok Irkucka, gdzie odkryto i zbadano ślady bytności ludzi pierwotnych, miasto w Rosji nad Kołymą, ulice: w Gliwicach, Malborku, Zielonej Górze, Wilnie, Wierchniedźwińsku, Krzywym Rogu, Moskwie, Irkucku i Zyriance. Dla upamiętnienia Jana Czerskiego w 2002 roku Poczta Polska wydała znaczek pocztowy o nominale 2 zł (w nakładzie 500 tys. sztuk). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.