Morze Śródziemne skrywa więcej historii niż niejedna encyklopedia. To akwen, który łączy kontynenty i kultury
Morze Śródziemne to jedno z najważniejszych mórz świata, od tysięcy lat pełniące rolę naturalnego pomostu między Europą, Afryką i Azją. To właśnie nad jego brzegami rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności – Egipt, Grecja czy Rzym – które ukształtowały kulturę i historię całego regionu. Dziś Morze Śródziemne pozostaje nie tylko kluczowym szlakiem handlowym, lecz także wyjątkowym obszarem przyrodniczym, bogatym w gatunki endemiczne i unikalne ekosystemy. Stanowi zarazem jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, łącząc walory krajobrazowe, kulturowe i gospodarcze.
Spis treści: Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Fauna i flora Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? Morze Śródziemne to jeden z najbardziej rozpoznawalnych akwenów wodnych na świecie, który od tysięcy lat kształtuje historię, gospodarkę i kulturę całego basenu śródziemnomorskiego. Jak sama nazwa wskazuje, jest ono morzem śródziemnym, czyli takim, które w większości otoczone jest lądem i połączone z oceanem tylko wąskimi cieśninami. Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Położone jest pomiędzy trzema kontynentami: Europą od północy, Afryką od południa oraz Azją od wschodu. Z Oceanem Atlantyckim łączy je Cieśnina Gibraltarska, a z Morzem Czerwonym – Kanał Sueski. Na wschodzie znajduje się także połączenie z Morzem Czarnym poprzez Bosfor i Morze Marmara. Powierzchnia Morza Śródziemnego wynosi około 2,5 mln km², a jego średnia głębokość przekracza 1400 m. Najgłębsze miejsce to Głębia Kalipso w Morzu Jońskim, która sięga około 5200 m. To sprawia, że Morze Śródziemne należy do największych mórz zamkniętych na świecie. Charakterystyczną cechą Morza Śródziemnego jest wysokie zasolenie – średnio 33–39‰, co wynika z silnego parowania w gorącym klimacie i ograniczonej wymiany wód z Atlantykiem. Dzięki temu jego barwa i przejrzystość są wyjątkowe, a wody Morza Śródziemnego należą do najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Najważniejsze wyspy Morza Śródziemnego Morze Śródziemne obfituje w wyspy, które stanowią nie tylko atrakcję turystyczną, ale i ważne punkty historyczne oraz gospodarcze. Największe i najbardziej znane z nich to: Sycylia (Włochy) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym, znana z czynnego wulkanu Etna i bogatej historii sięgającej czasów starożytnych Greków i Rzymian, Sardynia (Włochy) – druga co do wielkości wyspa, znana z kultury nuragijskiej i podejrzeń, że może być ona mityczną Atlantydą, Cypr – strategicznie położona wyspa na wschodzie, od wieków będąca miejscem krzyżowania się wpływów greckich, tureckich i bliskowschodnich, Korsyka (Francja) – ojczyzna Napoleona Bonaparte, charakteryzująca się górzystym krajobrazem i unikatową przyrodą, Kreta (Grecja) – kolebka cywilizacji minojskiej, z zabytkami w Knossos i pięknymi plażami, Baleary (Hiszpania) – archipelag obejmujący Majorkę, Minorkę, Ibizę, Formenterę i Cabrerę, będący jednym z najpopularniejszych regionów turystycznych Europy. Oprócz nich warto wspomnieć o Malcie, Rodos czy Wyspach Liparyjskich. Każda z tych wysp ma swoją specyfikę, a ich różnorodność geograficzna i kulturowa doskonale obrazuje bogactwo całego regionu. Zobacz także: Pięć wysp na Morzu Śródziemnym, które warto odwiedzić. Jakie kraje leżą nad Morzem Śródziemnym? Morze Śródziemne oblewa wybrzeża aż 23 państw, co czyni je jednym z najbardziej zróżnicowanych regionów pod względem politycznym i kulturowym. Europa: Hiszpania, Francja, Monako, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Malta oraz Wielka Brytania za sprawą swojego terytorium zamorskiego – Gibraltaru. Azja: Turcja, Cypr, Syria, Liban, Izrael, Palestyna. Afryka: Egipt, Libia, Tunezja, Algieria, Maroko. Ten ogromny wachlarz krajów sprawia, że basen Morza Śródziemnego to mozaika języków, religii i kultur. To właśnie tutaj spotykają się tradycje europejskie, arabskie i bliskowschodnie, a różnorodność regionu widać zarówno w architekturze, kuchni, jak i zwyczajach. Region ten od wieków był też miejscem intensywnej wymiany handlowej. Grecy, Fenicjanie czy Rzymianie traktowali je jak wewnętrzne „morze handlu”, dzięki któremu rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności. Fauna i flora Morze Śródziemne jest jednym z najbardziej zróżnicowanych ekosystemów na świecie. Choć zajmuje zaledwie 1% powierzchni wszystkich mórz, żyje tu wiele gatunków morskich, z czego wg szacunków naukowców około 25% stanowią gatunki endemiczne. Zwierzęta w Morzu Śródziemnym W Morzu Śródziemnym żyje około 5000 gatunków zwierząt. W jego wodach występuje między innymi tuńczyk błękitnopłetwy, barakuda, dorsz śródziemnomorski czy ryba miecznik. Występują tu również żółwie morskie (np. żółw karetta), delfiny, a także foki mniszki śródziemnomorskie – jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ssaków morskich na świecie. W Morzu Śródziemnym stwierdzono też obecność gatunków obcych, które przywędrowały głównie przez Kanał Sueski, np. skrzydlica pstra czy krab niebieski. To przykład migracji, która zmienia skład ekosystemu i stanowi poważne zagrożenie dla gatunków rodzimych. Dowiedz się więcej o zagrożeniach dla Morza Śródziemnego wynikających z migracji zwierząt. Roślinność śródziemnomorska Pod względem roślinności Morze Śródziemne słynie z łąk trawy morskiej, która tworzy podwodne łąki stanowiące siedlisko dla wielu gatunków ryb i bezkręgowców. Na lądzie dominują natomiast charakterystyczne twardolistne zarośla typu makii, doskonale przystosowane do gorącego i suchego klimatu. Uzupełniają je m.in. drzewa oliwne, cytrusowe, eukaliptusy, cyprysy, pistacje oraz winorośl, które od wieków stanowią podstawę gospodarki regionu i są nierozerwalnie związane z jego krajobrazem kulturowym. Roślinność ta określana jest wspólnym mianem roślinności śródziemnomorskiej. W niektórych rejonach można spotkać także topolę białą, która wyróżnia się odpornością na zmienne warunki klimatyczne. Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? To pytanie nurtuje wielu turystów planujących wakacje nad Morzem Śródziemnym. Odpowiedź brzmi: tak, w Morzu Śródziemnym żyją rekiny, ale ryzyko spotkania z nimi jest minimalne. Według badań występuje tu około 50 gatunków rekinów, m.in. żarłacz błękitny, żarłacz śledziowy, a także żarłacz biały. Większość z nich to jednak gatunki głębinowe, jednak czasami pojawiają się blisko brzegu. Statystyki pokazują, że ataki rekinów w tym regionie są rzadkie. W porównaniu np. z Australią, Morze Śródziemne jest jednym z najbezpieczniejszych akwenów do kąpieli. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Koło podbiegunowe – kraina zimna oraz trwających wiele miesięcy dni i nocy
Koło podbiegunowe jest najbardziej na północ lub południe wysuniętym regionem na Ziemi. Znajdują się tam terytoria należące do kilku krajów, choć prawdziwymi władcami są tam zwierzęta.
Spis treści: Dzień i noc polarna Życie za północnym kołem podbiegunowym Zimna Arktyka, zimniejsza Antarktyda Kołem podbiegunowym nazywamy obszar rozciągający się wokół geograficznego bieguna. Znajduje się on na północ lub południe od równoleżnika 66°33’, choć dokładna linia szerokości geograficznej ulega niewielkim zmianom i od lat powoli przesuwa się. Każdego roku przesuwa się średnio o około 15 metrów. Zjawisko to wynika z grawitacyjnego oddziaływania Księżyca, które powoduje „kołysanie” osi Ziemi. Naturalne siły odpowiadają więc za przesuwanie się koła podbiegunowego i nie ma to związku ze zmianami klimatycznymi. Dzień i noc polarna Obszary w obrębie koła podbiegunowego doświadczają skrajnych różnic długości dnia – latem słońce świeci tam przez długi czas, a zimą pojawia się na wyjątkowo krótko. W dniu przesilenia letniego – zazwyczaj 20 lub 21 czerwca – w obrębie północnego koła podbiegunowego słońce w ogóle nie zachodzi. Dla odmiany w przesilenie zimowe (21 lub 22 grudnia) słońce w ogóle nie wschodzi. Liczba kolejnych dni ciemności lub światła rośnie w miarę przesuwania się na północ. Na samym biegunie północnym cały rok można przeżyć niejako w jeden dzień – doświadcza się tam sześciu miesięcy ciemności i sześciu miesięcy światła. Okresy te nazywa się nocą polarną i dniem polarnym. Zjawiska tak długich dni i nocy wynika bezpośrednio z nachylenia osi Ziemi. Po prostu w trakcie zimy na półkuli północnej jej północna część odchylona jest od słońca, a cień Ziemi obejmuje biegun północny. Latem sytuacja jest odwrotna. Te same zjawiska występują na obszarze antarktycznego koła podbiegunowego. Leży ono wokół bieguna południowego. Tam również występuje jeden dzień, kiedy słońce nie zachodzi oraz jeden dzień, kiedy nie wschodzi, ale dni te są odwrotne w porównaniu z kołem podbiegunowym północnym. Życie za północnym kołem podbiegunowym Otaczający biegun północny Ocean Arktyczny pokryty jest grubą warstwą lodu, choć z powodu zmian klimatycznych lód ten niestety topnieje. W obszarze arktycznego koła podbiegunowego leżą też części wielu krajów, choć żaden z nich nie leży w całości w jego granicach. Do krajów europejskich z terenami na północ od koła podbiegunowego należą Finlandia, Norwegia, Szwecja i Islandia. Części Rosji, Kanady i amerykańskiego stanu Alaska również znajdują się w obrębie koła podbiegunowego. Mimo że znaczna część tych terenów jest słabo zaludniona, ludzie mieszkają tam od około dziesięciu tysięcy lat. Były to głównie niewielkie społeczności ludów rdzennych, które korzystały z zasobów Arktyki, aby przetrwać. Wiele z nich wciąż istnieje, zwłaszcza w Kanadzie i na Grenlandii – np. społeczności Inuitów. Jednak nie tylko oni tam żyją – w 2020 roku w obrębie koła podbiegunowego mieszkało około czterech milionów ludzi. Większość na terenie Rosji. Największym miastem tego regionu jest rosyjski Murmańsk, w którym mieszka około 295 tys. ludzi. To portowe miasto zostało założone w 1916 roku, w czasie I wojny światowej. Jednym z jego symboli jest hotel „Arktika” o wysokości 72 metrów – będący najwyższym budynkiem na północ od koła podbiegunowego. Drugim co do wielkości miastem jest również rosyjski Norylsk (ok. 179,5 tys. mieszkańców), znany z kopalń i meczetu Nord Kamal. Świątynia znalazła się w Księdze Rekordów Guinessa jako najdalej na północ wysunięty meczet. Poza rosyjskimi miastami najludniejszym miastem w kole podbiegunowym jest Tromsø w Norwegii – siedziba najbardziej na północ położonego uniwersytetu na świecie i jedno z najlepszych miejsc do obserwacji zorzy polarnej. Za kołem podbiegunowym znajduje się też słynna wioska Świętego Mikołaja w lapońskim Rovaniemi. Można będzie do niej dolecieć bezpośrednio z Polski. Zimna Arktyka, zimniejsza Antarktyda Za kołem podbiegunowym królują niskie temperatury i śnieg. Mimo to można zauważyć zmiany temperatury wraz ze zmianą pór roku. W niektórych częściach Arktyki średnie temperatury minimalne mogą spadać do minus 40°C. Niestety, zmiany klimatyczne mocno dotknęły Arktykę. Od 1980 do 2020 roku średnia temperatura na Ziemi wzrosła o ok. 0,8°C, podczas gdy w Arktyce wzrosła aż o około 2°C. Bieguny ocieplają się szybciej niż inne rejony, ponieważ systemy atmosferyczne i oceaniczne rozprowadzają ciepło w charakterystyczny sposób. W czerwcu 2020 roku w mieście Wierchojańsk w Rosji, znajdującym się w obrębie Koła Podbiegunowego, odnotowano 38°C, czyli ponad 30 stopni więcej niż wynosi tam średnia temperatura w tym miesiącu. Pomimo mroźnych warunków i śnieżno-lodowej scenerii, w Arktyce żyją rośliny i zwierzęta. Na południowych krańcach koła podbiegunowego rosną drzewa, ale dalej na północ – powyżej linii lasu – temperatury są zbyt niskie, by mogły przetrwać. Tam rosną trawy, turzyce, mchy i porosty. Występują również owady, np. komary czy ćmy. W Arktyce żyją także piżmowoły, niedźwiedzie polarne, foki i lemingi. Zmiany klimatu szczególnie zagrażają niedźwiedziom polarnym, które do polowania na foki potrzebują lodu. Gdy lód topnieje, wiele niedźwiedzi ginie z głodu, a inne zbliżają się do siedzib ludzkich w poszukiwaniu pożywienia, co prowadzi do konfliktów. Co ważne – można spotkać niedźwiedzie polarne za północnym kołem podbiegunowym, ale nie za kołem podbiegunowym antarktycznym. Tereny wokół bieguna południowego są znacznie chłodniejsze. Podczas gdy na biegunie północnym zimą temperatura spada do „tylko” minus 40°C, na południowym średnia temperatura zimą wynosi minus 60°C. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Archipelag konfliktu. Jak Wyspy Kurylskie stały się zarzewiem sporów rosyjsko-japońskich
Wyspy Kurylskie to wulkaniczny archipelag łączący geograficznie Japonię z Rosją. Od ostatnich trzech wieków jest to terytorium sporne. Właśnie przez południowe Wyspy Kurylskie lub, jak nazywa się je w Japonii, Terytoria Północne, Rosja i Japonia do dziś nie podpisały traktatu pokojowego po drugiej wojnie światowej.
Spis treści: Powstanie Wysp Kurylskich W pierścieniu ognia Ajnowie na Kurylach Między Rosją a Japonią Znajdujący się między Hokkaido a Kamczatką, długi na 1200 kilometrów wulkaniczny archipelag liczy 56 wysp o łącznej powierzchni ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych. Jest to niewiele mniej niż obszar Libanu. Na tym terenie mieszka około 20 tysięcy ludzi, głównie pracowników wielkich rosyjskich przetwórni rybnych. Bo wyspy te, poza znaczeniem strategicznym, są miejscem zaopatrzenia w ryby ogromnego terytorium rosyjskiego. Powstanie Wysp Kurylskich Archipelag Kurylski jest centralną częścią łuku wyspowego Kuryle–Kamczatka, obejmującego wschodnie Hokkaido, Wyspy Kurylskie oraz południową Kamczatkę. Składa się on z dwóch głównych grzbietów: Małego Grzbietu Kurylskiego i Wielkiego Grzbietu Kurylskiego. Mały Grzbiet obejmuje Półwysep Nemuro we wschodnim Hokkaido, grupę wysp Habomai i Shikotan, a dalej na północny wschód przechodzi w podmorski Grzbiet Witiazia. Wielki Grzbiet obejmuje Półwysep Shiretoko na Hokkaido oraz wszystkie pozostałe wyspy Kurylskie – od Kunashiru aż po Shumshu – i południowy kraniec Półwyspu Kamczackiego. Dane geologiczne wskazują, że powstanie Archipelagu Kurylskiego rozpoczęło się w okresie późnej kredy (ok. 90 mln lat temu), kiedy duży fragment skorupy ziemskiej zderzył się z kontynentem syberyjskim tworząc strefę subdukcji, która zapoczątkowała powstanie rowu Kurylsko-Kamczackiego oraz późniejszy wulkanizm. Aktywność wulkaniczna i wypiętrzanie w rejonie Małego Grzbietu nasiliły się w paleocenie i eocenie, gdy grzbiet Kula–Pacyfik uległ subdukcji pod rów Kurylsko-Kamczacki. Prawdopodobnie właśnie wtedy Mały Grzbiet wynurzył się z morza. Choć formowanie głównego łańcucha Kuryl rozpoczęło się około 30 milionów lat temu, osady wskazują, że wyspy nie wynurzyły się ponad powierzchnię morza aż do wczesnego pliocenu. W pierścieniu ognia Zarówno Kamczatka jak i Wyspy Kurylskie znajdują się w obrębie pacyficznego pierścienia ognia – strefy częstych trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, otaczającej Ocean Spokojny od Ameryki Południowej aż po Australię. Co jakiś czas ruchy płyt tektonicznych położonych na półkuli północnej wywołują wybuchy lawy, podmorskie trzęsienia ziemi i tsunami. Te ekstremalne zjawiska powodują ogromne szkody. Tylko w czasie trzęsienia ziemi i fali tsunami z 1995 roku zginęło 2000 osób. Tak naprawdę można powiedzieć, że każda wyspa archipelagu jest wulkanem, albo jego częścią. W samym Dużym Łańcuchu jest ponad 160 wulkanów. Powierzchnia wysp – jak na tereny pochodzenia wulkanicznego przystało – jest górzysta. Średnio wznoszą się one na wysokość 500–1000 m n.p.m. Najwyższa góra Wysp Kurylskich Ałaid mierzy 2339 m n.p.m. Równiny znajdują się jedynie na wyspie Szumszu i płaskich wyspach Małego Łańcucha. Na tym terenie panuje klimat umiarkowany morski. W lutym średnia temperatura w ciągu dnia wynosi 6 stopni Celsjusza. Jednak może spaść nawet do minus 25 stopni. Lata są chłodne, z temperaturą od 10 do 17 stopni Celsjusza, w zależności od umiejscowienia wyspy bliżej południa lub północy. Na klimat wysp duży wpływ wywiera zimny prąd morski Oja Siwo. Ajnowie na Kurylach Ludem, który zamieszkiwał Wyspy Kurylskie aż do czasu, gdy stały się terytorium raz rosyjskim, a raz japońskim, byli Ajnowie lub Ajnosi. Ten należący do paleoazjatyckiej grupy językowej lud przybył do południowej części Sachalinu oraz na Wyspy Japońskie i Kurylskie ponad 6 tys. lat temu. Ajnowie prowadzili gospodarkę łowiecko-zbieracką. Łowili ryby, polowali na zwierzęta leśne, a w pewnym momencie rozwoju również uprawiali pola, o czym świadczą odkrycia archeologiczne. Wyznawali religię animistyczną. Wierzyli, że każdy element przyrody – zwierzęta, rośliny, zjawiska naturalne – ma własnego ducha „kamui”. Najbardziej znanym obrzędem jest Iomante, czyli ceremonia odesłania ducha niedźwiedzia. Znaczenie kulturowe i rytualne miały również tatuaże, które nosiły kobiety powyżej wargi. Społeczność Ajnów nie uznawała prywatnej własności ziemi, tereny łowieckie były wspólne dla wszystkich mieszkańców kotan, czyli osady. Również wszelkie problemy omawiano wspólnie, co miało zapobiec knowaniom i aktom agresji. W tej chwili Ajnowie zamieszkują przede wszystkim wyspę Hokkaido. Według ostatniego spisu jest ich tam około 30 tysięcy. Po wielu wiekach prześladowań ich kultura i język są wreszcie chronione. Między Rosją a Japonią Wyspy Kurylskie zostały zasiedlone przez Rosjan w XVII–XVIII w. Wiek później Japonia przejęła najpierw południową część, a w 1875 r. – całość archipelagu. Po konferencji jałtańskiej Wyspy Kurylskie trafiły pod kontrolę ZSRR. Japońską ludność repatriowano i zastąpiono obywatelami radzieckimi. Japonia do dziś rości sobie prawo do czterech południowych wysp, wielokrotnie próbując je odzyskać. Kwestia sporna dotyczy również Sachalinu. W 1875 r. Japonia i Rosja zgodziły się, że Japonia odstąpi Rosji Sachalin w zamian za 18 Wysp Kurylskich. Po wojnie rosyjsko-japońskiej (1905) Japonia odzyskała południową część Sachalinu, a w wyniku rewolucji 1917 r. zajęła cały, lecz w 1924 r. się wycofała. Ostatecznie w 1945 r. ZSRR przejął całą wyspę wraz z Kurylami, wysiedlając ludność japońską. Spór dotyczący czterech najbardziej wysuniętych na południe wysp, zajętych przez ZSRR w 1945 r., ciągnie się do dziś. Władze Japonii twierdzą, że wyspy te były od zawsze częścią ich terytorium – są widoczne gołym okiem z Hokkaido, znajdują się też na starych japońskich mapach. Na konferencji pokojowej w San Francisco w 1951 roku Japonia zrzekła się roszczeń do Sachalinu i Kurylów na północ od czterech wysp najbliższych Hokkaido (Shikotan, Etorofu/Iturup, Kunashiri/Kunashir i grupa Habomai). Zgodziła się też oddać Koreę, Tajwan, wyspy Morza Południowochińskiego, Penghu i roszczenia antarktyczne. Mimo to ZSRR odmówił podpisania traktatu. W latach 90. ubiegłego wieku Rosja rozważała uznanie roszczeń Japonii. W deklaracjach z Tokio (1993) i Moskwy (1998) mowa była o partnerstwie i traktacie pokojowym do 2000 r. Podpisano też porozumienie o współpracy w rybołówstwie (1998). Istniał nawet pięciopunktowy plan prezydenta Rosji Jelcyna. Zakładał on uznanie problemu, demilitaryzację, strefę wolnego handlu, traktat pokojowy z „zarządzaniem wspólnym” oraz przekazanie sprawy przyszłym pokoleniom. W 1999 r. Jelcyn wycofał się z tego zamiaru, a Putin wielokrotnie powtarzał, że transfer Kurylów jest „wykluczony”. Impas trwa do dziś. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
GeoArt Lublin Festival to interdyscyplinarne wydarzenie artystyczne, które łączy muzykę, sztuki plastyczne, fotografię, film i taniec w spójną opowieść o naszej planecie. Artyści, inspirowani zjawiskami geograficznymi, procesami przyrodniczymi i pięknem krajobrazów, zapraszają do refleksji nad majestatem Ziemi i współczesnymi wyzwaniami środowiskowymi.
GeoArt Lublin Festival towarzyszy Kongresowi Geografii Polskiej 2025 „Geografia bez granic” W programie festiwalu Diaporama – spektakl audiowizualny – Marek Kucharczyk i Wojciech Zgłobicki zaprezentują wyjątkowe zdjęcia ukazujące geologiczne i geograficzne cuda świata – od struktur kryształów i śladów dawnych organizmów po monumentalne pustynie i góry. Obrazy dopełni elektroniczna muzyka Rafała Rozmusa, podkreślająca dynamikę i emocjonalną głębię prezentowanych kadrów. Koncert symfoniczny: „Symfonia Ziemi”– Orkiestra Tomasza Momota oraz gitarzysta Marek Raduli wraz z sekcją smyczkową z Filharmonii Lubelskiej im. Henryka Wieniawskiego z Lublina oraz Chórem Uniwersyteckim UMCS im. Jadwigi Czerwińskiej przedstawią symfonię inspirowaną dźwiękami natury i energią naszej planety. Tradycyjne instrumentarium w połączeniu z nowoczesnymi technologiami stworzy sugestywną opowieść o harmonii globu. Wizualizacje zsynchronizowane z muzyką zilustrują kolejne etapy ewolucji Ziemi – od narodzin oceanów po współczesne krajobrazy. Koncert zakończy występ Krzysztofa Cugowskiego. „TerrArte” – wystawa plakatów artystycznych prezentuje 20 najlepszych prac wyłonionych w konkursie plakatowym zorganizowanym w ramach GeoArt Festiwalu. Zaproszeni artyści zmierzyli się z tematem nieożywionej przyrody, tworząc autorskie interpretacje procesów geologicznych, form mineralnych, zjawisk atmosferycznych i wodnych. Przegląd filmów geograficznych – selekcja filmów dokumentalnych prezentujących piękno przyrody, procesy geograficzne i problemy środowiskowe, takie jak zmiany klimatyczne, urbanizacja czy degradacja środowiska. Spektakl taneczny: „ETERON” – Teatr Tańca zMYsł działający przy ACKiM UMCS „Chatka Żaka” zaprezentuje spektakl inspirowany czterema żywiołami: Ziemią, Wodą, Powietrzem i Ogniem. Taniec stanie się metaforą piątego żywiołu – siły życia i ruchu. Geomapping – Fasady budynków w centrum Lublina ożyją dzięki pokazowi mappingu autorstwa Pawła Łuciuka. Projekcje inspirowane krajobrazem i procesami geograficznymi wprowadzą sztukę w przestrzeń publiczną. Wystawa fotografii prof. Tadeusza J. Chmielewskiego „50 lat z fotografią” – zestaw pięciu kolekcji obrazujących krajobrazy, architekturę i naturę. Wystawa podkreśla rolę fotografii jako medium łączącego sztukę z rzeczywistością. Wystawa grafik Stanisława Bałdygi „Metafizyka Ziemi” – – prezentacja prac jednego z najwybitniejszych polskich linorytników. Tematem przewodnim będą różne oblicza Ziemi – zarówno w wymiarze artystycznym, jak i symbolicznym. Wystawa plakatów „Moc geografii” – wystawa prezentuje siedem prac nagrodzonych i wyróżnionych w Konkursie na Plakat Artystyczny. Konkurs został zorganizowany przez Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 2024 r. w ramach projektu pt. „Ziemia nas kręci! Popularyzacja geograficznej wiedzy naukowej i promocja geografii jako nauki”. Wystawa „GEOGRAFIA – KARTOGRAFIA – GEOINFORMACJA, 80 lat Lubelskiej Geografii, 60 lat Katedry Geomatyki i Kartografii UMCS w Lublinie” – wystawa prezentuje najważniejsze badania kartograficzne i geoinformacyjne oraz ich rezultaty prowadzone w Lubelskim Ośrodku Geograficznym od lat 50. minionego wieku do połowy lat 20. XXI w. Jest to przegląd map, atlasów, innych ilustracji kartograficznych oraz prac teoretycznych i metodycznych z różnych dziedzin kartografii, geografii i geoinformacji wykonanych najpierw w Katedrze Kartografii, później w Zakładzie Kartografii a obecnie w Katedrze Geomatyki i Kartografii. Poplenerowa wystawa „Żółte w zielonym – rzecz o lubelskim bursztynie” i lubelskiego bursztynu z kolekcji Lucjana Gazdy. Wystawa jest swoistego rodzaju dokumentacją emocji wyrażonych w pracach 16 twórców oraz bursztynów towarzyszących dokumentowaniu i odsłanianiu złóż lubelskiego bursztynu. Spotkanie sztuki z nauką i praktyką górniczą. Wystawa fotografii Mirosława Lubarskiego „Poza ścieżkami: Bhutan, Iran i Sudan Południowy”– wystawa to zaproszenie do spojrzenia poza utarte szlaki i schematy postrzegania świata. Poprzez fotografie z Bhutanu, Iranu i Sudanu Południowego ukazana zostaje codzienność miejsc, które rzadko goszczą w centrum globalnych narracji, a jednocześnie odsłaniają niezwykłe bogactwo kulturowe, krajobrazowe i emocjonalne. Wystawa studentów Wydziału Artystycznego UMCS „Geo-Centryczni” – wystawa pokonkursowa prezentująca prace studentów Wydziału Artystycznego UMCS. Jej tematem jest Ziemia – symbolicznie potraktowana jako centrum, źródło życia i wartość, od której zależy przyszłość ludzkości. Wystawa opiera się na idei, że planeta to aktywny podmiot wymagający troski, szacunku i odpowiedzialności. Wystawa Plenerowa „Zbiory kartograficzne Centralnej Biblioteki Statystycznej”– wystawa to 23 plansze przedstawiające szeroki wachlarz dzieł kartograficznych, od obiektów XIX-wiecznych po współczesne mapy i plany. Zwiedzający mogą podziwiać mapy topograficzne, geopolityczne oraz tematyczne, a także plany architektoniczne i urbanistyczne dokumentujące rozwój miast i zmiany granic państwowych. Wystawa „Skamieniałości z doliny środkowego Dniepru – paleontologiczne dziedzictwo Ukrainy” – wystawa fotograficzna prezentuje okazy paleontologiczne pochodzące z otoczenia Zbiornika Krzemieńczuckiego, utworzonego na Dnieprze na południe od Kijowa. Celem ekspozycji jest popularyzacja dziedzictwa paleontologicznego Ukrainy, zwrócenie uwagi na potrzebę ochrony szczątków kopalnych oraz przedstawienie rezultatów wieloletnich badań nad Zapadliskiem Dnieprowsko-Donieckim. Zajęcia warsztatowe „Rozmowa z kamieniem” – Zajęcia inspirowane słowami Wincentego Pola – „Trzeba nam zacząć od tego, po czym człowiek chodzi, tj. od Ziemi” – wprowadzają uczestników w świat skał i geologii. Punktem wyjścia jest wspólna analiza wiersza Wisławy Szymborskiej „Rozmowa z kamieniem”. W trakcie warsztatów zaprezentowane zostaną różne rodzaje skał, omówione ich cechy i bogactwo form. Wykorzystana zostanie muzealna kolekcja geologiczna, a także materiały pochodzące z lokalnego otoczenia. Zwiedzanie Dworku Wincentego Pola w Lublinie – jednej z filii Muzeum Narodowego w Lublinie, miejsca o szczególnym znaczeniu dla historii polskiej geografii. Muzeum mieści się w XVIII-wiecznym dworku i poświęcone jest Wincentemu Polowi – poecie, krajoznawcy oraz twórcy pierwszej uniwersyteckiej katedry geografii na ziemiach polskich. Wśród ekspozycji znajdują się pamiątki biograficzne oraz unikatowa kolekcja polskojęzycznych globusów – od XIX do XXI wieku. Dla uczestników Kongresu przewidziano możliwość zwiedzania z kuratorskim oprowadzaniem, ukazującym zarówno kontekst ekspozycji, jak i znaczenie samego miejsca. HARMONOGRAM 11 września 2025 (czwartek) Centrum Spotkania Kultur, Sala Operowa godz. 20:00 – Diaporama: Skarby Natury. Opowieść o Żywiołach i Krajobrazach godz. 20:30 – GeoArt: Symfonia Ziemi – koncert Centrum Spotkania Kultur, Aleja Kultur (poziom 1) Moc Geografii – wystawa (11–28 września) TerrArte – wystawa plakatów artystycznych (11–28 września) Centrum Spotkania Kultur / Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej UMCS Geografia – Kartografia – Geoinformacja – wystawa 11 września w CSK 12–30 września na Wydziale Nauk o Ziemi 12 września 2025 (piątek) Akademickie Centrum Kultury i Mediów UMCS Chatka Żaka godz. 9:00–13:00 – przegląd filmów geograficznych Sala Widowiskowa: 9:00–10:00 – Czech Scientists in Antarctica (52 min) 10:00–10:30 – The Last Underground (26 min) 10:30–11:00 – Wetlands – Life Blood (26 min) 11:00–13:00 – Do ostatniej kropli (69 min) + spotkanie z autorami Mała Sala Widowiskowa: 9:00–10:00 – The Climate Baby Dilemma (43 min) 10:00–11:30 – The Sun (90 min) 11:30–13:00 – Behind the Curtain of High Mountains (98 min) Akademickie Centrum Kultury i Mediów UMCS Chatka Żaka, Sala Widowiskowa godz. 19:00 – spektakl taneczny Eteron Elewacja Domów Studenckich „Amor” i „Babilon” godz. 19:00–22:00 – instalacja interaktywna Geomapping Wystawy i wernisaże: 50 lat z fotografią – Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS (IV piętro), 10–14 września. Wernisaż: 12 września godz. 11:30–12:00. Zbiory Kartograficzne Centralnej Biblioteki Statystycznej – Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS (fasada budynku), 10–14 września. Wernisaż: 12 września, godz. 11:30 (na zewnątrz budynku). Metafizyka Ziemi – Uniwersytecka Galeria Sztuki UMCS, 12.09.-10.10.2025 r.. Wernisaż: 12 września godz. 13:00. Geo-Centryczni – Wydział Politologii i Dziennikarstwa UMCS (II piętro) / Wydział Nauk o Ziemi UMCS, 12–30 września. Wernisaż: godz. 12 września, godz. 14:00 (II piętro Wydziału Politologii i Dziennikarstwa UMCS). Żółte w zielonym. Rzecz o lubelskim bursztynie – Chatka Żaka, Galeria, 12–30 września. Wernisaż: 12 września, godz. 18:30. Poza ścieżkami. Bhutan, Iran i Sudan Południowy – wystawa na fasadzie Wydziału Politologii i Dziennikarstwa UMCS, 11-30 września. Skamieniałości z doliny środkowego Dniepru – Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej UMCS (12–30 września) Warsztaty i zwiedzanie: Zwiedzanie Dworku Wincentego Pola w Lublinie, 10-13 września, 10:00–17:00. Warsztaty dla uczniów Rozmowa z kamieniem w Dworku Wincentego Pola, 12 września, godz. 11:00–12:30. Całość wydarzeń odbywa się w Lublinie, w przestrzeniach Centrum Spotkania Kultur, UMCS (Wydział Politologii i Dziennikarstwa, Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytecka Galeria Sztuki, ACKiM UMCS Chatka Żaka, przy akademikach „Amor” i „Babilon”) oraz w Dworku Wincentego Pola w Lublinie. Kongres Geografii Polskiej 2025 odbędzie się w Lublinie w dn. 10–14 września pod hasłem „Geografia bez granic". Organizatorami wydarzenia są: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Komitet Nauk Geograficznych PAN, Polskie Towarzystwo Geograficzne oraz Konferencja Kierowników Jednostek Geograficznych. Do Lublina przyjadą eksperci, naukowcy, nauczyciele, studenci, doktoranci, badacze geografii oraz przedstawiciele świata biznesu. W ramach Kongresu przygotowano liczne wydarzenia towarzyszące: 65. Zjazd Polskiego Towarzystwa Geograficznego, Forum Młodej Geografii, GeoArt Lublin Festival oraz obchody jubileuszu 80-lecia lubelskiej geografii. Głównym celem Kongresu jest m.in. diagnoza dotychczasowych dokonań badawczych polskiej geografii, ich znaczenia dla gospodarki i polityki przestrzennej. Obrady będą poświęcone wszystkim aspektom geografii (m.in. geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarce przestrzennej, geografii wojskowej, zmianom klimatu, edukacji geograficznej i badaniom obszarów polarnych).
Podróż przez największy i najbardziej zróżnicowany ocean Ziemi
Ocean Spokojny nie zawsze wyglądał tak, jak dziś. Jego dno wciąż się zmienia – każdego roku w wyniku erupcji podwodnych wulkanów powstają nowe wyspy, a inne znikają pod powierzchnią wody. Pacyfik najpewniej kryje w sobie także nieodkryte gatunki, gdyż dotąd zbadaliśmy niewielką część jego głębin. To ocean, który wciąż pisze swoją historię, a my dopiero uczymy się ją czytać.
Spis treści: Powierzchnia i głębokość Oceanu Spokojnego Wyspy Oceanu Spokojnego – mozaika kultur i przyrody Klimat i zjawiska pogodowe Oceanu Spokojnego Życie w Oceanie Spokojnym – ekosystemy i bioróżnorodność Znaczenie Oceanu Spokojnego dla człowieka Ocean Spokojny, znany jest również jako Pacyfik lub Ocean Wielki. Jego nazwa ma swoje źródła w czasach wielkich odkryć geograficznych. W 1520 roku portugalski żeglarz Ferdynand Magellan przepłynął przez cieśninę nazwaną później jego imieniem i wypłynął na rozległy, spokojny wówczas akwen. Zachwycony stosunkowo łagodną pogodą i brakiem gwałtownych sztormów, nazwał go „Mar Pacifico”, co oznacza „morze spokojne”. Z biegiem czasu określenie to utrwaliło się w językach europejskich jako „Pacyfik” lub „Ocean Spokojny”. Alternatywna nazwa, Ocean Wielki, nawiązuje do imponującej powierzchni tego akwenu, który zajmuje niemal jedną trzecią całkowitej powierzchni Ziemi. Warto jednak pamiętać, że „spokojny” charakter jest w dużej mierze umowny. Pacyfik jest areną potężniejszych tajfunów, burz tropikalnych i tsunami. Nazwa nadana przez Magellana oddaje raczej chwilowe wrażenie żeglarza niż rzeczywistą naturę tego oceanu. Powierzchnia i głębokość Oceanu Spokojnego Ocean Spokojny jest absolutnym rekordzistą pod względem wielkości. Zajmuje około 155,6 miliona kilometrów kwadratowych, co stanowi blisko jedną trzecią całej powierzchni Ziemi i prawie połowę powierzchni wszystkich oceanów razem wziętych. Jego rozciągłość od wschodu do zachodu sięga około 19 800 kilometrów, co czyni go nie tylko największym, ale i najbardziej rozległym akwenem na planecie. Średnia głębokość wynosi około 4 280 metrów, ale w najgłębszym punkcie (Rowie Mariańskim) dno znajduje się na poziomie około 10 924 metrów. Można zatem śmiało wysnuć tezę, że również pod względem głębokości Pacyfik bije rekordy. Dno Oceanu Spokojnego jest niezwykle zróżnicowane – obok ogromnych równin abisalnych występują tam podmorskie góry wulkaniczne, grzbiety oceaniczne oraz głębokie rowy tektoniczne. Wiele z tych struktur jest efektem aktywności ognistego pierścienia Pacyfiku – strefy licznych trzęsień ziemi i erupcji wulkanów. Te imponujące rozmiary i zróżnicowana rzeźba dna mają ogromny wpływ na klimat, prądy oceaniczne i życie biologiczne, czyniąc Ocean Spokojny jednym z kluczowych regulatorów systemu klimatycznego naszej planety. Wyspy Oceanu Spokojnego – mozaika kultur i przyrody Na Oceanie Spokojnym znajduje się około 25 tysięcy wysp, tworzących niezwykle różnorodną mozaikę geograficzną, kulturową i przyrodniczą. Sporo z nich określanych jest zbiorczo mianem Oceanii, którą można podzielić na cztery główne regiony: Mikronezję, Melanezję, Polinezję i Nową Zelandię. Wyspy Pacyfiku powstawały w różny sposób – wiele z nich jest pochodzenia wulkanicznego, inne to atole koralowe. Wyspy wulkaniczne, takie jak Hawaje czy Fidżi, cechują się żyzną glebą i bujną roślinnością. Atolowe, jak Bora-Bora czy Kiribati, zachwycają turkusowymi lagunami i białymi plażami. Pod względem przyrodniczym wyspy te stanowią raj dla bioróżnorodności – od unikatowych gatunków ptaków po endemiczne rośliny i rafy koralowe. Wiele z nich jest dziś obszarami chronionymi, ale jednocześnie zagrożonymi przez podnoszenie się poziomu morza i zmiany klimatyczne. Klimat i zjawiska pogodowe Oceanu Spokojnego Ocean Spokojny odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu globalnego klimatu. Jego rozmiary sprawiają, że jest źródłem i moderatorem wielu zjawisk atmosferycznych, które oddziałują nie tylko na kraje położone nad jego brzegami, ale również na odległe rejony świata. Na Pacyfiku dominują pasaty – stałe wiatry wiejące ku równikowi, które mają ogromny wpływ na prądy oceaniczne i pogodę. W rejonach tropikalnych występują także monsuny oraz prądy ciepłe i zimne, takie jak Prąd Japoński czy Prąd Kalifornijski, które determinują warunki klimatyczne na dużych obszarach Azji, Ameryki Północnej i Południowej. Mimo swojej nazwy Ocean Spokojny jest miejscem narodzin potężnych tajfunów, które regularnie uderzają w wyspy Pacyfiku oraz wybrzeża Azji. To akwen o ogromnym znaczeniu meteorologicznym, którego wpływ odczuwalny jest na całym globie. Życie w Oceanie Spokojnym – ekosystemy i bioróżnorodność Ocean Spokojny jest jednym z najbogatszych ekosystemów na Ziemi. Rozciąga się od zimnych wód Arktyki po tropikalne rejony w pobliżu równika, obejmując różnorodne strefy klimatyczne i siedliska. Rafy koralowe Pacyfiku (m.in. Wielka Rafa Koralowa czy rafy Mikronezji) są domem dla tysięcy gatunków ryb, bezkręgowców, roślin morskich i mikroorganizmów. To jedne z najbardziej złożonych ekosystemów na świecie, odgrywające kluczową rolę w produkcji tlenu i ochronie wybrzeży przed erozją. W otwartych wodach żyją wielkie ssaki morskie, takie jak humbaki, orki i płetwale błękitne. Liczne gatunki rekinów, w tym żarłacze białe i młoty, polują w bogatych łowiskach Pacyfiku. Niestety, bioróżnorodność Pacyfiku jest zagrożona przez przełowienie, zanieczyszczenia oraz zmiany klimatyczne. Wiele organizmów, od koralowców po żółwie morskie, znajduje się na listach gatunków zagrożonych, co wymaga intensywnych działań ochronnych. Znaczenie Oceanu Spokojnego dla człowieka Ocean Spokojny ma ogromne znaczenie gospodarcze, kulturowe i strategiczne. Jest kluczowym obszarem handlu międzynarodowego – przez jego wody przebiegają najważniejsze morskie szlaki transportowe łączące Azję z Ameryką Północną, Australią i innymi regionami świata. Pacyfik to także źródło zasobów naturalnych. Bogate łowiska zapewniają ogromne ilości ryb i owoców morza, będących podstawą diety i gospodarki wielu państw regionu. Dno oceanu kryje złoża surowców mineralnych, takich jak mangan, nikiel czy kobalt, a także potencjał energetyczny w postaci fal, pływów i energii geotermalnej z rejonów wulkanicznych. Turystyka w rejonie Oceanu Spokojnego rozwija się dynamicznie – egzotyczne wyspy, rafy koralowe i tropikalne plaże przyciągają miliony turystów rocznie. To także obszar o dużym znaczeniu dla badań naukowych – zarówno w dziedzinie oceanografii, jak i klimatologii czy biologii. Pod względem geopolitycznym Pacyfik jest bardzo ważnym obszarem na mapie świata. Liczne porty, bazy wojskowe i strefy ekonomiczne czynią go jednym z kluczowych obszarów strategicznych XXI wieku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nie tylko Kamczatka. Oto 6 najbardziej niszczycielskich tsunami w historii
Największe tsunami w historii zostawiły po sobie ślady, które zmieniły losy całych społeczności. Dziś natura ponownie o sobie przypomniała – silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,5 nawiedziło rosyjski półwysep Kamczatka, wywołując panikę i ewakuacje. Jakie są przyczyny tych katastrof i co łączy je z dzisiejszymi wydarzeniami?
Spis treści: Jak powstaje tsunami i dlaczego bywa tak śmiercionośne? Tsunami na wschodnim wybrzeżu Japonii, 2011 rok Tsunami w Indonezji, 1883 rok Tsunami na Morzu Południowochińskim, 1782 rok Tsunami w Portugalii, 1755 rok Tsunami w starożytnej Grecji, 1500 rok p.n.e. Tsunami na Oceanie Indyjskim, 2004 rok Do tragicznych skutków tsunami prowadzą najczęściej podwodne trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów lub osuwiska. Fale o wysokości kilkudziesięciu metrów uderzają wtedy w ląd z siłą nieporównywalną z żadnym innym żywiołem. Choć rozwój technologii pozwala dziś szybciej ostrzegać ludność, potężne wstrząsy – takie jak to, które dziś sparaliżowało rosyjską Kamczatkę – przypominają, że natura wciąż ma przewagę. Przypominamy 6 najbardziej niszczycielskich tsunami w historii i analizujemy, co było ich bezpośrednią przyczyną. Jak powstaje tsunami i dlaczego bywa tak śmiercionośne? Tsunami to jedno z najbardziej niszczycielskich zjawisk. Przemieszczające się z ogromną prędkością potężne fale nie oszczędzają niczego, co napotykają na swojej drodze. Każde tsunami wywołuje ogromne straty materialne, ale nie to jest najgorsze, bo budynki i drogi można odbudować. Większość takich katastrof pochłania masę istnień ludzkich. Czym właściwie jest to przerażające zjawisko? Mówiąc o tsunami, na myśli trzeba mieć falę oceaniczną, wywołaną innym zjawiskiem noszącym znamiona katastrofy naturalnej: rozpadem lodowców, podwodnym trzęsieniem ziemi lub wybuchem wulkanu. Tsunami może być też następstwem upadku meteorytu lub asteroidy. W miejscu wzbudzenia fala zaczyna rozchodzić się pierścieniowo. Na otwartym morzu, gdzie nie napotyka żadnych przeszkód naturalnych, wzburzona woda osiąga prędkość dochodzącą do 900 km/godz. W takich warunkach fala tsunami osiąga długość kilkuset kilometrów, ale jaj wysokość to maksymalnie kilkadziesiąt centymetrów. Zjawisko spiętrzenia wody ma miejsce dopiero w obszarach strefy brzegowej. Wówczas fala może osiągnąć kilkadziesiąt metrów lub więcej. Najwięcej takich zjawisk występuje na wodach Oceanu Spokojnego. Gdzie było największe tsunami na świecie? Przerażający kataklizm miał miejsce w zatoce Lituya, na Alasce. W 1958 roku wystąpiło tam trzęsienie ziemi o sile 8 stopni w skali Richtera. W następstwie tej katastrofy, do wody osunęło się 40 mln metrów sześciennych ziemi, w wyniku czego powstała fala o wysokości 524 metrów! Naukowcy określają takie zjawisko mianem megatsunami. Na szczęście katastrofa miała miejsce w obszarze słabo zaludnionym. Zginęły wówczas tylko dwie osoby. Inne katastrofy pochłonęły znacznie więcej istnień ludzkich. Tsunami na wschodnim wybrzeżu Japonii, 2011 rok Jedno z najtragiczniejszych tsunami rozpętało się niedawno, bo w 2011 roku. Miejsce: Japonia; Przyczyna: trzęsienie ziemi u wybrzeża regionu Tōhoku; Liczba ofiar śmiertelnych: 15,9 tys. osób. 11 marca 2011 roku, na wyspie Honsiu matka natura rozpoczęła morderczy spektakl. Ok. godziny 14:46 rozpętało się trzęsienie ziemi, które osiągnęło siłę 9 stopni w skali Richtera. Jeden kataklizm pociągnął za sobą następny. Trwający 6 minut wstrząs wywołał 10-metrową falę tsunami. Najbardziej ucierpiały prefektury Fukushima (gdzie uszkodzeniu uległa elektrownia atomowa), Iwate i Miyagi. Kataklizm pochłonął 15,9 tys. ludzkich istnień. Ok. 3,8 tys. osób zmarło w następstwie katastrofy, a ok. 2,5 tys. nigdy nie odnaleziono. W 2021 roku 41 tys. poszkodowanych wciąż jeszcze nie mogło wrócić na zniszczone tereny. Tsunami w Indonezji, 1883 rok Cofamy się w czasie do 1883 roku. 128 lat przed tragedią w Japonii rozpętało się tsunami o jeszcze bardziej niszczycielskiej sile. Miejsce: Indonezja; Przyczyna: erupcja wulkanu Krakatau; Liczba ofiar śmiertelnych: 36 tys. osób. Erupcja Krakatau jest uznawana za najpotężniejszy wybuch wulkanu w dziejach ludzkości. Podobno przerażający huk, który towarzyszył temu kataklizmowi, był słyszany nawet w Australii. Pierwsze symptomy zbliżającej się tragedii były odczuwalne już w 1878 roku, kiedy zaczęła wzrastać aktywność sejsmiczna w Obszarze zachodniej Jawy i wschodniej Sumatry. 20 maja 1883 roku krater Perbuwtan zaczął wyrzucać popiół, parę oraz gazy. Zaczęły powstawać nowe aktywne ujścia. 11 sierpnia nastąpiły silne erupcje, które przybrały na mocy 13 dni później. 26 sierpnia rozpoczęła się jedna z największych klęsk żywiołowych w dziejach ludzkości. Spływy piroklastyczne wywołały falę tsunami o wysokości 40 m. Woda pędząca z prędkością przekraczającą 700 km/godz. doszczętnie zniszczyła wszystkie miejscowości na pobliskim lądzie i obiegła niemal połowę naszej planety. Ten przerażający kataklizm pochłonął życie 36 tys. osób. Tsunami na Morzu Południowochińskim, 1782 rok Cofnijmy się w przeszłość o 101 lat. Na temat kolejnego kataklizmu, do dziś zachowało się niewiele informacji. Miejsce: południowo-wschodnie wybrzeża Chin; Przyczyna: trzęsienie ziemi; Liczba ofiar śmiertelnych: prawdopodobnie ponad 40 tys. osób. Wiadomo, że przyczyną kataklizmu na Morzu Południowochińskim było trzęsienie ziemi. Na samym Tajwanie miało zginąć ponad 40 tys. osób. Tsunami w Portugalii, 1755 rok 27 lat wcześniej, u wybrzeży Portugalii rozpętała się jeszcze potężniejsza klęska żywiołowa. Miejsce: wybrzeża Portugalii; Przyczyna: podwodne trzęsienie ziemi; Liczba ofiar śmiertelnych: ok. 60 tys. osób. W listopadzie 1755 roku pod Atlantykiem zatrzęsła się ziemia. Seria silnych wstrząsów niemal doszczętnie zniszczyła Lizbonę. Dzieła zniszczenia dopełniła 6-metrowa fala tsunami. W wyniku tej katastrofy życie straciło ok. 60 tys. osób. Tsunami w starożytnej Grecji, 1500 rok p.n.e. Niszczycielskie tsunami nie są stygmatem wyłącznie naszych czasów. Potężne kataklizmy miały miejsce także w odległej przeszłości. Miejsce: starożytna Grecja; Przyczyna: erupcja podwodnego wulkanu; Liczba ofiar śmiertelnych: przynajmniej 100 tys. osób. Najprawdopodobniej mówimy tu o pierwszym tsunami zarejestrowanym w źródłach pisanych. W 1500 roku p.n.e. miała miejsce erupcja podwodnego wulkanu, który znajduje się w miejscu dzisiejszej wyspy Tera. Na podstawie wyników badań geologicznych naukowcy określili wysokość fali tsunami na 15 metrów. Niszczycielska woda najprawdopodobniej dotarła nie tylko do okolicznych wysp, ale i do kontynentalnej części Grecji. Archeolodzy są zdania, że katastrofa pochłonęła minimum 100 tys. istnień ludzkich i położyła kres całej cywilizacji minojskiej. Tsunami na Oceanie Indyjskim, 2004 rok Najtragiczniejsze tsunami w historii rozpętało się na naszych oczach. Mordercza fala pojawiła się w 2004 roku, na wodach Oceanu Indyjskiego. Miejsce: Ocean Indyjski; Przyczyna: podwodne trzęsienie ziemi; Liczba ofiar śmiertelnych: ok. 226 tys. osób. 26 grudnia 2004 roku, niedaleko wybrzeży Sumatry rozpętało się trwające 10 minut trzęsienie ziemi. Wstrząsy osiągnęły siłę przekraczającą 9 stopni w skali Richtera. Będące ich następstwem fale (o wysokości ok. 30 metrów) w pierwszej kolejności osiągnęły wybrzeże Sumatry. Następnie dotarły do Tajlandii i Sri Lanki. Kolejne fale uderzyły w południowo-wschodnie wybrzeże Indii. Niszczycielska woda sięgnęła nawet wybrzeża Somalii. Najwięcej osób, bo aż 166 tysięcy, zginęło w Indonezji. W pozostałych miejscach dotkniętych katastrofą zginęło ok. 60 tys. osób. W sumie zabójcze tsunami pochłonęło 226 tys. istnień. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znikające Morze Kaspijskie. Czy uratujemy największe jezioro świata?
Morze Kaspijskie to geograficzny paradoks. Nie jest ani prawdziwym morzem, ani zwykłym jeziorem. Naukowcy ostrzegają, że ten ważny dla regionu zbiornik wodny kurczy się w oczach. Niegdyś potężny akwen, dziś stoi przed groźbą losu podobnego do Morza Aralskiego.
Spis treści: Nie-morze czy nie-jezioro? Geograficzna zagadka Relikt prehistorycznego oceanu Bogactwo i przekleństwo: ropa, gaz i kawior Morze Kaspijskie znika Geopolityczny kocioł Wyjątkowa fauna i flora Morze Kaspijskie, choć nazwa może sugerować otwarty akwen, jest w rzeczywistości największym jeziorem świata. Powierzchnia Morza Kaspijskiego przekracza 370 tys. km2 – to więcej niż obszar Polski. Bezodpływowe akweny takie jak ten najbardziej narażone są na wpływy klimatyczne, działalność człowieka i geopolityczne napięcia. W ostatnich dekadach Morze Kaspijskie przechodzi dynamiczne przemiany, które mogą być ostrzeżeniem dla całego regionu – a może i planety. Nie-morze czy nie-jezioro? Geograficzna zagadka Choć często określane mianem morza, Morze Kaspijskie nie ma połączenia z żadnym oceanem. To endoreiczne jezioro – czyli takie, które nie posiada odpływu do innych zbiorników wodnych. Skąd więc ta nazwa? Najpewniej z powodu ogromnych wymiarów. Historyczne źródła wskazują, że nazwa pochodzi od starożytnego ludu Kaspów, zamieszkującego południowo-zachodnie wybrzeża akwenu. W starożytności Morze Kaspijskie miało większe znaczenie niż dziś. Było elementem antycznych szlaków handlowych, łączących Europę z Azją. Rzymianie, Grecy i Persowie nie mieli wątpliwości, że to morze. Dziś jednak geolodzy klasyfikują je jednoznacznie jako jezioro – choć wyjątkowe. Woda w tym niezwykłym naturalnym zbiorniku wodnym jest lekko słonawa – średnie zasolenie to ok. 12,8 promila, czyli mniej niż połowa tego, co w Oceanie Atlantyckim. Jednak różnice zasolenia są znaczne. W północnej części, gdzie wpadają wody Wołgi, woda bywa niemal słodka, podczas gdy południowe rejony bywają niemal tak słone, jak w morzu. Relikt prehistorycznego oceanu To, że dzisiaj Morze Kaspijskie nie ma połączenia z oceanem nie znaczy, że dawniej takie połączenia nie było. Akwen jest pozostałością po pradawnym oceanie – Tetydzie – który istniał w mezozoiku, zanim rozdzieliły się kontynenty. Około 5,5 miliona lat temu, w wyniku tektonicznych przekształceń i izolacji regionu od oceanów powstał zbiornik, który z czasem stał się dzisiejszym Morzem Kaspijskim. Na dnie Morza Kaspijskiego naukowcy wciąż odnajdują osady, których badania dostarczają informacji o zmianach klimatu, aktywności sejsmicznej i nawet erupcjach wulkanów. To także miejsce, gdzie występują tzw. błotne wulkany – nietypowe geologiczne formacje, które mogą wyrzucać na powierzchnię błoto, gaz ziemny i ropę. Zjawisko jest spektakularne. W 2021 roku erupcja takiego wulkanu u wybrzeży Azerbejdżanu spowodowała powstanie 100-metrowego słupa ognia na wodzie. Bogactwo i przekleństwo: ropa, gaz i kawior Wody Morza Kaspijskiego kryją nie tylko odpowiedzi na pytania o historię naszej planet, ale i ogromne bogactwa naturalne. Pod jego dnem znajdują się jedne z największych na świecie złóż ropy i gazu. Państwa graniczące z akwenem – Rosja, Kazachstan, Turkmenistan, Iran i Azerbejdżan – od dekad inwestują miliardy w eksploatację tych surowców. Jednak eksploatacja niesie za sobą poważne konsekwencje ekologiczne. Wycieki ropy, zanieczyszczenia przemysłowe i nadmierna emisja metanu przyczyniają się do degradacji środowiska wodnego. Szczególnie narażone są gatunki endemiczne, takie jak jesiotr – źródło najsłynniejszego kawioru świata. Według danych WWF, w ciągu ostatnich 30 lat populacja jesiotra w Morzu Kaspijskim zmniejszyła się o ponad 90%. Morze Kaspijskie znika Jednym z najbardziej niepokojących zjawisk ostatnich lat jest dramatyczny spadek poziomu wody w Morzu Kaspijskim. Szacunki wskazują, że do końca XXI wieku jego poziom może się obniżyć nawet o 9–18 metrów. Co to oznacza? Utrata dziesiątek tysięcy kilometrów kwadratowych powierzchni wodnej zagraża ekosystemom, portom, a także lokalnym społecznościom. Północna część akwenu, już teraz płytka, może przekształcić się w suchy step. Głównym winowajcą są zmiany klimatu – coraz wyższe temperatury powodują większe parowanie, a ilość wody dostarczanej przez rzeki, głównie Wołgę, spada. Zjawisko to przypomina sytuację Morza Aralskiego – niegdyś czwartego co do wielkości jeziora świata, dziś niemal zupełnie wyschniętego. Czy Morze Kaspijskie podzieli jego los? Geopolityczny kocioł Morze Kaspijskie to również arena napięć politycznych. Już podczas II wojny światowej dotarcie do tego obszaru było jednym z celów III Rzeszy. W rzeczywistości Niemcy dotarli do miasta Grozny, ok. 170 km od brzegów Morza Kaspijskiego. Również współcześnie od lat trwają spory o prawo do eksploatacji złóż i przebieg granic morskich. Status prawny akwenu przez dekady pozostawał niejasny. W 2018 roku podpisano tzw. konwencję kaspijską, która jednak nie rozwiązała wszystkich sporów, a wiele z nich zamroziła. Strategiczne znaczenie akwenu wykracza daleko poza region. Przez Morze Kaspijskie przebiegają kluczowe gazociągi i ropociągi, które mają być alternatywą dla dostaw z Rosji. Region jest też przedmiotem rywalizacji między Chinami, Rosją, Iranem i Zachodem. Każdy z globalnych graczy chce mieć wpływ na kształtowanie tutejszej infrastruktury energetycznej. Wyjątkowa fauna i flora Morze Kaspijskie zamieszkuje ponad 500 gatunków endemicznych, w tym wspomniany jesiotr, ale też rzadkie gatunki fok. Jedna z nich – nerpa kaspijska (Pusa caspica) – to jedyny gatunek foki żyjący wyłącznie w słodkowodnym jeziorze. Występują tu też liczne mikroorganizmy, które interesują astrobiologów – ze względu na ich zdolność przetrwania w ekstremalnych warunkach. Niektóre z tych mikroorganizmów zdolne są do życia w wysokich stężeniach metanu i siarkowodoru. To czyni z Morza Kaspijskiego potencjalne „okno” do badań nad życiem pozaziemskim – zwłaszcza w kontekście prawdopodobnie zbliżonych warunków na Enceladusie czy Europie, księżycach Saturna i Jowisza. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Najwyższy szczyt Ameryki Północnej to...? Są dwie poprawne odpowiedzi na to pytanie
Denali, czyli najwyższy szczyt górski w Ameryce Północnej jest znany pod dwiema nazwami. Druga to upamiętnienie jednego z prezydentów USA. Prezydent Donald Trump chce do niej wrócić zaledwie 10 lat po tym, jak obecną nazwą ustanowił Barack Obama.
Spis treści: Szczyt Denali to perła Alaski Historia sporu o górę Denali Prezydent Donald Trump chce zmiany nazwy Denali Denali to jednocześnie najwyższy szczyt górski położony i w granicach USA i całego kontynentu północnoamerykańskiego. Góra mierząca 6190 m n.p.m. leży na terenie Parku Narodowego Denali w stanie Alaska. Szczyt Denali to perła Alaski W kontekście ostatnich zmian nazw geograficznych i planów zakupu Grenlandii przez USA warto przypomnieć, że najbardziej wysunięty na północ stan również trafił w granice Stanów Zjednoczonych na drodze kupna. 30 marca 1867 r. USA kupiły Alaskę od Rosji z inicjatywy sekretarza stanu Williama Sewarda. Transakcja, początkowo uznana za zbędny wydatek, miała kluczowe znaczenie strategiczne – zwiększała terytorium kraju i otwierała dostęp do Arktyki. Rosja sprzedała Alaskę, by uniknąć jej przejęcia przez Brytyjczyków i pozyskać fundusze po wojnie krymskiej. Z czasem zakup okazał się korzystny – odkryto tam bogate złoża złota, ropy i innych surowców. Obecnie Alaska uchodzi za jedno z najpiękniejszych i najbardziej odizolowanych miejsc na świecie. Powierzchnię 1 723 337 kilometrów kw. zamieszkuje niewiele ponad 620 tys. osób, z czego większość z nich to populacja miasta Anchorage. Turystów, nie tylko z kontynentalnych stanów, ale i innych części świata do Alaski przyciąga surowa natura. Szczególną popularnością cieszy się Park Narodowy Denali, który swoją nazwę zawdzięcza najwyższej górze na kontynencie. I to właśnie nazwa szczytu Denali wróciła na nagłówki na początku tego roku. Nieprzypadkowo zbiegło się to z ponownym objęciem posady prezydenta USA przez Donalda Trumpa. Wróćmy jednak do początku sporu, który trwa już od ponad 100 lat. Kwestia ta budzi emocje zarówno na szczeblu stanowym, jak i federalnym. Historia sporu o górę Denali Góra, znana przez rdzennych mieszkańców Alaski jako Denali (co w języku Koyukon Athabaskan oznacza „Wielki”), została nazwana Mount McKinley w 1896 roku przez poszukiwacza złota Williama Dickeya. Chciał on uczcić w ten sposób Williama McKinleya, ówczesnego kandydata, a później prezydenta USA. Mimo że nazwa Mount McKinley funkcjonowała przez ponad sto lat, mieszkańcy Alaski długo zabiegali o przywrócenie tradycyjnego określenia Denali. W 1975 roku legislatura stanowa Alaski jednogłośnie uchwaliła rezolucję o zmianie nazwy, lecz sprzeciw ze strony przedstawicieli Ohio – rodzinnego stanu McKinleya – zablokował inicjatywę na szczeblu federalnym. Przez kolejne dekady toczyły się spory pomiędzy zwolennikami historycznej nazwy a tymi, którzy argumentowali, że McKinley nie miał żadnych rzeczywistych związków z Alaską. Przełom nastąpił w 2015 roku, kiedy administracja prezydenta Baracka Obamy, za pośrednictwem Departamentu Zasobów Wewnętrznych Stanów Zjednoczonych, podjęła jednostronną decyzję o przywróceniu nazwy Denali. Posunięcie to spotkało się z entuzjazmem mieszkańców Alaski i społeczności rdzennych Amerykanów, ale także z ostrą krytyką ze strony polityków z Ohio, w tym republikańskiego gubernatora Johna Kasicha. Zmiana była postrzegana jako krok w stronę uznania praw rdzennych ludów do ich kulturowego dziedzictwa. Prezydent Donald Trump chce zmiany nazwy Denali Gdy Donald Trump objął urząd prezydenta w 2017 roku, pojawiły się spekulacje o możliwej próbie cofnięcia decyzji Obamy. Podczas kampanii wyborczej Trump kilkukrotnie sugerował, że rozważy powrót do nazwy Mount McKinley, co wywołało burzliwe dyskusje w mediach i wśród polityków. Ostatecznie jednak jego administracja nie podjęła wówczas żadnych formalnych kroków w tym kierunku. W styczniu 2025 roku prezydent Trump postanowił jednak przywrócić nazwę Mount McKinley. Decyzja ta spotkała się z krytyką ze strony niektórych mieszkańców Alaski, w tym senatorów, którzy podkreślają znaczenie oryginalnej nazwy dla rdzennych mieszkańców regionu. Senator Lisa Murkowski wyraziła swoje niezadowolenie, stwierdzając, że „góra, która od tysięcy lat nosi nazwę Denali, musi nadal być znana pod właściwą nazwą nadaną przez Koyukon Athabascans z Alaski”. Donald Trump chce zmienić nie tylko nazwę najwyższej góry w Ameryce Północnej. Zapowiedział też, że Zatoka Meksykańska stanie się Zatoką Amerykańską. Decyzje te są częścią szerszej inicjatywy administracji prezydenta mającej na celu przywrócenie nazw geograficznych związanych z amerykańską historią i tradycją. Dotąd pomysły te spotykają się z mieszanymi reakcjami zarówno w kraju, jak i za granicą. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Zatoka Meksykańska ma mieć nową nazwę. Google z jasnym stanowiskiem
Zatoka Meksykańska czy Amerykańska? Jeśli wierzyć temu, co zapowiada prezydent Donald Trump, czeka nas kilka zmian w nazwach geograficznych. Jedna z nich ma dotyczyć właśnie Zatoki Meksykańskiej.
Spis treści: Zatoka Meksykańska na mapie świata Zatoka Meksykańska kiedyś i dziś Nowa nazwa Zatoki Meksykańskiej Google na „tak” dla Zatoki Amerykańskiej Zatoka Meksykańska z perspektywy Europy może wydawać się odległym akwenem o niejasnym znaczeniu ekologicznym i politycznym, jednak nie bez powodu ponownie jest na językach. Tym razem nie w kontekście katastrofy ekologicznej z 2010 roku. Mowa o eksplozji platformy wiertniczej Deepwater Horizon, która 15 lat temu doprowadziła do wycieku ropy w Zatoce Meksykańskiej – uważa się go za największy w historii. Wyciek trwał blisko trzy miesiące. W tym czasie życie straciło nie tylko kilkunastu pracowników platformy wiertniczej, ale też dziesiątki tysięcy ptaków i ssaków morskich. Do dziś jednym z symboli tej tragedii są pelikany z piórami posklejanymi ropą. 15 lat temu ich zdjęcia obiegły niemal cały świat. Tym bardziej, niepokoi fakt, że w Zatoce Meksykańskiej nadal stosuje się szkodliwe dla środowiska metody wydobycia ropy. Wynika tak z raportu opublikowanego w 2021 roku przez Center for Biological Diversity w USA. Zatoka Meksykańska na mapie świata Zatoka Meksykańska znajduje się u wybrzeży Ameryki Północnej. Ograniczają ją półwyspy Jukatan i Floryda, a od Morza Karaibskiego oddziela Kuba. Z Morzem Karaibskim łączy ją Cieśnina Jukatańska, a z otwartym oceanem – Cieśnina Florydzka. Zatoka ma powierzchnię około 1,6 mln km kw. i osiąga maksymalną głębokość 5203 m. Klimat zwrotnikowy przynosi roczne opady rzędu 1000–1200 mm. Temperatury wód powierzchniowych wahają się od 17–18°C zimą na północy do 30°C latem na południu. Nad zatoką leżą Meksyk, Stany Zjednoczone i Kuba. Zatoka Meksykańska kiedyś i dziś Obecnie wody Zatoki Meksykańskiej leżą w granicach trzech państw: Meksyku (wybrzeże od Półwyspu Jukatan po stan Tamaulipas), Stanów Zjednoczonych (wybrzeża Teksasu, Luizjany, Missisipi, Alabamy i Florydy) i Kuby (południowo-wschodnia część zatoki graniczy z wodami wyspy). Historycznie region był miejscem narodzin wielu rdzennych cywilizacji i plemion, które rozwijały się tam na długo przed przybyciem Europejczyków. Wśród nich byli między innymi Olmekowie, czyli jedna z pierwszych wielkich cywilizacji Mezoameryki. Ok. 2 tys. lat p.n.e. na Półwyspie Jukatan jedną z najbardziej zaawansowanych cywilizacji Ameryki prekolumbijskiej zaczęli rozwijać Majowie. Byli oni mistrzami astronomii, matematyki, architektury i pisma hieroglificznego. Zostawili po sobie miasta, między innymi Chichén Itzá i Uxmal, które chętnie odwiedzają dziś miłośnicy historii i archeologii. Na terenie dzisiejszego Meksyku rozwijali się też Totonakowie, Huastekowie i Taínowie. Po przybyciu Hiszpanów wiele z tych kultur uległo zniszczeniu lub asymilacji. Niektórzy, jak na przykład Majowie, przetrwali do dzisiaj. Nowa nazwa Zatoki Meksykańskiej? Zatoka Meksykańska swoją nazwę wzięła od Meksyku. Dlaczego? Ta nazwa geograficzna zaczęła być używana w czasach hiszpańskiej kolonizacji. Kiedy Hiszpanie dotarli do Zatoki, zaczęli określać go jako Golfo de México, co w naturalny sposób nawiązywało do Nowej Hiszpanii, obejmującej dzisiejszy Meksyk. Nazwa „Zatoka Meksykańska” utrwaliła się w kartografii europejskiej w XVI wieku. Akwen mógł mieć różne nazwy nadane przez rdzennych mieszkańców Ameryki oraz wczesnych odkrywców, jednak nie był wcześniej znany jako Zatoka Amerykańska. Niektóre stare mapy mogą również używać nazw nawiązujących do konkretnych rejonów zatoki, ale nie zmieniło to jej oficjalnej nazwy. Kwestia zmiany nazwy Zatoki Meksykańskiej pojawiła się w mediach przy okazji zaprzysiężenia 47. prezydenta USA, Donalda Trumpa. Już wcześniej polityk zapowiedział zmianę nazwy zatoki na Amerykańską. Jak argumentował, ta ma być „bardziej stosowna”. Do pomysłu odniosła się już prezydentka Meksyku, Claudia Sheinbaum. – Nazwa Zatoka Meksykańska jest uznawana na całym świecie – mówiła na konferencji prasowej w styczniu. Przy okazji zaprezentowała starą mapę Meksyku z XVII. Wówczas teren Meksyku obejmował tereny, obecnie leżące w granicach Stanów Zjednoczonych. – Dlaczego nie nazwiemy go "Ameryką Meksykańską"? Ładnie brzmi, prawda? – mówiła ironicznie o zmianie nazwy kontynentu północnoamerykańskiego. Google na „tak” dla Zatoki Amerykańskiej Administracja Donalda Trumpa ogłosiła już decyzję o zmianie nazwy Zatoki Meksykańskiej na Zatokę Amerykańską. W odpowiedzi na to Mapy Google zapowiedziały dostosowanie do tej zmiany. Google wyjaśniło, że korekty są wprowadzane po aktualizacji oficjalnych źródeł rządowych, takich jak System Informacji o Nazwach Geograficznych (GNIS). Firma zaznaczyła, że jeśli oficjalne nazwy różnią się w zależności od regionu, lokalni użytkownicy widzą oficjalną nazwę lokalną, a użytkownicy w pozostałej części świata widzą obie nazwy. Oznaczałoby to, że internauci z USA widzieliby nową nazwę, podczas gdy w Meksyku miała pozostać dotychczasowa. Decyzja ta spotkała się z krytyką ze strony prezydentki Meksyku. Sheinbaum podkreśliła, że nazwy geograficzne powinny być zmieniane jedynie przez organizacje międzynarodowe, a nie przez pojedyncze państwa. Zapowiedziała również wysłanie listu protestacyjnego do firmy Google. W ostatnich tygodniach Donald Trump zapowiedział też m.in. odzyskanie Kanału Panamskiego przez USA. Wyraził również chęć kupienia Grenlandii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Kraje Bliskiego Wschodu – co warto wiedzieć, zanim ruszysz w podróż
To tu narodziła się cywilizacja. Kraje Bliskiego Wschodu to mozaika państw, które łączy bogata historia, kulturowa różnorodność i tradycje kulinarne. Na podróżujących czekają tu najstarsze miasta na świecie, pustynne oazy i niezwykle gościnni mieszkańcy.
Spis treści: Gdzie leży Bliski Wschód? Kim są mieszkańcy Bliskiego Wschodu? Co warto zobaczyć w krajach Bliskiego Wschodu? Ile krajów leży na Bliskim Wschodzie? Skąd pochodzi nazwa „Bliski Wschód”? O czym warto pamiętać, podróżując na Bliski Wschód? Bliski Wschód to kolebka cywilizacji. To w tym regionie, a dokładniej w dorzeczu Tygrysu i Eufratu, rozwinęły się pierwsze miasta-państwa Mezopotamii. Starożytne imperia, takie jak Babilonia, Asyria czy Persja, odegrały kluczową rolę w kształtowaniu historii świata. To tu powstały jedne z najsłynniejszych budowli na Ziemi – egipskie piramidy czy Świątynia Salomona w Jerozolimie. Znajdująca się na półwyspie Synaj góra, gdzie według tradycji Mojżesz otrzymał tablice z Dziesięcioma Przykazaniami, jest jednym z najważniejszych miejsc dla religii monoteistycznych. Dziś serce Bliskiego Wschodu bije w Dubaju, Dosze czy Rijadzie, miastach, które łącząc ultranowoczesne wieżowce z zabytkowymi starówkami, stały się nowymi symbolami regionu. Gdzie leży Bliski Wschód? Region Bliskiego Wschodu rozciąga się od wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego po Zatokę Perską oraz od Półwyspu Arabskiego po góry Iranu. Przyglądając się fizycznej mapie świata, zobaczymy w tej części świata duże obszary obejmujące góry, pustynie, wyżyny i wybrzeża. Niektóre z tych miejsc są szczególnie znane. W Jordanii znajduje się majestatyczna pustynia Wadi Rum, zwana „marsjańską doliną”. To tu powstało wiele popularnych filmów fantastycznonaukowych, jak „Lawrence z Arabii” czy „Diuna”. W Libanie można z kolei jednego dnia zjeżdżać na nartach w Górach Libanu i kąpać się w Morzu Śródziemnym. Wielu turystów przyciąga położone na granicy Izraela i Jordanii Morze Martwe. To najniżej położony punkt na Ziemi. Woda tego niezwykłego akwenu jest tak słona, że nie sposób w niej utonąć. Kim są mieszkańcy Bliskiego Wschodu? Bliski Wschód zamieszkują Arabowie, Persowie, Kurdowie, Turcy, Ormianie i wiele innych grup etnicznych. Każda z nich ma swoje tradycje, język i kuchnię. Dominującą religią w większości krajów Bliskiego Wschodu jest islam wyznawany przez ponad 90% ludności, z wyjątkiem Izraela, gdzie większość mieszkańców wyznaje judaizm, religijnie zróżnicowanego Libanu oraz chrześcijańskiego Cypru. Muzułmanie stanowią 18% mieszkańców Izraela, około 45% ludności Libanu i 25% populacji Cypru (około 2%, jeśli wyłączyć Cypr Północny). Na Bliskim Wschodzie występują także mniejszości religijne, takie jak bahaici, druzowie, jazydzi, mandejczycy, samarytanie czy zaratusztrianie. Chociaż współczesne religie regionu są głównie monoteistyczne, w czasach starożytnych dominowały wierzenia politeistyczne, m.in. religie semickie, egipskie, greckie i irańskie. Dziś kraje Bliskiego Wschodu słyną z wielu wyjątkowych produktów. Jednym z najbardziej znanych dań pochodzących z tego regionu jest hummus – pasta z ciecierzycy i tahini – popularna od Libanu po Irak. O to kto, wymyślił hummus, do dzisiaj trwają spory. Iran słynie z ręcznie tkanych dywanów, a Syria była przez stulecia jednym z najważniejszych ośrodków produkcji jedwabiu. Liban zasłynął jako ojczyzna wina – uprawa winorośli sięga tam bowiem czasów Fenicjan. Natomiast Turcja i jej „bazarowa kultura” to raj dla smakoszy i poszukiwaczy orientalnych przypraw. Co warto zobaczyć w krajach Bliskiego Wschodu? Oto przygotowana przez dziennikarzy National-Geographic.pl lista 4 najpopularniejszych kierunków podróżniczych na Bliskim Wschodzie. Petra, Jordania – starożytne miasto wykute w różowym piaskowcu, znane jako „Różowe Miasto”. Najbardziej znana z ikonicznego widoku na Skarbiec Faraona (Al-Chazna), czyli monumentalną fasadę o wysokości ponad 40 metrów. Dubaj, Zjednoczone Emiraty Arabskie –nowoczesna metropolia znana z nowoczesnego centrum zbudowanego na pustyni oraz Burdż Chalifa – jednego z najwyższych budynków na świecie. Isfahan, Iran – miasto znane z perskiego powiedzenia, że „Isfahan to połowa świata”, słynie z architektury z epoki Safawidów. Otoczony meczetami i pałacami Plac Imama został wpisany na listę UNESCO. Jerozolima, Izrael – miasto trzech religii, z takimi miejscami jak Ściana Płaczu, Kopuła na Skale i Bazylika Grobu Świętego. Ile krajów leży na Bliskim Wschodzie? Przyjmuje się, że Bliski Wschód tworzy 17 państw. Oto ich lista. Arabia Saudyjska (stolica: Rijad) Żyje tu ok. 36 mln ludzi. Od czerwca tego roku do Rijadu można bezpośrednio dolecieć z Warszawy LOT-em. Bahrajn (stolica: Manama) Bahrajn to wyspiarski kraj o powierzchni zaledwie około 780 km², co czyni go najmniejszym państwem regionu. Cypr (stolica: Nikozja) Choć jest częścią Unii Europejskiej, Cypr bezsprzecznie stanowi część Bliskiego Wschodu. Egipt (stolica: Kair) Kair to największe miasto na kontynencie afrykańskim i w całym świecie arabskim. Mieszka tu ponad 10 mln ludzi. Izrael (stolica: Jerozolima) Jerozolima jest jednym z najdłużej nieprzerwanie zamieszkałych miast na świecie. Dziś to miasto szczególnie ważne dla wyznawców judaizmu, islamu i chrześcijaństwa. Jordania (stolica: Amman) To jedno z kilku bliskowschodnich królestw. W Jordanii znajduje się starożytne miasto Petra, wpisane na listę UNESCO. Iran (stolica: Teheran) W Iranie mówi się po persku (farsi), a alfabet perski oparty jest na zmodyfikowanym piśmie arabskim, ale języki są zupełnie różne. Irak (stolica: Bagdad) W średniowieczu Bagdad był jednym z najważniejszych centrów nauki i kultury. Dziś to niezwykłe miasto jest na nowo odkrywane przez turystów z całego świata. Jemen (stolica: Sana) Jest często identyfikowany jako królestwo legendarnej Królowej Saby. Ruiny starożytnego miasta Marib są uważane za część jej dziedzictwa. Katar (stolica: Doha) Był pierwszym krajem arabskim, który zorganizował Mistrzostwa Świata FIFA w piłce nożnej. Działo się to w 2022 roku. Kuwejt (stolica: miasto Kuwejt) To niewielkie państwo jest znane z restrykcyjnych przepisów dotyczących spożywania alkoholu – jest on tu całkowicie zakazany. Liban (stolica: Bejrut) Bejrut przed zniszczeniem był nazywany „Paryżem Bliskiego Wschodu” ze względu na kosmopolityczny charakter. Oman (stolica: Maskat) Ten bliskowschodni kraj słynie z niezwykłych systemów nawadniania – faladż – które w 2006 r. wpisano na listę UNESCO. Palestyna (stolica: Jerozolima) Flaga Palestyny składa się z trzech poziomych pasów (czarnego, białego i zielonego) oraz czerwonego trójkąta – symbolizuje jedność arabską. Syria (stolica: Damaszek) Syria jest krajem o dużej różnorodności religijnej. Obok sunnitów żyją tam szyici, alawici, chrześcijanie i druzowie. Turcja (stolica: Ankara) Choć Ankara jest stolicą, to Stambuł jest największym i najważniejszym miastem kraju. Zjednoczone Emiraty Arabskie (stolica: Abu Zabi) Ten bliskowschodni kraj tworzy 7 emiratów: Abu Zabi, Dubaj, Szardża, Ajman, Umm al-Kajwajn, Ras al-Chajma i Fudżajra. Skąd pochodzi nazwa „Bliski Wschód”? Po raz pierwszy termin „Bliski Wschód” pojawił się na początku XX wieku i został spopularyzowany przez brytyjskich geopolityków, którzy opisywali region leżący na wschód od Europy, ale bliżej niż Daleki Wschód. Wcześniej ten obszar był określany jako „Lewant” lub „Orient”. Obecnie w niektórych językach używa się również terminu „Azja Zachodnia”, co podkreśla geograficzne położenie tego regionu względem kontynentu azjatyckiego. Bliski Wschód z grubsza odpowiada też anglosaskiemu „Middle East”. O czym warto pamiętać, podróżując na Bliski Wschód? Dotarcie do krajów Bliskiego Wschodu z Polski jest łatwiejsza niż się wydaje. Bezpośrednie loty z Warszawy oferowane są m.in. do Dubaju, Tel Awiwu, Rijadu czy Bejrutu. Do innych krajów, takich jak Jordania czy Oman, można dotrzeć z przesiadką w dużych europejskich hubach, takich jak Stambuł czy Frankfurt. Z powodu napiętej sytuacji międzynarodowej w regionie należy jednak liczyć się ze zmianami rozkładów lotów lub tymczasowymi zawieszeniami połączeń. Przed zaplanowaniem podróży należy zapoznać się z bieżącymi komunikatami i zaleceniami MSZ. Wybór noclegów jest szeroki, a oferta różni się w kolejnych krajach. W Dubaju dominują światowe sieci hotelowe, natomiast w Iranie czy Jordanii dużą popularnością cieszą się tradycyjne „domy gościnne”. Źródło: National Geographic Traveler
Ognisty pierścień Pacyfiku jest obszarem o silnej aktywności sejsmicznej i wulkanicznej. Efektem są katastrofy
Ognisty pierścień Pacyfiku jest „odpowiedzialny” za większość zachodzących na naszej planecie katastrof naturalnych. Nie jest to specjalnie zaskakujące. W rozległej strefie, okalającej Ocean Spokojny, znajdują się 452 aktywne wulkany. Jaki jest przebieg ognistego pierścienia Pacyfiku? Dlaczego niszczycielskie erupcje i potężne wstrząsy są tam na porządku dziennym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Co to ognisty pierścień Pacyfiku? Zasięg ognistego pierścienia Pacyfiku Z czego wynika aktywność sejsmiczna i wulkaniczna ognistego pierścienia Pacyfiku? Wulkany w ognistym pierścieniu Pacyfiku Trzęsienia ziemi w ognistym pierścieniu Pacyfiku W Polsce czynne wulkany nie występują, a trzęsienia ziemi należy zaliczyć do zjawisk niezwykle rzadkich i o niewielkiej sile. Są jednak obszary, gdzie niszczycielskie wstrząsy i potężne erupcje są niemal codziennością. Do takich należy ognisty pierścień Pacyfiku. To właśnie tam odnotowuje się większość zachodzących na naszej planecie zjawisk sejsmicznych i wulkanicznych. Co to ognisty pierścień Pacyfiku? Mówiąc o ognistym pierścieniu Pacyfiku (pacyficznym pierścieniu ognia lub okołopacyficznym pasie sejsmicznym), na myśli trzeba mieć strefę często występujących trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych. Na ten obszar składają się rowy oceaniczne, łuki wyspowe i aktywne wulkany, tworzące umowny pierścień, okalający niemal cały Ocean Spokojny. To właśnie tam znajduje się większość czynnych wulkanów. Łącznie jest ich 452, a w obszarze ognistego pierścienia Pacyfiku dochodzi do ponad 80 proc. wszystkich trzęsień ziemi. Ognisty pierścień Pacyfiku nie jest ewenementem w dziejach Ziemi Należy podkreślić, że obszary o wysokiej aktywności wulkanicznej i sejsmicznej powstawały na naszej planecie na długo przed nastaniem naszej ery. Podobna strefa geotektoniczna ukształtowała się około 500 milionów lat temu, w kambrze. W tamtym czasie większość lądów tworzyło jeden superkontynent – Gondwanę. Wokół ogromnego obszaru, który obejmował współczesną Amerykę Południową, Afrykę, Australię, Nową Zelandię, Antarktydę, Madagaskar i południowe fragmenty Europy, powstał gigantyczny pas łuków wyspowych, basenów zaułkowych, rowów oceanicznych i wysp wulkanicznych. Właściwie należy tu mówić o dwóch strefach. Pierwsza przebiegała wzdłuż współczesnej Ameryki Południowej oraz północnej i zachodniej Afryki. Druga formowała się po przeciwległej stronie superkontynentu. Zasięg ognistego pierścienia Pacyfiku Ognisty pierścień Pacyfiku mierzy około 40 tysięcy kilometrów długości i otacza Ocean Spokojny w sposób niemal nieprzerwany. Na tak rozległą strefę składają się rowy oceaniczne, wyspy wulkaniczne, łuki wyspowe i silnie sejsmiczne krawędzie kier litosferycznych. Wielka struktura geologiczna rozpoczyna swój bieg u wybrzeży Nowej Zelandii. Dalej biegnie przez rowy oceaniczne zachodniej części Oceanu spokojnego, by finalnie dotrzeć do zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej. Analizując przebieg ognistego pierścienia Pacyfiku z zachodu na wschód (zgodnie z ruchem wskazówek zegara), można zauważyć, że zaliczają się do niego następujące obszary: Nowa Zelandia, Rów Kermadec, Rów Tonga, Rów Bougainville’a, Rów Sundajski, Indonezja, Nowa Gwinea, Filipiny, Rów Filipiński, Rów Mariański, Rów Izu-Ogasawara, Rów Riukiu, Japonia, Rów Japoński, Rów Kurylsko-Kamczacki, Kamczatka, Aleuty, Rów Aleucki, Alaska, Góry Kaskadowe, Kalifornia, Rów Środkowoamerykański, Gwatemala, Kolumbia, Ekwador, Peru, Rów Atakamski, Chile. To jeszcze nie wszystko. W zasięgu tej strefy pozostają także obszary położone wewnątrz pierścienia. W tym miejscu należy wskazać na Hawaje i Wyspy Żółwie (Galapagos). Z czego wynika aktywność sejsmiczna i wulkaniczna ognistego pierścienia Pacyfiku? W obszarze tej ogromnej struktury geologicznej występuje większość trzęsień ziemi i erupcji wulkanicznych, które obecnie odnotowuje się na naszej planecie. Wynika to ze specyficznych zjawisk geologicznych, które zachodzą w tej strefie. Strefy subdukcji Na obszarze pacyficznego pierścienia ognia (zarówno w jego wschodniej, jak i zachodniej części) występują strefy subdukcji. Dla przypomnienia, w teorii tektoniki płyt pod tym pojęciem kryje się proces, w wyniku którego następuje wciąganie lub wpychanie jednej płyty litosferycznej pod drugą. W amerykańskiej części pierścienia, pod płytę północnoamerykańską wchodzą płyty tektoniczne: Nazca, kokosowa (ta druga wchodzi także pod płytę karaibską), Juan de Fuca i pacyficzna. Takie zjawiska są obecne także po stronie azjatyckiej, gdzie płyta pacyficzna na zachodzie wchodzi pod płytę filipińską i indoaustralijską, a na południu – pod płytę antarktyczną. Dno Oceanu Spokojnego, przyrastające w strefach spreadingu, obejmuje niemal ciągły pas rowów oceanicznych ciągnący się wzdłuż Ameryki Północnej i Południowej, wschodniej Azji i rowy Kermadec i Tonga, wzdłuż których znajdują się charakterystyczne dla obszarów subdukcji strefy wulkaniczne. Nie można też nie wspomnieć, że na Pacyfiku zlokalizowane są także wulkaniczne łańcuchy górskie, będące rezultatem plam gorąca. Wulkany w ognistym pierścieniu Pacyfiku W strefie ognistego pierścienia Pacyfiku znajdują się aż 452 czynne wulkany. Dla przypomnienia, na całej planecie stwierdzono występowanie ponad 800 takich miejsc. Zatem, więcej niż połowa przypada na pacyficzny pierścień ognia. Poniżej wymieniamy kilka największych i najciekawszych. Wulkan Pinatubo Stratowulkan Pinatubo, znajdujący się na filipińskiej wyspie Luzon, mierzy 1486 metrów n.p.m. Do jednej z najtragiczniejszych erupcji doszło w 1991 roku. 2 kwietnia z krateru zaczęły wydobywać się strumienie pary. Aktywność Pinatubo wzrastała z dnia na dzień. 7 czerwca naukowcy zaobserwowali chmury popiołu. Osiem dni później nastąpił wybuch. Trwająca niemal siedem dni erupcja sprowadziła na lokalną ludność ogromną katastrofę. Około 800 osób zmarło w wyniku opadu popiołów, bomb wulkanicznych, spływów laharów i epidemii, która rozpętała się po katastrofie. Setki odniosło obrażenia. Wulkan Fudżui Najwyższy szczyt Japonii, mierząca 37776 metrów n.p.m. góra Fudżi, jest czynnym stratowulkanem, znajdującym się na wyspie Honsiu. Dla wyznawców shintō jest miejscem świętym, ale nie można zapomnieć, że japoński kolos był też sprawcą wielu kataklizmów. Do ostatniego wybuchu doszło w 1707 roku. Potężna erupcja poczyniła ogromne spustoszenia na terenie dzisiejszego Tokio. Według naukowców, jest bardzo prawdopodobne, że Fudżi niedługo obudzi się z trwającej ponad 300 lat drzemki. Wyniki badań dowodzą, że ciśnienie magmy pod wulkanem jest obecnie wyższe niż w 1707 roku. Wynosi 1,6 megapaskala, czyli 16-krotnie więcej niż potrzeba do wybuchu. Mount St. Helens Stratowulkan St. Helens jest jednym z najmłodszych wulkanów w Górach Kaskadowych. Znajduje się w stanie Waszyngton (USA), w odległości ok. 150 km na południe od Seattle. Do najsłynniejszych erupcji mierzącego 2550 metrów n.p.m. kolosa należy wybuch z 1980 roku. Poprzedziły ją liczne trzęsienia ziemi i powstanie wybrzuszenia na północnym stoku. Doszło wówczas do osunięcia całego północnego boku góry. Spowodowało to zmniejszenie ciśnienia, co zaowocowało erupcją, która wyrzuciła w powietrze prawie jedną trzecią objętości Mount St. Helens. Wulkan Kīlauea Kīlauea, znajdująca się na wyspie Hawai’i (największej i najmłodszej w archipelagu Hawajów), wznosi się na wysokość 1247 metrów n.p.m. i zajmuje obszar 1430 kilometrów kwadratowych. Należy do najbardziej aktywnych wulkanów świata. Nic dziwnego, że ten kolos jest nazywany hawajskim potworem. Od 1823 roku odnotowano ponad 60 erupcji Kīlauea, z czego aż 34 do 1952 roku. Do jednej z największych doszło 1959 roku, gdy słup lawy osiągnął wysokość 590 metrów. Wulkan Paricutín Mierzący 3170 metrów n.p.m. Paricutín jest jednym z najważniejszych wulkanów na świecie. Powstał w 1943 roku, dzięki czemu geolodzy zyskali możliwość obserwowania całego procesu powstawania wulkanu. Kolos znajdujący się w stanie Michoacán (środkowy Meksyk) zaczął formować się 20 lutego. Zwiastunem tego była niewielka szczelina, która powstała na polu kukurydzy. W pierwszym dniu aktywności uformował się stożek o wysokości 50 metrów. W ciągu tygodnia zyskał dwukrotnie większą wysokość. W lipcu z wulkanu zaczęły wylewać się potoki lawy. Najbardziej intensywny był pierwszy rok działalności wulkanu. Powstał wówczas stożek o wysokości 275 metrów. W kolejnych latach jego aktywność stopniowo malała, aż ostatecznie ustała w 1952 roku. Trzęsienia ziemi w ognistym pierścieniu Pacyfiku Ścierające się ze sobą płyty tektoniczne doprowadzają do występowania silnych wstrząsów na powierzchni. Najpotężniejsze kataklizmy powodują ogromne straty i pochłaniają życie ogromnej ilości osób. Valdivia w Chile 22 maja 1960 roku, w Chile, rozpętało się trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,5. Uznano je za najsilniejszy wstrząs tektoniczny, odnotowany w dotychczasowej historii pomiarów. Powstały wówczas fale tsunami, które sięgnęły nie tylko południowoamerykańskiego wybrzeża, ale także Hawajów, Japonii i Filipin. W następstwie wstrząsów i fal zginęło łącznie 1655 osób. Kamczatka w Rosji Do najsilniejszego trzęsienia ziemi na Półwyspie Kamczackim doszło 4 listopada 1952 roku. Magnituda wstrząsów wyniosła 9,0, a fala tsunami mierzyła 18 metrów. Zginęło wówczas 2336 osób. Sumatra w Indonezji Potężny kataklizm miał miejsce także na Sumatrze. 26 grudnia 2004 roku wystąpiły wstrząsy o magnitudzie dochodzącej do 9,3. Najwyższe fale tsunami osiągnęły 30 metrów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Największa depresja w Polsce. Gdzie znajduje się najniżej położone miejsce?
Największa depresja w Polsce, czyli najniżej położone miejsce w naszym kraju, zlokalizowana jest obok wsi Marzęcino w województwie pomorskim. Znajduje się 2,2 m pod poziomem morza. Ale nie zawsze tak było. Przez wiele lat inna miejscowość na Żuławach Wiślanych była pod tym względem liderem.
Spis treści: Największa depresja w Polsce. Detronizacja po wielu latach Żuławy Wiślane – najniższy region Polski Największa depresja w Polsce – jak ją odwiedzić? Najniższe depresje na świecie Wszystkie „naj” są uważane za magnesy dla ruchu turystycznego. Dlatego przyznanie tytułu najniżej położonego miejsca w Polsce jest nie tylko ważne z naukowego punktu widzenia, ale też ze względów wizerunkowych. Największa depresja w Polsce. Detronizacja po wielu latach W „Małym Roczniku Statystycznym Polski” (wydawanym przez Główny Urząd Statystyczny) w 2022 roku podano zaskakującą dla wielu osób informację. Otóż okazało się, że zmieniła się lokalizacja najniższego punktu w Polsce. Przez wiele lat największa polska depresja (czyli obszar położony poniżej poziomu morza) znajdowała się w Raczkach Elbląskich i wynosiła 1,8 m pod poziomem morza. Tymczasem od 2022 roku GUS oficjalnie uznał, że liderem jest wieś Marzęcino zlokalizowana również na Żuławach Wiślanych w województwie pomorskim, kilkanaście kilometrów na północny zachód od Raczków Elbląskich. „Nowa” największa depresja w Polsce jest głębsza o 40 cm i wynosi 2,2 m. Najniższe miejsce w Polsce zlokalizowane jest w obrębie dawnego dna Zalewu Wiślanego w miejscu określanym Zakątkiem Stobieńskim. Obszar ten wynurzył się z wody w 1943 roku. Wówczas Niemcy wybudowali przepompownie w Osłonce. Została ona zniszczona, gdy hitlerowcy opuszczali Prusy Wschodnie, uciekając przed Armią Czerwoną w czasie ostatniej fazy II wojny światowej. Wówczas woda ponownie zalała ten teren. Polder ponownie osuszono na przełomie 1948 i 1949 roku. Najniższy punkt w Polsce zlokalizowali wspólnie geodeta Jacek Gross i historyk Edmund Łabieniec już w 2013 roku. Pomocne w tym zadaniu było wykorzystanie lotniczego skanowania laserowego i urządzenia LiDAR. Kilka lat musiały potrwać procedury, aby uznać Marzęcino za lidera pod tym względem. Żuławy Wiślane – najniższy region Polski Żuławy Wiślane nie są przypadkowo miejscem, gdzie od lat znajduje się największa depresja w Polsce. Region ten o powierzchni około 1700 km kw. znajduje się w środkowej części Pobrzeża Gdańskiego, obejmującej deltę największej polskiej rzeki Wisły. Aż 28 proc. powierzchni Żuław zajmuje depresja – to około 450 km kw. Jest to jeden z najmłodszych obszarów Polski, bo zaczął kształtować się po ustabilizowaniu się poziomu Morza Bałtyckiego. A to nastąpiło zaledwie 5–6 tysięcy lat temu. Delta powiększała się z czasem, zwłaszcza w średniowieczu, gdy ją intensywnie odlesiano i zagospodarowywano rolniczo. Od XVI wieku na ten teren napływali osadnicy olenderscy. Była to ludność z terenów współczesnej Danii, Niemiec i Niderlandów, która posiadała doświadczenie w gospodarce podmokłych terenów i ich melioracji. Społeczności te osiedlały się również na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. Najwyższy punkt Żuław Wiślanych liczy zaledwie 14,6 m n.p.m. Region ten słynie z bardzo urodzajnych gleb. Uprawia się na nich przede wszystkim zboża (pszenicę), buraki cukrowe i rośliny pastewne. Płaskie przestrzenie są też wymarzonym miejscem na pastwiska. Żuławy są słabo zurbanizowane. Nowy Dwór Gdański to jedyne miasto w środkowej części regionu. Na obrzeżach zlokalizowane są Gdańsk, Elbląg, Tczew i Malbork. Żuławy pokryte jest gęstą siecią kanałów, grobli i wałów przeciwpowodziowych. Powstały na skutek akumulowania osadów rzecznych w końcowym odcinku Wisły. Zarys tego obszaru przywodzi na myśl odwrócony trójkąt o wysokości około 50 km i podstawie około 40 km. Żuławy Wiślane dzielimy na trzy mniejsze jednostki regionalne: Żuławy Gdańskie, Żuławy Malborskie, Żuławy Elbląskie. Największa depresja w Polsce – jak ją odwiedzić? Najniższy punkt w Polsce znajduje się około półtora kilometra od wsi Marzęcino na łąkach. Dojazd nie jest najprostszy. Od drogi gruntowej to nadal jakieś 200 metrów. Miejsca tego jednak nie da się przegapić, bo nad największą depresją w Polsce zbudowano wysoką drewnianą wieżę triangulacyjną. Pod nią umieszczono betonową kolumnę na której jest stalowy dysk z napisem: „Najniższy punkt Polski – punkt osnowy geologicznej”. Turyści mogą uzyskać certyfikat „zdobycia najniższego miejsce w Polsce”. Szczegółowe informacje na ten temat zamieszczone są na tablicy umieszczonej na wieży triangulacyjnej. Najniższe depresje na świecie Podobnie jak w przypadku Polski, najniższe punkty na Ziemi ciągle się zmieniają. Są to jednak ciągle te same rejony świata. Na głowę biją niewielką polską depresją z jednocyfrowym wynikiem. Wśród najniżej położonych miejsc na świecie są: wybrzeże Morza Martwego na pograniczu Jordanii, Palestyny i Izraela (ok. 438 m pod poziomem morza), Jezioro Tyberiadzkie na pograniczu Jordanii i Izraela (ok. 213 m pod poziomem morza), Kotlina Turfiańska w Chinach (ok. 154 m pod poziomem morza), Jezioro Asal w Dżibuti (ok. 153 m pod poziomem morza). Jest to jednocześnie najniżej położony punkt na kontynencie afrykańskim, Kattara w Egipcie (ok. 133 m pod poziomem morza), Kotlina Danakilska w Etiopii (ok. 153 metry pod poziomem morza). Jeśli chodzi o najgłębsza depresję na terenie Europy, to jest to Nizina Nadkaspijska na obszarze Federacji Rosyjskiej i Kazachstanu. Rozciąga się wzdłuż północnego wybrzeża Morza Kaspijskiego. Jej głębokość wynosi 28 m p.p.m., a powierzchnia depresji – ok. 100 tys. km kw. Jest to pod względem powierzchni największy obszar położony pod poziomem morza w Europie i Azji. Źródła: Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Mały Rocznik Statystyczny Polski 2024, Encyklopedia PWN Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jezioro Tanganika to prawdziwy kolos. Jest ponad 60 razy większe od Warszawy
Jezioro Tanganika to jeden z największych i najbardziej fascynujących akwenów na świecie. Położone w sercu Afryki Wschodniej jezioro zachwyca swoją bioróżnorodnością, imponującą wielkością i unikatowymi cechami geograficznymi.
Spis treści: Jezioro Tanganika na mapie Ryby z jeziora Tanganika Czy w jeziorze Tanganika można pływać? Klimat wokół jeziora Tanganika Jezioro Tanganika a zmiany klimatu Ciekawostki o jeziorze Tanganika Jeziora w Afryce Jezioro Tanganika to drugie pod względem wielkości jezioro słodkowodne na świecie (po Bajkale), jeśli chodzi o objętość i głębokość. Akwen ten ma ogromne znaczenie dla Afryki zarówno pod względem geograficznym, biologicznym, jak i turystycznym. Jego wody znajdują się w granicach aż czterech państw: Burundi, Demokratycznej Republiki Kongo, Tanzanii i Zambii. Jezioro Tanganika na mapie Jezioro Tanganika znajduje się w Wielkich Rowach Afrykańskich, które są wynikiem aktywności tektonicznej. Jezioro rozciąga się na długości aż 673 kilometrów, od Tanzanii na północy, przez Demokratyczną Republikę Konga i Burundi, po Zambię na południu. Tanganika zajmuje powierzchnię około 32 900 km kw i osiąga maksymalną głębokość wynoszącą 1 470 metrów. Tak ogromne rozmiary sprawiają, że jest to najdłuższe jezioro słodkowodne na świecie. Jezioro odgrywa kluczową rolę w systemie hydrologicznym regionu, odprowadzając wodę poprzez rzekę Lukuga do rzeki Kongo, a następnie do Oceanu Atlantyckiego. Ryby z jeziora Tanganika Jezioro Tanganika jest domem dla niezwykle zróżnicowanego ekosystemu. Zamieszkuje je ponad 350 gatunków ryb, z czego większość to gatunki endemiczne. To oznacza, że nie występują nigdzie indziej na świecie. Najsłynniejsze z nich to ryby z rodziny pielęgnicowatych charakteryzujące się barwnym ubarwieniem i różnorodnymi zachowaniami społecznymi. Pielęgnice z Tanganiki są szczególnie cenione przez akwarystów na całym świecie. Przykłady to Neolamprologus brichardi, znany jako „książę z Burundi” czy Tropheus moorii, ryba o żywych barwach. Również ryby z rodziny sardynkowatych, takie jak Limnothrissa miodon, mają ogromne znaczenie dla lokalnych społeczności, które opierają swoje życie na rybołówstwie. Czy w jeziorze Tanganika można pływać? Pływanie w jeziorze Tanganika jest możliwe, ale wiąże się z pewnymi wyzwaniami i zagrożeniami. Woda jeziora jest niezwykle czysta i ciepła, a widoczność sięga nawet 20 metrów, co czyni je rajem dla miłośników nurkowania. Jednakże w okolicznych wodach mogą występować duże zwierzęta, takie jak krokodyle nilowe i hipopotamy, które stanowią zagrożenie dla ludzi. Innym problemem są pasożyty, takie jak schistosomy, wywołujące bilharcjozę – chorobę pasożytniczą, która może być groźna dla zdrowia. Dlatego osoby planujące kąpiel w jeziorze powinny korzystać z miejsc oficjalnie uznanych za bezpieczne i unikać kąpieli w zarośniętych lub mniej uczęszczanych obszarach. Klimat wokół jeziora Tanganika Jezioro znajduje się w tropikalnej strefie klimatycznej, gdzie występują dwie główne pory roku: sucha i deszczowa. Temperatura powietrza waha się od 23 do 29 stopni Celsjusza przez cały rok, a temperatura wody utrzymuje się na poziomie około 25–28 stopni Celsjusza. Dzięki łagodnemu klimatowi jezioro przyciąga turystów przez cały rok. Znaczenie dla lokalnych społeczności Jezioro Tanganika odgrywa kluczową rolę w życiu milionów ludzi zamieszkujących jego wybrzeża. Jest źródłem wody pitnej, pożywienia i stanowi ważną drogę transportową. Lokalni mieszkańcy zajmują się głównie rybołówstwem, a suszone ryby z jeziora są eksportowane na rynki w całej Afryce. Jezioro Tanganika a zmiany klimatu Zmiany klimatu coraz bardziej wpływają na jezioro Tanganika. Podnosząca się temperatura zmniejsza zdolność wody do rozpuszczania tlenu, co może ograniczyć siedliska ryb w górnych warstwach jeziora. Jednocześnie intensywniejsze opady deszczu wpływają na erozję gleby wzdłuż wybrzeży, co prowadzi do zamulenia wód. Te zmiany mogą mieć poważne konsekwencje ekologiczne i gospodarcze dla milionów ludzi zależnych od jeziora. Ciekawostki o jeziorze Tanganika Jezioro posiada strefę anoksyczną (pozbawioną tlenu) poniżej głębokości około 200 metrów, co sprawia, że głębsze warstwy jeziora są praktycznie pozbawione życia. Jezioro Tanganika zostało odkryte przez podróżników z Europy Johna Speke’a i Richarda Burtona w 1858 roku podczas poszukiwań źródeł Nilu. Choć jezioro wydaje się starożytne, ma około 9–12 milionów lat, co w skali geologicznej czyni je stosunkowo młodym akwenem. Zanieczyszczenia i przełowienie stanowią wyzwania dla równowagi ekosystemu. Osady na dnie jeziora są jak kapsuła czasu, dostarczając informacji o zmianach klimatu w Afryce na przestrzeni wieków. Zawiera około 18% światowych zasobów wody słodkiej, nieuwięzionej w lodowcach. Powstało w wyniku ruchów tektonicznych, które zapoczątkowały Wielkie Rowy Afrykańskie. Jeziora w Afryce Większość afrykańskich jezior znajduje się w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich, które powstały w wyniku ruchów tektonicznych. Poza Tanganiką do najważniejszych jezior tektonicznych należą Jezioro Wiktorii i Malawi. To też jedne z największych i najgłębszych jezior świata. Na kontynencie występują także jeziora wulkaniczne, np. jezioro Kivu, oraz jeziora powstałe w wyniku działania człowieka, jak sztuczne jezioro Wolta w Ghanie. Źródło: National Geographic Polska
Pustynia Namib to najstarsza pustynia na Ziemi. Jest też jedną z najsuchszych i najciemniejszych
Gdzie znajduje się najstarsza pustynia na Ziemi? W Afryce, a konkretnie w Namibii. To pustynia Namib.
Spis treści: Namib – najstarsza pustynia na Ziemi Krajobraz pustyni Namib Oryks i martwe bagno Pustynia Namib – podstawowe informacje Ciekawostki o najstarszej pustyni na Ziemi Pomarańczowy, żółty, czerwony, rdzawy, purpurowy, karmazynowy. Przesuwające się słońce barwi wydmy na dziesiątki odcieni. Ten odbywający się każdego dnia spektakl hipnotyzuje. Namib to najstarsza pustyniana Ziemi. Może mieć nawet 80 mln lat. Jest też, obok południowoamerykańskiej pustyni Atakama, jednym z najsuchszych miejsc na świecie. Smagane wiatrem diuny przesuwają się, zmieniają kształt, formują od nowa. Najwyższe osiągają grubo powyżej 300 m. Wspinaczka na ich szczyt daje możliwość spojrzenia po horyzont, zmierzenia się z pustką. Namib – najstarsza pustynia na Ziemi Nazwa tej pustyni (Namib) w języku plemienia Nama oznacza „miejsce, w którym nic nie ma”. W rzeczywistości jednak wciąż coś tu się dzieje. Oko natrafia na feerię barw. Śledzi tropy zostawione przez pustynne zwierzęta – gekony, żmije karłowate, kameleony, jaszczurki. Znajduje welwiczję, mało atrakcyjną roślinę, która wydaje się jednak nieśmiertelna. Najstarsze jej okazy mają ponad 2,5 tys. lat. Krajobrazu nie burzą nitki asfaltu, słupy wysokiego napięcia, domy. Prędzej niż człowieka spotyka się tu strusie przebiegające przed maską auta, oryksy pędzące po piachu lub dzikie świnie, których wysuszone mięso służyło za prowiant dla wędrowców już setki lat temu. Z kolei na okolicznej sawannie zobaczymy żyrafy, zebry, słonie, antylopy gnu, nosorożce. Nie przypadkiem Namibia była pierwszym krajem na świecie, który wpisał obowiązek ochrony zwierząt do konstytucji. Krajobraz pustyni Namib Ziarenka piasku na pustyni Namib są delikatne, rdzawe i okrągłe. Kiedy biorę je do ręki, mam ciary na plecach. Może dlatego, że właśnie stoję, a raczej grzęznę, w najstarszej pustyni na Ziemi? A może dlatego, że to właśnie z piachem trafiały do Oceanu Atlantyckiego wszystkie diamenty, jakie posiada Namibia? Wychodzę na wschód słońca, zapadając się w wydmę o nazwie Dune 45 jak w mąkę. Dune 45, czyli słynna wydma 45, zachwyca turystów swoim ogromem, kolorem i kształtem. Uważa się, że to najczęściej fotografowane miejsce w całym kraju. Warto się obudzić wcześniej i zacząć stawiać pierwsze kroki niemalże w ciemności. Podobno jeśli ma się przy sobie magnes, ziarenka piasku przykleją się do niego jak do rzepu. Bo kolor wydm pustyni Namib pochodzi od wysokiej zawartości rudy żelaza. Dlatego pustynia w świetle wschodzącego i zachodzącego słońca jest rdzawo-pomarańczowa, zmienia kolory w zależności od pory dnia i światła. Gdy się nagrzewa, kładę się na niej, a dokładniej na jej fragmencie o nazwie Big Mama. I dostaję najlepszy masaż, o jakim mogłabym marzyć. Ciepły, delikatny, przeszywający. Pustynia zmusza ludzi do refleksji, do przemyśleń o mocy natury, o czasie i przemijaniu. Tu można na chwilę się zatrzymać, poczuć, czym jest odosobnienie. Oryks i martwe bagno Schodząc z wydmy wpadam na oryksa, jedną z popularniejszych antylop Namibii. Sprytną, dostosowaną do warunków pustynnych. Może nie pić nawet przez kilka dni i ma się całkiem nieźle. Wydaje się zaskoczona tym bliskim spotkaniem nie mniej niż ja. Zatrzymuje się dwa metry ode mnie i patrzy mi przenikliwie w oczy. Ale to ona decyduje o dystansie. A ja, patrząc na jej rogi i nozdrza, wcale nie zamierzam go skracać. Choć oryks należy do rodziny wołowatych, zwierząt o dość spokojnym charakterze. W południe robi się naprawdę gorąco, ale koniecznie jeszcze chcę dotrzeć do martwego bagna. Dead Vlei to miejsce jak z innej planety albo surrealistycznych obrazów z kikutami poczerniałych drzew. Spokojnie mogłyby stanowić kadry filmu z lordem Vaderem w roli głównej. Ich historia ma swój początek tysiąc lat temu, kiedy w pustynię wdarł się inny żywioł – rzeka Tsauchab, która dała życie drzewom akacjowym. Wody nie dały jednak rady wydmom, które odcięły im całkowicie dopływ. Z czasem drzewa uschły w afrykańskim słońcu, którego akurat doświadczam, i niemalże skamieniały. Stoją do dziś, niczym świadkowie opowieści o przegranej walce, a może po prostu o prawach natury. Pustynia Namib – podstawowe informacje Położenie: Afryka Południowo-Zachodnia. Pustynia znajduje się na terenie Angoli, Namibii i RPA. Ciągnie się na długości półtora tysiąca kilometrów wzdłuż wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. Ma powierzchnię ok. 130 tys. km kw. Powstała prawdopodobnie 70–80 mln lat temu, kiedy na Ziemi żyły jeszcze dinozaury. Dzięki temu zasługuje na miano najstarszej pustyni na Ziemi. Namib to ważne miejsce na światowej mapie wydobycia wolframu, soli i diamentów. Ciekawostki o najstarszej pustyni na Ziemi Pustynia zawdzięcza swoje istnienie sąsiedztwu chłodnego prądu morskiego. Jest to płynący od Antarktydy wzdłuż części zachodniego wybrzeża Afryki Prąd Benguelski. Największe wydmy pustyni Namib znajdują się w okolicy okresowo płynącej rzeki Kuseib, która dzieli pustynię na pół. Rozciąga się tam równina Sossusvlei otoczona górami piasku osiągającymi 350 metrów – uchodzącymi za najwyższe na świecie. 1,4 mln lat temu dawni przodkowie człowieka zamieszkiwali tereny pustyni Namib. Pozostawili po sobie dziesiątki pradziejowych narzędzi. Obszar pustyni Namib wzdłuż koryta efemerycznej rzeki Tsondab był kiedyś miejscem tętniącym życiem. Na pustyni Namib powstają tajemnicze puste kręgi między trawami. Za powstawaniem kręgów stoi samoorganizacja roślin. W Namibii jest aż 300 słonecznych dni w roku. Latem (kiedy u nas zima) wypada pora deszczowa, zimą – pora sucha. Zima w Namibii to temperatury w granicach 20–25°C w ciągu dnia i nawet kilka stopni w nocy. W ciągu dnia temperatura piasku na pustyni może wynosić nawet 80 st. C. Na pustyni Namib warto zostać na noc w Sesriem Camp, by zobaczyć wspaniały wschód słońca z wydm. Na terenie kempingu znajdują się prysznice, jest prąd oraz sklepik i restauracja. Namibia to najmniej zanieczyszczone sztucznym światłem miejsce na Ziemi. Nad pustynią gwiazdy świecą najjaśniej. Źródło: archiwum NG.
Jan Czerski trafił na Syberię w ramach kary. Przekuł ją w długie i owocne badania naukowe
Jan Czerski wielkimi literami zapisał swoje nazwisko historii nauki. Jego osiągnięcia w zakresie geologii, paleontologii i badań Syberii miały ogromne znaczenie, zarówno do Polski, jak i dla Rosji, gdzie spędził większość swojego życia. W jaki sposób polski badacz trafił do tej niegościnnej krainy? Na to inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kim był Jan Czerski? Życiorys Jana Czerskiego Najważniejsze osiągnięcia Jana Czerskiego Śmierć Jana Czerskiego Jan Czerski pozostawił po sobie imponujący dorobek naukowy. Jego prace w dziedzinie geologii, paleontologii i geografii Syberii są kamieniem milowym w badaniach nad tym niegościnnym regionem. Przyglądając mapom azjatyckiej części Rosji, łatwo można zauważyć, że nazwisko polskiego badacza pojawia się na nich nader często. Kim był Jan Czerski? Jan Czerski zapisał się w historii jako wybitny geolog, paleontolog, przyrodnik i jeden z najbardziej zasłużonych badaczy rozległej Syberii. Był także powstańcem styczniowym. Za udział w zrywie spadły na niego carskie represje. Na Syberię trafił przymusowo, ale został tam z własnej woli. Życiorys Jana Czerskiego Jan Czerski urodził się 15 maja 1845 roku, w majątku Swolna (na terenie dzisiejszej Białorusi). Pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny, która wywodziła się z okolic Mińska. Nauki pobierał w gimnazjum w Wilnie, które wówczas było jednym z najważniejszych ośrodków kształcenia na terenie zaboru rosyjskiego. W trzeciej klasie przeniósł się do Instytutu Szlacheckiego. Gdy wybuchło powstanie styczniowe, przygotowywał się do matury. Udział w powstaniu styczniowym Podobnie jak wielu jego rówieśników, Czerski przyłączył się do walki o niepodległość Polski. Mimo że miał dopiero osiemnaście lat, nie brakowało mu odwagi i determinacji w walce z zaborcą. Po upadku zrywu, został ujęty przez rosyjskie wojska. Jako uczestnika powstania, skazano go na zesłanie w głąb Imperium Rosyjskiego. Zesłanie na Syberię i przymusowa służba w wojsku Karę odbywał w liniowym batalionie w Omsku. Była to niezwykle surowa kara, zwłaszcza że Czerski był młodym, wątłym chłopakiem. Sześcioletnia służba w carskiej armii mocno nadwątliła jego zdrowie, co miało o sobie dać znać w przyszłości. Warunki były wyjątkowo trudne, ale młody zesłaniec nie był pozostawiony samemu sobie. W Omsku trafił pod opiekę Polaków – inżyniera Marczewskiego i naukowca W. Kwiatkowskiego. Zajął się nim także przyszły naukowiec, Kozak Potanin. To oni dostarczali Czerskiemu książki naukowe, które ten studiował z wielkim zapałem. Ćwiczenia terenowe były dla niego dobrą okazją do poszukiwań okazów, z których później sporządzał preparaty anatomiczne. Był rok 1867, kiedy swoje pierwsze zbiory wysłał do Towarzystwa Przyrodników w Moskwie. Przedstawiciele szanowanej instytucji początkowo wykazywali duży entuzjazm, ale gdy dotarła do nich wiadomość, że Jan Czerski jest skazańcem, zerwali z nim kontakt. Początek pracy naukowej Z carskiego wojska został zwolniony w 1869 roku. Nie dostał jednak prawa powrotu do kraju. Żeby zarobić na życie, udzielał lekcji. Dwa lata później od carskiego aparatu otrzymał zezwolenie na przeprowadzkę z Omska do Irkucka. Tam spotkał Aleksandra Czekanowskiego, z którym dzielił nie tylko niedolę zesłańca, ale także pasję do nauki. Czekanowski był już wtedy badaczem ze sporym dorobkiem. Dzięki jego pomocy, Czerski zaczął studiować geologię i paleontologię. Pracę naukową rozpoczął pod kierunkiem swojego kolegi i Benedykta Dybowskiego, lekarza, zoologa i badacza jeziora Bajkał (także zesłańca). Wyprawy Jana Czerskiego Od 1871 do 1883 roku polski badacz odbył wiele wypraw terenowych, zleconych mu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. Pracował w łańcuchu Sajan Wschodni, w dolinie rzeki Irkut i Dolinie Tunguskiej. Między kolejnymi ekspedycjami w Irkucku prowadził badania geograficzne i geologiczne Syberii Wschodniej (na polecenie Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego). Najważniejsze osiągnięcia Jana Czerskiego Wśród jego najważniejszych osiągnięć naukowych należy wymienić działalność Czerskiego w obszarze jeziora Bajkał. Naukowiec zbadał całe wybrzeże ogromnego zbiornika wodnego pod względem budowy geologicznej, zbierając przy tym wiele okazów fauny kopalnej i minerałów. Za opracowanie dokładnej mapy geologicznej wybrzeża jeziora został nagrodzony w Bolonii. W latach 1877–1881 odbył cztery wyprawy naukowe w trakcie których dokładnie zbadał dolinę Selengi, wyjaśnił genezę jeziora Bajkał i przedstawił budowę geologiczną Syberii Wschodniej. Za te osiągnięcia otrzymał złoty medal Rosyjskiej Akademii Nauk. Dzięki pomocy Jana Zawiszy, Czerski mógł przenieść się do Petersburga. W trakcie podróży do nowej lokacji wykonał dokładną analizę geologiczną trasy z Irkucka. W Petersburgu znalazł zatrudnienie w Akademii Nauk. W tym czasie opracował i wydał osteologię ssaków czwartorzędowych, których skamieniałości podczas ekspedycji na Wyspy Nowosyberyjskie, na którą wyruszył w 1885 roku. Na polecenie Akademii Nauk przygotował obszerne opracowanie fauny kopalnej ssaków syberyjskich. Czerski miał do dyspozycji ogromny materiał porównawczy, zebrany z petersburskich muzeów i innych placówek naukowych. Monografia jego autorstwa w 1891 roku ukazała się w „Zapiskach Akademii Petersburskiej”. Śmierć Jana Czerskiego Przymusowa służba w wojsku odbiła się na zdrowiu Czerskiego. Mimo to nie oszczędzał się podczas badań naukowych, które prowadził w wyjątkowo trudnych warunkach terenowych. Zasłużony badacz zmarł 25 czerwca 1892 roku, podczas ekspedycji naukowej w dorzecze Kołymy, Jany i Inygirki. Upamiętnienia Jana Czerskiego W uznaniu wybitnych zasług polskiego badacza, jego imieniem nazwano: łańcuch górski w Jakucji i obwodzie magadańskim, pasmo górskie na Zabajkalu, najwyższy szczyt Gór Bajkalskich, dolinę rzeki Kandat u podnóży Sajanów, jeden z najwyższych szczytów gór Chamar-Daban, szczyt grzbietu Nadmorskiego obok Listwianki, obszary obok Irkucka, gdzie odkryto i zbadano ślady bytności ludzi pierwotnych, miasto w Rosji nad Kołymą, ulice: w Gliwicach, Malborku, Zielonej Górze, Wilnie, Wierchniedźwińsku, Krzywym Rogu, Moskwie, Irkucku i Zyriance. Dla upamiętnienia Jana Czerskiego w 2002 roku Poczta Polska wydała znaczek pocztowy o nominale 2 zł (w nakładzie 500 tys. sztuk). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Stolica Brazylii często jest mylona z tym miastem. Dlaczego?
Stolica Brazylii nie jest największym miastem tego południowoamerykańskiego kraju. Co więcej, pod względem turystyki ustępuje przynajmniej dwóm innym brazylijskim metropoliom. Jakie miasto jest więc stolicą Brazylii i czy warto je odwiedzić? Oto najważniejsze informacje i podpowiedzi.
Spis treści: Stolica Brazylii zaskakuje architekturą Brasília dla turystów Co zobaczyć w stolicy Brazylii? Stolica Brazylii – ciekawostki Jaka jest stolica Brazylii? Podróżnicy i pasjonaci geografii z pewnością znają odpowiedź na to pytanie. Stolicą największego kraju Ameryki Południowej nie jest ani Rio de Janeiro, ani Sao Paulo. Warto jednak podkreślić, że Rio było stolicą Brazylii do 1960 r. Ponad 60 lat temu honory przejęła jednak zaprojektowana od podstaw w połowie XX wieku Brasília. Stolica Brazylii zaskakuje architekturą Brasília to jedno z najbardziej nietypowych miast świata. Choć kojarzy się z biurokratycznym centrum Brazylii, jej historia, architektura i znaczenie są fascynujące i pełne zaskakujących szczegółów. Na pierwszy rzut oka Brasília przypomina bardziej gigantyczny eksperyment architektoniczny niż klasyczne miasto. Stolica Brazylii została zaprojektowana przez znanego brazylijskiego architekta Oscara Niemeyera oraz urbanistę Lúcio Costę. Plan miasta z lotu ptaka przypomina kształtem samolot lub ptaka z rozpostartymi skrzydłami. Centralną aleję miasta, Monumental Axis, wzdłuż której znajdują się najważniejsze budynki administracyjne, otaczają równoległe linie dróg, nadając miastu futurystyczny charakter. Całość została podzielona na funkcjonalne strefy: osiedla mieszkalne, handlowe, biurowe czy rządowe, co nadaje porządek i klarowność. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków jest Katedra Matki Bożej z Aparecidy, której nowoczesna struktura z żebrami wznoszącymi się ku niebu symbolizuje otwartość ku boskości. Inne ważne budowle w stolicy Brazylii to m.in. Kongres Narodowy czy Palácio do Planalto – siedziba prezydenta. Mimo że infrastruktura miasta nie jest wiekowa, została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1987 roku. Jest to rzadki przypadek, gdzie całe miasto – od samego projektu po indywidualne budynki – uznano za przykład „arcydzieła ludzkiego geniuszu twórczego”. Brasília dla turystów Brasília to centrum polityczne kraju. Znajduje się tu siedziba prezydenta, Kongres Narodowy oraz Sąd Najwyższy. To tu podejmowane są najważniejsze decyzje dotyczące przyszłości Brazylii. Plac Praça dos Três Poderes (Plac Trzech Władz) symbolizuje równowagę między władzą wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą. Miasto często bywa kojarzone z formalnym, urzędowym charakterem, co odróżnia je od tętniącego życiem Rio de Janeiro​. Nie oznacza to jednak, że w Brasílii nie ma atrakcji dla mieszkańców i turystów. Faktem jest jednak, że stolica Brazylii jest odwiedzana przez podróżników znacznie rzadziej niż do Rio de Janeiro czy Sao Paulo. Obie te metropolie w odróżnieniu od brazylijskiej stolicy są położone nad lub niedaleko oceanu. Brasília, mimo że jest oddalona od wybrzeża o ponad 1000 km, ma dostęp do wody. To za sprawą Jeziora Paranoá, sztucznego zbiornika wodnego stworzonego w celu poprawy klimatu i zwiększenia zapasów wody pitnej w regionie. Dziś pełni ono funkcję rekreacyjną, przyciągając miłośników sportów wodnych – od windsurfingu po nurkowanie. Pod taflą jeziora znajduje się nawet zanurzona wioska, Vila Amaury, co jest dodatkową atrakcją dla nurków. Co zobaczyć w stolicy Brazylii? Panorama miasta z wieży telewizyjnej. Wieża telewizyjna o wysokości 224 metrów jest jednym z najlepszych punktów widokowych w mieście. Z platformy na wysokości 75 metrów można podziwiać panoramiczny widok na miasto, w tym na Monumental Axis oraz jezioro Paranoá. To świetne miejsce na robienie zdjęć i zobaczenie z góry nietypowego planu urbanistycznego Brasílii. Memoriał Juscelino Kubitscheka. To muzeum poświęcone prezydentowi Juscelino Kubitschekowi, który odegrał kluczową rolę w budowie Brasílii. W środku przechowywane są liczne pamiątki związane z jego życiem i dorobkiem, w tym dokumenty, fotografie oraz eksponaty przedstawiające etapy powstawania miasta. Memoriał mieści również jego mauzoleum. Dla miłośników historii jest to kluczowy punkt na mapie miasta. Parque Nacional de Brasília. Park narodowy zajmuje obszar ponad 42 tysięcy hektarów. Jest to największy na świecie park położony na obszarze zurbanizowanym. To idealne miejsce dla miłośników przyrody. Wytyczone szlaki piesze prowadzą przez naturalne źródła, lasy Cerrado oraz obok malowniczych wodospadów. Na miejscu można kąpać się w naturalnych basenach oraz obserwować dziką przyrodę, w tym ponad 200 gatunków ptaków​ (np. papugi i tukany). Jardim Botânico de Brasília. Ogród botaniczny to kolejne miejsce, w którym można podziwiać przyrodę regionu Cerrado, który otacza Brasílię. Oprócz licznych gatunków roślin, ogród oferuje trasy spacerowe, punkty widokowe oraz miejsca piknikowe. Jest to świetne miejsce na odpoczynek i bliższe poznanie unikatowej roślinności tej części Brazylii​. W planie zwiedzania warto uwzględnić również wspomniane wcześniej Katedrę Matki Bożej z Aparecidy, plac Praça dos Três Poderes oraz jezioro Paranoá. Stolica Brazylii – ciekawostki Brasília jest jednym z niewielu miast na świecie, które zostało zaplanowane i wybudowane w tak krótkim czasie – w niespełna cztery lata! Projekt ten był oczkiem w głowie prezydenta Juscelino Kubitscheka, który chciał przenieść stolicę w głąb kraju, aby przyspieszyć rozwój mniej zaludnionych obszarów​. W Brasílii ulice nie mają nazw – numeracja oparta jest na precyzyjnym kodzie urbanistycznym, co dla przyjezdnych może być dużym wyzwaniem, jeśli chodzi o nawigację​. Wieża telewizyjna Brasílii znana jest także jako Flor do Cerrado ze względu na swoją unikatową konstrukcję przypominającą kwiat. Jest jednym z najwyższych punktów widokowych w mieście​. W wielu częściach miasta nie ma typowych latarni. Zamiast tego Brasília wykorzystuje innowacyjne oświetlenie uliczne wbudowane w chodniki i fasady budynków, co dodaje miastu nowoczesnego charakteru. Choć Brasília może wydawać się odległa od stereotypowego wyobrażenia o Brazylii pełnej kolorów, karnawałów i tętniących życiem plaż, to miasto ma swój unikatowy urok. Jego niezwykła architektura, urbanistyka i znaczenie polityczne sprawiają, że jest to jedno z najważniejszych i najbardziej charakterystycznych miejsc nie tylko w Brazylii, ale i na świecie. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Zmiana na mapie Europy. Dwa państwa muszą wyznaczyć nowe granice
Zmiany klimatu wpływają nie tylko na środowisko, ale i geopolitykę. Szwajcaria i Włochy zmuszone są renegocjować swoje granice w wyniku cofania się alpejskich lodowców, wytyczających historyczne bariery.
Spis treści: Topniejące Alpy powodują zmiany na mapie świata Zmiany klimatu a granice państw Co odkrywają topniejące lodowce? Zmiany klimatu są odczuwalne na wiele sposobów w zależności od regionu. Jednym z bardziej dotkliwych skutków globalnego ocieplenia jest przyspieszenie topnienia lodowców. To z kolei prowadzi do zmiany ukształtowania terenu, a niekiedy również konieczności zmiany dotychczasowych granic państw. Dzieje się tak chociażby w przypadku alpejskich lodowców, które od dekad pełniły funkcję naturalnych barier między krajami. Wraz z postępującym globalnym ociepleniem kolosy szybko się jednak cofają, zmuszając Szwajcarię i Włochy do nowych ustaleń terytorialnych. Aby jak najlepiej wyjaśnić to zjawisko, zaważmy, że w wyniku rosnących temperatu, od 2022 roku szwajcarskie lodowce straciły 6% swojej masy, a w 2023 roku kolejne 4%. Eksperci ostrzegają, że tempo tych zmian może jeszcze przyspieszyć Topniejące Alpy powodują zmiany na mapie świata Największy lodowiec Alp, Aletsch, może całkowicie zniknąć w ciągu jednego pokolenia, jeśli nie uda się ograniczyć emisji gazów cieplarnianych. Obserwowane w ostatnich latach szybkie topnienie lodowców to efekt rosnących temperatur, ciepłych okresów letnich oraz niewystarczających opadów śniegu zimą. Eksperci ze Szwajcarskiej Sieci Monitorowania Lodowców (Glamos) ostrzegają, że przy obecnym tempie topnienia nie ma szans na zahamowanie tego procesu bez globalnych działań na rzecz ograniczenia zmian klimatu. Zmiany granic państw spowodowane naturalnymi procesami zachodzącymi w wyniku topnienia lodowców mogą być coraz częstsze w Europie. Najnowszy przykład dotyczy Szwajcarii i Włoch, które zmuszone były renegocjować przebieg granic w Alpach, w okolicach góry Matterhorn. Zmiany obejmą regiony Plateau Rosa, Rifugio Carrel i Gobba di Rollin, gdzie znajduje się wiele popularnych ośrodków narciarskich. Rząd Szwajcarii zatwierdził porozumienie dotyczące nowych granic z Włochami, które zostały przesunięte z powodu topnienia lodowców. Granice te będą wytyczone z uwzględnieniem gospodarczych interesów obu państw, aby jasno określić, które z nich odpowiada za ochronę poszczególnych obszarów naturalnych. Włochy są w trakcie zatwierdzania tej umowy, która zostanie opublikowana po jej podpisaniu. Zmiany klimatu a granice państw W skali globalnej, topnienie lodowców oraz podnoszący się poziom morza w wyniku ocieplania klimatu stanowią poważne zagrożenie dla granic niektórych państw, zwłaszcza wyspiarskich. Przykładem może być Kiribati, które już teraz mierzy się z zagrożeniem utraty znacznych obszarów lądowych na rzecz oceanu. Sytuacja może prowadzić do przyszłej zmiany granic morskich i terytorialnych państw wyspiarskich w regionie Pacyfiku. W Arktyce cofanie się pokryw lodowych może w przyszłości prowadzić do rywalizacji o nowe terytoria, bogate w zasoby naturalne. Zjawiska te podkreślają, jak zmiany klimatu mogą wpływać na geopolityczne aspekty funkcjonowania państw. Co odkrywają topniejące lodowce? O topniejących lodowcach coraz częściej słyszymy nie tylko w kontekście zagrożenia dla środowiska, ale też nietypowych odkryć. I tak na przykład wczesnym latem 2024 r. topniejące lodowce w Andach odkryły ciało turysty zaginionego 22 lata temu. Podobnych przykładów jest więcej również w Europie. Rok wcześniej topniejący alpejski lodowiec odkrył szczątki wspinacza z Niemiec, który zaginął 40 lat wcześniej. Niestety, uszczuplająca się pokrywa lodowa w wielu miejscach na świecie odkrywa nie tylko zaginionych przed laty turystów. Badacze alarmują, że efektem przyspieszonego topnienia lodowców może być również uwolnienie nieznanych bakterii i radioaktywnych związków. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Największe państwo Afryki ma długą historię. Jednak formalnie istnieje dopiero od kilkudziesięciu lat
Afryka, nazywana kolebką ludzkości, ma niezwykle długą i barwną historię, która rozpoczyna się już w czasach prehistorycznych. To właśnie tam odnaleziono najstarsze ślady bytności przodków naszego gatunku. Dziś drugi pod względem wielkości kontynent jest zamieszkany przez niemal 1,5 mld osób. Jakie jest największe państwo Afryki? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Jakie jest największe państwo w Afryce? Stolica największego państwa w Afryce Historia największego państwa w Afryce Współczesna historia Algierii Afryka jest podzielona na ponad 50 suwerennych państw, których łączna powierzchnia przekracza 30 milionów kilometrów kwadratowych. Tak ogromny obszar tworzy istny kalejdoskop krajobrazów, w którym rozległe pustynie mieszają się z obszarami górskimi i gęstymi lasami równikowymi. Który z afrykańskich krajów jest największy? Jakie jest największe państwo w Afryce? Największe państwo Afryki to Algieria – kraj położony w Afryce Północnej, nad Morzem Śródziemnym. Jego powierzchnia to 2 381 740 kilometrów kwadratowych. Oznacza to, że Demokratyczną Republikę Konga, drugi na liście największych afrykańskich krajów, wyprzedza zaledwie o 36 882 kilometry kwadratowe. Algieria jest destynacją wybieraną przez turystów lubiących nieoczywiste kierunki. Kiedyś poznawali ją i opisywali wielcy podróżnicy, chcący „oswoić” obcy i nieprzyjazny Czarny Ląd. Podróż po Algierii odbył między innymi Ferdynand Ossendowski. Jeden z największych podróżników spisał swoje wrażenia w książce zatytułowanej „Pod smaganiem samumu”. Sahara: narodziny pustyni. "Nie sposób jej sobie wyobrazić" Sahara jest tak wielka, tak piękna, i tak zróżnicowana. Przejechałem tylko mały jej kawałek. Ale zobaczyłem miejsce, w którym rodzi się pustynia. Położenie Jak już wspomnieliśmy, Algieria leży w Afryce Północnej. Na wschodzie graniczy z Tunezją i Libią, na zachodzie z Mauretanią, Saharą Zachodnią i Marokiem, natomiast na południu – z Nigrem i Mali. Północna granica lądowa jest wyznaczona linią brzegową Morza Śródziemnego. Podział administracyjny Algierii Kraj jest podzielony na 48 wilajetów. Nazwa określająca te jednostki administracyjne pochodzi od arabskiego słowa „waliyah”, które oznacza „zarządzać”. Jest stosowana od 1864 roku. Wówczas wskazywała na prowincje mieszczące się w granicach Imperium Osmańskiego. Ludność Algierię w większości zamieszkują Arabowie, którzy stanowią ponad 80 proc. ogółu ludności. Poza nimi kraj zamieszkują także Berberowie, głównie Kabylowie i Tuaregowie, Beduini oraz ludność europejska, przede wszystkim Francuzi. W 2024 roku populacja przekroczyła 46 milionów osób, a gęstość zaludnienia wyniosła 19,2 os. na kilometr kwadratowy. Stolica największego państwa w Afryce Funkcję stolicy oraz gospodarczego, kulturalnego i naukowego centrum kraju pełni Algier. Największe, bo mierzące 273 kilometry kwadratowe, miasto kraju jest położone na stokach Sahelu, rozciągających się wzdłuż Zatoki Algierskiej. Historia największego państwa w Afryce Współczesna Algieria została utworzona w 1962 roku, ale historia osadnictwa na ziemiach położonych w granicach tego kraju rozpoczęła się już w starożytności. Starożytność Jako pierwsi terytorium współczesnej Algierii zasiedliły ludy berberyjskie. W XII wieku p.n.e. zaczęły powstawać tam fenickie osady, które trzy stulecia później wcielono do Imperium Kartagińskiego. W 202 roku p.n.e. powstała Numidia, rozciągająca się na terytoriach na zachód od Kartaginy i na wschód od Oranu. Państwo początkowo było podzielone na dwa królestwa plemienne, wschodnie i zachodnie. Po II wojnie punickiej cześć wschodnia została podbita przez zachodnią, a w 118 roku p.n.e. nastąpił podział królestwa na trzy części. Król Jugurta chciał skupić całą władzę w swoich rękach, co w konsekwencji doprowadziło do wojny z Rzymem. Po przegranej, Numidia stała się rzymską prowincją. W czasie rzymskich rządów kraj stał się jednym ze spichlerzy imperium. Zaczął wówczas rozkwitać kulturowo i gospodarczo. Ruiny Timgad. Czym zasłynęło rzymskie miasto w Afryce Północnej? Timgad to ruiny starożytnego rzymskiego miasta w Algierii. Stanowisko zostało w 1982 roku wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dowiedz się, kto założył Timgad i jak doszło do up... Średniowiecze W V stuleciu n.e. wybrzeże Algierii najechali i podbili Wandalowie. Kilkadziesiąt lat później obszary te zostały zajęte przez Bizancjum, a w drugiej połowie VII wieku – przez Arabów. Wówczas rozpoczął się proces arabizacji i islamizacji plemion berberyjskich. Nowożytność Pod koniec XV stulecia wybrzeżami Algierii władali berberyjscy piraci. Do ich osad dotarli muzułmańscy uchodźcy z Hiszpanii. Piraci ochoczo wyprawiali się na tereny hiszpańskie, co w konsekwencji doprowadziło do zajęcia przez Hiszpanów Oranu (w 1509 roku) i Algieru (w 1510 roku). Groźba hiszpańskiej ekspansji stawała się coraz bardziej realna, więc Berberowie zwrócili się o pomoc do Imperium Osmańskiego i w 1519 roku przyjęli tureckie zwierzchnictwo. Państwo zostało wcielone do jego granic jako Al-Dżazair. Epoka XIX wieku W 1830 roku Algier padł łupem Francji. W kolejnych latach Francuzi podporządkowywali sobie kolejne tereny. W 1847 roku zatriumfowali nad wojskami emira Abd al-Kadira i opanowali tereny wewnętrzne. Algieria stała się osadniczym terytorium zamorskim Francji. Osadnictwo rozpoczęło się pod koniec lat 40. XIX stulecia. Miejscowa ludność wielokrotnie występowała przeciwko kolonizatorom, ale powstania nie przyniosły oczekiwanego rezultatu. W 1881 roku Algierii został nadany kodeks tubylczy, na mocy którego miejscowa ludność nie mogła między innymi przynależeć ani do partii politycznych, ani do związków zawodowych. Część represji prawnych zniesiono dopiero po I wojnie światowej. Współczesna historia Algierii W trakcie II wojny światowej kraj stał się areną walk aliantów z siłami rządu Vichy. Gdy działania frontowe dobiegły końca, nastroje antykolonialne uległy znacznemu nasileniu. W 1946 roku powołano tajną organizację Ruch na rzecz Triumfu Wolności Demokratycznych. Rok później z jej szeregów wyłoniła się konspiracyjna Organizacja Specjalna, która uległa przekształceniu w Komitet Rewolucyjny Jedności i Akcji. Niepodległość W 1954 roku wybuchło zbrojne powstanie niepodległościowe, a komitet przeistoczył się we Front Wyzwolenia Narodowego. Wkrótce działania wyzwoleńcze objęły cały kraj, czego efektem było zaostrzenie represji. W kolonii zapanowały rządy terroru. Francuzi wprowadzili zasadę odpowiedzialności zbiorowej i zaczęli ją realizować poprzez pacyfikacje, karne ekspedycje i tortury. W 1958 roku w Kairze powołano Tymczasowy Rząd Republiki Algierskiej. Cztery lata później Front Wyzwolenia Narodowego podpisał z francuskim rządem układ w Évian-les-Bains proklamujący niepodległość republiki. Doprowadziło to do nasilenia zamachów terrorystycznych, inicjowanych przez Organizację Tajnej Armii. Następstwem tych działań był masowy exodus osadników. Do połowy 1962 roku kraj opuściło ok. 80 proc. Francuzów. Formowanie rządu Pierwsza algierska konstytucja została przyjęta w 1963 roku. W październiku tego samego roku wybuchł krótkotrwały konflikt marokańsko-algierski. Władze Maroka zakwestionowały suwerenność Algierii i podjęły nieskuteczną próbę zajęcia prowincji Tinduf i Baszszar. W 1964 roku Front Wyzwolenia Narodowego stał się oficjalną partią polityczną i objął samodzielne rządy. 25 lat później uchwalona została nowa demokratyczna konstytucja, czego następstwem był wielki chaos polityczny. Wojna domowa Społeczeństwo poparło Islamski Front Ocalenia. W 1990 roku fundamentalistyczne ugrupowanie wygrało w wyborach komunalnych i regionalnych. Gdy w 1991 roku uzyskało większość głosów w pierwszej turze wyborów parlamentarnych, zainterweniowało wojsko. W zamachu stanu Islamski Front Ocalenia został zdelegalizowany, a wybory – unieważnione. Władzę objęła dyktatura wojskowa. Sprzeciw wobec islamizmu zyskał poparcie niektórych sąsiadów i wielu państw europejskich. To zachęciło wojskowych do wprowadzenia stanu wyjątkowego, co doprowadziło do wybuchu wojny domowej. Niebiesko na białym: 48 godzin w Algierze To miasto ma wszystko. Morze, góry, świetny klimat, piękną architekturę i tajemnicę, którą odkryć mogą tylko nieliczni W 1997 roku Islamska Armia Ocalenia ogłosiła jednostronne zawieszenie broni. Była to odpowiedź na rządową propozycję amnestii dla rebeliantów. Gdy w 1999 roku prezydentem został Abd al-Aziz Butefilka (z ramienia Frontu Wyzwolenia Narodowego), proces pokojowy przyspieszył. W 2000 roku nastąpiło rozwiązanie zbrojnego ramienia Islamskiego Frontu Ocalenia – Islamskiej Armii Ocalenia. Po wygaszeniu konfliktu utrzymano zakaz funkcjonowania partii fundamentalistycznych. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Największy kraj w Europie ma też najwięcej ludności. Ale gospodarkę ma dość słabą
Można wziąć pod uwagę powierzchnię, ludność lub ekonomię. Jaki jest największy kraj w Europie? W poniższym artykule odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Największy kraj w Europie pod względem powierzchni Największy kraj w Europie pod względem liczby ludności Największy kraj w Europie pod względem gospodarki Największy kraj w Europie – Rosja Mówiąc o Europie w ujęciu geograficznym robimy pewne uproszczenie. Kontynenty Europa oraz Azja tworzą w rzeczywistości jeden kontynent – Eurazję. Granica między nimi jest wytyczona dość arbitralnie. Prowadzi to do sporów np. o to, czy Elbrus to najwyższy szczyt Europy, czy tylko jeden ze szczytów azjatyckich. Trudności pojawiają się też przy różnego rodzaju rankingach. Załóżmy, że chcemy wyłonić największy kraj w Europie. Jakiego kryterium użyjemy? Warto przypomnieć, że współczesna Europa jest podzielona na 46 państw (a uwzględniając Kosowo – na 47). W granicach Europy w całości leżą 43 kraje. Największy kraj w Europie pod względem powierzchni Europa zajmuje powierzchnię około 10 523 000 km kw. Biorąc pod uwagę całkowitą powierzchnię państwa, największe kraje w Europie to: Znamy wyniki World Happiness Report 2022. Do najszczęśliwszego kraju dolecimy z Polski w niecałe 2 godziny Które kraje na świecie są najszczęśliwsze? Odpowiedź przynosi coroczny raport World Happiness Report przygotowywany na zlecenie Organizacji Narodów Zjednoczonych. Rosja – 17 098 242 km kw., Kazachstan – 2 724 900 km kw., Turcja – 783 562 km kw., Francja – 643 801 km kw., Ukraina – 603 550 km kw. Z powierzchnią 312 696 km kw. Polska w tym zestawieniu plasuje się na pozycji 11. Warto jednak pamiętać, że Rosja, Kazachstan i zwłaszcza Turcja w sporej części leżą w Azji. Francja ma natomiast liczne terytoria zależne poza Europą. Jeśli uwzględniamy tylko tereny Starego Kontynentu, ranking wygląda tak: Rosja – 3 969 100 km kw., Ukraina – 603 550 km kw. Francja – 551 695 km kw., Hiszpania – 505 370 km kw., Szwecja – 450 295 km kw. Polska wówczas przesuwa się na miejsce 9. Największy kraj w Europie pod względem liczby ludności Inną miarą w tym rankingu może być liczba mieszkańców danego kraju. Stary Kontynent zamieszkuje ok. 746,4 mln osób (z czego 448 mln na terenie Unii Europejskiej). Oto największe kraje w Europie pod względem liczby ludności: Rosja – 142 021 981 mieszkańców (ok. 110 mln w części europejskiej), Niemcy – 84 316 622 mieszkańców, Turcja – 83 047 706 mieszkańców, Francja – 68 305 148 mieszkańców, Wielka Brytania – 67 791 400 mieszkańców. Polska z liczbą ludności wynoszącą 41 026 068 znajduje się w tym zestawieniu na miejscu 9. Jeśli uwzględnimy tylko mieszkańców europejskiej części Francji (64 898 000), zamienia się ona miejscami ze Zjednoczonym Królestwem. Można przy okazji przypomnieć ranking największych miast Europy pod względem liczby ludności: Stambuł (Turcja) – 15 514 000 mieszkańców, Moskwa (Rosja) – 13 010 000 mieszkańców, Paryż (Francja) – 10 858 000 mieszkańców, Londyn (Wielka Brytania) – 9 950 000 mieszkańców, Sankt Petersburg (Rosja) – 5 350 000 mieszkańców. Licząca 1 796 000 mieszkańców Warszawa znajduje się tu na 14. pozycji. Największy kraj w Europie pod względem gospodarki Kraje europejskie można też porównywać pod kątem potęgi ekonomicznej. Najczęściej bierze się wówczas pod uwagę tzw. produkt krajowy brutto (PKB). Jest to łączna wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych przez narodowe i zagraniczne czynniki produkcji na terenie danego państwa w ciągu roku. W tym ujęciu, zgodnie z danymi Międzynarodowego Funduszu Walutowego największe kraje w Europie pod względem gospodarki to: Niemcy – 4591 mld dolarów, Wielka Brytania – 3495 mld dolarów, Francja – 3130 mld dolarów, Włochy – 2328 mld dolarów, Rosja – 2056 mld dolarów. PKB Polski wynosi 844 mld dolarów, co daje nam miejsce 10. Warto dodać, że 6 z 10 najbogatszych krajów na świecie wciąż znajduje się w Europie. Zamożność państwa lepiej opisuje produkt krajowy brutto przypadający na jednego mieszkańca. Zestawienie PKB per capita wygląda w Europie tak: Luksemburg – 138 772 dolarów, Szwajcaria – 94 696 dolarów, Norwegia – 81 995 dolarów, Irlandia – 94 556 dolarów, Islandia – 72 231 dolarów. Polska ze wskaźnikiem 14 789 dolarów jest na pozycji 29. Wyżej niż Rosja – 12 074 dolarów, miejsce 35. Największy kraj w Europie – Rosja Federacja Rosyjska w tych zestawieniach najczęściej przoduje. Ma największą powierzchnię i liczbę ludności oraz dwa z pięciu największych miast kontynentu. Jednak gospodarkę ma dość słabą, opartą przede wszystkim na wydobyciu paliw kopalnych. Nie można też zapominać, że to Rosja dokonała bezprawnej zbrojnej agresji na Ukrainę. Czyli jeden z największych i najbardziej ludnych krajów Europy. Źródło: National Geographic Polska.
Najwyższy szczyt Ukrainy jest popularnym celem wycieczek. Kiedyś przebiegała tędy granica Polski
Czarnohora to bez wątpienia najpopularniejsze pasmo górskie u naszych wschodnich sąsiadów. Nic dziwnego, bo to właśnie tam wznosi się najwyższy szczyt Ukrainy. Przed laty przebiegała tam granica polsko-czechosłowacka, a dziś miejsce to jest obiektem pielgrzymek rzeszy górołazów, którzy pragną postawić stopę na wierzchołku Howerli. Ile metrów mierzy najwyższa góra Ukrainy? Jak dostać się na sam szczyt? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Ile metrów mierzy Howerla? Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Ukrainy? Historia najwyższego szczytu Ukrainy Historia wejść na Howerlę Wejście na Howerlę Howerla, najwyższy szczyt Ukrainy, to obowiązkowa góra do zdobycia dla wszystkich, którzy chcą „posiąść” Koronę Europy. Nie jest tak wysokim wierzchołkiem jak choćby najwyższy szczyt Niemiec, ale czy należy to rozpatrywać w kategoriach wady? Niekoniecznie. Mniejsza wysokość to łatwiejsze podejście, a to czyni Howerlę bardziej dostępną. Mimo że wierzchołek tylko nieznacznie przekracza granicę dwóch tysięcy metrów, ze szczytu i tak rozpościerają się fantastyczne widoki. Ile metrów mierzy Howerla? Howerla jest nie tylko najwyższym szczytem Ukrainy, ale także najwyższym wierzchołkiem Beskidów. Wznosi się na wysokość 2061 m n.p.m. Stoki góry mają ok. 1100 metrów wysokości. Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Ukrainy? Howerla należy do Beskidów Wschodnich. Znajduje się w północno-zachodniej części pasma Czarnohory (obszar Karpackiego Parku Narodowego). Malownicze zbocza góry są porośnięte lasami bukowymi i iglastymi, powyżej których rozpoczyna się piętro łąk subalpejskich. Historia najwyższego szczytu Ukrainy Zanim omówimy szlaki wiodące na sam szczyt Howerli, najpierw rzućmy okiem na bogatą historię góry. W tym miejscu trzeba bowiem wspomnieć, że Howerla przez długi czas stanowiła naturalną granicę. Pierwsze samotne zimowe pokonanie Trasy Zakarpackiej przez Ukrainkę 14 lutego 2022 r. Alina Kosovska dokonała pierwszego zimowego przejścia w pojedynkę przez największą atrakcję ukraińskich Bieszczadów. Kilka dni później, ruszyła do walki o swój kraj. Do 1772 roku roku przebiegała tam linia graniczna oddzielająca Koronę Królestwa Polskiego od Królestwa Węgier, a przed II wojną światową obszar ten był naturalną granicą polsko-czechosłowacką. Po aneksji Rusi Podkarpackiej góra była granicą polsko-węgierską, do 28 września 1939 roku (formalnie do 31 grudnia 1945 roku). Na szlakach do dziś można natknąć się na dawne słupki graniczne. Historia wejść na Howerlę Pierwsze udokumentowane wejście na najwyższy szczyt Ukrainy jest datowane na 16 marca 1897 roku. Zdobywcą tej niewymagającej góry był Józef Schneider, pionier narciarstwa w Karpatach Wschodnich. Swoje wejście na szczyt opisał w pierwszym polskim podręczniku narciarstwa. Wiele zimowych wejść zapisali na swoim koncie także bracia Tadeusz i Marian Smoluchowscy. Wejście na Howerlę Istnieje kilka szlaków prowadzących na szczyt, dzięki czemu w drodze powrotnej nie trzeba powtarzać trasy wejścia. Najczęściej wybierane są szlaki zielony i niebieski, ale bardziej wytrwali piechurzy mogą wybrać szlak żółty, który dalej przechodzi w czerwony. Każdy rozpoczyna bieg przy bazie turystycznej Zaroślak. W 1881 roku stanęło tam schronisko o nazwie „Schronisko w Czarnych Górach pod Howerlą”. W 1909 roku budynek spłonął. Odbudowano go w 1912 roku, ale cztery lata później rozpętał się kolejny pożar. Kolejna odbudowa jest datowana na 1927 rok, jednak w czasie II wojny światowej schronisko kolejny raz zostało strawione przez ogień. Po 1970 roku władze ZSRR utworzyły tam bazę sportową, a obiekt przestał spełniać swoją pierwotną funkcję. Obecnie na miejscu znajdują się domki letniskowe, hotel, a w sezonie działają tam stoiska gastronomiczne i stragany z pamiątkami. Dojazd do Zaroślaka Do bazy turystycznej, będącej punktem wypadowym do dalszej wędrówki, bez problemu można dojechać samochodem. Wystarczy tylko uiścić opłatę za wjazd do Karpackiego Parku Narodowego. Wypada jednak wspomnieć, że droga prowadząca na parking pod Zaroślakiem jest w fatalnym stanie. Dla niżej zawieszonych pojazdów końcowy odcinek może okazać się zbyt dużym wyzwaniem, warto o tym pamiętać. Punkt, w którym uiszcza się opłatę, jest zlokalizowany w miejscowości Zawojela. Przed wjazdem, strażnik spisuje numer rejestracyjny auta i liczbę podróżujących w nim osób. Udziela też ostrzeżenia o ewentualnych utrudnieniach i zagrożeniach, jakie można napotkać na szlakach (zimą szlak zielony często jest zamykany ze względu na zagrożenie lawinowe). Szlak żółty i czerwony Ścieżka oznaczona kolorem żółtym rozpoczyna się przy Zaroślaku i prowadzi w stronę Jeziora Niesamowitego. Polodowcowy zbiornik rozlewa się na wysokości 1750 m n.p.m. Do samego jeziora droga wiedzie gęstym lasem. Nie ma tam stromych podejść, ale też nie da się podziwiać górskich widoków. Na szczęście dalej szlak żółty zmienia się w czerwony i prowadzi granią masywu. Po drodze na Howerlę trzeba zdobyć kilka wysokich szczytów. Pierwszym jest wznoszący się na 1933 m n.p.m. Turkuł. Dalej grzbiet prowadzi na wierzchołek Dancerza (1855 m n.p.m.). Kolejna góra to Pożyżewska (1822 m n.p.m.). Następny punkt na mapie to Breskuł (1911 m n.p.m.). Dalej szlak prowadzi prosto na szczyt Howerli. Szlak zielony Szlak oznaczony kolorem zielonym jest nieco dłuższy od niebieskiego, ale za to łagodniejszy. Początkowo obie trasy biegną jedną drogą. Początkowy odcinek wiedzie lasem świerkowym. Nie powinno to jednak nikogo zniechęcać, bo już po kilkunastu minutach gęste zarośla ustępują polanie. Stamtąd wychodzi się na niczym nieosłoniętą grań. To nie scena z bajki - tak wygląda jedno z kijowskich osiedli Comfort Town w Kijowie to przykład, jak można w ciekawy sposób odświeżyć radziecką architekturę. Jedni uważają, że budynki przypominają klocki Lego, a inni porównują kijowskie osiedle... Pod Małą Howerlą (1762 m n.p.m.) niewymagające dotąd podejście staje się coraz bardziej strome. Za przedwierzchołkiem droga nieco wypłaszcza się, ale ostatni odcinek to kolejna stromizna. To jednak ostatni wysiłek bo stamtąd jest już niedaleko do szczytu. Wejście szlakiem niebieskim powinno zająć około dwie i pół godziny. Szlak niebieski Nieco krótszy, za to bardziej stromy i mniej widokowy szlak niebieski także przebiega północnym grzbietem Howerli. Ta trasa jest bardziej wymagająca, więc nadaje się dla osób z nieco lepszą kondycją. Droga omija Małą Howerlę, a w zamian prowadzi przez Plecze. Na szczycie Howerli Wierzchołek najwyższego szczytu Ukrainy jest płaski i rozległy, więc nawet przy dużym ruchu turystycznym nie jest tam ciasno. Stoi tam metalowy krzyż, na miejscu którego do 1991 roku stał słup z tablicą poświęconą pamięci czerwonoarmistów (zlikwidowany przez organizację społeczną „RUCH”). Ustawiono tam także kilka obelisków. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ile jest krajów w Europie? Nie wszystkie figurują na mapie
Ile jest krajów w Europie? Odpowiedź na to pytanie nie jest taka oczywista. Działania społeczne, polityczne i militarne kształtowały Europę przez wiele lat. Na mocy porozumień i traktatów pokojowych wykrystalizował się podział politycznej mapy Starego Kontynentu, który obejmuje kilkadziesiąt państw. Wśród nich znalazło się kilka, których terytorium w większości leży w Azji, a niektóre nie są uznawane na arenie międzynarodowej. Zatem ile jest krajów w Europie? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Ile jest krajów w Europie? Który europejski kraj jest najstarszy? Który europejski kraj jest najmłodszy? Największy i najmniejszy kraj w Europie Europejskie kraje częściowo uznawane i nieuznawane na arenie międzynarodowej Europejskie mikronacje Europejskie granice są wynikiem trwających przez wiele lat działań politycznych. Należy jednak podkreślić, że kształt współczesnej mapy Starego Kontynentu ugruntował się w XX wieku. Wtedy doszło do rozpadu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i zjednoczenia Niemiec. Ile jest krajów w Europie? Współczesna Europa jest podzielona na 46 państw (a uwzględniając Kosowo – na 47). W granicach Europy w całości leżą 43 kraje, natomiast trzy – Federacja Rosyjska, Kazachstan i Turcja – większość swojego terytorium mają w Azji. Do Europy należy zaliczyć także terytoria zależne Wielkiej Brytanii (Gibraltar, Guernsey, Saint Helier i Wyspę Man), Danii (Wyspy Owcze) i Norwegii (Jan Mayen i Svalbard). Który europejski kraj jest najstarszy? Historia Europy sięga tysięcy lat wstecz. Pierwszym ogniwem europejskiego łańcucha najprawdopodobniej była cywilizacja minojska, która wywarła silny wpływ na późniejsze ludy hellenistyczne. Powszechnie wiadomo, że Grecja jest kolebką cywilizacji Zachodu, jednak czy to właśnie ten kraj należy uznać za najstarszy w Europie? To zależy. Oto 10 miejsc, w których (praktycznie) nie spotkasz Polaków Gdzie jechać na urlop, by uniknąć towarzystwa rodaków? Do tych miejsc Polacy podróżują najrzadziej. Wiele europejskich państw ma długą historię, która kształtowała się na przestrzeni wieków. Które jest najstarsze? Ten aspekt można rozpatrywać na kilka sposobów, choćby przez pryzmat istnienia kraju jako jednostki politycznej lub ciągłości historycznej jego terytorium. Grecja czy San Marino? Dzieje Grecji są burzliwe, a rzymskie podboje przerwały historyczną ciągłość kraju. Oceniając znaczenie pojęcia „najstarsze państwo” właśnie pod tym kątem, należy uznać, że to miano należy się San Marino – najstarszej republice świata. Za symboliczny początek państwowości włoskiej enklawy tradycyjnie 301 rok naszej ery. To właśnie wtedy święty Maryn miał założyć wspólnotę religijną na szczycie Monte Titano. Pierwsze historyczne wzmianki, potwierdzające funkcjonowanie San Marino, pochodzą z XI stulecia. Mowa o dokumencie Placito Feretrano, będącym kopią pisma datowanego na 885 rok. W IX stuleciu San Marino było komuną miejską, mającą własny samorząd, którego ustrój był wzorowany na ustroju greckich państw-miast. W 1291 roku Państwo Kościelne uznało niepodległość republiki. Który europejski kraj jest najmłodszy? Pewną trudność sprawia także wskazanie najmłodszego ze wszystkich państw Europy. Za takie należy uznać Kosowo (Republikę Kosowa). Państwo w południowej Europie ogłosiło niepodległość 17 lutego 2008 roku, ale władze Serbii nadal uznają je za część serbskiego terytorium i znajdują w tej kwestii poparcie u niektórych państw. Pod koniec 2023 roku niepodległość Republiki Kosowa uznawały 22 z 27 krajów Unii Europejskiej i 27 z 32 krajów Sojuszu Północnoatlantyckiego (w tym Polska). Brak zgodności w tej kwestii sprawia, że Kosowo ma status państwa częściowo uznawanego na arenie międzynarodowej. Dwa lata wcześniej w Europie Południowej powstały dwa inne państwa: Serbia i Czarnogóra. W 2006 roku rozpadła się federacja obu państw. Serbia ogłosiła niepodległość 5 czerwca. Parlament Czarnogóry proklamował niepodległość dwa dni wcześniej. Największy i najmniejszy kraj w Europie Największym pod względem powierzchni europejskim krajem jest Federacja Rosyjska (17098242 km2). Kolejne dwa miejsca zajmują odpowiednio Kazachstan (2724900 km2) i Turcja (783562 km2). Należy jednak podkreślić, że we wszystkich trzech przypadkach mowa jest o powierzchni z częścią azjatycką. Największym krajem w całości położonym w Europie jest Ukraina (603700 km2). Z kolei najmniejszym europejskim państwem (i najmniejszym na świecie) jest Watykan. Rzymska enklawa zajmuje powierzchnię 0,44 km2. Europejskie kraje częściowo uznawane i nieuznawane na arenie międzynarodowej Warto wspomnieć, że nie wszystkie europejskie kraje figurują na mapie politycznej. Mowa o tzw. państwach nieuznawanych (quasi-państwach) i częściowo uznawanych, które mimo że nie są uznawane na arenie międzynarodowej lub są uznawane tylko przez niektóre kraje, w praktyce są niepodległymi jednostkami administracyjnymi. Abchazja Abchazja to terytorium wschodniego wybrzeża Morza Czarnego, formalnie będące częścią Gruzji. W praktyce mówimy tu o państwie (od 1992 roku), którego istnienie uznaje zaledwie pięć krajów, w tym Rosja. Jego powierzchnia to 8550 km2. Liczba mieszkańców to ok. 240 tys. osób. Osetia Południowa Abchazja nie jest jedynym terytorium spornym w Gruzji. Tak samo skomplikowana jest sytuacja Osetii Południowej. Ten nieuznawany kraj obejmuje tereny Południowoosetyjskiego Obwodu Autonomicznego. W 1991 roku lokalne władze ogłosiły niezależność od Gruzji i powołały Republikę Osetii Południowej. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał niepodległościową deklarację za zgodną z prawem międzynarodowym, ale państwo (które pozostaje w silnej zależności od Federacji Rosyjskiej) nie zostało uznane na arenie międzynarodowej. Cypr Północny Sytuacja Cypru jest skomplikowana. Wyspa należy do Azji, ale Republika Cypryjska jest państwem europejskim. Z punktu widzenia cypryjskiego rządu, północne tereny wyspy, zamieszkałe przez ludność pochodzenia tureckiego, wchodzą w skład jednostek administracyjnych Cypru. W praktyce Cypr Północny (Turecka Republika Cypru Północnego) jest jednak odrębnym państwem, którego istnienie uznają jedynie trzy kraje: Turcja, Pakistan i Bangladesz. Naddniestrze Naddniestrze jest krajem całkowicie nieuznawanym na arenie międzynarodowej. To region autonomiczny we wschodniej Mołdawii, obejmujący tereny na lewym brzegu Dniestru i prawobrzeżne miasto Bendery. Państwo odłączyło się od Mołdawii 2 września 1990 roku, deklarując chęć pozostania w Związku Radzieckim. Istnienie Naddniestrza uznają jedynie dwa państwa – Osetia Południowa i Abchazja – które de facto są uznawane tylko przez garstkę krajów. Kosowo Wspomniane wcześniej Kosowo ma status państwa częściowo uznawanego. Europejskie mikronacje Poza państwami nieuznawanymi lub uznawanymi częściowo, w Europie istnieją także tzw. mikronacje, nazywane też mikropaństwami. Pod tym pojęciem kryją podmioty, których struktura przypomina nieco strukturę państwa, jednak żaden z nich nie jest podmiotem polityki międzynarodowej. Kupili wyspę na Karaibach, a teraz każdy może zostać obywatelem ich nowej mikronacji. Jest jeden warunek Chyba każdy przynajmniej raz w życiu pomyślał „chciałbym zamieszkać na wyspie”. Są też tacy, którzy marzyli o tym, żeby mieć kawałek lądu na oceanie na własność. Czy to jest w... Niektóre mają swoją konstytucję, hymn, walutę, a nawet paszporty. Jednak w praktyce nie są niczym innym, jak tylko efektem sporów prawno-administracyjnych, artystycznymi przedsięwzięciami, akcjami promocyjnymi lub satyrycznymi przedsięwzięciami. W Europie istnieje ich 18. Poniżej wymieniamy kilka najciekawszych. Ark Maramia Ark Maramia to mikronacja w Czechach, założona 7 lipca 1995 roku jako teokracja konstytucyjna rządzona przez fikcyjnego Marama. Ma tylko czterech obywateli. Forvik To mikronacja na niewielkiej wyspie w archipelagu Szetlandów. Założył ją w 2008 roku Stuart Hill, angielski kowal i żeglarz. Założyciel jest jedynym mieszkańcem tego quasi-kraju. Hajdučka Republika Mijata Tomića To mikropaństwo powstało w czerwcu 2008 roku, na terenie parku Blidinje w Bośni i Hercegowinie. Jego założycielem jest Vinko Vukoja Lastvić. Kingdom of Lovely To jedno z najdziwniejszych mikropaństw. Założył je angielski komik Danny Wallace, w ramach programu telewizyjnego „How to Start Your Own Country”. Terytorium mikronacji obejmuje obszar... mieszkania prezentera. Królestwo Elleore Królestwo Elleore powstało w 1944 roku, na wyspie położonej na północ od duńskiego Roskilde. Mikropaństwo założyła grupa duńskich nauczycieli. Ladonia Ladonia znajduje się na obszarze Szwecji. Powstała w 1996 roku, z inicjatywy rzeźbiarza Larsa Vilksa. Artysta wdał się w spór z lokalnymi władzami, w wyniku którego proklamowana została monarchia konstytucyjna. Llanrwst Llanrwst jest mikropaństwem o najdłuższej historii. Powstało w 1276 roku, gdy książę Llywelyn ap Gruffudd zajął miasto i ogłosił jego niepodległość od diecezji w Llanelwy. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyżyna Tybetańska to największy i najwyższy płaskowyż na Ziemi. Wywiera wpływ na klimat całej planety
Wyżyna Tybetańska jest nazywana „trzecim biegunem Ziemi”, ale nie w związku z położeniem geograficznym, a ze względu na wpływ, jaki ten olbrzymi obszar wywiera na klimat panujący na całej planecie. Dziś żyją tam miliony osób, a jednak obszar ten charakteryzuje się niską gęstością zaludnienia. Co warto wiedzieć na temat jednego z najbardziej fascynujących miejsc na Ziemi? Poniżej wymieniamy najciekawsze informacje o najwyższej wyżynie świata.
W tym artykule: Gdzie leży Wyżyna Tybetańska? Roślinność Wyżyny Tybetańskiej Dlaczego Wyżyna Tybetańska ma niewielką gęstość zaludnienia? Odkrycia naukowców na Wyżynie Tybetańskiej Ma ogromną powierzchnię. Rozpościera się na rekordowej wysokości. Otaczają ją potężne łańcuchy górskie. Wyżyna Tybetańska to największy i najwyższy płaskowyż. Ten geologiczny fenomen powstał w następstwie zderzenia dwóch płyt tektonicznych: eurazjatyckiej i indyjskiej. Ukształtował się tam unikatowy ekosystem, co sprawia, że ogromna wyżyna jest przedmiotem zainteresowania naukowców różnych dziedzin. Gdzie leży Wyżyna Tybetańska? Mówiąc o Wyżynie Tybetańskiej, na myśli trzeba mieć obszar rozciągający się w Azji Centralnej. Niemal w całości leży na terytorium Chin. Jedynie niewielkie fragmenty zachodniego skraju rozległej wyżyny stanowią przedmiot sporu między Chińską Republiką Ludową a Indiami. Wyżyna Tybetańska zajmuje powierzchnię ok. 2,5 miliona kilometrów kwadratowych. Rozciąga się na wysokości od 4000 do 5000 metrów n.p.m. Geograficzne granice tego obszaru wyznaczają potężne łańcuchy górskie: Pamir i Karakorum na zachodzie, Hengduan Shan na wschodzie, Kunlun, Ałtyn-Tag i Qilian Shan na północy i Himalaje na południu. Roślinność Wyżyny Tybetańskiej Położenie geograficzne determinuje warunki klimatyczne, jakie panują na Wyżynie Tybetańskiej. Na rozległym płaskowyżu występuje klimat podzwrotnikowy kontynentalny, wybitnie suchy. W większości miejsc, roczna suma opadów zamyka się w przedziale 100–200 mm. Tylko w częściach południowo-wschodniej i południowej opady osiągają odpowiednio 1000–1500 mm i 500 mm. Surowe zimy, podczas których średnia temperatura spada poniżej minus 10 stopni Celsjusza i chłodne lata ze średnią temperaturą ok. 12 stopni Celsjusza są tam normalnym zjawiskiem. Jaka roślinność mogła rozwinąć się na tak niegościnnym terenie? Wbrew pozorom, tamtejsza szata roślinna jest bogata i różnorodna. Dlaczego upadło starożytne Imperium Tybetańskie? Badacze wskazują powody Imperium Tybetańskie rozkwitało w latach 618–877 r. n.e. Było to miejsce zamieszkania około 10 milionów ludzi. Dlaczego historia potęgi urywa się w IX wieku? Naukowcy mają pewną teorię. Na obszarze Wyżyny Tybetańskiej występuje roślinność pustynna, stepowa, tundrowa i alpejska. Na równinach dominują trawy, w dolinach występują także wierzby i jałowce. W części południowej pojawiają się lasy sosnowe, świerkowe i jodłowe, a w południowo-wschodniej, gdzie opady są najobfitsze, występują także świerki, wiązy, dęby, brzozy oraz subtropikalne rododendrony, magnolie i azalie. Ponad 2 tys. gatunków roślin miejscowa ludność wykorzystuje w tradycyjnej medycynie ludowej. Około 600 gatunków tamtejszej flory stanowią endemity. Rośliny uprawne to przede wszystkim jęczmień, gryka, pszenica, konopie i ryż. Należy podkreślić, że ekosystem Wyżyny Tybetańskiej jest niezwykle wrażliwy. Najnowsze badania przeprowadzone przez chińskich naukowców dowodzą, że o ile postępujące zmiany klimatyczne wywierają silnie negatywny wpływ na tamtejszą roślinność, to działania antropogeniczne są przyczyną jeszcze silniejszej presji. Wśród głównych czynników determinujących degradację fauny badacze wskazali na nadmierny wypas zwierząt gospodarskich. Dlaczego Wyżyna Tybetańska ma niewielką gęstość zaludnienia? Wyżyna Tybetańska zajmuje powierzchnię 2,5 miliona kilometrów kwadratowych. Obszar ten zamieszkuje ok. 7 milionów osób. Oznacza to, że gęstość zaludnienia najwyższej wyżyny świata jest niższa niż 3 osoby na kilometr kwadratowy. Dla porównania, powierzchnia Polski wynosi zaledwie (w konfrontacji z Wyżyną Tybetańską) 322575 kilometrów kwadratowych, ale gęstość zaludnienia w naszym kraju to około 120 osób na kilometr kwadratowy. Dlaczego Wyżyna Tybetańska ma tak niską gęstość zaludnienia? Wynika to przede wszystkim z czynników geograficznych, klimatycznych i gospodarczych. Na tak dużej wysokości powietrze jest mocno rozrzedzone. Niemal przez cały czas wieje silny wiatr. Poziom opadów jest wyjątkowo niski. W ciągu roku panują tam znaczne wahania temperatur. Czasami w tym samym momencie można doświadczyć uczucia ciepła i zimna, np. gdy na część ciała padają promienie słoneczne (Wyżyna Tybetańska należy do najbardziej nasłonecznionych miejsc), a pozostała część znajduje się w cieniu. Tamtejsze gleby ograniczają uprawę roli do kilku gatunków. Życie na wyżynie skupia się w niewielkich wioskach rozsianych po całym jej obszarze. Mieszkańcy hołdują tradycyjnemu stylowi życia, a ich głównym zajęciem pozostaje hodowla bydła i uprawa jęczmienia. Odkrycia naukowców na Wyżynie Tybetańskiej Wyżyna Tybetańska jest niezwykle interesującym obszarem, nie tylko w kontekście kulturowym, ale także geologicznym i archeologicznym. Już sam fakt, że ścierają się tam dwie z siedmiu głównych płyt tektonicznych rozpala wyobraźnie badaczy. Jeżeli dodamy do tego fakt, że w obszarach górskich występują tam liczne lodowce, a najstarsze ślady bytności człowieka na tym obszarze są datowane na ponad 200 tysięcy lat, przestaniemy dziwić się, że najwyżej położona wyżyna świata jest wymarzonym „placem zabaw” dla naukowców reprezentujących najróżniejsze dziedziny. Wśród ważnych znalezisk naukowych na Wyżynie Tybetańskiej, należy wymienić przede wszystkim odkrycie badaczy z Chińskiej Akademii Nauk. Zespół naukowców pobrał próbki z 21 lodowców i poddał je gruntownej analizie. W toku badań odkryto 968 nieznanych wcześniej mikrobów. Badacze zsekwencjonowali ich DNA i skatalogowali informację genetyczną o poszczególnych mikroorganizmach. To pierwszy przypadek w historii, kiedy udało się stworzyć sekwencję mikroorganizmów pochodzących z lodowca. Inne ważne odkrycie jest wspólnym osiągnięciem badaczy z Chińskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu w Lanzhou i dotyczy wpływu Wyżyny Tybetańskiej na klimat. Naukowcy ustalili, że rozległy obszar przez cały rok reguluje cyrkulację atmosfery w skali całej półkuli. Udało się im ustalić sposób, w jaki płaskowyż przenosi powierzchniowe zanieczyszczenia do górnych warstw atmosfery podczas azjatyckiego monsunu letniego. Zidentyfikowali również wzmożony wpływ, jaki w okresie zimowym wyżyna wywiera na fale Rossby'ego, które zaburzają prądy strumieniowe i w ten sposób przyczyniają się do występowania uderzeń chłodu na niższych szerokościach geograficznych. W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości? Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielaj... Warto wspomnieć, że na Wyżynie Tybetańskiej odkryto jedne z najstarszych przykładów dzieł sztuki. Mowa o odciskach dziecięcych dłoni i stóp w miękkim trawertynie, które odnaleziono w rejonie Quesang. W tym miejscu niektórym zapewne nasuwa się pytanie: gdzie tu dzieło? Odciski, o których mowa, tworzą pewną kompozycję, co pozwala przypuszczać, że nie powstały przypadkiem. Zdaniem badaczy, wykonało je dwoje dzieci w wieku od 7 do 12 lat. Wiek znaleziska jest określany na 169–226 tys. lat. Nie wiadomo, kto jest ich autorem. Najbardziej prawdopodobna hipoteza wskazuje, że mogli wykonać je denisowianie, ale należy pamiętać, że tereny Wyżyny Tybetańskiej zamieszkiwał także Homo erectus. Niektórzy naukowcy negują zasadność kwalifikowania tego odkrycia jako dzieła sztuki. Przeciwnicy wskazują, że nie da się jednoznacznie ocenić celowości działania. Nikt, przynajmniej na razie, nie może jednak poddać w wątpliwość faktu, że odciski z Quesang są najstarszymi śladami bytności człowieka na tym obszarze. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kolumb przypisał sobie sukces wyprawy do Nowego Świata. Pominięto dwóch ważnych członków załogi
Legendarna wyprawa Kolumba nie dopłynęłaby do Nowego Świata, gdyby nie bracia Martín i Vicente Pinzón, hiszpańscy żeglarze z Palos de la Frontera. Ale to Portugalczyk był mistrzem PR-u i zapisał się na kartach historii, a o Hiszpanach zapomniano.
W tym artykule: Zawiedzione nadzieje Święto szarlatana Przygotowania do wyprawy Łąka z wodorostów Kłotnia o prawidłową nawigację Ziemia na horyzoncie Kierunek Hiszpania Kolumb faworyzowany przez królową Izabelę 15 marca 1493 r. wreszcie ustała sztormowa pogoda i Martín Alonso Pinzón, kapitan karaweli La Pinta, pomyślał, że los się do niego uśmiechnął. Był już blisko domu. Minęło 8 miesięcy, odkąd w poszukiwaniu zachodniej drogi do Indii wypłynął z rodzinnego Palos w Hiszpanii. W tej niebezpiecznej podróży przez nieznane wody Atlantyku, do której namówił go szalony obcokrajowiec Kolumb (pokazując włoskie mapy i przekonując królewskim glejtem), Pinzónowi towarzyszył na statku La Niña młodszy brat Vicente. W październiku 1492 r. żeglarzom udało się dopłynąć do nieznanych wcześniej Europejczykom wysp. Kolumb, dowódca wyprawy, ogłosił te ziemie własnością ich królewskich mości – Izabeli Katolickiej i Ferdynanda. Żeglarze spędzili po drugiej stronie oceanu Boże Narodzenie, ale już w styczniu Kolumb zdecydował, że do dalszej eksploracji będzie potrzebował więcej ludzi i statków, dlatego zarządził powrót. Po kilku dniach żeglugi w kierunku Hiszpanii groźny sztorm rozdzielił powracające z Nowego Świata okręty. Kiedy więc pod koniec lutego 1493 r. Martín Pinzón dopływał do galisyjskiego portu Bayona, był przekonany, że tylko jemu udało się pokonać ocean. Zawiedzione nadzieje Zaraz posłał do hiszpańskich monarchów list, w którym zawiadamiał ich o odkryciu nowych ziem na zachodzie. Czuł, że ma do tego prawo. To z jego karaweli po raz pierwszy dostrzeżono stały ląd (wyspę Guanahani, dziś zaliczaną do Archipelagu Bahamów). To jemu udało się uspokoić buntownicze nastroje załogi z żaglowca Kolumba, kiedy wydawało się, że wyprawa zawróci do Hiszpanii. Wreszcie to jego żeglarskie umiejętności kilkakrotnie uchroniły całą ekspedycję przed morską katastrofą. Kapitan Pinzón zostałby więc prawdopodobnie bohaterem narodowym, a w większości hiszpańskich miast stałyby dziś pomniki ku jego czci, gdyby nie to, że kiedy 15 marca dotarł do Palos, w porcie bujała się już zakotwiczona La Niña, karawela jego brata. A to oznaczało, że na jej pokładzie przypłynął też Krzysztof Kolumb. W grudniu jego żaglowiec Santa Maria zatonął bowiem w okolicach dzisiejszego Haiti. Kolumb musiał wracać na statku Vicente Pinzóna. I jak się okazało – wbrew przypuszczeniom Martína – przeżył i mógł teraz osobiście opowiedzieć królowej i królowi o sukcesie wyprawy. Przez kilka lat cierpliwie przekonywał ich, że istnieje zachodnia droga do Indii, dzięki której Kastylia będzie mogła skutecznie rywalizować z Portugalią. Monarchowie zgodzili się w końcu sfinansować wyprawę. Docierając do Nowego Świata, Kolumb dopiął więc swego i miał nadzieję, że namówi parę królewską na kolejne ekspedycje. Martín Pinzón, mimo swych zasług, musiał usunąć się w cień. Wprawdzie otrzymał od monarchów odpowiedź na list wysłany z Bayony, ale – jak można się było domyślać – władcy woleli o wyprawie rozmawiać z Kolumbem, a Pinzónowi odmówili nawet audiencji. Kim był Krzysztof Kolumb? Badacze na tropie prawdziwej tożsamości odkrywcy Ameryki Do historii przeszedł jako Krzysztof Kolumb. Odkrywca Ameryki wcale tak się jednak nie nazywał. Nie pochodził też z Genui, lecz z greckiej wyspy Chios. Ukrywał swoją tożsamość, bo bał si... Święto szarlatana Martín Pinzón zmarł wkrótce po powrocie do Hiszpanii, a o roli, jaką odegrał w odkryciu Ameryki, dość szybko zapomniano. Niesłusznie – przekonuje Gary Knight w wydanej w USA książce „Forgotten Brothers”. – Najwyższy czas, żeby moi rodacy dowiedzieli się, kto rzeczywiście odkrył Amerykę. Uważam, że nie powinniśmy obchodzić Dnia Kolumba, a jeśli już to Dzień szarlatana – mówi Gary Knight. – Kolumb zgarnął wszystkie zaszczyty, mimo że dowody na decydujący udział Pinzónów w sukcesie wyprawy są oczywiste. O jakich dowodach mówi? Kolumb jako jedyny uczestnik wyprawy z 1492 r. prowadził przecież dziennik podróży i (jak przyznaje nawet Knight) dzięki temu to jego wersja zdarzeń przetrwała do dziś. Według Knighta pozostają jednak inne źródła. Amerykanin zwraca uwagę, że odmienna wizja wyprawy Kolumba rysuje się np. w zeznaniach, które składano na kastylijskim dworze już po śmierci admirała. – Około 30 lat po wyprawie odbyło się wysłuchanie potomków Pinzónów, którzy za zasługi przodków domagali się tytułu szlacheckiego – tłumaczy Knight. Na świadków powołano m.in. uczestników I wyprawy Kolumba. Wszyscy zgodnie stwierdzili, że odkrycie Nowego Świata nie byłoby możliwe bez braci Pinzón. Legenda Kolumba ma jednak mocne podstawy. Wielu historyków nie widzi powodu, aby wyróżniać dwóch mało znanych hiszpańskich żeglarzy kosztem wielkiego odkrywcy. Prof. Samuel Eliot Morison, autor książki „Admiral of the Ocean Sea” (zdobyła nagrodę Pulitzera w 1943 roku), uważał, że bracia Pinzón byli zwykłymi żeglarzami, którzy wypełniali po prostu rozkazy prawdziwego i jedynego lidera wyprawy – Kolumba. Z kolei Siegfried Fischer-Fabian w książce „Krzysztof Kolumb. Bohater czy łotr” pisze, że dla Pinzónów wyprawa do Indii stanowiła tylko zyskowną przygodę, a dla Kolumba prawdziwą życiową misję. Również portugalski badacz Manuel Rosa, znany w Polsce z książki „Kolumb. Historia nieznana”, przypomina, że to Kolumb był mózgiem ekspedycji, podczas gdy Pinzónów skuszono perspektywą zysków. – Priorytetem braci Pinzón był biznes, który prowadzili, a dwa statki oddane do dyspozycji Kolumba stanowiły po prostu spłatę długów wobec Korony – mówi Rosa. – To Kolumb zdecydował, którędy i dokąd popłyną. Bracia nie mieli w tej sprawie wiele do powiedzenia. Przygotowania do wyprawy Jak doszło do spotkania żeglarzy z podróżnikiem planującym wyprawę przez Atlantyk? Przecież wcześniej nie zapędzali się dalej niż na Wyspy Kanaryjskie. Gdy w 1492 r. upadła Grenada i zakończyła się kilkusetletnia rekonkwista, Izabela i Ferdynand mogli wreszcie zająć się polityką zagraniczną. Zdecydowali więc, że poprą projekt Kolumba. Koszty planowanej przez niego wyprawy, na którą wcześniej nie zgodził się król Portugalii, były jednak wysokie. Monarchowie sfinansowali więc połowę, część zapłacił Kolumb, a resztę musieli wyłożyć zadłużeni wobec Korony mieszkańcy Palos i okolic. Specjalny królewski glejt, uprawniający Kolumba do zorganizowania ekspedycji, został odczytany z ambony kościoła św. Jerzego w Palos. Mieszkańcy miasta nie zareagowali jednak entuzjastycznie. Jako obcokrajowiec Kolumb nie cieszył się w Hiszpanii zaufaniem. Szybko rozniosła się informacja, że jest wprawdzie doskonałym nawigatorem, ale nigdy wcześniej nie dowodził statkiem. W dodatku zmienił nazwę jednego z przekazanych mu żaglowców, którym miał dowodzić, co uznano za zły znak. Właśnie wtedy do gry weszli szanowani w Palos bracia Pinzón – kupcy, żeglarze i właściciele okrętów. Gdyby nie popularność, którą cieszyli się wśród marynarzy, nie udałoby się pewnie skompletować załogi. Oddali też do dyspozycji Kolumba dwa własne statki, za co obiecał im udział w zyskach. I tak oto dotąd nieznani szerzej hiszpańscy żeglarze dali się namówić na wyprawę, która okazała się nie tylko największą przygodą ich życia, ale przeszła do historii odkryć geograficznych. Łąka z wodorostów Żaglowce wypłynęły z Palos 3 sierpnia, kierując się w stronę Wysp Kanaryjskich. Podróż nie wzbudzała na początku większych emocji. Marynarze świetnie znali te tereny. Właściwa wyprawa zaczęła się dopiero kilka tygodni później, kiedy żaglowce opuściły już archipelag, kierując się na zachód Atlantyku. Pogoda sprzyjała śmiałkom, ale już wkrótce dał o sobie znać strach przed nieznanym. Knight podkreśla, że zagrożenie buntem coraz bardziej zniecierpliwionej załogi pojawiło się przede wszystkim na żaglowcu nielubianego Kolumba. – Marynarze ufali braciom Pinzón, pływali przecież z nimi od lat – mówi Knight. – Tymczasem Kolumb, choć niewątpliwie wizjoner i zdolny polityk, nie był doświadczonym kapitanem i zadzierał nosa. Nawet jednak bracia Pinzón przestali sobie radzić ze zmiennymi nastrojami załogi, kiedy żaglowce wpłynęły na Morze Sargassowe, przypominające niekończącą się łąkę złożoną z wodorostów. Od tego momentu przerażeni marynarze nie przestawali dopytywać o to, kiedy ujrzą obiecaną Japonię i Chiny. Kolumb próbował zwodzić załogę. Jak? Według Jesúsa Vareli Marcosa z Uniwersytetu Valladolid odkrywca prowadził dwa dzienniki okrętowe. Jeden powstawał na jego własny użytek, a drugi, w którym zaniżał przebyty dystans – dla załogi. Czas jednak mijał i nawigacyjne sztuczki przestały działać. Marynarzy trawił coraz większy niepokój. Cierpliwość stracił również M. Pinzón, który zaczął namawiać Kolumba na zmianę kursu, argumentując, że jeśli mają jeszcze cokolwiek odkryć, muszą płynąć na południowy zachód. Kolumb nie chciał się jednak zgodzić. Miał swoje racje. Opierał się na bogatym doświadczeniu, które zdobył w Portugalii. Miał tam kontakt z najlepszymi kartografami królestwa, a – jak podaje kronikarz Bartolomé de las Casas (dominikanin i obrońca Indian) – portugalski król pozwolił mu nawet oglądać mapy wyrysowane przez Bartolomeu Diasa, odkrywcę Przylądka Dobrej Nadziei. Czy Kolumb, tak dobrze poinformowany nawigator, mógł się więc mylić? Historyk Jesús Varela Marcos i Gary Knight twierdzą, że tak, i podkreślają, że Pinzón również znał się na nawigacji. W czasie licznych podróży odwiedził m.in. Rzym, gdzie w bibliotece papieża Innocentego VII miał okazję studiować dokumenty, w których była mowa o ziemiach znajdujących się na zachód od Półwyspu Iberyjskiego. Kłotnia o prawidłową nawigację Spór o kurs zauważyła załoga. Napięcie rosło. 6 października losy wyprawy zawisły na włosku. Zdesperowana załoga podniosła bunt, a według Knighta i Marcosa Kolumb przestał panować nad ekspedycją. Inicjatywę przejął M. Pinzón. W obliczu otwartego buntu załogi (opisuje go szczegółowo, na podstawie zeznań kuzyna Martína Pinzóna z 1515 r., kronikarz Gonzalo Fernández de Oviedo) bracia Pinzón stawiają Kolumbowi ultimatum. Dają mu 3 dni na dotarcie do stałego lądu, a jeśli się nie uda, wszystkie statki zawrócą do Hiszpanii. Przyparty do muru Kolumb zgadza się na wszystko, nawet na zmianę kierunku żeglugi. Ziemia na horyzoncie Historycy nie są zgodni, kiedy opisują ostatnie godziny przed upływem ultimatum. Według las Casasa Kolumb zebrał załogę na pokładzie Santa Marii i za wypatrzenie lądu obiecał – prócz gwarantowanych przez królową 10 tys. marawedi (dawna moneta hiszpańska ze złota lub srebra) – kosztowny jedwabny płaszcz. Jednak – jak podaje hiszpański kronikarz – to sam Kolumb miał ostatecznie zauważyć na horyzoncie łunę zwiastującą stały ląd. Według innych historyków po tym, jak na sugestię Pinzóna żaglowce zmieniły kurs na południowy zachód, to Rodrigo de Triana, marynarz z La Pinty, pierwszy dostrzegł nad ranem 12 października brzeg jakiegoś lądu. M. Pinzón rozkazał strzelać z armat na znak, że wreszcie dopłynęli do „Indii”. „Niestety Triana nie dostał obiecanej nagrody, za którą mógłby się przecież utrzymać do końca życia – zwraca uwagę Knight. – Sukces Triany i Pinzóna przywłaszczył sobie po powrocie Kolumb, co najlepiej świadczy o tym, jakim był człowiekiem”. Nic dziwnego, że stosunki między Pinzónem i Kolumbem nie układały się najlepiej. Według tego pierwszego obcokrajowiec nie miał pojęcia o żeglowaniu, czego dowodem było notoryczne podpływanie zbyt blisko brzegu. Ostrzegał nawet brata, aby nie zbliżał się do żaglowca Kolumba, bo zachowanie admirała grozi katastrofą. W końcu Pinzón miał dość i 21 listopada La Pinta znika z pola widzenia pozostałych żaglowców. M. Pinzón bez pytania o zgodę żegluje do brzegu Babeque (dzisiejsza wyspa Great Inagua), o której opowiadali tubylcy. Przy okazji odkrywa dzisiejszą Jamajkę. Nie ma go przy pozostałych dwóch statkach nawet w Wigilię Bożego Narodzenia, nie może więc zapobiec zatonięciu żaglowca Kolumba. Na szczęście – jak podkreśla Knight – dzięki ostrzeżeniom Pinzóna La Niña dowodzona przez Vicente wychodzi z całej opresji bez szwanku: „Gdyby nie jego przezorność, większość żeglarzy nie miałaby czym wrócić do Hiszpanii. Kolejny raz bracia Pinzón uratowali wyprawę przed katastrofą”. Kiedy 6 stycznia Kolumb decyduje się podnieść kotwicę i wziąć kurs na zachód, na horyzoncie pojawia się niespodziewanie La Pinta. Pinzón tłumaczy później swoją kilkutygodniową nieobecność tym, że się zgubił. Kolumb udaje, że mu wierzy, i dwaj rywale zawieszają broń. Jak pisze Varela Marcos, Kolumbowi zależy zapewne na tym, by zachować zniknięcie La Pinty w tajemnicy i nie narazić się na zarzut, że Hiszpan odkrył więcej od niego. Poza tym Kolumb zdaje sobie zapewne sprawę, że bez braci, ich doświadczenia i żaglowców nie wróci do Hiszpanii i nie opowie królowej Izabeli o wyprawie. Nie czuje się jednak dobrze w nowej sytuacji. Hiszpańska załoga żaglowca La Niña, na którym płynie, wyraźnie go lekceważy. Z notatek w jego dzienniku wynika wręcz, że musi osobiście zająć się aprowizacją i przygotowaniem zapasów wody na powrót, co zdaniem kronikarzy nie było zajęciem godnym admirała. Gonzalo Fernandez de Oviedo, hiszpański historyk, sugeruje nawet, że niechęć do Kolumba była tak duża, iż bracia Pinzón rozważali jego uwięzienie. Nie ma na to jednak dowodów, a obecność kilku królewskich przedstawicieli wciąż gwarantowała Kolumbowi nietykalność. To on podejmuje w końcu decyzję o powrocie. Kierunek Hiszpania Pogoda nie zapowiadała się już na tak spokojną jak w drodze do Nowego Świata. Przełom stycznia i lutego bywa na Atlantyku niezwykle burzliwy. W 1493 r. wiały podobno wiatry niespotykane od 50 lat. – W tej sytuacji sama wiedza nawigacyjna Kolumba nie na wiele się mogła przydać. Ze sztormami, na które trafiła wyprawa, mogli sobie poradzić tylko znakomici żeglarze, właśnie tacy jak bracia Pinzón – przekonuje Knight. – Admirał był w czasie powrotu tak przerażony, że siedział cały czas w swojej kajucie. Obawiał się najgorszego, dlatego przygotował zawczasu raport z podróży, który umieścił w dwóch zalakowanych beczkach. Z powodu katastrofalnej pogody żaglowce znów się rozdzieliły. Kiedy pod koniec lutego 1493 r. Kolumb i Vicente znajdowali się jeszcze gdzieś w pobliżu azorskiej wyspy Santa Maria, Martín Pinzón dobijał już do portu w Bayonie. Miał więc tydzień przewagi nad bratem. W Hiszpanii nie czekały jednak na niego fanfary. Varela Marcos w pracy „Kolumb i Pinzón. Odkrywcy Ameryki” pisze, że kronikarze zupełnie pominęli przybycie La Pinty do Bayony. Jego zdaniem zdecydowały o tym względy polityczne. – Taka była widocznie wola pary królewskiej. Ówcześni kronikarze doskonale to wyczuli i np. Bartolomé de las Casas w swojej relacji z podróży Kolumba pomija rolę Pinzóna i wyolbrzymia zasługi admirała – czytamy w pracy Vareli Marcosa. Pozycję Martína Pinzóna osłabiła także jego choroba. Zatrzymał się w Bayonie na kilkudniowy odpoczynek, żeby wyzdrowieć, wskutek czego Kolumb go ubiegł i wrócił do Palos pierwszy. Kolumb faworyzowany przez królową Izabelę Po śmierci Martína nikt z rodziny Pinzón nie uczestniczył już w kolejnych wyprawach Kolumba. Zresztą pewnie sam admirał sobie tego nie życzył. Vicente Pinzón nie porzucił jednak morza. Okazało się, że król Ferdynand o nim nie zapomniał. Podobno tylko królowa Izabela wyraźnie faworyzowała Kolumba. – Król darzył braci olbrzymim szacunkiem, a po śmierci Martína uznawał Vicente za jednego ze swoich najlepszych nawigatorów – mówi Knight. – Vicente razem z Amerigiem Vespuccim założyli nawet szkołę nawigatorów. Ferdynand nie pozwolił też na zmonopolizowanie przez Kolumba i jego rodzinę wypraw do Nowego Świata. Jeszcze za życia odkrywcy król zarządził ekspedycję z udziałem Vicente Pinzóna i Vespucciego. Do Pinzóna uśmiechnęło się w końcu szczęście – w 1499 r. odkrył Amazonkę. Jego nazwisko zna dziś większość Brazylijczyków. – Mam nadzieję, że moi rodacy, dla których zupełnie niesłusznie to Kolumb jest dziś bohaterem, też kiedyś docenią braci Pinzón. Właśnie po to napisałem książkę – mówi Gary Knight.
Największe rzeki świata budzą emocje. O ten tytuł wciąż konkurują Amazonka i Nil
Określenie pełnego zasięgu rzeki i zdefiniowanie jej długości nie jest łatwym zadaniem. Praktyka pokazuje, że pomiary wykonywane przez różne instytucje mogą znacząco różnić się od siebie. Należy bowiem zaznaczyć, że na finalny wynik wpływa wiele czynników, od trafnego zidentyfikowania źródła, aż po zdefiniowanie ujścia. Sprawy nie ułatwia fakt, że właściwie każdy ciek wodny podlega sezonowym i rocznym zmianom. Jakie są najdłuższe rzeki świata? Czy można określić, która rzeka jest najgłębsza na świecie? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
W tym artykule: Lena (4400 km) Mekong (4500 km) Amur (4510 km) Kongo (4700 km) Ob-Irtysz (5570 km) Huang He (5464 km) Missisipi-Missouri-Jefferson (6275 km) Jangcy (6380 km) Nil (6650 km lub 6695 km) Amazonka (7040 km) Pierwsze cywilizacje kształtowały się w dolinach dużych rzek. Nie było w tym żadnego przypadku. Tereny położone w pobliżu naturalnych cieków obfitowały w życiodajną wodę i zapewniały dostatek żyznych gleb. Warto zauważyć, że także wiele współczesnych miast leży nad rzekami. Ponownie, to nie przypadek. Rzeki od zawsze zaspokajają zapotrzebowanie na wodę. W czasach, gdy transport kolejowy nie był jeszcze zbyt dobrze rozwinięty, a o drogowym i lotniczym nikt nawet nie myślał, pełniły kluczową funkcję transportową. Lena (4400 km) Zestawienie otwiera najkrótsza z najdłuższych 10 rzek świata. Rosyjska rzeka przepływa przez tereny obwodu irkuckiego i obszar Jakucji w Dalekowschodnim Okręgu Federalnym. To czyni ją jednym z kluczowych szlaków komunikacyjnych na Syberii. Lena zaczyna swój bieg w Górach Bajkalskich. Przepływa m.in. przez Jakuck, Olokminsk, Kireńsk i Pokrowsk. Jej wody tworzą u ujścia potężną deltę i wpadają do Morza Łaptiewów. Mekong (4500 km) Życie nad brzegiem Mekongu. Ten fotoreportaż pokazuje świat, który może niebawem zniknąć W życiu mieszkańców nadmekonkijskich wiosek, rzeka odgrywa zasadniczą rolę. Rząd Laosu podjął właśnie decyzję o budowie wielkiej zapory wodnej. 9. pozycja przypada w udziale rzece Mekong. To najdłuższa rzeka Półwyspu Indochińskiego i 4. pod względem długości w całej Azji. Jej wody przepływają przez terytorium sześciu krajów: Chin, Birmy, Tajlandii, Laosu, Kambodży i Wietnamu. Dla mieszkańców wiosek i miast położonych nad jej brzegiem, stanowi ważny szlak komunikacyjny i napędza rybołówstwo. Mekong rozpoczyna swój bieg w górach Tangla (na terenie Wyżyny Tybetańskiej). Przepływa przez obszary rolnicze (głównie przez pola ryżu) i miejskie (m.in. przez Wientian, Luang Prabang i Phnom Penh). Nurt rzeki wpada do wód Morza Południowochińskiego. Amur (4510 km) Na 8. pozycji plasuje się Amur – rzeka we wschodniej Azji przepływająca przez Rosję i Chiny i której dorzecze znajduje się także na terytorium Mongolii. Jej długość to 2824 km, ale licząc od źródła wartość ta wydłuża się o 1686 km, co czyni ją jedną z największych rzek w Azji. Powstaje z połączenia Szyłki i Argunu i to właśnie źródło tej pierwszej jest uznawane za jej faktyczny początek. Jej koryto ciągnie się przez wiele miast, wśród których należy wymienić Nikołajewsk nad Amurem, Komsomolosk nad Amurem i Chabarowsk. Swój bieg kończy w Morzu Ochockim. Kongo (4700 km) 7. najdłuższa rzeka świata jest zlokalizowana w Afryce. Kongo, bo o tym gigancie mowa, jest 2. największą rzeką Czarnego Lądu i częściowo granicą między Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Konga. Rzeka Kongo jest zasilana przez wody Lualaby. Bieg zaczyna w górach Kundelungu (w DKR). Przepływa przez tereny Afryki równikowej, zasilając w wodę centralną część kraju. Bez tego wsparcia, obszary te zamieniłyby się w pustynię i nie byłyby zdatne do zamieszkania przez człowieka. Ujście rzeki znajduje się na pograniczu DKR i Angoli. Jej wody wpadają do Atlantyku. W tym miejscu należy podkreślić, że o ile Kongo nie zbliża się do pierwszego miejsca w zestawieniu, to pod względem głębokości góruje nad pozostałymi. W najgłębszych miejscach osiąga 220–250 m. Ob-Irtysz (5570 km) 6. miejsce zajmuje system rzeczny Ob-Irtysz. Ob – jedna z najdłuższych rzek Rosji – mierzy 3650 km, ale licząc od źródeł Irtysza, osiąga 5570 km. Ob w całości znajduje się na terytorium Rosji. Jej dopływ przepływa przez Chiny, Kazachstan i Rosję. Irtysz, najdłuższy dopływ na świecie, ma swoje źródło w Chinach. Wypływa z lodowców na południowo-zachodnich zboczach Ałtaju Mongolskiego. System uchodzi do Zatoki Obskiej, która jest częścią Morza Karskiego. Huang He (5464 km) 5. najdłuższa rzeka świata ta mierząca 5464 km Huang He, czyli Żółta Rzeka. W całości jest położona na terytorium Chin. Swoją intrygującą nazwę zawdzięcza zamuleniu wód, przez które woda przyjmuje charakterystyczny kolor. Źródła Huang He znajdują się w środkowej części kraju, w obszarze pasma Bayan Har Shan. Przepływa przez liczne osady rybackie. Działa na niej kilkanaście elektrowni wodnych. Ma też ogromne znaczenie historyczne, bo to właśnie w jej dolinie zaczęła kształtować się cywilizacja chińska. Bieg Żółtej Rzeki kończy się w zatoce Pohaj, stanowiącej część Morza Żółtego. Missisipi-Missouri-Jefferson (6275 km) Przenosimy się do Ameryki Północnej, gdzie trzy rzeki – Missisipi, Missouri i Jefferson – ze swoim dopływem tworzy najdłuższą rzekę kontynentu. W pobliżu miasta St. Louis Missouri łączy się z Missisipi, a z rzeką Jefferson – w Montanie. Cały system mierzy aż 6275 km długości. Ciąg główny Missisipi biegnie z północy na południe. Zaczyna wznosić się w północnej części Minnesoty i po 3730 km wpada do wód Zatoki Meksykańskiej. Jangcy (6380 km) Wracamy do Azji. Najdłuższą (i przy okazji najbardziej rozległą) rzeką tego kontynentu jest Jangcy. Długość wynosząca 6380 km daje jej 3. miejsce w światowym zestawieniu. Źródło Jangcy znajduje się w prowincji Qinghai, w lodowcach płaskowyżu Qinghai-Tybet. Stamtąd płynie na wschód, przemierzając południowo-zachodnią, środkową i wschodnią część kraju. Jej nurt wpada do wód Morza Wschodniochińskiego w Szanghaju. Nil (6650 km lub 6695 km) Gdzie płynie największa rzeka świata? Jeszcze nie tak dawno temu, każdy bez chwili zawahania wskazałby na Afrykę. Nil, prawdopodobnie najsłynniejsza rzeka świata, która była głównym czynnikiem pozwalającym na ukształtowanie się cywilizacji na Bliskim Wschodzie, do dziś jest głównym źródłem wody w Sudanie i Egipcie. Według różnych źródeł, mierzy 6650 lub 6695 km długości. Obecnie przyjmuje się, że Nil ma dwa źródła. Pierwsze to wypływający z jeziora Tana Nil Błękitny, a drugie – Nil Biały, który pojawia się w okolicach Jeziora Wiktorii. Przepływa przez Burundi, Rwandę, Tanzanię, Ugandę, Sudan Południowy, Sudan i Egipt. Bieg kończy w wodach Morza Śródziemnego. Amazonka (7040 km) Amazonka: "Pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem" Dzisiejsza Amazonka to ta sama rzeka, którą przepłynąłem 30 lat temu, pełna pustych, rozległych przestrzeni – mówi podróżnik i opiekun wypraw Piotr Chmieliński. Od pewnego czasu w środowisku naukowym trwają spory o pierwszeństwo w kategorii najdłuższych rzek świata. Część badaczy nadal utrzymuje, że pierwsze miejsce zajmuje Nil. Niektórzy wyrażają jednak przekonanie, że najdłuższa rzeka Afryki ustępuje pod względem długości południowoamerykańskiej Amazonce. Skąd to zamieszanie? W 1996 roku polski podróżnik Jacek Pałkiewicz stanął na czele ekspedycji, której celem było ponowne określenie źródeł Amazonki. Badacze stwierdzili, że dominującą rolę odgrywa strumień Apacheta wypływający z gór Quehuisha. To odkrycie zdetronizowało Nil i umieściło Amazonkę na pierwszym miejscu zestawienia. Mierząc od źródła, najdłuższa rzeka świata wpada do Oceanu Atlantyckiego po przebyciu dystansu 7040 km. Po drodze przepływa przez Peru, Brazylię i częściowo przez Kolumbię, gdzie jest rzeką graniczną. Warto wspomnieć, że żadna inna rzeka nie ma większego dorzecza i bogatszego ekosystemu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wielcy odkrywcy – nazwiska podróżników, które zapisały się na kartach historii
Wielokrotnie ryzykowali życiem, by poszerzyć granice otaczającego nas świata i na nowo nakreślić jego mapy. Ich odkrycia wywarły wielki wpływ na rozwój nauki, gospodarki i handlu. Wielcy odkrywcy udawali się w każdy niezbadany rejon, powracając z wiedzą o tamtejszej geografii, zasobach naturalnych, zamieszkujących nowe lądy ludziach i ich kulturach.
W tym artykule: Krzysztof Kolumb Marco Polo Vasco da Gama Ferdynand Magellan Jakie cechy powinni mieć wielcy odkrywcy? Ponadprzeciętną odwagę? Ogromną ciekawość świata i chęć poznawania tego, co niepoznane? Upór i determinację? Z całą pewnością każda z tych odpowiedzi jest prawidłowa. W swoich czasach uchodzili za prawdziwych bohaterów, którym niestraszne były żadne niebezpieczeństwa. Nic dziwnego, bo nawet dziś, gdy dysponujemy technicznie zaawansowanymi środkami transportu, systemami komunikacji i ratownictwa, zamorskie wyprawy wciąż wiążą się z ryzykiem. Nietrudno wyobrazić sobie, jak bardzo ryzykowali podróżnicy sprzed kilkuset lat. Dziś dobrze już poznaliśmy nasz świat. Przyjrzyjmy się więc sylwetkom kilku najwybitniejszych odkrywców, którzy się do tego przyczynili. Krzysztof Kolumb Listę wielkich odkrywców otwiera nazwisko prawdopodobnie najsławniejszego podróżnika w dziejach. Tak, mowa o Krzysztofie Kolumbie, który na kartach historii zapisał się jako odkrywca (z przypadku, ale jednak) Ameryki. Dziś już wiemy, że Kolumb nie był pierwszym Europejczykiem, który postawił stopę na lądzie Nowego Świata. Wcześniej dotarli tam Skandynawowie. Jednak nordyccy osadnicy nie zdołali trwale skolonizować odkrytych terenów. O ich istnieniu Stary Kontynent dowiedział się właśnie dzięki Kolumbowi, mimo że ten był przekonany, iż odkrył drogę do Indii. Krzysztof Kolumb urodził się w 1451 roku w Genui. Z morzem związał się już jako nastolatek, gdy zatrudnił się jako chłopiec okrętowy. Pomysł dotarcia do Azji drogą morską w kierunku zachodnim zrodził się w jego głowie po przeprowadzce do Porto Santo. W 1483 roku przedstawił tę ideę portugalskiemu królowi Janowi II. Monarcha odrzucił propozycję żeglarza. 3 lata później zaprezentował ją hiszpańskiej królowej Izabeli Katolickiej – z lepszym skutkiem. Pierwsza wyprawa Kolumba rozpoczęła się 3 sierpnia 1492 roku. Flotylla wyruszyła z portu Palos de la Frotera w kierunku Wysp Kanaryjskich. 12 października wyprawa dotarła do wyspy Watling, którą Kolumb nazwał San Salvador. 16 dni później odkryła Kubę (Kolumb pomylił wyspę z Japonią), następnie Haiti (nazwaną wówczas Hispaniolą). 15 marca 1493 roku odkrywca dotarł do portu, z którego wypłynął. W 1493 roku Kolumb wyruszył w kolejną podróż. Tym razem odkrył m.in. wyspy archipelagu Wielkich i Małych Antyli oraz Jamajkę. Trzecia wyprawa rozpoczęła się w 1498 roku. Na liście jej największych odkryć zapisała się wyspa Trynidad i dotarcie do stałego lądu Ameryki Południowej. Czwarta i ostatnia transatlantycka wyprawa Kolumba nastąpiła w roku 1502. Żeglarz dotarł wówczas do wybrzeży Hondurasu w Ameryce Środkowej. Marco Polo Cofnijmy się w czasie do XIII wieku. 15 września 1254 roku w Wenecji urodził się Marco Polo – przyszły kupiec i podróżnik, jeden z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli do Chin. W XIII stuleciu Stary Kontynent zainteresował się Azją, gdy rozniosła się wieść, że przywódca wielkiego państwa Mongołów chce przyjąć wiarę chrześcijańską. Liczne ekspedycje poselskie powracały stamtąd z wieloma interesującymi informacji. W tym samym czasie do Azji wyruszali podróżnicy z misjami dyplomatycznymi i przede wszystkim handlowymi. Jedną z najważniejszych była wyprawa Mikołaja i Mateusza Polo. Dwaj bracia wyruszyli w podróż w 1261 roku. Najpierw dotarli do tatarskiego chanatu, skąd wyruszyli do Chanbałyku (dzisiejszego Pekinu) – siedziby Kubilaj-chana. 8 lat później wrócili do Wenecji z pismem do papieża, w którym chan prosił o nawiązanie przyjaznych stosunków. W 1271 roku bracia Polo wyruszyli z odpowiedzią. Tym razem towarzyszył im Marco – 17-letni syn Mikołaja. Wielki chan Mongołów obdarzył go dużym zaufaniem. Marco Polo otrzymał pełnomocnictwa, na mocy których mógł poruszać się po jego wielkim państwie. Chan miał nawet pozwolić mu sprawować rządy w jednej ze swoich prowincji. Amundsen: biegun ziemi, biegun ambicji. Poznaj historię zdobywcy bieguna południowego “Wtorek, 12 września. Słaba widoczność i lodowaty wiatr z południa. –52°C. Mróz daje się psom we znaki. Ludzie po całej nocy w zesztywniałych ubraniach próbują sobie jakoś radzić.... Vasco da Gama Wracamy do XV stulecia. Prawdopodobnie w 1460 roku (dokładna data nie jest znana) urodził się Vasco da Gama – portugalski odkrywca, który jako pierwszy dotarł drogą morską do Indii i umożliwił Staremu Kontynentowi swobodną wymianę handlową z Azją Południową. W schyłkowej fazie średniowiecza wschodnie przyprawy były w Europie towarem równie cennym, jak złoto. Między innymi dlatego, że droga lądowa do Indii była długa, usiana trudami i niebezpieczeństwami. Nic dziwnego, że żądni bogactw podróżnicy chcieli wyznaczyć szlak morski, którym mogliby bez przeszkód przywozić drogocenne towary. Właśnie taki zamiar przyświecał portugalskiemu królowi Janowi II. 8 lipca 1497 roku Vasco da Gama wyruszył z portu w Lizbonie, mając pod swoim dowództwem cztery statki. Plan zakładał osiągnięcie Przylądka Dobrej Nadziei, skąd flotylla miała udać się w kierunku północnym, na nieznane wody. 20 maja 1498 roku wyprawa osiągnęła cel, cumując w porcie w Kalikatu. Vasco da Gama odbył jeszcze dwie wyprawy do Indii, ale te misje nie miały już charakteru dyplomatycznego, a militarny. Nie zmienia to jednak faktu, że to właśnie portugalski żeglarz wyznaczył drogę morską, która stanowiła główny szlak handlowy do Indii aż do otwarcia Kanału Sueskiego. Odkrywca udowodnił też, wbrew wcześniejszym twierdzeniom, że Ocean Indyjski jest akwenem otwartym, który łączy się z Oceanem Atlantyckim. Ferdynand Magellan Kolejny wielki odkrywca, którego nie można pominąć w tym zestawieniu, to Ferdynand Magellan. W końcu wyprawa pod dowództwem portugalskiego żeglarza jako pierwsza opłynęła Ziemię. Magellan urodził się w 1480 roku. Pierwszy raz wypłynął na otwarte morze w wieku 25 lat, gdy wyruszył do Indii. W 1513 roku dopłynął do Maroka, ale dwa lata później został zwolniony z królewskiej służby. W 1517 roku zrzekł się obywatelstwa i wyruszył do Hiszpanii. Zyskując przychylność tamtejszego monarchy, rozpoczął przygotowania do wyprawy, której celem było odnalezienie krótszej drogi morskiej do Wysp Korzennych. 20 września 1519 roku z portu San Luca de Barrameda wyruszyła wyprawa składająca się z pięciu statków. 6 grudnia flotylla osiągnęła brzeg Brazylii. Zimę załoga spędziła w Patagonii. 1 listopada 1520 roku Magellan odkrył przesmyk, który nazwał Cieśniną Wszystkich Świętych. Dziś ten obszar nosi nazwę na cześć swojego odkrywcy. 7 kwietnia 1521 roku żeglarz dotarł do wyspy Cebu. Udało mu się nawiązać stosunki handlowe z radżą Humabon, któremu obiecał pomoc w walce z przeciwnikami. W dowód wdzięczności ten przyjął chrzest, jednak władca sąsiedniej wyspy Mactan sprzeciwił się woli radży. Magellan wystąpił przeciwko niemu na czele 50-osobowego oddziału. Garstka Hiszpanów nie miała jednak szans w starciu z wojownikami dysponującymi ogromną przewagą liczebną. 27 kwietnia 1521 roku Ferdynand Magellan poległ. 6 września 1522 roku do Hiszpanii wrócił jedyny okręt, który przetrwał trudy niemal 3-letniej wyprawy. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.